Vi vandrar saman
Herborg Kråkevik
Vi vandrar saman
Gjennom song og bilde
Forord
I det store fotoarkivet til Nasjonalmuseet finst det ei rørande scene av eit par som står framfor Brudeferd i Hardanger, det kanskje mest kjende og brukte bildet me har frå det me kallar nasjonalromantikken i målarkunsten. Paret held kvarandre i hendene, med auga festa i kvarandre, mens dei stille syng bruremarsjen som vart spelt i deira eige bryllaup tretti år tilbake i tid. For paret, og ganske sikkert for fleire av dei som var i rommet, vart augneblinken noko dei tok med seg vidare. For museet vart forteljinga om det berømte bildet utvida, eit kapittel vart lagt til.
Songen er med oss heile livet. Han oppstår av samanhengar, som i denne scena med minna frå eit bryllaup, og han skaper sjølv samanhengar som rammar inn både dei spesielle dagane og alle kvardagane. Me kan nyta songen frå favorittane våre i ein stor konsert, men likevel er det kanskje voggesongen frå mor eller far på sengekanten me lengtar aller mest etter.
Kunsten vert til i møte med publikum. Når det mest framståande ved musikken vert sett opp mot den visuelle kunsten, kan det ekstra kraftfeltet føra oss nærare opplevinga og nærare kvarandre. Denne songboka er fylt med verk frå samlinga i Nasjonalmuseet. Kvart av dei er nøye plukka ut for å klinga saman med kvar sin song som på éin eller fleire måtar kan knytast til tema eller stemning. Notar og tekstar følgjer kvar song.
Kunsten er fri, og like viktig som å gle seg over dei para av song og verk som er danna her, er det å bruka eigne erfaringar for å ta steget inn i kunstverka. Utvalet av kunst er gjort av Herborg Kråkevik og er henta frå ein lang periode; det eldste er frå 1842 og det nyaste frå 2011. Det spenner frå storslåtte landskap av J.C. Dahl til konseptkunst av Marianne Heske. Bilda får følgje av kjære songar frå tilsvarande periode – frå Aasmund Olavsson Vinje og Edvard Grieg til Vamp. Både songar og bilde byr på små og familienære tema, og store og dramatiske. For alle som er glade i landet vårt, er songboka òg ei reisebok som svingar innom alle landsdelane og fangar slåande utsikter og fargesprakande himlar. Nasjonalmuseet er eit museum for heile Noreg og boka ei påminning om at kunsten sjølv best kan uttrykkja dei store kontrastane i det vakre, langstrekte landet vårt.
Samlinga er her, velkomen inn, vel deg verket ditt! Og ikkje gløym å syngja!
Ingrid Røynesdal direktør, Nasjonalmuseet
Hans Gude og Adolph Tidemand
Brudeferd i Hardanger, 1848
Olje på lerret
93,5 × 130 cm
Kunstnarlege bidrag blei vesentlige når Noreg skulle definere eigen identitet etter at nasjonen fekk grunnlova i 1814. Måleriet Brudeferd i Hardanger er eit godt døme på at ein fortolka innhald og motiv som ga kraft til nasjonsbygginga, som den storslåtte vestlandsnaturen, bryllaupsgjestane i folkedrakter og stavkyrkja på odden bak. Tidemand måla folkelivet og Gude landskapet. Dei arbeidde saman ved fleire høve. Det skjønne ved naturen og folkelivet festa seg som eit av våre mest kjente bilete i perioden som er kalt nasjonalromantikken. Biletet vart særs populært og reprodusert i uendelege versjonar og format. Det har vore brukt i teater, politisk biletkunst, dikt og musikk.
8 Bestemors brudekrone
og «Ingerid Sletten av Sillejord»
12 Vår med hest og «Vårsøg»
16 Torvmyr på Jæren og «Og vesle lerka»
20 Sommernatt
og «Vi skal ikkje sova bort sumarnatta»
24 Lørdagskveld og «Vi vandrar saman»
28 Livets dans og «Danse mi vise, gråte min sang»
32 Stetind
og «Barndomsminne frå Nordland»
