Në këtë numër:
Punime restaurimi në Urën Carregas, me ndërhyrje të rëndësishme në strukturën e harqeve mbi përroin Bisagno, Xhenova. Shtator 1923. Burimi: Kabineti
Bashkiak i Xhenovas. Arkivi i Bashkisë së Xhenovas.
FAQE II, V
FAQE II
FAQE IV
FAQE IV, VIII
FAQE I, III
FAQE VI
FAQE VII, VIII
Vendet munden me qenë më tepër se shuma e kushteve instrumentale për ekzistencën e tyre. Mali, lugina, përroi, shtëpitë, era, dielli, flora, fauna, njerëzit etj. Kjo "më tepër" e pasigurt mundet me u përcaktue si ndjesia e vendit, edhe nëse është i kushtëzuar dhe në ndryshim. Nga ana tjetër, përmes përdorimit të thjeshtë të kujtesës personale dhe ndjesore, disa vende mund të ekzistojnë nën të njëjtin "ndikim" ose "hapësirë", përmes lidhjeve që mund t'i perceptojmë në disa nga dimensionet e tyre: gjeografike, arkitekturore, sociale, kulturore, simbolike etj. Këto "ndikime" që nxisin lidhje - edhe nëse janë thjesht simbolike - midis vendeve gjeografike dhe komuniteteve, mund të gjenerojnë terren pjellor për të adresuar kompleksitetin e vendeve dhe çështjen e identiteteve të shumëfishta.
Projekti artistik "Lumi i tretë: një udhëtim imagjinar ndërmjet ujërave të largët", i realizuar në Dhjetor 2024, u përqendrua në kujtesën e konteksteve lumore, në vazhdën e një kërkimi artistik shumëdisiplinor që përdor gojëtarinë, informacionin historik dhe gjeografik, peizazhet zanore dhe tekstet poetike rreth ujit, për të reflektuar mbi ndikimin ndjesor të lumenjve dhe përrenjve nga dy rajone të ndryshme: Përroi Bisagno, në provincën e Xhenovas (Liguria, Itali) dhe lugina e lumit Paiva, në rajonin portugez të Viseu Dão Lafões.
Dy lumenj, dy botë
Paiva është një lumë portugez dhe degë e majtë e lumit Douro, me një gjatësi të përafërt prej 112 km dhe shtrirjen e pellgut ujëmbledhës prej 759 km². Ai buron në rreth 1000 metra mbi nivelin e detit, në vargmalin e Leomilit, në famullinë e Pera Velha, pranë fshatit Carapito, komuna Moimenta da Beira. Rrjedh përgjatë territorit të 10 komunave, përfshi Moimenta da Beira, Sátão, Vila Nova de Paiva, Viseu, Castro Daire, São Pedro do Sul, Arouca, Cinfães dhe Castelo de Paiva, duke ndjekur një shteg gjarpërues midis maleve Leomil në lindje dhe maleve S. në jug, si dhe malit Montemuro në veri.
Paiva njihet për mjedisin natyror të paprekur, që karakterizohet nga luginat e pjerrëta, pyjet e dendura të Atlantikut dhe biodiversiteti i pasur. Gjatë dekadave të fundit, përpjekjet për ruajtjen e natyrës kanë synuar ruajtjen e këtij ekosistemi nga presionet e zhvillimit lokal (si ujësjellësit dhe menaxhimi i ujërave të zeza).
bujarisht nga Associazione Amici di Pontecarrega (Xhenova). vijon në fq. III
Pjesëtarët e Rrjetit Tramontana në Forumin e II-të, mbajtur në Arsita, Itali, 2025. Foto: GO2
Rrjeti Tramontana pason punën e vetë hulumtuesve në vitin II përmes mbledhjes e dokumentimit të vlerave të trashëgimisë shpirtërore në malësitë e Europës: Shqipëri, Portugali, Itali, Spanjë, Francë, Rumani e Poloni. Nëse deri para 150 viteve, malet kanë qenë streha e një pjese dërrmuese të popullsive në Europë, sot këto anë përballen me shpopullimin masiv të tyre - bashkë me ta edhe humbja e kulturës shpirtërore të këtyre komuniteteve. Jeta kolektive, në familje të mëdha që të përballonin mbijetesën e të mbulonin punët e rënda nëpër terrene relativisht të varfëra e me mot të vështirë, i bënte të kishin një solidaritet social, të ndërtonin jetën e tyre shpirtërore në gëzime e hidhërime brenda vetvetes, të ishin krijues e interpretues, të krijonin një ekonomi qarkulluese të mbyllur e të riciklonin cdo gjë.
Nga tërë kjo mikrobotë rurale malore kanë lindur pasuri të stërmëdha të këngëve, valleve, ninullave, vajeve e këngëve maje krahut, të kostumeve që i punonin vet që nga filli i leshit, endja, qëndisjet me forma e ngjyra të shumta, praktikat e pasura të gatimit, të bujqësisë e blegtorisë, të ndërtimit të shtëpive e peisazhit përreth… Ata ishin krijuesit e tërë kësaj jetese malore e si të tillë ne rendim t’i rregjistrojmë pasi fëmijët e nipërit|mbesat e tyre nuk do i zotërojnë më. Ata janë “urbanizuar” mjaftueshëm tashmë për të shkëputur lidhjen nga konteksti, duke humbur bashkë me të edhe pasurinë shpirtërore të ngjizur prej shekujsh. Lëvizjet e tyre nëpër qendra urbane, qofshin këto brenda apo jashtë, kanë shkeputur fijet e sinergjitë ndërbreznore.
