9789401489225

STEDEN EN BEZIENSWAARDIGHEDEN

Niet te missen

aaa Lecce

In Lecce bereikt de barok een absoluut hoogtepunt van sierlijkheid en lichtheid. Het ‘Florence van het Zuiden’ is een parel van uitzonderlijke schoonheid die het verdient om langzaam en in alle rust verkend te worden, zodat u de uitbundige rijkdom van de vele plaleizen en kerken goed in u op kunt nemen. Zie blz. 440.

aaa

Pompeï en Herculaneum

De aangrijpende momentopnames van twee Romeinse steden die voor de eeuwigheid versteend zijn door de uitbarsting van de Vesuvius in 79 n.C. Overweldigend. Zie blz. 340 en 336.

aaa Napels

De legendarische stad van de sirene Parthenope aan de voet van Vesuvius vormt een weelderig en chaotisch labyrint, waar het sensuele nooit ver verwijderd is van het sacrale. Zie blz. 272.

aaa Rome

Centrum van de antieke wereld, hoofdstad van de westerse cultuur, bakermat van de kunsten, heilige plaats, oogverblindende en volkse stad… Al sinds zijn stichting fascineert en verbluft Rome de hele wereld. Zie blz. 103.

aaa

Matera

Matera behoort tot de oudste steden ter wereld en vormt een fascinerende wereld van grotten en kloven die u meevoeren naar de oorsprong van ons verste verleden. Zie blz. 468.

Hoogtepunten van Michelin

Þ Leer een net boeten door te kijken naar de vissers die in het oude haventje van Chianalea op Sicilië hun eeuwenoude handwerk verrichten. Of ga aan de waterkant zitten en doe niets anders dan uitkijken over zee. Zie blz. 504

Þ Lees Christus kwam niet verder dan Eboli in Aliano. En laat dan uw gedachten gaan over de calanchi, die ‘leemheuvels zo homogeen wit, alsof de hele aarde dood was en alleen het door het water uitgespoelde en gebleekte skelet onder de zon was overgebleven’. En neem u vervolgens voor een bezoek te brengen aan het huis van Carlo Levi vlak ernaast. Zie blz. 240, 477.

Þ Laat u ontroeren door het beroemde fresco van de Duiker in het museum van Paestum, een uniek voorbeeld van Griekse grafschilderkunst en een van de zeldzame bewijzen van de Etruskische invloed op de Grieken. Zie blz. 389.

Het fresco van de Duiker in Paestum Angelafoto/Getty Images Plus

Þ Bewonder de oogstrelende snoepjes die gemaakt worden in Sulmona, een heerlijk stadje in de Abruzzen. En proef ze ook natuurlijk. Zie blz. 255.

Þ Bewonder het talent dat de Romeinen hadden om de perfecte locatie voor hun woningen te vinden. Breng daarvoor een bezoek aan de Villa Jovis, de residentie van keizer Tiberius op Capri. De weg ernaartoe is

TOP 5

Traditionele feesten

1. La Notte della Taranta in de Salento (blz. 454)

2. La Varia in Palmi (blz. 45, 504)

3. La Giostra Cavalleresca in Sulmona (blz. 45, 256, 259)

4. La Fanove in Castellana (blz. 44, 415)

5. La Festa della Bruna in Matera (blz. 45, 479)

schitterend, het uitzicht op de Golf van Napels en die van Salerno magnifiek. Zie blz. 360.

Þ Proef de ziel van Napels in de volkswijk Rione Sanità. Loop er rond met een gids om een goed beeld te krijgen van de tweeduizend jaar geschiedenis, de religieuze toewijding en de gastronomische hoogstandjes. Het huidige leven is er zwaar, maar de toekomst veelbelovend. Zie blz. 301

21 dagen Napels en het uiterste zuiden

Route: 2000 magische kilometers van de grens van Calabrië tot in de punt van Apulië

Tip: huur een auto vanaf dag 4.

Napels Dag 1 & 2

Zie dag 1 en 2 op blz. 21.

Capri Dag 3

Een uitstapje van een dag naar het legendarische eiland (blz. 358).

Pompeï Dag 4

Bezichtig deze beroemde antieke stad (blz. 340). Overnacht in Sorrento (blz. 366).

Amalfikust Dag 5

Op pad naar Positano (blz. 370), Amalfi (blz. 372) en Ravello (blz. 374).

Paestum Dag 6

Rijd naar Maratea (blz. 481) via Paestum (blz. 387 ) en het kartuizerklooster van Padula (blz. 383 ).

Maratea Dag 7

Rond het plaatsje liggen betoverende baaien verscholen (blz. 482).

Tropea Dag 8

‘De parel van de Tyrreense kust’ in Calabrië (blz. 502).

De Costa Viola Dag 9

Van Palmi naar Scilla (blz. 503 ) langs overweldigende kliffen.

Reggio di Calabria Dag 10

Een bezoekje aan de stad tegenover Sicilië, voor het archelogisch museum en de beroemde Krijgers van Riace (blz. 508).

Crotone Dag 11

Maak rechtsomkeert naar het noorden en sla af richting de Ionische kust en het mooie Crotone (blz. 521).