36 Langt, langt der borte saa han noget lyse og glitre og «Løft dit hode!»
40 De tolv villendene og «Myrsnipa»
44 Kronborg slott i måneskinn og «Ofelias vise»
48 Vinje som gjetergutt og «Blåmann»
52 Gjetere, Tåtøy og «No livnar det i lundar»
56 En Bondebegravelse
og «Jeg lagde mig så silde»
60 Mor og barn og «Den fyrste song»
64 Japansk lykt
og «I ensomme stunde»
68 Fra Stalheim, Prosjekt Gjerdeløa og «Ved Rondane»
74 Henders bruk
og «Kan eg gjør någe med det»
78 Madonna tar av seg glorien I og «Til ungdommen»
82 Blad frå Imperialismens dagbok III og «Vise om byen Hiroshima»
86 Det syke barn
og «Den dag kjem aldri»
90 Gutt med skyggelue spiller seljefløyte
og «Fløytelåt»
94 Bondehagen
og «Fola, fola blakken»
98 Syende kvinne ved lampelys
og «En liten vise»
102 Fugl på sten og «Liten fuggel»
106 Vinternatt i Rondane og «Norge, mit Norge!»
Bestemors brudekrone og «Ingerid Sletten av Sillejord»
Rikdom
Som barn kjende eg meg rik. Me hadde mat på bordet, dyr i floren, grønsaker i åkeren, bøker i hyllene og bilde på veggane. Me hadde kvarandre og naturen.
Ingerid Sletten hadde verken sølv eller gull, står det, men «en liten huve av farget ull», «der skinte langt mer enn gull». Den var eit symbol på håp for henne, ein dyrebar skatt ho hadde arva og ville spara til den rette skulle dukka opp. Ein av skattane eg trudde me hadde på veggen heime, var eit måleri som heitte Bestemors brudekrone. Lite visste eg at dette var ein reproduksjon og ikkje var verdt mange pengar. For meg var det ein skatt eg ville spara på og ta med meg ut i verda når eg vart vaksen.
Det å spara på gleder er ein skatt i seg sjølv. At det er skilnad på kvardag og høgtid, er ein arv eg har med meg frå barndommen. Minnet om det eg syntest var ei bognande pappøskje frå kolonialhandlaren kvar fredag – med ei literflaske brus og laurdagsgodt – gjorde helga til helg og veka til veke.
Då eg vart artist og invitert til å opptre for ein kolonialhandlar som hadde selt så mange øskjer med helgemat at han var rik på gods og gull, fortalde eg han om dette måleriet. Han kunne fortelja meg at originalen hang over spisebordet hans. Det gjorde sterkt inntrykk på meg. At me to – trass i svært forskjellig bakgrunn – var like opptekne av dette måleriet – og av nasjonalromantikken. Denne blømingstida i norsk kunst, frå ca. 1830 til 1870, var avgjerande for at me fekk sjølvstendet vårt i 1905. Noko av det som held oss saman, er naturen og kunsten – forteljingane, songane, bilda. Det vert større skilnader på folk i landet vårt, både materielt og kulturelt, men kulturarven har me felles, og bilda som heng på Nasjonalmuseet, dei eig me alle.
Adolph Tidemand
Bestemors brudekrone, 1860–1869
Olje på lerret
146 × 161 cm
Privat eige: Canica kunstsamling
Ikkje del av samlinga til Nasjonalmuseet
Tidemand gjennomfører mange studiereiser i Noreg. Gjennom skisser fangar han livet og kulturen til bonden. Han dokumenterer tradisjonar og folkedrakter og vert rekna for å vera ei påliteleg kjelde blant folkedraktgranskarar. I dette måleriet frå 1860–1869, sit ei kvinne og viser fram ei krone til to barn. Brurekroner er eit hovudplagg som tradisjonelt vart bore av brura på bryllaupsdagen.
Ingerid Sletten af Sillejord havde hverken sølv eller guld; men en liden hue af farvet uld, som hun havde fåt udaf mor.
En liden hue af farvet uld, havde hverken stas eller for; men fattigt minde om far og mor, der skinned langt mer’ end guld.
Hun gemte huen i tyve år, måtte ikke slide den ud!
Jeg bærer den vel en gang som brud, når jeg for alteret går.
Hun gjemte huen i tredive år, måtte ikke skjæmme den ud!
Så bærer jeg den så glad som brud, når jeg for vor vorherre står.
Hun gjemte huen i firti år, hugsede endnu på sin mor, «Vesle min hue, forvist jeg tror, vi aldrig for alteret står.»
Hun ganger for kisten at tage den, hjærtet var så stort derved; hun leder frem til dens gamle sted, da var der ikke tråden igjen.
Ingerid Sletten av Sillejord
Tekst: Bjørnstjerne Bjørnson
Melodi: Rikard Nordraak
Adolph Tidemand
Bestemors brudekrone, 1860åra
Kol og krit på papir
31 × 27,2 cm
Vår med hest og «Vårsøg»
Lengten i oss
«Da væt e vår’n han e kje lenger oinna / at e får levva slik æn sommar te.»