Këto fenomene sociale janë pasojë e pashmangshme e ekzistencës, prandaj e vetmja gjë që ne mund të bëjmë, është të dokumentojmë sa të mundemi – ky është qëllimi i projektit ndërdisiplinor e ndërkombëtar Tramontana.
Takimi i radhës u bë në Arsita, Abbruzzo, Itali, ku 11 OJF nga 8 vende europiane u mblodhën duke ndarë punët e tyre të realizuara në një hark kohor prej 14 muajsh. Sfidat e mbledhjes, përkthimi i tyre në gjuhët angleze e franceze, përgatitja e
Partnerët e Rrjetit Tramontana paraqesin aktivitetet e zhvilluara në secilin vend. Këtu, GO2 po paraqet Shkollën Verore të Alpeve Shqiptare II. Foto: Binaural Nodar
magazinimit të tyre, katalogimi dhe përdorimi i tyre i hapur nga studiuesit e artistë të ndryshëm, ishin temat e renditura gjatë 3 ditëve në Arsita. Arsita është një vendbanim i vogël malor në provincën e Teramos, brenda rajonit të Abruzzo-s në Italinë qendrore. Shtrihet brenda Parkut Kombëtar Gran Sasso e Monti della Laga dhe përgjatë luginës së sipërme të lumit Fino, në rreth 470m mbi nivelin e detit. E njohur më parë si Bacucco deri në fillim të viteve 1900, Arsita ruan tradita të forta rurale dhe baritore, të lidhura thellësisht me ritmet e maleve. Një nga elementët më të rëndësishëm të identitetit të saj kulturor është shtegtimi - migrimi sezonal i bagëtive, veçanërisht i deleve, midis kullotave malore dhe atyre fushore.
vijon në fq. V
Arsita is a small mountain town in the province of Teramo, in the Abruzzo region of central Italy. It lies within the Gran Sasso e Monti della Laga National Park and the upper valley of the Fino River, at an elevation of around 470 meters above sea level. Formerly known as Bacucco until the early 1900s, Arsita preserves strong rural and pastoral traditions, closely tied to the rhythms of mountain life. One of the most important aspects of its cultural identity is transhumance—the seasonal migration of livestock, especially sheep, between mountain and lowland pastures. This ancient practice, recognized by UNESCO as intangible cultural heritage, continues in Arsita not only as a historical tradition but also through modern events such as the Transumanza Verticale, where locals and visitors retrace the shepherds’ paths on foot, enjoy traditional mountain cuisine, and take part in outdoor activities like the Corsa del Transumante, a race celebrating the pastoral spirit.
Modelet e ndryshueshme klimatike dhe aktivitetet njerëzore vazhdojnë të sfidojnë shëndetin e lumit, si dhe të nxisin nisma për të balancuar ruajtjen ekologjike me përdorimin e qëndrueshëm.
Përroi Bisagno, së bashku me përroin Polcevera, janë disa nga rrjedhat kryesore ujore të Xhenovës: ai e përshkon kryeqytetin Ligurian në mënyrë tërthore, duke i dhënë edhe emrin luginës. Konfigurimi orografik i Val Bisagno përcakton planin territorial të tre komunave: Gjenovës, Bargaglit dhe Davagnës. Disa nga degët e tij janë përrenjtë Lentro, Canate, Geirato, Torbido, Molassana dhe Fereggiano.
Gjatësia e tij është rreth 25 km. Ai derdhet në Gjirin e Xhenovas në afërsi të San Pietro alla Foce (ose thjesht Foce).
Përroi Bisagno paraqet një histori transformimi urban dhe stresi mjedisor. Historikisht një përrua malor me rrjedhë të shpejtë, Bisagno u modifikua shumë nga zgjerimi urban dhe industrializimi. Përmbytjet e tij të shpeshta kanë çuar në ndërhyrje të rëndësishme
divergjencat e mundshme, përmes një përzierjeje rrëfimesh historike dhe etnografike me të menduarit dhe imagjinatën?
Si u krijua ky projekt?
Projekti filloi në Dhjetor 2024 me zgjedhjen e dy vendeve, nisur nga lidhja personale dhe kurioziteti. Peizazhet lumore u bënë tema qendrore. Vizitat në secilin lumë nënkuptonin dëgjim, vëzhgim dhe mbledhje tingujsh, imazhesh dhe objektesh të gjetura. Takimi me vendasit dhe regjistrimi i historive të tyre shtuan thellësi dhe personalitet. Hartat, librat dhe qasja në arkivat institucionale dhe familjare ndihmuan në plotësimin e detajeve. Kreativiteti hyri në lojë përmes kolazheve eksperimentale, pjesëve zanore dhe shkrimeve poetike. Së fundmi, me të gjithë këta elementë u thur një ese audiovizuale - një format krijues që mund të përfshijë elementë të ndryshëm faktikë dhe poetikë.