Tip : een heel rondje Calabrië rijden via de zuidkust (Gerace en Stilo) vergt doorzettingsvermogen, want de weg is lang en eentonig.

Rocca Imperiale Dag 12

Volg de rondrit ‘De noordelijke

Ionische kust’ (blz. 524).

Matera Dag 13

De fascinerende stad van de grotwoningen (blz. 468).

Taranto Dag 14

Een korte stop in Taranto (blz. 459) en dan door naar Gallipoli (blz. 451).

Lecce Dag 15

Breng een uitgebreid bezoek aan de stad van de barok (blz. 440).

Valle d’Itria Dag 16

Ostuni, Martina Franca, Alberobello, enz.: de vallei van de trulli doet het verleden herleven (blz. 432).

Bari Dag 17

Naar Bari (blz. 398) via Monopoli (blz. 412) en het mooie stadje Polignano a Mare (blz. 412).

Ten westen van Bari Dag 18

Volg de rondrit ‘Parels van de romaanse kunst’ (blz. 406), via Castel del Monte.

Promontorio del Gargano Dag 19 & 20

Een onderdompeling in de natuur op dit ongerepte schiereiland (blz. 418).

Napels Dag 21

Terug naar Napels (3 uur) via Lucera (blz. 425) en Troia (blz. 425).

Met het gezin

De grotten van Castellana

f Beklimming van de Vesuvius en Pompeï. Het pad naar de top is geschikt voor alle leeftijden en loopt door een maanlandschap van as en lavastromen, met een schitterend uitzicht op de Golf van Napels. De klim zelf is 20 tot 30 minuten lopen vanaf het parkeerterrein. Maak de dag compleet met een bezoek aan het aangrijpende Pompeï, dat in het jaar 79 n.C. onder de lava werd bedolven. Het ligt dicht bij de vulkaan (25 km) en is een van de beste plekken om te weten te komen hoe een Romeinse stad er in de 1ste eeuw n.C. uitzag. Zie blz. 331 en 340.

f Een geschiedenislesje in het Colosseum. Dit is hét gezinsuitstapje in Rome. Lopend over de tribunes proeft u de sfeer die er vroeger tijdens wedstrijden of

Let op dit symbool: het staat in deze gids bij bezienswaardigheden en activiteiten waar ook uw kinderen plezier aan hebben.

gevechten geheerst moet hebben. Zie blz. 126.

f De grotten van Castellana. Kinderen zullen veel plezier beleven aan deze beroemde grotten. De route volgt een oude onderaardse rivier, die een aantal zalen vol spectaculaire kalksteenformaties met elkaar verbindt. Met als daverende finale de uitzonderlijke witte grot, een waar sprookjeslandschap van calciet. De totale route duurt 2 uur. Zie blz. 413.

f Een wandeling langs de monsters van het Parco di Bomarzo. Dit is beslist de meest extravagante tuin uit de renaissance. U komt er een draak tegen, een olifant, een scheef huis (waarin het niet meevalt overeind te blijven), het paard Pegasus, sfinxen, een enorme schildpad en tientallen beelden vol symbolen, allemaal ontsproten aan de excentrieke verbeelding van prins Orsini. Zie blz. 213.

f Een wandeling in de Gran Sasso. Met de kabelbaan van Fonte Cerreto naar Campo Imperatore zweeft u over de onmetelijkheid van dit landschap, bevolkt door kuddes schapen, geiten, koeien en paarden. Over de glooiende hoogvlakte met

zijn kleine meertjes, die mogelijk door meteorietinslagen zijn ontstaan, lopen wandelpaden voor alle niveaus. Frisse lucht en natuur gegarandeerd. Zie blz. 250.

f Vliegen als een adelaar in San Costantino Albanese. Deltavliegen met een snelheid van 60 km/u, maar dan op een veilige manier, vastgemaakt aan een stalen kabel boven het prachtige landschap van de Pollino. Spanning en sensatie verzekerd. Echte waaghalzen geven misschien de voorkeur aan de sensationele Volo dell’Angelo: u zweeft met 120 km/u aan een 1550 m lange staalkabel van Castelmezzano naar Pietrapertosa, op 400 m boven de grond! Zie blz. 484 en 489. w Deze activiteit is voorbehouden aan kinderen vanaf 10 jaar.

f Een dagje aan zee op een van de stranden van Tropea. De stranden van Tropea lopen zachtjes af naar zee en bestaan uit fijn wit zand dat het transparante water turquoise kleurt, als op een bountyeiland. Het mooiste strand ligt aan de voet van de Santa Maria dell’Isola. U kunt om het isola heen zwemmen naar de mooie Grotta del Palombaro. Zie blz. 502.

f Een excursie naar een spookstad. Nadat het dorp Craco meermalen door aardbevingen en aardverschuivingen was getroffen werd het ongeveer veertig jaar geleden definitief verlaten. De verzameling levenloze huizen op de rotspunt vormt nu een ware spookstad die enorm tot de verbeelding spreekt. Er worden op deze plek ook veel filmopnames gemaakt. Zie blz. 477

f Een nacht in een hobbithuis. Ze behoren tot de voornaamste emblemen van Apulië, in het bijzonder van de regio Alberobello en de Valle d’Itria: de beroemde trulli, kleine ronde huisjes van vakkundig op

elkaar gestapelde stenen, met een kegelvormig dak dat iets wegheeft van een heksenhoed. Veel ervan zijn omgebouwd tot accommodatie, dus doe er uw voordeel mee: het is een sprookje om er te overnachten zowel voor kinderen als volwassenen. Zie blz. 433

Evenementen

Hier volgt een onvolledige lijst van de feesten die het leven van de inwoners bepalen, in chronologische volgorde. Voor informatie over de belangrijkste evenementen, zie www.italia.it of de website van het ministerie van Cultuur: cultura.gov.it.

