EIRIK INGEBRIGTSEN KONGLEFALL
EIN SABOTASJE
Om SjÞskade (2021):
«Ein original roman om mykje som gÄr skeis. Bonus: Eit mÞte med samtidsli eraturens mest harmoniske tenÄring»
MARTA NORHEIM , NRK , Ă RETS BESTE BĂKER 2021
«Sterk miljÞroman ⊠Ingebrigtsen skriver bevegelig godt, han er en konge av komma, det le kortpustete sprÄket bringer fram en rytme i teksten som kler det konkrete og hverdagslige ⊠Det er en stillferdig jubel i denne romanen»
STEIN ROLL , ADRESSEAVISEN
«Eirik Ingebrigtsen imponerer igjen ⊠SjÞskade er bli en lavmÊlt og formbevisst roman med stort trykk»
TURID LARSEN , DAGSAVISEN
«Medrivende om havet, dĂžden, kjĂŠrligheten âog plasten i en gĂ„senebbhval ⊠I Ă„r markerer Ingebrigtsen 20 Ă„r som forfa er, sĂ„ det passer godt at han kommer med nok en sterk og aktuell bok, den Ă„ ende siden debuten»
SIGMUND JENSEN , STAVANGER AFTENBLAD
«Eg tilrÄr varmt denne boka til alle som vil ha ei sprÄkleg sterk lesaroppleving og har glede av ein tekst som ikkje er ein duppande floskelpost pÄ bokhavet»
ODD W . SURĂN , DAG OG TID
«den assosiative, suggererende stilen som sĂŠrpreger romanteksten [âŠ] fĂ„r Ingebrigtsen til Ă„ minne om bĂ„de Jon Fosse og Gunstein Bakke, og kanskje ogsĂ„ Tarjei Vesaas, som i sin tid utfordra de etablerte relasjonene mellom menneske og dyr»
ERIK ENGBLAD , VĂ RT LAND
Om Kvit bok mÞrk vinter (2018): «en rystende bok om e ervirkningene av krigen og om et hat som fortsa er levende»
ANNE SCHĂFFER , VĂ RT LAND
«En vakker norsk roman om et dystert, men samtidig viktig, tema fra europeisk samtid ⊠Hans originalitet ligger i den sprÄklige rikdommen og evnen til bÄde Ä skildre menneskers hverdag og ta opp politiske tema»
SYLO TARAKU , AFTENPOSTEN
KONGLEFALL
EIN SABOTASJE
EIRIK INGEBRIGTSEN konglefall
EIN SABOTASJE
ROMAN
FORLAGET OKTOBER 2025
Jag kan inte skriva om det som jag redan vet lars norén
SĂLVGRANA
Her er grantreet. SĂžlvgrana. Trestamma stĂ„r eit stykke ut i vegen, gĂ„r tvers over grĂžfta og fram til porten hos Eilert bonde, og ifĂžlgje familiesoga hans stammar treet frĂ„ 1650-talet. Folk har lĂŠrt SĂžlvgrana Ă„ kjenna gjennom hundreĂ„r, dei veit Ă„ lesa merka mellom treet og utmarksgranene, korleis trea kommuniserer og varslar kvarandre gjennom rĂžtene, sender elektriske og kjemiske signal til kvarandre, ja, nokon hevdar at slike signal kan gĂ„ gjennom lufta ĂČg. Om grana Ăžvst i lia varslar om fare og slepper konglane sine, vil SĂžlvgrana fĂ„ beskjed etter fĂ„ sekund. DĂ„ vil SĂžlvgrana ĂČg kunna sleppa konglane sine i eit forsĂžk pĂ„ Ă„ kvitta seg med angripande sjukdomssmitte.
Dei siste hundre Ă„ra har SĂžlvgrana blitt rekna som eit avlstre. Biologar og tilsette ved SkogfrĂžverket kjem langvegsfrĂ„ nĂ„r konglane opnar seg og knitrar i vĂ„rsola. Dei samlar inn konglar og frĂžskjel. Det er nokre Ă„r sidan sist no, pĂ„ grunn av krigen, men snart vil nye studiegrupper koma tilbake, berre freden kjem? Ein kongle frĂ„ SĂžlvgrana er reinaste gullet. I kaldt vĂȘr kan konglane varmast opp, klengjast i ein trommel til dei opnar
seg slik blÄskjel blir lagde i kokande vatn til dei opnar seg.