Përfundim Ndërthurja e praktikave artistike me
inxhinierike, kryesisht punime kanalizimi dhe përmbajtjeje. Mirëpo pavarësisht këtyre masave, rreziqet e përmbytjeve mbeten, çka nxjerr në dukje tensionet midis zhvillimit urban dhe menaxhimit të ekosistemit lumor në një qytet mesdhetar me popullsi të dendur. Po përse pra, po trajtohen së bashku lumi Paiva dhe përroi Bisagno? Përgjigja mund të jetë edhe pyetja e kundërt: Pse të mos lidhim dy lumenj të largët me kontekste dhe evolucione të ndryshme, në përpjekje për të kuptuar lidhjet dhe
bazë vendore mundëson biseda me komunitetet e largëta rurale, duke thurur së bashku fije historie, kujtese dhe identiteti në mënyra të cilat e tejkalojnë gjeografinë. Duke përdorur arkivat historike dhe gojore, artistët mund të çlirojnë arselane dinamike historish, duke i riformësuar ato përmes riinterpretimit krijues për të nxitur perspektiva të reja që pasqyrojnë kompleksitetin e vendeve dhe komuniteteve.
vijon në fq. V
Sesioni 4.11. Uji, vendbanimet malore dhe kujtesa: perspektiva shumëdisiplinore mbi historinë rurale në shekullin XX E Mërkurë, 10 Shtator 2025, Fakulteti i Arteve dhe Shkencave Humane Organizatorë: Giovanni Agresti, Universiteti Bordeaux Montaigne, Francë Luis Gomes da Costa, Universiteti Aveiro, Portugali Eltjana Shkreli, Universiteti i Xhenovas, Itali Si pjesë e ekosistemit në male dhe zona malore, uji është një komponent thelbësor në ekonomitë shtëpiake, industriale dhe bujqësore/blegtorale. Jetesa rurale varet nga furnizimi i mjaftueshëm me ujë, prandaj në shumicën e rasteve, komunitetet rurale malore janë të vendosura midis luginave të lumenjve dhe përrenjve/burimeve për shkak të distancës së shkurtër nga uji. Uji ka diktuar vendndodhjen, qëndrueshmërinë dhe zhvillimin kulturor të vendbanimeve duke formësuar modelet e vendbanimeve. Ky sesion lidhet me punën e Rrjetit Tramontana, i themeluar në vitin 2011 dhe objektivi është dokumentimi, katalogimi, rikthimi, krijimi artistik dhe përhapja e trashëgimisë jomateriale nga komunitetet rurale dhe malore të Europës. Sesioni zbulon marrëdhënien intime dhe shumëplanëshe midis ujit dhe komuniteteve rurale malore europiane në shekullin XX, duke u përqendruar në mënyrën se si uji ka ndikuar në formimin e vendbanimeve, shfaqjen e kulturave ujore të formuara nga sfidat mjedisore dhe nevojat shoqërore, si dhe evolucionin e kulturave ujore dhe praktikave të menaxhimit që vazhdojnë të ndikojnë në peizazhet rurale sot. Përveç kësaj, sesioni do të nxjerrë në pah gjithashtu se si praktikat ujore kanë formësuar peizazhin kulturor, veçanërisht në zonat malore ku burimet e ujit janë të pakta dhe thelbësore. Modelet e vendbanimeve në këto rajone janë lidhur ngushtë me disponueshmërinë e ujit, duke rezultuar në peizazhe unike kulturore që pasqyrojnë mënyrën se si njerëzit e kanë formëzuar mjedisin përreth, por edhe janë formëzuar prej tij. Sesioni do të theksojë qasjen ndërdisiplinore ndaj kërkimit të historisë rurale, duke u përqendruar në metodologjinë kryesore të historisë gojore (mikrohistorisë) për të rikthyer dhe ruajtur kulturat e ujit dhe praktikat e tyre të menaxhimit. Dëshmitarët e gjallë, veçanërisht të moshuarit brenda komuniteteve rurale, dëshmojnë rrëfime të pasura personale të marrëdhënies midis ujit dhe vendbanimit në shekullin XX, duke ofruar perspektiva të vlefshme të dorës së parë mbi praktikat tradicionale që mund të jenë duke u zbehur për shkak të braktisjes së malësive dhe zonave malore. Historitë gojore mund të krahasohen në të gjitha rajonet, duke ofruar një qasje ndërkulturore për të kuptuar se si uji ka qenë një burim i përbashkët, por i përshtatur rajonalisht, në mjediset rurale malore. Gjithashtu ky sesion do të ofrojë platformën për një diskutim shumëdisiplinor të kulturave rurale malore të ujit dhe trashëgimisë së tyre të qëndrueshme në shekullin XX dhe më gjerë. Në dritën e sfidave aktuale globale si ndryshimi i klimës, mungesa e burimeve dhe shpopullimi rural, ky hulumtim është më i rëndësishëm se kurrë.
Anëtarët e Rrjetit Tramontana në
Konferencën e 7-të Ndërkombëtare Bienale “Rural History 2025” në Coimbra, Portugali, Shtator 2025. Burimi: Réseau Tramontana
Abstrakt: Sistemi ujor në Nikç përgjatë një shekulli (Kelmend, Alpet Shqiptare)
Eltjana Shkreli, Universiteti i Xhenovas, Itali Nikçi, një vendbanim i vjetër në territorin e Alpeve Shqiptare ndodhet në luginën e lumit Cem i Vuklit midis vargmaleve, në një lartësi prej 600-7500 m mbi nivelin e detit, i rrethuar nga burime të shumta ujore. Ky fshat i përket territorit të fisit të Kelmendit, dhe para vitit 1945 tradicionalisht, menaxhimi i ujit në këtë zonë rregullohej nga Kanuni, ligji zakonor i Malësisë që rregullonte shumë aspekte të jetës, duke përfshirë përdorimin e tokës, ndarjen e burimeve ujore, të drejtuara nga poshtë-lart.