Januari

Heel Italië – 6 jan. Driekoningen (Epifania) en het feest van de Befana (de vriendelijke heks die suikergoed in de kousen van brave kinderen stopt)

Castellana Grotte (Apulië) –11 en 12 jan. De Notte delle Fanove viert dat de Madonna della Vetrana een einde maakte aan de pestepidemie

Rutigliano (Apulië) – 17 jan. Feest van de fischietti (fluitjes ter ere van Sint­Antonius)

Februari/maart

Heel Italië – Carnaval.

Rome (Lazio) – 19 maart. Feest van Sint­Jozef in de wijk Trionfale

Goede Week

Taranto (Apulië) – Goede Week. Processies van de Addolorata (Onze ­ Lieve ­Vrouw van Smarten) en van de Mysteries

Civita (Calabrië) – Goede Week. Tal van vieringen volgens de Grieks­ Byzantijnse traditie

Rome (Lazio) – Goede Vrijdag. Kruisweg van het Vaticaan naar het Colosseum, geleid door de paus.

San Marco in Lamis (Gargano, Apulië) – Goede Vrijdag. Processie van de fracchie.

Rome (Lazio) – Eerste paasdag.

Pauselijke zegen urbi et orbi op het Sint­ Pietersplein (eerste paasdag om 12.00 u)

Sulmona (Abruzzen) – Eerste paasdag . Feest van de Madonna che Scappa in Piazza.

Carovigno (Apulië) – Week na Pasen. Festa della ‘NzegnaSantuario Madonna del Belvedere.

April

Bitonto (Apulië) – Begin april.

Fiera di San Leone: traditionele historische optocht.

Rome (Lazio) – 21 april. Herdenking van de stichting van Rome.

Mei

Cocullo (Abruzzen) – 1 mei. Feest van de slangen van Sint­ Dominicus. Napels (Campanië) – Zaterdag voor de eerste zondag van mei. Mirakel van het vloeibaar worden van het bloed van San Gennaro.

Bari (Apulië) – 7­9 mei. Feest van Sint­ Nicolaas.

Accettura (Basilicata) – Eerste en tweede pinksterdag. Festa del Maggio: een eik wordt geveld en vervolgens op het dorpsplein verenigd met een hulsttak.

Juni

Campobasso (Molise) – Begin juni. Sagra dei Misteri: groot feest om wonderen en heiligen te herdenken.

Rotonda, Pietrapertosa (Basilicata) – 8 ­13 juni. Sagra dell’

Abete: boomritueel rond de vereniging van een beuk en een spar.

Rome (Lazio) – 24 juni. Feest van Sint­Jan (Piazza di Porta San Giovanni).

Amalfi (Campanië) – 27 juni. Mirakel van Sint­Andreus.

Galatina (Apulië) – 29 juni. Feest van Sint­ Paulus, patroonheilige van de slachtoffers van de tarantula.

Mooie gelegenheid om de tarantella (Italiaanse dans) te zien.

Cosenza (Calabrië) – Juni­juli.

Festa delle Invasioni. Concerten en voorstellingen op straat in de oude stad.

Juli

Matera (Basilicata) – 2 juli. Festa della Madonna della Bruna: historische processie.

Naples (Campanië) – 15 juli. Festa della Madonna del Carmine Rome (Lazio) – Eind juli. Festa de Noantri in de wijk Trastevere.

Tropea (Calabrië) – Eind juli. Sagra della Cipolla Rossa e del Pesce Azzurro

Sulmona (Abruzzen) – Eind juli. Giostra Cavalleresca

Juli-augustus

Positano (Campanië) – Eind julibegin aug. Positano Teatro Festival: gerenommeerd theaterfestival.

Ravello (Campanië) – Juli­aug. Festival van klassieke muziek. www.ravellofestival.com.

Martina Franca (Apulië) – Eind juli­aug. Festival della Valle d’Itria: operafestival. www. festivaldella valleditria.it.

Augustus

Bova (Calabrië) – Hele maand aug.

Paleariza: festival van traditionele Griekse muziek. www.paleariza.it.

Torrepaduli (Apulië) – 15 aug.

Festa di San Rocco: de tarantella wordt gedanst met gebruikmaking van messen.

Ostuni (Apulië) – 25 ­27 aug. Festa di Sant’Oronzo: herdenking van de wonderen van de patroonheilige van de stad.

L’Aquila (Abruzzen) – 28 ­29 aug. La Perdonanza Celestiniana: festival en historische spelen rond paus Celestinus V.

Salento (Apulië) – Eind aug. Notte della taranta: festival met afwisselend traditionele muziek, pop en rock. www.lanottedella taranta.it.