Dette suget etter sommaren som ligg i våren og i denne songen, rører meg meir og meir for kvart år som går. Og Nikolai Astrup sine verk har det same suget i seg, eit sug mot naturen og det ordlause som finst der. Den røyndommen Astrup ville festa til lerretet, meinte han å finna i sine eigne barndomsminne. Han søkte til sine tidlege teikningar for å finna det opphavlege han ville uttrykkja. Vårkrafta var noko han måla heile livet.
Hans Hyldbakk såg våren koma 103 gonger i livet, og han sette ord på denne lengten i oss, etter ljos, tining og forløysing. Men våren 1945 har gjort ekstra inntrykk, og alvoret herifrå ligg og dirrar under naturskildringa i diktet «Vårsøg»: «å du, å du, kår sårt å selt e stoinna, når sola skin frå kvite høgdå ne.»
Lengten etter fridom og sanning som må ha lege i alle okkuperte menneskesinn våren 1945, ligg på ein litt annan måte i oss alle, kvar vinter: Det innelukka og kalde kan vera tryggjande og kjent, og det å halda seg inne kan gjera godt, men når den tidlege vårsola treffer ansiktet, er det noko større enn oss sjølve som gler seg i oss – det er sjølve naturen sin lengt etter sol og grøde som boblar opp.
Henning Sommerro sette melodi til dette diktet då han var 19 år, i 1971. Melodien har breitt seg til store delar av verda, gjennom bruk i filmar og digitale spel. Her i landet vart melodien allemannseige som tittelmelodi for programmet Nattønsket, som gjekk på NRK P1 frå 1984 til 2015.
Nikolai Astrup
Vår med hvit hest, truleg 1914–1915
Olje på lerret
90 × 105 cm
Nikolai Astrup voks opp på Jølster i Sunnfjord. Mange av bilda hans er stemningar som er knytte til heimtraktene og til skiftande årstider, vêr og tider på døgnet. Han jobba med både grafikk, teikning og måleri. Komposisjonen med den kvite hesten har fleire kjenneteikn ved Astrup: dei friske fargane, det bratte landskapet og ein romantisk undertone. I perioden då bildet vart laga, var han som fleire kunstnarar oppteken av å koma tilbake til naturen i både liv og arbeid etter studieopphald i Paris.
No skin de sol e høgste Svealiå.
No bli de vår, de kjenne e så vel.
De søng så tongt kreng alla dalasiå, å synnåvinn han kjem å gjer me sel.
Når sommarn kjem da bli det fint e fjellå, da ska e dit å hør kor bjekkin søng, å kliv te topps e brattast berjestellå, å vea gras å tort og tågberløng.
E kjenne lokt tå gras kreng alle haua, å sola skin, å bjøllain kling så kløkt.
Å tjønnin legg så blank der e ska laua, me berg ekreng, der e kan sol’ me trøgt.
Å du, å du, kår sårt og selt e stoinna,
når sola skin frå kvite høgdå ne.
Da væt e vår’n han e kje længer oinna at e får levva slik æn sommar te.
Da væt e vesst at bekkjin legg å venta poinn kalle isa med så sval ein drekk.
– Når hausten kjem, å sistkvellskløva henta, da ska e takk’ fær sommarn så e fekk.
Vårsøg
Tekst: Hans Hyldbakk Melodi: Henning Sommerro
Torvmyr på Jæren og «Og vesle lerka»
Ein håpefull dag
Ein dag Arne Garborg sat på Jæren og skreiv Haugtussa, tok han med seg tungsinnet på toget sørover mot Lista, der venen Anders Hovden var prest. Der budde for tida ein annan ven av Garborg, Per Sivle, som òg sleit med tungsinn og dårleg helse. Hovden tok dei med seg ut i den friske våren, og dei høyrde lerka slå sine triller og bestemte at dei alle tre skulle skriva eit dikt om lerka.
Garborg sitt dikt vart ståande som eit av dei ljoaste i Haugtussa: «Å nei, for himmel rein og klår!»
Hovden sitt dikt «Å nei, eg høyrer lerka for fyrste gong i år» vart òg ein kjær song i samtida, men den som vart sungen mest då eg voks opp, var Per Sivle sin song: «Og vesle lerka ho hev det slik, / at finn ho ein solstråle, so vert ho rik.»
Melodien er laga av Lars Søraas d.e., som òg sette tone til «Den fyrste song».
Det vart ein håpefull dag for dei tre venene, den dagen på Lista i 1895, men seinare same året mista Anders Hovden kona si i tuberkulose, og etter mykje motgang i dei komande åra skaut Per Sivle seg i 1904.