Gjatë periudhës totalitare (1945-1990) rregullat ndryshuan pasi gjithçka ishte në pronësi të shtetit dhe drejtohej nga lart-poshtë, duke kaluar nëpër kolektivizimin e tokës dhe të tufave. Pas viteve '90, komunizmi u shemb dhe tregu i lirë zhvendosi pronësinë e tokës dhe aseteve publike, por solli edhe braktisjen e sistemit të ujitjes. Ky punim synon të ofrojë një pasqyrë të përgjithshme se si evolucioni i sistemit ujor në Nikç, Kelmend, ka ndikuar në modelin e vendbanimeve në shekullin XX, bazuar në analizën hapësinore dhe metodologjitë e rrëfimeve gojore që përqendrohen në teknikat tradicionale të menaxhimit të ujit dhe praktikat e ujitjes. Kjo është e rëndësishme në terren, sepse studimet e mëparshme kërkimore rreth peizazhit rural të Alpeve Shqiptare dhe/ose karakteristikave të tij, uji ka qenë thjesht një burim natyror, ai nuk ka qenë kurrë pjesë integrale e formësimit të kulturës malore, komuniteteve të malësorëve dhe vetë idesë së përkatësisë territoriale.
Hulumtimet prej vitesh në Alpet Shqiptare kanë qenë burim frymëzimi dhe pasioni për të nxjerrë në dritë vlerat e këtyre anëve. Pasuria e madhe natyrore e kulturore e tyre e vënë përballë modeleve të ndryshme apo të ngjashme nëpër Europë e më gjerë, sjell një këndveshtrim ndryshe. Dokumentimi e përkthimi i tyre në analiza të thella shkencore, na ka shtyrë gjithnjë që t’i prezantojmë ato në forume ndërkombëtare. E së fundmi, edhe në Konferencën Ndërkombëtare Bienale 7, “Histori Rurale 2025” në Coimbra Portugali, e organizuar nga Organizata Europiane e Historisë Rurale dhe Universidade de Coimbra.
Historia Rurale 2025 synon të vazhdojë trendin pozitiv të ndarjes së perspektivave të ndryshme mbi të kaluarën rurale dhe bujqësore. Përdorimi gjithnjë e në rritje i të dhënave nga e kaluara është një burim i përdorur nga shkenca të ndryshme, si për të eksploruar rrugë të reja të kërkimit ndërdisiplinor dhe transdisiplinor, ashtu edhe për të informuar zhvillimin e politikave aktuale. Këto forume ngrejnë çështje të shumta: si kryqëzohen çështjet rurale dhe bujqësore në zhvillimin e territorit dhe me dinamikat sociale, ekonomike, politike, institucionale, mjedisore, shkencore ose kulturore që janë bërë gjithnjë e më të rëndësishme? Cili është roli i historisë në ndërtimin e zgjidhjeve të qëndrueshme që na nevojiten sot? Rreth 500 studiues në 124 sesione paralele diskutaun mbi tematika të ndryshme. GO2Albania ishte i vetmi entitet nga Shqipëria që u prezantua në dy sesione. Njëri u organizua nga Réseau Tramontana, me temë “Uji, vendbanimi malor dhe kujtesa: perspektivat multidisiplinare mbi historinë rurale të shekullit XX”. Aty u tregua modeli i sistemit të ujitjes ne vendbanimin e Nikçit, në Kelmend, Alpet Shqiptare – infrastruktura dhe praktikat e përdorimit të ujit në tre periudha kohore: nën ligjin zakonor, nën komunizëm (kooperativat) dhe në demokraci, në tregun e lirë. Ndërsa tema e sesionit tjetër ishte “Krahasim i reformave agrare përmes shekullit XX: konfliktet dhe kundërshtitë”. GO2Albania prezantoi modelin shqiptar, ndikimet dhe konfliktet që kanë sjellë reformat agrare në komunitetet e Malësive. Debati i lindur u bë motiv për të thelluar më tej këtë kërkim për ta sjellë në të ardhmen si një dokument të shkruar përmes fakteve e dëshmive. P.sh. Ligji “Për Paketën e Maleve”, i miratuar para disa muajsh, mbetet një hap që duhej të ishte mbështetur thellësisht në këtë analizë – koha do e tregojë sesi do jetë ndikimi te komunitetet malore (me ose pa konflikt social e si pasojë edhe ekonomik).
vijon nga fq. III
Përmes kësaj përzierjeje krijuese, esetë audiovizuale marrin jetë si një format artistik interesant, duke sfiduar rrëfimin konvencional falë formave të tyre të shtresuara dhe eksperimentale, si dhe duke i ftuar audiencat të angazhohen me rrëfimet në mënyra
Projekti i ndërtimit për Tunelin Boasi, hartuar nga Zyra Teknike e Provincës së Xhenovas më 16 Janar 1928. Burimi: Arkivat
Historike të Provincës së Xhenovas. Dhënë bujarisht nga Associazione Amici di Pontecarrega (Xhenova).
më të thella dhe shumëplanëshe. Hulumtimi artistik, i pozicionuar në thelb të këtyre eksplorimeve, ofron njohuri të thella mbi marrëdhëniet e ndërlikuara midis vendit, kujtesës dhe identitetit. Ai adreson gjithashtu shqetësime urgjente ekologjike, sikurse është rasti i peizazheve lumore. Në këtë mënyrë, arti mund të shkojë përtej shprehjes dhe të jetë një mjet jetësor për thellimin e kuptimit që ne i japim përvojës njerëzore dhe ndërlidhjes mjedisore në kohë dhe hapësirë.