Palmi (Calabrië) – Laatste zondag van aug. La Varia: religieus festival dat door Unesco op de lijst van Immaterieel Cultureel Erfgoed is geplaatst. Optocht van de Giganti.

Benevento (Campanië) – Eind aug. Benevento Città Spettacolo: cultureel festival. www.cittaspettacolo.it.

September

Napels (Campanië) – 8 sept. Feest van Santa Maria di Piedigrotta.

Viterbo (Lazio) – 3 sept. Processie van de Macchina di Santa Rosa

Barletta (Apulië) – Begin sept. La Disfida di Barletta (‘Uitdaging van Barletta’).

Napels (Campanië) – 19 sept.

Mirakel van het vloeibaar worden van het bloed van San Gennaro

Oktober

Trani (Apulië) – Filmfestival. www.tranifilmfestival.it.

Melfi (Basilicata) – Laatste weekend van okt. Internationaal valkerijfestival.

December

Lecce (Apulië) – Markt met figuurtjes van cartapesta (papier­maché).

Napels (Campanië) – 16 dec.

Mirakel van het vloeibaar worden van het bloed van San Gennaro.

Cosenza a en de noordelijke Tyrreense kust

Cosenza, op 30 km van de Tyrreense kust, met lange stranden die helaas niet aan de greep van de vastgoedspeculanten zijn ontsnapt, lijkt te zijn ingeslapen. Iets te veel misschien, want in de oude stad, waar de palazzi herinneren aan een rijk verleden, heerst een vreemd gevoel van verlatenheid. Overal in de straten getuigen de definitief neergelaten luiken van de leeftijdloze winkeletalages van het lot dat de stad deelt met heel veel middelgrote steden die niet met hun tijd zijn meegegaan. Feitelijk ligt Cosenza midden in Calabrië opgesloten tussen de massieven van Sila in het oosten en die van Pollino in het noorden, woeste, onontdekte bergen waar de diepste identiteit van de regio voortleeft.

Ñ Ligging

63.710 inwoners

REGIOKA ART A2 (BLZ. 490)

Cosenza ligt 150 km ten zuiden van Maratea (Basilicata) over de kustweg

SS18, en 190 km ten noorden van Reggio Calabria over de E45.

w Aanraders

Het oude centrum van Cosenza.

Wandelen

> Planning

Trek een royale halve dag uit om de stad te bezoeken.

< Met het gezin

De stranden langs het noordelijk deel van de Tyrreense kust; het Centro Visita Cupone in het Sila-gebergte.

i Praktisch blz. 498

h Adresboekje blz. 499

a Het historische centrum van Cosenza

Cosenza, dat door de Bruttii aan de samenvloeiing van de Busenti en de Crati werd gesticht, is het lot van de Griekse kolonies die in de 3de eeuw v.C. uitdoofden, bespaard gebleven. De stad ontwikkelde zich juist verder, vooral in de Aragonese periode. Als lievelingsstad van Frederik II was Cosenza vanaf de 16de eeuw de grootste universiteitsstad van Calabrië, en is dat nog steeds. Maar nu heeft Cosenza twee gezichten, met op de heuvel een oude stad in een verre staat van verpaupering, en op de linkeroever van de Busento een moderne stad met een rechthoekig stratenplan, niet mooi maar wel met heel veel winkels. Eyecatcher is de Ponte di Calatrava over de Crati, vernoemd naar de beroemde Catalaanse architect die deze sierlijke, maagdelijk witte tuibrug in 2018 ontwierp.

San Domenico

Piazza Tommaso Campanella, 30 - t 0984 28 179 - 9.00-12.00 u (zo 10.30) en 17.30-19.30 u - gesl. ma-ochtend.

Deze kerk onder aan de oude stad staat op een bevoorrechte plaats aan de samenvloeiing van de Busento en de Crati. Het gebouw (1468) heeft een opvallend

Een zeer goed bewaard geheim

Alarik, van 395 tot 410 koning van de Visigoten, is bekend vanwege zijn verovering van Rome. Na drie dagen plunderen vertrok zijn leger met een geweldige oorlogsschat naar Reggio. Toen ze rechtsomkeert moesten maken, trokken ze naar Cosenza, waar Alarik ziek werd en overleed. Uit angst dat de Romeinen Alariks graf zouden schenden om hun schat terug te krijgen, zouden de Visigoten de Busento stroomopwaarts hebben omgelegd om in de bedding een graf te delven waarin ze ’s nachts Alarik, zijn paard en zijn schat begroeven. Toen de loop van de rivier was hersteld en de slaven-grafdelvers uit voorzorg waren omgebracht, zou het graf van Alarik voor altijd door het water van de Busento worden bewaakt. Geen enkele van de vele pogingen die in de loop der eeuwen ondernomen zijn om de schat te vinden, heeft iets opgeleverd. De Busento zwijgt als het graf.

gotisch roosvenster, maar het interieur is in de 18de eeuw volledig vernieuwd. Bekijk in de Cappella del Santissimo Crocifisso de Madonna della Febbre (1540) van geel marmer en loop, als ze open is, door het deurtje in de linkermuur naar de barokke Cappella del Rosario met een mooi, met bladgoud overtrokken plafond. In het aangrenzende klooster met een zeer vredige kloostergang huist het BoCs Art Museum , dat werk exposeert van zowel plaatselijke als internationale opkomende kunstenaars. Wisselende openingstijden, vraag info. Neem de Ponte Mario Martire over de Busento. Kijk aan de oever van de rivier naar het silhouet van Alarik zittend op zijn paard, wellicht kijkend naar de plek waar hij begraven ligt (T kader hierboven) Loop recht tegenover u de Corso Telesio in.