Grantreet er ei diger kjegle og ruvar hÞgt over lÄven. Kven veit kor djupt og breitt rÞtene har fÄtt utvikla seg? Det er lett Ä ha trua pÄ det kraftige treet med den karakteristiske hellinga i trekrona som truar med Ä knekka i vinden, men som aldri gjer det. Stammeborken veks sÄ sakte at lavet ikkje raknar frÄ verten sin, eit rynkete oppsyn med nokre aldersteikn nedst: utvekstar som verken er rot eller grein, men gammal, oppsamla kraft.
Og dei seier at du fell til ro stÄr du tett inntil SÞlvgrana, ja, ein mild varme vil treffa, ei lettheit vil breia seg, for om du stÄr tre hos SÞlvgrana, kan du sjÄ heile breidda og heile hÞgda, dÄ kan du sjÄ opp og til sidene og ned igjen i eitt og same syn. Og om du ser svarte konglar falla frÄ tretoppen i samla flokk, kan du Þnskja deg noko frÄ Þvste hylle av all verdas rikdom. Ser du brune konglar deisa i bakken, kan du Þnskja deg ein grÞderik sommar og haust. Om du derimot ser grÞnskimrande og rubinraude konglar liggja strÞydde ved granstamma, lyt du koma deg i hus og vera inne i tre dagar og tre netter for Ä unngÄ sjukdom.
Her stÄr grantreet. SÞlvgrana. Og ho skal spela ei avgjerande rolle i sabotasjeaksjonen ved Berarbrua i Sjuskog i desember 1942, saman med Eilert bonde, Milton prest og Anton trevarefabrikant.
1. D e S e MB e R 1942
EILERT
Og sÄ kjem dei opp hit for Ä hausta av det dei ikkje har sÄdd, tenkjer Eilert bonde og rÞskar av den vesle kalenderlappen pÄ kjÞkkendÞra, det har blitt 1. desember, og bokstavane i denne mÄnaden har ein heilt eigen klang der dei skin imot han frÄ ganglyset. Der november er flat og nÞytral, lÞftar desember i fleire av livets spÞrsmÄl, medan lysa blir tende innandÞrs, og mÞrket ute droppar til botnen fÞr det heile snur igjen. Tidlegaste morgon, nokon vil kalla det natt. Og stemma frÄ radioen som fortalde om jÞdearrestasjonane, fleire hundre menneske, kanskje over 500, tenkjer Eilert, det burde vel ikkje overraska meg. Det er fleire Är sidan Nationen skreiv varmt om planane om Ä senda jÞdane til Madagaskar. Vi mÄ klara Ä skilja menneske, dyr og skog, tenkjer han og trakkar i stÞvlane ute i bislaget. Han opnar utgangsdÞra, vil ned i stallen til Akar hest og sauane. Temperaturen har falle, svart himmel over utelampen og eit lett dryss snÞ pÄ tunet friskar opp, det blir ryddigare enn elles. Eilert snur pÄ terskelen og tar ned skinnlua frÄ knaggen. Det kjem eit skrap frÄ ei girkasse nedi vegen etterfÞlgt av motordur. Snakk om sola! tenkjer han og
ser den tyske offisersbilen svinga inn nede ved porten, ein militĂŠrjeep fĂžlgjer tett, og lyden putrar seg tjukk inn i landskapet og over gardstunet, inn i morgonen og inn i det omtĂ„ka hovudet til Eilert, der det stig fram ei einaste melding: Kva er det dei vil? Dei freser inn pĂ„ tunet i kjepphĂžgt spor. Ein av soldatane hoppar av jeepen og opnar passasjerdĂžra pĂ„ den blankpussa Buicken, og majoren som Eilert har mĂžtt fĂžr, stig