Këtu është rezultati i “Lumi i tretë: Një udhëtim imagjinar ndërmjet ujërave të largët”: https://www. re-tramontana.org/ portfolio-items/thethird-river/
Bibliografi
Këtu janë disa nga librat dhe artikujt që frymëzuan këtë projekt: Breakell, S. (2017). Ndërmjetwsimi i arkivit. Routledge. Corrigan, T. (2011). Filmi ese: Nga Montaigne, pas Markerit. Oxford University Press. De Bono, E. (1970). Mendimi lateral. Kreativiteti hap pas hapi. Harper & Row. Fauconnier, G., & Turner, M. (2002). Mënyra si mendojmë: Përzierja konceptuale dhe kompleksitetet e fshehura të mendjes. Basic Books. Foster, H. (2004). Një impuls arkivor. October, 110, 3–22. Grant, C. (2016). Eseja audiovizuale si kërkim performues. Journal of Media Practice, 17(1), 39–52. Martin, A., & Álvarez López, C. (2018). Hyrje në esenë audiovizuale: Një fëmi i dy nënave. Studies in Documentary Film, 12(1), 1–16. Oliveira, A., Aguiar Gomes, C., Silva, F., Paiva, J. & Silveira, P. (1999). Lumi Paiva. Campo das Letras. Rosso, R. (2014). Bisagno. Lumi i fshehur. Marsilio.
instrumenteve tradicionale në
gjatë brezave.
vijon nga fq. II
Kjo praktikë e lashtë, e njohur nga UNESCO si trashëgimi kulturore jomateriale, mbetet e gjallë në Arsita jo vetëm si një kujtim i jetës rurale, por edhe përmes ngjarjeve bashkëkohore si "Transumanza Verticale", ku vendasit dhe vizitorët rikthehen në këmbë në shtigjet e barinjve, shijojnë kuzhinën tradicionale malore dhe marrin pjesë në aktivitete në natyrë si "Corsa del Transumante" (një garë që feston shpirtin baritor). Ne takuam plot banorë të zonës që e kishin lidhur jetesën e tyre në Arsita, madje ndjeheshin krenarë për vendin e tyre, prej të cilëve 2 zonja kishin ardhur aty nga Kavaja e Shqipërisë prej 25 vitesh. Lidhja e tyre mes tokës, komunitetit vetë dhe trashëgimisë përbënte një trekëndësh të shenjtë vlerash. Festa që shijuam pasditen e fundit, ishte kurorëzimi i një pune mbi 30-vjeçare pune dokumentuese të tërë trashëgimisë së tyre të këngëve e valleve e muzikës së instrumentave: fizarmonika, “ciaramella” (model fyelli), “organetto”, violinë, saze dore, etj. Dy studiuesit e grupit Tramontana, etnomuzikologu Marc Magistrale e antropologu Gianfranco Spitilli kishin krijuar një lidhje simbiozë me banorët duke dokumentuar e ruajtur të gjallë memorien e brezave tashmë në një muze, i cili u përurua atë ditë.
Në restorantin e fshatit provuam djathin e veçantë pecorino, të përgatitur në temp 34gradë me enzimat e stomakut të derrit, gatimet tradicionale si maccheroni alla molinara (pasta të gatuara me dorë), coatto (çomlek me mish deleje), dhe fracchiata (një qull i bërë me miell qiqrash dhe bishtajore të tjera).
Federico, banor i fshatit na tregoi për Festën e Shën Antonit Abate në Janar, e cila përzien procesionet e shenjta me ritualet popullore. Kisha e Santa Vittoria-s, që daton që nga shekulli XVI, qëndron si një pikë qendrore e besimit lokal dhe historisë arkitekturore. Festivali vjetor i muzikës popullore Valfino al Canto organizohet prej 31 vitesh çdo Gusht, duke u kthyer në një traditë unike që mbledh artistë nga e gjithë Italia dhe jashtë saj, duke festuar traditat gojore, muzikën dhe rrëfimin e historive përmes shfaqjeve dhe vakteve të përbashkëta. Mbi 5000 vizitorë vijnë të përqafojnë shpirtin e vërtetë të maleve abruze dhe frymën shekullore të njerëzve që i jetuan e jetojnë edhe sot. GO2Albania
Lumi Liri buron në pjesën e poshtme të vendbanimit të Kapadokias. Duke u zhytur në një grykë të ngushtë midis Maleve Simbruini dhe Luginës Nerfa, ai arrin në Castellafiume që gjendet rreth njëqind metra më poshtë, ku - i përforcuar nga burimi Fonte Rio Sonno - bëhet më i madh dhe më i vrullshëm përpara se të vazhdojë drejt Luginës Roveto, duke kaluar nëpër qytezat Capistrello, Canistro, Civitella, Civitella d’Antino, Morino, San Vincenzo dhe Balsorano. Këto dy sisteme luginash, ngjitur me njëri-tjetrin dhe të pasura me burime, përcaktojnë zonën e njohur si Liri i Sipërm.