Corso Telesio

De corso, de hoofdstraat van het historische centrum, kronkelt omhoog tussen de barokke façades van de 17de eeuwse palazzi en de oude houten gevels van de winkels en werkplaatsen, waarvan er nog maar weinig in bedrijf zijn. Flaneer op de bonnefooi door de oude stad, die vanwege de gammele zoniet vervallen gebouwen iets hartverscheurends uitstraalt. Na een tijdje passeert u de San Francesco d’Assisi (13de eeuw) en de Capella Santa Caterina, met diverse schilderijen van de Vlaamse schilder Guglielmo Borremans (1670 -1744). Via S. Francesco d’Assisi.

Cattedrale di Santa Maria Assunta

Piazza Duomo, 1 - t 0984 77 864 - www.cattedraledicosenza.it - 8.00-12.30, 16.00-20.00 u (19.00 u ’s winters).

De in 1222 in aanwezigheid van Frederik II gewijde kathedraal herbergt belangrijke kunstwerken, zoals de zeer vereerde icoon van de Madonna del Pilerio (12de eeuw), de beschermheilige van Cosenza (eerste zijkapel links). Let op het gebruik van de kleur rood, symbool voor de goddelijke natuur. In het linkertransept staat het mooie mausoleum van Isabella van Aragon met daarin het hart van de koningin, die in 1271 in Cosenza overleed terwijl ze het stoffelijk overschot van haar in Tunis aan de pest overleden schoonvader, Lodewijk de Heilige, naar Frankrijk begeleidde. Haar lichaam kreeg een graf in de basiliek van Saint-Denis. De naamloze marmeren sarcofaag tegen de rechterzijmuur bevat de resten van Hendrik VII, de zoon van Frederik II, die in 1242 op 31-jarige leeftijd overleed.

Het Museo Diocesano achter de kathedraal bewaart het kruisreliek dat Frederik II de kathedraal schonk ter gelegenheid van zijn kroning. Het is een van de kostbaarste kunstvoorwerpen van Calabrië. Piazza Aulo Giano Parrasio, 16 - t 09 84 68 77 50 30 - www.museodiocesanocosenza.it - 9.00-13.30 u - gesl. zo - vrije toegang

Piazza 15 Marzo

Aan dit plein boven aan de Corso Telesio liggen het 19de-eeuwse Palazzo del Governo, de zetel van het provinciebestuur, het Teatro Rendano, een neoclassicistisch gebouw uit de periode 1877-1909 en de beroemde Accademia Cosentina, waaraan Cosenza de bijnaam ‘Calabrisch Athene’ dankt. De universiteit die in 1511 werd gesticht, bestaat nog altijd. De bibliotheek is open voor bezichtiging (200.000 boeken, waaronder wiegendrukken). Ma-vr 7.30-12.00, 16.15-19.00 u.

Breng een kort eerbetoon aan Bernardino Telesio (1509-1588), midden op het plein. De renaissancefilosoof die aan de oorsprong van de bloeiperiode van Cosenza staat, geldt als een van de grondleggers van het moderne denken.

Op de Piazza 15 Marzo staat ook de Villa Comunale, waarvan de zuidelijk georienteerde, beschaduwde lanen een ideale plek zijn om even bij te komen. Loop via de Corso Telesio terug tot de Via Galeazzo di Tarsi en steek over de Ponte dei Pignatari de Crati over. De Via Don Luigi Maletta klimt naar het Palazzo Arnone.

Castello Svevo

Piazza Federico (trek 20 min. uit voor de beklimming vanaf de Piazza 15 Marzo)t 0984 18 11 234 - www.castellocosenza.it - dag. beh. ma 9.30-18.00, zo 10.0018.00 u - € 4.

Het kasteel (13de eeuw) op de Colle Pancrazio kijkt over de hele regio uit. Grootte en ontwerp zijn sinds Frederik II onveranderd. Het terras biedt u een eindeloos uitzicht aa over de dalen van de Busento en de Crati, die worden begrensd door de Sila, waarvan u ’s winters in de verte de besneeuwde bergtoppen kunt zien.

a Galleria Nazionale Palazzo Arnone

Via G. V. Gravina - t 0984 79 56 39 - musei.calabria.beniculturali.it - dag. beh. za, zo 10.00-18.30 u - vrije toegang.

Als u dit indrukwekkende 16de-eeuwse paleis betreedt, loopt u onder de wapens van het koninkrijk Napels door. Het museum (op de tweede verdieping in drie verschillende ruimten rond de trap) eert de klassieke schilderkunst met een rijke collectie werken van in Calabrië of Napels geboren kunstenaars die de Calabrische schilderkunst hebben beïnvloed. Tot de belangrijkste werken behoren die van Mattia Preti, een van de meest representatieve schilders van de 17de eeuw (met onder meer zijn Cristo crocifisso tra i santi Bruno e Francesco d’Assisi), de indrukwekkende Jezabel devorata dai cani (Jezabel wordt door de honden verscheurd) van Luca Giordano, het Noli me tangere van Andrea Vaccaro en op de kleine afdeling moderne en hedendaagse kunst een mooie collectie tekeningen van Boccioni. Neem de Vico Sant’Agostino naar het Complesso Monumentale di Sant’Agostino.