Det er ingen synlege lerker i måleriet Torvmyr på Jæren av Kitty Kielland, men ho visste godt at dei kom dit kvar vår. Kielland var nemleg oppvaksen i Stavanger og kjende Jærlandskapet godt. Ho var ein pioner blant dei kvinnelege bildekunstnarane i Noreg, og var med og starta Norsk kvinnesaksforening i 1884. Det var også Per Sivle med på, og kanskje møttest dei der og snakka om både tungsinn og framtidshåp?
Over måleriet ligg eit ljost skjær av vår og varme, slik som Garborg sluttar lerkediktet sitt: «så må me lerkesongen tru, som lovar vår!»
Kitty Kielland
Torvmyr på Jæren, 1901
Olje på lerret
80 × 125,5 cm
I dette måleriet skildrar Kitty Kielland eit torvuttak i ei myr på Jæren. Torva vart brukt til oppvarming, og det var stor etterspurnad etter henne. Eit resultat av torvuttaket er at landskapet vart endra. Måleriet viser oss derfor eit landskap som ikkje lenger eksisterer.
Kitty Kielland var på mange arenaer ein føregangsperson. Ho måla ute og oppheldt seg lenge åleine ved torvmyrane. Dette var ikkje vanleg blant kvinner på denne tida. Kitty Kielland er rekna blant dei viktigaste landskapsmålarane i Noreg gjennom tidene.
Og vesle lerka ho hev det no so, at finn ho ein tuvetopp fri for snjo, so kved ho i med sin gladaste song, – so trur ho på vår med ein einaste gong. –«Å hei! å hi! å tiriliti!»
Og vesle lerka ho hev det slik, at finn ho ein solstråle, so vert ho rik.
Då stig ho i høgdi og trallar i lit til sumar på jord, endå snøen ligg kvit. –«Å hei! å hi! å tiriliti!»
Og lyngtuva det er lerka sitt fat.
Der set ho seg ned, og so fær ho seg mat. Og når ho er mett, ho takkar so glad
Vårherre for maten, med kvitter kvad. –«Å hei! å hi! å tiriliti!»
Gud signe deg! du er fuglen min, du!
Gud signe no deg med di glade tru!
Og møter eg kulde og snjo på min veg, Gud gjev meg i soltru å kveda med deg; –«Å hei! å hi! å tiriliti!»
Og vesle lerka
Tekst: Per Sivle
Melodi: Lars Søraas d.e.
Sommernatt
og «Vi skal ikkje sova bort sumarnatta»
Å vika plass for morgonsola
Diktet vart skrive av poeten Aslaug Låstad Lygre då ho var innlagd på Luster sanatorium for tuberkulose. Kring seg hadde ho døyande menneske, og vissa om det korte livet som må sansast her og no, nærast dirrar i diktet.
Naturen er der, me må ut og vera i han før det er for seint …
Geirr Tveitt er den viktigaste norske komponisten mellom Harald Sæverud og Arne Nordheim. Han skreiv symfoniar, korverk og songar og var ein boklærd mann. I 1960åra laga han fleire diktarportrett for NRK, og han skreiv melodiar til dikt han ville framheva. Denne melodien vart den mest kjende han laga, og er framleis ein svært folkekjær song i Noreg. Faktisk er han òg med i den danske Højskolesangbogen, som éin av ti norske songar.
Den nordiske sommarnatta har inspirert kunstnarar frå heile verda, og på Nasjonalmuseet er det fleire måleri med sommarnatt i tittelen. I Harald Sohlberg si sommarnatt har det sete to menneske på verandaen og sett kveld verta til natt. Kanskje har dei gått ut «under dei lauvtunge tre»?
Sohlberg måla mange nattlege motiv, og debuten hans på Haustutstillinga i 1894 var med bildet Natteglød. Same år debuterte Halfdan Egedius med Lørdagskveld, og desse to måleria innleiar nyromantikken i norsk kunsthistorie.
Harald Sohlberg
Sommernatt, 1899
Olje på lerret
114 × 135,5 cm
I Sommernatt ser me ein forlaten veranda og ei utsikt mot fjord og skog. Bordet i bildet er dekt, og blant blomane ligg det ein hatt og eit par hanskar. Hanskane har av nokre vore tolka som symbol for kjærasten si hand. For Sohlberg sjølv var dette motivet knytt til eigen biografi – på bildet vert forlovinga hans feira. Tankane Sohlberg gjorde seg i skriftleg form om motivet, er då òg knytte til kjærleik, samliv og forventningsfull glede. Verket vart kjøpt inn til Nasjonalgalleriet same år som det stod ferdig.