ut. Han kan ikkje hugsa namnet. Snart stĂ„r alle okkupantane i ein slags formasjon med vĂ„pen rundt aksla og briskar seg ved bilpanseret, ja, majoren stĂ„r der og vaglar litt fĂžr han, via soldaten som snakkar norsk, forklarar Eilert at han har hĂžyrt om hesten Akars roande og heilande verknad. No vil han be bonden om Ă„ fĂ„ stĂ„ hest. MĂ„ten han spĂžr pĂ„, er roleg, det heile verkar ektefĂžlt pĂ„ Eilert, heilt noko anna enn oppsynet hans. Eilert ber han likevel stilt ryka og reisa medan han nikkar og viser veg bort til stallen der Akar stĂ„r. Han kjenner auga til majoren i nakken, og no hugsar han namnet: Angerer. Det er framleis natt i stallen, lyden av rasling og breking aukar nĂ„r fĂžlgjet trakkar inn. Hesten gjev bonden det smale auget nĂ„r han overlĂšt reimane pĂ„ det kjĂŠraste dyret han eig, til major Angerer og seier: Ein kvart, bitte. Det er tidleg. Hesten er framleis sĂžvnig, forklarar Eilert. MĂŒde. Og via soldaten som snakkar norsk, fĂ„r Eilert forklart at majoren ikkje skal sjĂ„ direkte inn i auga pĂ„ Akar, berre stĂ„ sidelengs, roleg, pĂ„ like fot med dyret, klĂž han pĂ„ halsen og lena seg nĂŠr, deretter heilt inntil halsen. Slik vil han kunna koma inn i fellespuls, bli eitt med blodbanen til hesten, dette er noko han vil kunna kjenna. DĂ„ stĂ„r du hest. Han er
ikkje noko yppig lenger no, majoren, ser heller litt knekt ut, spak, som om han stÄr her i lyset frÄ hestars eigen Kristus og ventar pÄ frelse, i skinet av store, vakre Akar hest. Major Angerer treng ikkje skrifta, dette er frivillig og mildt pÄtrengjande frÄ okkupanten den aller fÞrste vintermorgonen, og 1942 ebbar snart ut, ei tid prega av massearrestasjonen av jÞdane her heime og nederlag for tyskarane ved Stalingrad i Sovjetunionen pÄ veg mot oljelagera i Baku.
à stÄ hest er det ikkje mange som har opplevd, eller fÄtt til, og ikkje er det mange hestar rundt om pÄ gardane som har denne evna: Ä ta hestestÄaren med inn i blodbanen sin. Bruset og varmen frÄ dyret legg seg over og gÄr jamt med pulsen hos mennesket, og ein kjem raskt av age og over i det blir som kalla bliss: rein terapeutisk vinst for kropp og hovud med sitt kjÞt og sine musklar, med aerob pust og Ändeleg utjamning. Den fjortenÄrige, brunsvarte dÞlahesten Akar er skrudd saman pÄ ein heilt makelaus mÄte, litt hÞgare, blankare, sterkare, rolegare og glupare enn dei vimsete nabohestane nede i bygda, eller dei sÊrleg skye hestane som held til pÄ liagardane. Her er eit lynne Ä snakka om, tenkte Eilert dÄ dei fekk hesten til gards. Eit jamt, fint temperament, ein eigen lÞd pÄ dei som stÄr inntil hesten, og krafta som lyser ut av hesteauga, fÄr noko til Ä leggja seg til ro. Eilert merkar sjÞlv at han blir rolegare av Ä vera rundt hesten sin, det lettar det tyngste arbeidet pÄ garden eller oppe i skogen. Denne roa set seg i pusten, og etter eit par Är med Akar skjÞna Eilert at det gjekk an Ä stÄ hest hos Akar.