Museo Civico dei Brettii e degli Enotri

Salita Sant’Agostino - t 0984 23 303 - www.museodeibrettiiedeglienotri.it9.00-13.00, 16.30-19.30 u (15.30 u ’s winters) - gesl. ma - € 4.

Dit museumpje toont de meest representatieve getuigenissen van de beschavingen van de Oenotrianen en de Bruttii, de stichters van Cosenza, vanaf hun vestiging aan het eind van de bronstijd tot de verovering van het zuiden van Italië door de Romeinen in de 3de eeuw v.C. De laatste verdieping is gewijd aan het Risorgimento, de periode die eindigde met de Italiaanse eenwording in 1861.

De moderne stad

Verlaat de oude stad pas nadat u een wandeling hebt gemaakt over de Corso Mazzini, de belangrijkste voetgangersstraat van Cosenza Nuova, waar de trendy winkels en restaurants zich aaneenrijgen. Tussen de Via Piave en de Piazza Carlo

Bilotti zijn zo’n twintig moderne of eigentijdse monumentale beeldhouwwerken geplaatst (waaronder twee van Giorgio de Chirico), die samen het Museo all’Aperto Bilotti vormen. Ga ze bij voorkeur aan het eind van de middag bekijken, als het tijd is voor de passeggiata

Rondritten

De noordelijke Tyrreense kust

REGIOKAART (BLZ. 490)

Ñ Rondrit van 100 km van San Nicola Arcella naar Cosenza, in groen aangegeven op de kaart.

De Tyrreense kust, die in het noordelijk deel van Calabrië veel minder spectaculair is dan in Basilicata (T ‘Maratea’ blz. 481) en het zuidelijk deel van de regio (T ‘De Costa Viola’ blz. 503), vormt een lange vlakte met stranden en betrekkelijk saaie badplaatsen. Een aantal bezienswaardigheden is niettemin het bezoeken waard.

San Nicola Arcella A1

22 km ten zuiden van Maratea via de SS18

Deze badplaats verbergt twee verrassend mooie plekken. Het schitterende Spiaggia dell’Arcomagno, dat verlaten tussen twee rotspunten ligt, vormt een idyllische baai (’s zomers helaas erg druk), die door een monumentale natuur-

De cederappels van de Sukkot

Sukkot is het joodse Loofhuttenfeest dat herinnert aan de Exodus, waarbij de joden in hutten sliepen. De vrucht die volgens de traditie voor het feest noodzakelijk is en waaraan zeer precieze eisen worden gesteld, is de cederappel. Om die reden komen elk jaar van overal ter wereld rabbijnen naar Santa Maria del Cedro (5,5 km ten noorden van Cirella), waar de ideale omstandigheden heersen voor deze boom, om cedervruchten uit te zoeken voor hun gemeente.

stenen boog in verbinding staat met de zee. In het noorden ligt het Isola di Dino, dat per boot bereikbaar is, met een groot aantal schitterende grotten a (raadpleeg voor bootexcursies T ‘Sport en Ontspanning’ bl z. 499).

Scalea A1

5 km ten zuiden van San Nicola Arcella via de SS18

Boven het oude dorp Scalea, dat een populaire badplaats is geworden, torent een tot ruïne vervallen Normandisch kasteel uit. Maak een wandeling door het goed bewaard gebleven dorp en ontdek de wirwar van huizen die kriskras boven en onder elkaar zijn gebouwd, boven steegjes, trappen en gaanderijen in de schaduw waarvan katten siësta houden. Aan zee staat de Torre Talao (16de eeuw), een van de 337 (!) uitkijktorens van het verdedigingssysteem aan de Tyrreense kust dat Karel V hier liet aanleggen.

Cirella A1

12 km ten zuiden van Scalea via de SS18.

Nu ligt Cirella aan zee, maar vroeger troonde het dorp op de kustvlakte (volg de borden ‘Ruderi di Cirella’). Het werd in 1806 door de troepen van Napoleon bezet en in 1808 tijdens wederzijdse beschietingen met de Engelsen in 1808 verwoest. De wandeling door de ruïnes is vrij indrukwekkend (trek dichte schoenen aan) en biedt mooi uitzicht op de kust, vooral op Cirella, het kleine eiland met zijn centraal gelegen uitkijktoren. Iets lager, vlak langs de SS18, staat een rond Romeins mausoleum uit de 2de eeuw. Flaneer tot slot langs de Scogliera di Cirella , dat door de plaatselijke bevolking ‘Calabrisch Ierland’ wordt genoemd, omdat de golven van de ruige zee er tegen steile, door groen omgeven rotsen slaan.

Diamante A1

6 km ten zuiden van Cirella via de SS18.