Gjurmimi ose hartimi i një antropologjie të ujit është i vështirë. Kjo për shkak të asaj që mund të quhet “autoriteti i ujit”: jo thjesht një substancë dhe burim material, por një “subjekt aktiv”, një “agjent krijues”. Një element që gjeneron të kundërta: burim vdekjeje/jete, i zakonshëm/i jashtëzakonshëm, i shenjtë/profan, normal/termal, mitik/shkencor, urban/rural, i brendshëm/i jashtëm, i përmbajtur/ përmbajtës, imanent/mjedisor, i devotshëm/mjekësor, pelegrinazh/ udhëtim, stërgjyshor/modern, banal/i mrekullueshëm, shkencor/ fetar, i pakët/i tepërt, mungon/ përmbyt, i përdorur/i shpërdoruar, i dobishëm/i padobishëm, mashkullor/femëror, grindavec/ paqebërës, i vogël/gllabërues, i njohur/i panjohur, i dukshëm/ nëntokësor1 Meqenëse uji është universalisht qendror për jetën njerëzore, biologjike dhe shoqërore, ai është i pajisur me kuptime të fuqishme në çdo kontekst kulturor2. Shqyrtimi i mënyrës se si grupet njerëzore lidhen me të - duke e përdorur atë si në mënyra materiale, ashtu edhe në ato simbolike - zbulon rrjedhshmërinë e një procesi të vendosur brenda dinamikës që qëndron në themel të marrëdhënies midis njerëzve dhe mjedisit të tyre3
Identiteti, përveçse qëndron në strukturat e farefisnisë dhe format e organizimit shoqëror, ose në konceptet e etnisë të shprehura
përmes trashëgimisë gjenealogjike dhe gjenetike, në punimet e fundit antropologjike është lidhur me kujtesën e vendeve, veçanërisht në komunitetet e vogla larg zonave urbane.
Deri në periudhën e pasluftës, ekonomia e të gjitha qytezave të lartpërmendura ishte e lidhur ngushtë me ujërat e Lirit dhe bazohej në trekëndëshin bujqësi/blegtori/ pylltari. Përveçse luante një rol qendror në ujitjen e fushave, burimi ujor përdorej për të vënë në punë mullijtë, dërstilat, punishtet e letrës, e së fundmi edhe termocentraletduke formësuar kështu peizazhin natyror dhe njerëzor të rajonit. Për më tepër, një nga burimet pranë Canistros, Cotardo-Fiuggino, solli prosperitet në një fabrikë uji falë cilësive të tij organoleptike shumë të vlerësuara: uji mineral Santa Croce, një nga më të shiturit në Itali. Në zonën e Lirit të Sipërm, murgjit benediktinë u specializuan në punime inxhinierike në këtë rrjedhë të rëndësishme uji gjatë Mesjetës, duke e shfrytëzuar atë si një forcë prodhuese dhe duke punësuar pjesën më të madhe të popullsisë vendase në ndërtimin e veprave hidraulike. Zotërimi i një force kaq të fuqishme natyrore përfaqësonte një hap të rëndësishëm për njerëzimin, duke mundësuar zhvillimin e dukshëm të zejtarisë dhe protoindustrive. Në të njëjtën kohë, kontrolli i ujit dhe i mullinjve u bë një instrument pushteti, akumulimi pasurie dhe shtypjeje nën sundimin feudal. U shfaqën shumë zeje rreth ujit: kujdestarët e shatërvanëve përgjegjës për ujësjellësit, bartësit e ujit që kishin për detyrë nxjerrjen e ujit nga burimet dhe transportimin e tij deri në secilën shtëpi, sharrëxhinjtë që punonin në sharra hidraulike, mullixhinjtë e angazhuar në bluarjen e drithërave, prodhuesit e letrës dhe punëtorët e leshit që drejtonin dërstilat. Përhapja e zakoneve shoqërore dhe njohurive artizanale dhe arkitekturore u bë një nxitës i inovacionit teknologjik edhe në sektorë të tjerë.
vijon në fq. VII
1) Breda N., Per un’antropologia dell’acqua, in La Ricerca Folklorica, no. 51, Antropologia dell’acqua (Prill.2005), fq. 3.
2) Illich I., H2O and the water of forgetfulness, Marion Boyars, New York, 1986; Feld S., A Poetic of Place: ecological and aestetic co-evolution in a Papua New Guinea rainforest community, in R. Ellen and K. Fukui, Redefining Nature: ecology, culture and domestication, Berg, Oxford, 1996, fq. 61-88.
3) Strang V., Fluidscapes: Water, identity and the senses, in Worldviews: Global Religions, Culture, and Ecology, Brill, Leiden, 2006, fq.147-154.
Uji. Simbol i jetës, burim ripërtëritjeje në male. Në Sudete zakonisht nënkupton përrenj të pastër që rrjedhin poshtë shpateve, burime që ushqejnë luginat, ujëvara që tërheqin këmbësorë dhe turistë. Megjithatë, kur ekuilibri prishet, kur shiu nuk bie më, por përplaset, uji bëhet një shkatërrues i pamëshirshëm.
Në shtator të vitit 2024, Sudetet (Poloni) e përjetuan këtë me forcë brutale. Për ditë të tëra, shiu binte pa pushim. Rrëketë që përshkonin malet Oël dhe Bystrzyckie, mbushën luginat Biała Lądecka, Bystrzyca, Bóbr, të cilat u shndërruan në dete ngjyrë kafe. Argjinaturat shpërthyen, urat u zhdukën. Kjo nuk ishte stuhi e zakonshme, por një sulm — uji që shqyen vetë strukturën e jetës malore, duke rrëmbyer rrugë, shtëpi dhe bashkë me to sigurinë e komuniteteve lokale.
Një peizazh malor në rrënoja
Lugina e Kłodzkos pësoi goditjen më të rëndë. Stronie Śląskie, Lądek-Zdrój, Bystrzyca Kłodzka dhe Kłodzko panë qendrat e tyre të përmbytura. Rrugët u shndërruan në lumenj, ndërsa qytete më të vogla si Międzylesie ose Trzebieszoëice u izoluan plotësisht. Në pellgun Jelenia Góra, përmbytjet nga Bóbr u përhapën në fshatra, duke mbuluar kopshte dhe shkolla.