Eilert gÄr ut av stallen og lukkar dÞra bak seg, tenkjer at dette eine tyskarmÞtet vil Akar tola. Og det kjem latter frÄ ein av dei fem fÞlgjesoldatane, og Eilert blir stÄande litt pÄ sida av dei, morgonlufta legg lokk pÄ tunet. Ein av soldatane seier noko og set seg inn i jeepen. Den enorme SÞlvgrana skyt opp som ei venleg kjempe ved sida av porten, og Eilert blir stÄande og glana, kjenner han har vakna til no, kulden gjer han konsentrert, fÄr han til Ä mysa med det eine auget medan han fÞlgjer soldatane pÄ tunet med det andre. Han fyrer opp rÞyken sin, ein halv sneip frÄ i gÄr, tobakksflis i tÞrr einerblanding. Han syp pÄ krigstobakken medan fleire av soldatane fyrer seg flotte sigarettar som pÄ sitt vis lyser opp tunet. Det minner han om freden. Her er folksamt! Tunet funklar! Og det er ekte rÞykjesaker som blir fyrte opp, kan Eilert lukta, det slÄr han nesten i bakken, og nÄr ein av dei spÞr om han vil ha ein sigarett, klarar han ikkje Ä seia nei, lagar seg ei kvittering i hovudet og rettferdiggjer tyskarsigaretten for seg sjÞlv som betaling for Akars hestetenester, ein rekneskap ingen skal spÞrja etter, ingen treng sjÄ. Eilert knip av sin eigen sneip og legg han tilbake i pakka, tar imot gullet, snur seg og fyrer opp. Han inhalerer, og det kjennest som om alt blodet i han blir bytt ut der og dÄ. Himmelen blir hÞgare, vidar seg ut. Bonden kjem inn i blodbanen til naziindustriens tobakksforsyning utan Ä vilja det, men han mÄ. Han nyt det og lÚt som ingenting nÄr dei spÞr om han ikkje har ei dotter pÄ garden, sÊrs vakker! Eilert blÊs rÞyk og ser ei stjerne blinka skarpt over SÞlvgrana. Det er eit sÊrleg stjerneskin Ä snakka om, mÄnen hjelper til, fÄr si sol
frÄ verdas ende. Kvifor skal eg svara dei om Anne? tenkjer han. Grankonglane heng i svartlyset, svÊre, tunge klasar. Ramlar dei ned i eitt fall, vil dei treffa bÞlgjeblekktaket pÄ uthuset og tilleggsplatene Eilert har skrÄstilt under takmÞnet og langs veggen over vedstabelen for Ä fanga heile lyden av konglefallet. Bonk-kabonk-bonk!
Det kjem til Ä bli den naturlegaste lyd, tenkjer Eilert, ei sterk varsling om at militÊrkolonnen frÄ tyskarleiren nÊrmar seg Berarbrua; eit varsel frÄ naturen og dei frie medhjelparane til dei ufrie folka som tutlar rundt i dette som minner om kvardag. Eit brÄkete signal frÄ grantrea. Det er alt. Dette er den enkle planen, den naturlege fella. Slepper grantrea i varsel, skal brua sprengjast nÄr militÊrkolonnen kÞyrer over brua. Eilert nÊrmar seg ei lÞysing, og bÄde trollgran 5 oppe ved fallet og vesle trollgran 6 rett over vegen mot Äkeren er i solid rotkontakt med SÞlvgrana. Alle dei sju grantrea som har rotkontakt oppetter lia og vidare fram til anleggsvegen ved Sjuskog leir, er merkte, og varslingssystemet dei imellom blir sterkare og sterkare kvar dag no, sjÞlv om signalet ikkje kan bli tatt for gjeve. Dei fÞrste trea pÄ testfeltet, dei tre grantrea pÄ vestsida av lia, svartgran 1, grantopp 2 og signalgran 3, sleppte fleire konglar raskare enn den fjerde grana, etter Eilert si meining den viktigaste grana utanom SÞlvgrana, grantreet som bind dei tre Þvre saman med dei tre nedre, nemleg vestre signalgran 4. Dette treet, vestre signalgran 4, fann Eilert fram til ved Ä mÄla hÞgda med pinnemetoden han lÊrte av bestefaren. Han fann ein rett pinne og la inn mot kinnbeinet, heldt sÄ fast i enden, og med armen heilt
i ro vippa han pinnen opp i vertikalen. No kunne han sikta mot treet som snart skulle fÄ namnet vestre signalgran 4, medan han gjekk mot det, og med pinnearmen dÞnn i ro i forhold til kinnbeinet gjekk han fire skritt fÞr pinnelengda dekte grantrelengda. PÄ dette punktet visste han at trehÞgda var lik avstanden frÄ treet og bort til han. Det flamma alltid opp ein indre jubel nÄr han skritta mot eit tre og skjÞna at han hadde funne hÞgda med denne pinnemetoden. Den matematiske metoden pÄ to formlike trekantar tok aldri feil. Den store trekanten med treet var lik den vesle trekanten med pinnen. Vestre signalgran 4 mÄlte 34 meter i hÞgda, og frÄ henne var det fri og god sikt ned til fallet og Trollgran 5. Likevel ville han testa vitaliteten i treet og laga eit utsnitt pÄ stamma, fjerna borken og venta nokre dagar uti kvaeutfloda fÞr han gnei melassevatn pÄ borksÄret og kvaa, fekk sÄ bekrefta at utfloda stoppa, og at kvaa tok med seg melassen innover i treet, opp til konglane, nedover til rÞtene og heilt ut i sopprotsystemet. Energiresponsen var som Þnskt.