Diamante ligt op een kleine rotspunt en is een geliefde badplaats vanwege de stranden, de murales waarmee de muren van de huizen zijn versierd, en de teelt van zowel de cederappel, die als sukade in parfums en dranken wordt verwerkt, als van die van de peperoncino, het pittige rode pepertje, het belangrijkste ingrediënt van de Calabrische keuken.

Ongeveer 8 km naar het zuiden via de SS18 ligt links Belvedere Marittimo, een middeleeuws dorp uit de 13de eeuw met een kasteel en een paar kerken.

Santuario San Francesco di Paola A2

43 km ten zuiden van Diamante via de SS18

t 0982 58 25 18 - www.santuariopaola.it - 6.30-20.00 u (18.00 u ’s winters).

Dit stadje naast de mooie Marina di Paola is vooral interessant vanwege deze kerk (15de eeuw, goed aangegeven op de SS18) aan de bouw waarvan San Francesco di Paola (1416 -1507) zijn hele leven wijdde. De basiliek groeide uit tot het belangrijkste bedevaartsoord van Calabrië. Bezoek in het heiligdom de Capella San Francesco, waar de relieken van de schutspatroon van Calabrië worden bewaard, en daal het trappetje af naar de oorspronkelijke hermitage, precies onder de kerk. In het klooster zijn mooie fresco’s uit de 17de eeuw te zien met episodes uit het leven van de heilige. Volg daarna de ‘route van de wonderen’, die rechts van de basiliek begint en u een verfrissende rondgang door het heiligdom in het vooruitzicht stelt. Kijk voordat u verder rijdt even in de ultramoderne chiesa nuova , met koepels in de vorm van zeilen die verwijzen naar het grootste wonder van Francesco di Paola, die op zijn mantel over de Straat van Messina zeilde.

Verlaat Paola naar het zuidoosten via de SS107 richting Cosenza (op 35 km).

a Pollino-massief A1

Het bijna 2000 km grote Parco Nazionale del Pollino a ligt op het grondgebied van zowel Calabrië als Basilicata (T zie ook blz. 483). Diverse toppen zijn hoger dan 2000 m; de hoogste berg van dit massief is de Serra Dolcedorme (2267 m). Het massief heeft een grillig karstreliëf, met talloze grotten, ravijnen en bergengten; de flanken zijn begroeid met eiken, beuken en dennen. Het symbool van het park is de Balkan-den met een zilverkleurige, geschubde schors, die hem de Italiaanse naam pino lorica (gepantserde den) heeft opgeleverd. De oudste exemplaren zijn enkele eeuwen oud en soms meer dan 30 m hoog.

Altomonte A1

60 km ten noorden van Cosenza via de S19. De imposante Angevijnse kathedraal boven dit stadje stamt uit de 14de eeuw en is gewijd aan Santa Maria della Consolazione. Een portaal en een mooi roosvenster sieren de voorgevel. De kerk bestaat uit één schip zonder zijbeuken en heeft een rechte koorafsluiting. Hier is het graf a van Filippo Sangineto. Het kleine Museo Civico naast de kerk bezit onder meer de Heilige Ladislao a, toegeschreven aan Simone Martini, net als andere kostbare kunstwerken. Piazza Tommaso Campanella t 0981 94 82 16 - 9.00-13.00, 15.00-20.00 (16.00-19.00 u ’s winters) - € 3.

a Civita A1

37 km ten noordoosten van Altomonte via de S19. Civita ligt op een uitloper van de Serra Dolcedorme, midden in het nationale park. Het is eind 15de eeuw gesticht door de Albaniërs (Çifti in het Albanees) en Albanees wordt hier nog steeds gesproken. Het Museo Etnico Arbëresh huist in het vroegere gemeentehuis aan het belangrijkste plein van het dorp en illustreert diverse aspecten van de cultuur en de tradities van de Arbëreshë. t 0981 73 193 of 0981 73 150 - www.museoetnicoarbresh.it - 17.00-19.45 u - gratis.

z Beneden het dorp Civita leidt een weg naar de smalle en diepe Gole del Raganello aa, een van de indrukwekkendste bergkloven van Italië. Hij wordt overbrugd door de imposante Ponte del Diavolo, die bij een zware storm in 1998 instortte maar inmiddels is herbouwd (in de kloof kan het waterpeil plotseling stijgen; informeer voordat u de kloof ingaat)

a Parco Nazionale della Sila REGIOKAART (BLZ. 490)

Ñ Rondrit van 160 km vanuit Cosenza via de S107, in bruin aangegeven op de kaart. Deze rondrit voert over een deel van deze 1700 km² grote hoogvlakte, die dikwijls beschouwd wordt als het hart van Calabrië. Op de warmste uren van een zomerdag vormen de lariks- en beukenbossen die de uitgestrekte graslanden afwisselen een welkome oase van koelte op een hoogte van gemiddeld 1200 m. Het weinig aantrekkelijke Camigliatello Silano (op 30 km van Cosenza via de S107) is het belangrijkste dorp in het park.