Vi skal ikkje sova bort sumarnatta, Ho er for ljos til det –
Då skal vi vandra isaman ute |: under dei lauvtunge tre. :|
Då skal vi vandra isaman ute der blomar i graset står.
Vi skal ikkje sova bort sumarnatta |: som krusar med dogg vårt hår. :|
Vi skal ikkje sova frå høysåteangen og grashoppespelet i eng men vandra i lag under bleikblåe himlen |: til fuglane lyfter veng. :|
– Og kjenna at vi er i slekt med jorda, med vinden og kvite sky, og vita at vi skal vera isaman |: like til morgongry. :|
Vi skal ikkje sova bort sumarnatta
Tekst: Aslaug Låstad Lygre
Melodi: Geirr Tveitt
Lørdagskveld og «Vi vandrar saman»
Vandring i Telemark
Då Olav Stedje skulle debutera som soloartist i 1981, trong han ein hit. Produsenten for plata, gitarist Svein Dag Hauge, hadde songen liggjande frå 70åra – først skriven på engelsk og sidan sett om til norsk av Hauge sjølv. Kjærleikssongen vart folkeeige, og tittelen «Vi vandrar saman» får meg til å tenkja på Halfdan Egedius’ måleri Lørdagskveld frå 1893, måla då han var berre 16 år. Det er truleg eit portrett av målaren sjølv og Torleiv Stadskleiv, som han møtte i Telemark, og som vart ein følgjesvein i det korte livet til Egedius, som enda i 1899, då han var 22 år.
Medvitet om det korte livet hans gjer stemninga av her og no endå sterkare i måleriet, synest eg. Det er tidleg sommar, det er ljos natt, og verda ligg open for dei to som vil ut på eventyr. Dei går tett, me kan nesten høyra kor intenst dei snakkar saman. Det er eit av dei mest stemningsmetta bilda frå denne perioden i norsk kunst, og den unge guten som måla det, vart boren på gullstol av vaksne og kjende kunstnarkollegaer då det vart utstilt første gongen.
Halfdan Egedius kom til Telemark første gong som 15åring. Då hadde han allereie teikna og måla på høgt nivå frå tidleg alder, og gått på kunstskular i Noreg og Danmark. Men det var i Telemark han fann dei viktigaste motiva sine, og han er jo ikkje åleine om det. Telemark har vore ei kjelde til inspirasjon for enormt mange kunstnarar opp gjennom tidene.
For nokre år sidan gjekk eg rundt på Lifjell i Telemark, tett på Lørdagskveldlandskapet, og leita etter hytta til Torleiv Stadskleiv, venen til Egedius. Eg fann ho ikkje, men eg fekk vandra lenge åleine i dette landskapet, som var dei to venene sitt rike, og eg såg for meg korleis dei hadde gått rundt der og kanskje tenkt som i songen: «Så godt å vera saman, så godt å vera to.»
Halfdan Egedius
Lørdagskveld, 1893
Olje på lerret
66,5 × 83 cm
Halfdan Egedius har vorte omtalt som vedunderbarnet i norsk kunst, og ikkje utan grunn. Berre 16 år gammal var han då han måla Lørdagskveld. Då var han allereie elev ved Statens handverks og kunstindustriskule. Om somrane var han i Telemark, og her fann han dei fleste av motiva sine. Lørdagskveld skildrar to menn som spankulerer over ei blomstereng i skumringa. I ei tid då søndagskvilen vart halden heilag og laurdag var arbeidsdag, var det laurdag kveld dei unge vandra friast. Me merkar ei avslappa og fortruleg stemning i motivet.
Så kvil deg no, mi kjære, lat kroppen din få fred. Eg ser augo dine smile når du stille legg deg ned.
Vi har vandra gjennom dagen, vi har saman gjeve han liv, og når alle lydar stilnar Slik som kviskringa i siv …
Å, vi vandrar saman, eg følgjer der du går. Å, gjev meg handa, lat månader bli år.
Så takk då for ditt ljose smil, og takk for dine ord. La all mi glede stige slik som tonar frå eit kor.
Og stille kjem no natta, og ditt ansikt fell til ro. Så godt å vera saman, så godt å vera to.
Å, vi vandrar saman, eg følgjer der du går. Å, gjev meg handa, lat månader bli år.
Å, vi vandrar saman, eg følgjer der du går. Å, gjev meg handa, lat månader bli år.
Vi vandrar saman
Tekst/melodi: Svein Dag Hauge