Shifrat zyrtare treguan për më shumë se 5,200 shtëpi të dëmtuara në të gjithë Sudetet. Megjithatë, statistikat e fshehin realitetin: familje që jetojnë për muaj të tërë në dhomat e lira të fqinjëve, fëmijë pa shkolla, fermerë që shikojnë fushat që varrosen nën baltë. “Dëgjova një gjëmim sikur mali po çahej”, kujton Elżbieta nga Bystrzyca Kłodzka. “Pastaj uji ia behu nga dritarja e kuzhinës. Ndjeva të gjithë shtëpinë që shkundej.”
Lufta për mbijetesë
Në orët e para nuk kishte kohë për të menduar për numrat. Zjarrfikësit nga qytezat malore, ushtarët, fqinjët dhe vullnetarët formuan zinxhirë njerëzorë, duke bartur fëmijët dhe të moshuarit nga shtëpitë gjysmë të shembura. Brigadat vullnetare lokale të zjarrfikësve nga fshatra të vegjël u bënë litarë shpëtimi, duke udhëhequr njerëzit përmes përrenjve mbi ura të sajuara.
Marek nga Lądek-Zdrój kujton shpëtimin e një gruaje të moshuar nga një shtëpi që po rrënohej: “Ajo ishte ulur në një karrige me një rruzare në dorë dhe refuzonte të ikte. E nxorëm me forcë. Një orë më vonë muri u shemb. Ajo nuk do të mbijetonte.” Në të njëjtën kohë, filluan riparimet urgjente në rrugët malore - rrugët Nadbrzeżna, Zielona dhe Hutnicza në Stronie Śląskie, ku asfalti kishte rrëshqitur në lumë. Çarjet në argjinatura u mbushën me gurë; urat e thyera u arnuan me dru.
Një vit pas - Jeta nën hijen e përmbytjeve Gati një vit më vonë, plagët mbetën kudo në Sudete. Qendra e Stronie Śląskie ende i ngjan një kantieri ndërtimi. Në Trzebieszoëice, nëntë nga dhjetë familje u prekën. Në Radochóë, njerëzit e përshkruajnë jetesën “si në një kamp”: shtëpitë ende qëndronin në këmbë, por pa kuzhina e pa dysheme, muret kullonin. “Gjithë dimrin e mbajtëm sobën ndezur vetëm për të tharë dhomat, por lagështia kthehet prapë. Ndjeja se thithnim myk”, thotë Krystyna, nënë e tre fëmijëve.
*) Burimi: https://commons.wikimedia.org/wiki/ File:2024_Most_%C5%9Bw._Jana_w_L%C4%85dkuZdroju_(6).jpg (accessed 2025-09-19).
Vendasit i atribuojnë fuqi të mrekullueshme Lirit. Ujërat e tij thuhet se shërojnë qeren (krimbin unazë) - një sëmundje që i prekte fëmijët deri në fillim të shekullit XX - si dhe sëmundje dhe deformime të tjera. Pranë Castellafiume ekziston një burim, uji i të cilit besohet se lehtëson dhimbjet e stomakut. Më 24 Qershor, për festën e Shën Gjonit, njerëzit ende shkojnë në bregun e lumit për të kryer "lavacri", larje të përmendura edhe në burimet historike4. Në Castellafiume, përveç zhytjes në ujërat e akullta të Lirit si një rit pastrimi, ishte zakon të pihej uji dhe të merrej pak në shtëpi në shishe qelqi5. Pak më poshtë lumit, në Civitella, dikur kremtohej një meshë gjatë së cilës fëmijët merrnin sakramentin e Pagëzimit në agim, ndërsa të rriturit qëndronin të zhytur në lumë6 Uji është burim jete, por edhe shkatërrimi kur vjen në formën e shiut të rrëmbyeshëm. Për ta larguar atë, në Castellafiume, Ditën e Qirinjve vendoset një qiri i bekuar në prag të dritares. Sot, bollëku i ujit të Lirit - i cili dikur mbështeste bujqësinë për mbijetesë dhe një ekonomi artizanale të lulëzuar - po devijohet pothuajse tërësisht në ujësjellësin e Marsikës, i cili për fat të keq është i njohur për rrjedhjet e shumta që shpërdorojnë sasi të mëdha uji. Cila do të jetë e ardhmja e tij?
Emanuele Di
23 Mars 2025, Mbetjet e mullirit që furnizonte me energji sharrat hidraulike, Castellafiume, AQ (Itali). Foto: Emanuele Di
1) De Nino A., Usi abruzzesi, Vol. I, Adelmo Polla Editore, Cerchio, Ristampa dell’edizione fiorentina del 1879, 1988.
2) De Nicola D., Storia di Castellafiume (Centro della Valle di Nerfa nei Monti Simbruini), Di Censo, Avezzano, 2007.
3) Scorrano S., Acque sacre in Abruzzo, Ascoli Piceno, Abruzzo Libri Edizioni Menabò, 2012.