Kva om grantrekjeda blir broten, tenkjer Eilert og tar eit nytt drag av sigaretten, om krafta forsvinn fÞr varslingsimpulsen nÄr fram til SÞlvgrana? Klarar den enorme grana Ä omsetja energien og sleppa konglane med eit brak likevel? Eilert merkar korleis rÞyken dÞyver kvar stive muskel i kroppen og lÞftar fram klartanken: det ein tenkjer som ligg framfor sjÞlve tanken, det tenkte. Eit il! Og med ilinga verketrong. à sÞrgja over at sigaretten no er ferdigrÞykt, det vil han ikkje. Det kjem eit vrinsk frÄ
stallen. Eilert stumpar sigaretten og snur seg til soldaten som spurde om dottera, og fortel at Anne tenestegjer nede hos presten halve tida no etter at prestefrua blei sjuk. Soldaten nikkar og ser vekk.
NĂ„r major Angerer kjem ut frĂ„ stallen, om ikkje i tĂ„rer, sĂ„ med raudkanta auge, grip han neven til Eilert og ristar han med begge sine. Han takkar og lagar ein grimase: Akar, seier han, Ă„ stĂ„ hest, seier han, pĂ„ norsk seier han det, Ă„ stĂ„ hest! seier han, fĂžr han mumlar noko om Hitler som Eilert ikkje fĂ„r tak i, set seg inn i bilen, og pĂ„ kommando forsvinn alle sigarettar og soldatar ĂČg inn i bilane som startar opp. Takk! seier soldaten og tolken fĂžr dei kĂžyrer av garde. Eilert synest det er ein lette Ă„ fĂ„ tunet tomt, stille og ryddig, og han tar seg sjĂžlv i Ă„ kikka over sneipane pĂ„ bakken, om nokon har fleire drag i seg. Han plukkar opp ein, men ombestemmer seg, lĂšt han falla til bakken. Han gĂ„r inn i stallen for Ă„ kikka til Akar, lurar pĂ„ om hesten skal fĂ„ mulepose, men slĂ„r det frĂ„ seg, instinktet no seier spar pĂ„ varene. Seinare skal dei ri seg ein tur pĂ„ skogen og leggja inn ved i Berghola, klar til Adler, Eilerts gamle studiekamerat og no flyktning, jaga opp hit til Sjuskog fordi han er jĂžde, Ăžnskt opp hit i kraft av Ă„ vera biolog og skogsbotanikar. Det er Adler som skal sjekka om det er nok fart pĂ„ grantrea og i konglane. Det er han som kan faget, men bĂ„de som person og som fagmenneske er han trua, tenkjer Eilert, og det er ei skam at vi mĂ„ smugla han opp hit, tenkjer han og hengjer stallykta pĂ„ veggen. Fleire av sauane pĂ„ bĂ„sen har alt kome i gang med morgonbrekinga og smĂ„skrapinga
si. Akar stÄr fÞrst roleg med smal, fuktig augestripe, som i halvsvevn. Sleit majoren ut dyret? tenkjer Eilert og lÞftar lampen opp til hesten for ein kikk. Han fÞrer fjÞslykta litt fram og tilbake langsetter hestekroppen, litt pÄ mÄfÄ, fÞr han snur seg mot sauane og vil begynna Ä strÞ litt borte hos dei. BrÄtt kastar Akar pÄ hovudet og prustar, auga opnar seg fÞr dei vrengjer seg i ei kjapp vending, og no legg Eilert merke til dampen, vanlegvis eit mjukt teppe rundt hestekroppen i morgonstallen; no kvervlar og stÄr det damp mot taket som etter ei seig skogsÞkt. Akar baksar og vrinskar til. Eit bakspark fÄr eine bÄsbjelken til Ä knekka tvert, det singlar i veggen.