Prezantimi i punimit “Ndikimi i reformave të tokës në komunitetet malore të Shqipërisë” në Konferencën “Rural History 2025”, Shtator 2025. Foto: Silvia Pallini
Sesioni 7.2. Krahasimi i reformave agrare gjatë gjithë shekullit XX: konflikte dhe kundërshtime 1
E Enjte, 11 Shtator 2025, Fakulteti i Arteve dhe Shkencave Humane
Organizatorë: Sergio Riesco Roche, Carlos Manuel Faísca, Dimitris Angelis-Dimakis
Abstrakt: Ndikimi i reformave të tokës në komunitetet malore të
Shqipërisë
Liridona Ura, GO2Albania, Organizatë për
Planifikim Urban të Qëndrueshëm, Shqipëri Eltjana Shkreli, Universiteti i Xhenovas, Itali
Duke përbërë pothuajse 1/3 e territorit, zonat malore mbetën më pak të prekura nga secila reformë shtetërore e tokës në Shqipëri. Organizimi shoqëror fisnor i rajonit, i qeverisur nga ligjet mesjetare, rregullonte përdorimin e tokës dhe e kufizonte autoritetin osman në taksim. Në veri, ku nuk ekzistonte asnjë sistem feudal, kolektivizimi pas Reformës Agrare të vitit 1945 ndikoi kryesisht në pronat e kundërshtarëve të regjimit dhe institucioneve fetare, ndërsa toka në pronësi familjare mbeti kryesisht e paprekur. E pamundur në një diktaturë, kundërshtimi ndaj reformës së tokës u bë epidemik përmes përdorimit informal të çdo hapësire të konsideruar publike pas komunizmit, duke çuar në konflikt socio-ekonomik midis individëve, por edhe midis tyre dhe shtetit. Por komunitetet malore e refuzuan reformën e tokës në vitin 1991, duke u thirrur në kufijtë e pronësisë së para luftës për të zbutur mosmarrëveshjet me njëri-tjetrin, çka rezultoi në konflikte më të forta me shtetin. Studimet e mëparshme mbi këto reforma të veçanta agrare kanë trajtuar një ndikim të përgjithshëm në nivel kombëtar, duke mos pasur një analizë të bazuar në studime rastesh, veçanërisht në rajonet malore. Duke përdorur të dhëna parësore nga terreni dhe burime arkivore për një analizë krahasuese dhe histori gojore, ky punim heton nëse këto konflikte e kanë origjinën nga reforma e vitit 1945 apo nga ligji i vitit 1991, duke argumentuar se, pavarësisht sfidave të tyre, reformat kontribuan në një shpërndarje më të drejtë të tokës.
vijon nga fq. VII
Më shumë se 890 malësorë nuk janë kthyer ende në shtëpi. Ata jetojnë me të afërm, në dhoma me qira ose në hostele komunale. Jetë të mbetura pezull mes së shkuarës dhe së ardhmes.
Rindërtimi në male
Qeveria njoftoi 8 miliardë zloty ndihmë për Sudetet. Urat po ringrihen ngadalë; në Trzebieszoëice, një urë e re pothuajse ka përfunduar. Hekurudhat që lidhin Ërocłaë me Kłodzko dhe Międzylesie po riparohen. Fondet e BE-së dhe programet rajonale synojnë infrastrukturën, ndërsa paratë janë ndarë edhe për vendet e trashëgimisë malore - kisha, llixha, ndërtesa historike. Megjithatë, banorët e maleve e dinë mirë se urat mund të rindërtohen shpejt, por ritmi i jetës së përditshme kërkon më shumë kohë për t’u rimarrë. Pamjet e përrenjve që përshkojnë luginat e ngushta nuk harrohen lehtë. “Mund të rregullosh një mur, por nuk mund të heshtësh frikën e fëmijës që zgjohet natën sapo fillon të bjerë shi”, thotë Józef, një fermer pranë Międzylesie. Pasojat sociale në komunitetet malore Uji nuk brin vetëm gurin. Në qytezat malore jeta sillet rreth shkollave, stacioneve të zjarrfikësve dhe qendrave kulturore – pra pikërisht institucioneve që u shkatërruan nga uji. Pa to, komunitetet ndiheshin të lëna pas dore. Fëmijët mësonin në klasa të improvizuara, ndërsa të rriturit mblidheshin jo për festat lokale, por për të pastruar baltën.
Ndikimi te shëndeti është gjithashtu i madh. Shtëpitë me lagështirë krijojnë
myk, duke shkaktuar astmë, bronkit dhe pneumoni. Familjet pa sigurim banese përballen me zgjedhje të pamundura: të rindërtojnë ose të largohen. Dimri ishte një stinë sëmundjesh dhe ankthi, me soba qymyri që digjeshin ditë e natë vetëm për të larguar lagështirën.
Çfarë i pret Sudetet në të ardhmen Sudetet po rindërtohen, ngadalë por me këmbëngulje. Punimet hidraulike po riformësojnë brigjet e lumenjve, digat po përforcohen dhe rezervuarët po modernizohen. Masat e reja të mbrojtjes nga përmbytjet mund ta zvogëlojnë rrezikun, megjithatë vendasit e dinë se uji në male është gjithmonë i paparashikueshëm. Stuhitë e papritura, luginat e ngushta dhe shpatet e pjerrëta e bëjnë rajonin veçanërisht të prekshëm.
“Mund të rindërtosh një shtëpi, por jo besimin te malet”, thotë Józef. “Kur shiu bie mbi çati, unë rri zgjuar. Duke pritur. Duke dëgjuar. Asnjëri prej nesh nuk është më si më parë.”
E megjithatë, edhe shpresa rrjedh. Çdo urë e re, çdo rrugë e riparuar, çdo shtëpi fshati e lyer është një kujtesë e qëndrueshmërisë. Sudetët kanë jetuar për shekuj midis ekstremeve të natyrës - dimra të ashpër, rrëshqitje toke, përmbytje - dhe çdo brez ka mësuar të durojë. Uji mund të jetë më i fortë se çdo individ, por jo më i fortë se solidariteti i njerëzve të malit.
Magdalena Masewicz-Kierzkowska Maciej Kierzkowski
vija@go2albania.org