SÄ dÄ! seier Eilert hÞgt og skvett, trekkjer opp ein boge rundt spiltauet til Akar og gÄr bort til havresekken, kjem bort til hesten sin og gjentar sÄ dÄ, sÄ dÄ, klappar han litt pÄ halsen. Han trÊr sekken kjapt pÄ, reine smokken for dette elles rolege vesenet. No stÄr hesten i eit slags kav, og Eilert mÄ godsnakka med han. MÄ eg stalla deg om, dÄ, Akar? tenkjer han. Og er det verdt det? à dela av krafta Akar har i seg, Ä hjelpa sambygdingane som sÞkjer hjelp og vil stÄ hest, har vore viktig for Eilert.
Men det er ikkje verdt det om Akar mistar kraft? Han slÞkkjer og hengjer lampen tilbake pÄ kroken, seier sÄ dÄ, sÄ dÄ til Akar medan han gÄr ut og lukkar stalldÞra bak seg.
Eilert gÄr inn i det enno sovande huset og vil koka kaffi, han legg i omnen og fÄr nok startvarme til Ä varma opp kaffikjelen frÄ kvelden fÞr. Beiskt, tynngruta skvip som han har lÊrt Ä setja pris pÄ, varmt mot tunga, ein slik
EIRIK INGEBRIGTSEN (f. 1975) debuterte som forfa ar med romanen Vesen i 2001. Han har sidan skrive romanane SnÞ dempar lyd, tre lukkar inne (2003), Vendrakovic (2006), Viddesyn (2009), Heimfall. Ei juleforteljing (2012), Spikrar frÄ fallande plankar (2015), Kvit bok mÞrk vinter (2018) og SjÞskade (2021). I 2013 fekk Eirik Ingebrigtsen Sultprisen for forfa arskapet, og i 2016 blei han tildelt Nynorsk li eraturpris. To gonger har han bli nominert til Ly ernes romanpris. Konglefall. Ein sabotasje er hans niande roman.
Forfa arportre : Finn StÄle Felberg
Omslag: Egil Haraldsen | Exil Design
Det er vinter og krig, og nede i bygda ligg frosne Äkrar og utrulla piggtrÄd. PÄ garden til Eilert stÄr den mektige SÞlvgrana, treet som er sÄ majestetisk og vakkert at folk, i alle fall fÞr krigen, kom langvegsfrÄ for Ä sjÄ det.
SĂžlvgrana skal spela ei avgjerande rolle i sabotasjeaksjonen ved Berarbrua i Sjuskog i desember 1942, som bonden Eilert, presten Milton og trevarefabrikanten Anton planlegg saman. I sin utstuderte og gĂ„tefulle motstandskamp stolar dei ĂČg pĂ„ schĂŠferhunden Raum og den fjortenĂ„rige, brunsvarte dĂžlahesten Akar. Dei tre dyrkar normalitet i arbeidet pĂ„ garden, trevarefabrikken og i kyrkja, samtidig er det samarbeidet deira som fĂ„r fram skaparkra og ei sterk Ăžkologisk tru.
Med Konglefall. Ein sabotasje har Eirik Ingebrigtsen skapt ein roman som pĂ„ si sĂŠreigne vis foreinar realisme og magi. Konglefall. Ein sabotasje kan lesast som ein allegori over ein krig som har vore pĂ„ norsk jord, men ĂČg som ein dystopi og eit varsel om ei trugande framtid.