Centro Visita Cupone B2

15 km ten noordoosten van Camigliatello Silano via de S177 - t 0984 53 71 09www.parcosila.it - museum: 10.00-12.00, ma en wo 10.00-12.00, 15.00-17.00 ugesl. za-zo - € 6. < Dit bezoekerscentrum, een van de drie in het nationale park, biedt een ontdekkingparcours uitgezet langs de oevers van het enorme Lago di Cecita . Het Museo Naturalistico geeft informatie over de flora en fauna van de Sila.Leuk voor kinderen: opgezette dieren en nagemaakte natuurlijke habitats. Een korte wandeling voert u naar de observatiehutten waar u damherten en wolven in hun natuurlijke omgeving kunt bekijken.

z Het centrum vormt ook het vertrekpunt voor diverse ontdekkingspaden , rondwandelingen met routeaanduiding en informatiepanelen tussen de beuken en lariksen. De botanische wandeling, aan de ingang van het centrum, voert langs 120 variëteiten, waaronder een veertigtal geneeskundige planten die algemeen voorkomen op de hoogvlakte van de Sila.

Rijd verder over de S107 richting Camigliatello Silano en Croce di Magara (volg de borden).

a I Giganti della Silla B2

t 366 61 52 986 - april-okt.: di-zo 10.00-17.00 u (18.00 in juli-aug., 16.00 u in okt.); rest v.h. jaar op afspraak - € 5.

< In dit natuurreservaat kunt u via een korte wandelroute de eeuwenoude Corsicaanse dennen bewonderen. Vele zijn meer dan 40 m hoog en hebben een omtrek van 6 m.

San Giovanni in Fiore B2

25 km van de Giganti di Fallistro via de S107.

Dit bergdorpje (1049 m) ontleent zijn faam aan Joachim di Flore, een door Dante Alighieri genoemde predikant die hier in de 12de eeuw een kluizenaarshut bouwde, op de plek waar later de congregatie van Fiore ontstond, verwant aan de cisterciënzers. In het historische centrum staat nog altijd de Abbazia Florense a, door Di Flore gesticht en nog altijd in het bezit van een mooi gotisch portaal. Het uitgestrekte kloostercomplex, nu extreem groot in verhouding tot het dorp, omvat een kerk die nog altijd in gebruik is, maar ook een bejaardenhuis en een Museo Demologico, gewijd aan de geschiedenis van het dorp en zijn tradities. Kloostercomplex, aanbellen bij de intercom - t 0984 97 00 59 - half juni-half sept.: 9.30-12.30, 15.30-18.30 u ; rest v.h. jaar : 8.30-18.30 u - gesl. zo - € 1,50

Lorica B2

25 km van San Giovanni in Fiore via de S107 en dan de S108b. Dit dorpje op 1300 m hoogte ligt op de oever van het prachtige Lago d’Arvo aan de voet van de Monte Botte Donato (1928 m), het hoogste punt van de Sila. Lorica is lieflijk en authentiek en ligt in het hart van een streek die beroemd is om zijn bergsport- en vismogelijkheden. Rijd vanuit Lorica terug naar Cosenza (50 km).

i Praktisch

Inlichtingen

Cosenza – Piazza XI Settembret 0984 81 30 15 - www.cosenza turismo.com.

Diamante – Palazzo di Città - Via Gullo Fausto - t 0985 81 130www.prolocodiamante.it.

Parco Nazionale della Sila – Via Nazionale - Lorica di San Giovanni in Fiore - t 0984 53 71 09www.parcosila.it.

Evenementen

Patroonsfeest – 12 feb. Processie van de Madonna del Piliero.

Heilige week in Civita – Deze week wordt gevierd volgens de Grieksorthodoxe rituelen met volksliederen.

Festa del Peperoncino in Diamante – Begin sept. - www. peperoncinofestival.org. Eten en voorstellingen ter ere van het Calabrische rode pepertje.

h Adresboekje

Uit eten

Goedkoop

Antica Salumeria Telesio – Corso

Telesio, 37 - t 349 580 93 31 - gesl. zo. In dit eenvoudige eettentje eet u tegen een redelijke prijs vers belegde panini’s met kaas- en vleeswaarspecialiteiten uit de regio.

Diamante

Doorsneeprijzen

Convito – Contrada Pietrabianca, 11 - Sangineto, 12 km ten zuiden van Diamante - t 0982 96 333 - www.convito.it - gesl. zo-avond en di. Een restaurant voor fijnproevers aan de weg naar Sangineto waar betaalbare, geurige vlees- en visgerechten worden geserveerd.

Parco della Sila

Wat meer luxe

La Tavernetta – Campo San

Lorenzo, 14,5 km ten oosten van Camigliatello Silano - t 0984 45 26 30 - sanlorenzosialberga.itgesl. zo-avond en ma. Geniet na een aperitief in de wijnkelder van smakelijke streekgerechten waarin paddenstoelen de specialiteit zijn.

Een tussendoortje

Gran Caffè Renzelli – Corso Telesio, 47 -t 0984 26 814 - www.renzelli. com - 7.30-21.00 u. De piano, marmeren tafels en oude spiegels getuigen van 200 jaar geschiedenis in dit café achter de kathedraal. Perfect voor een echte Italiaanse caffè, ijs, taartje of snack.

Winkelen

Lanificio Leo – Corso Telesio, 47t 349 808 92 58 - www.lanificio leo.it - gesl. zo. De plaids, stola’s en sjaals van dit textielatelier zijn beroemd. Leo bewerkt wol, zijde, linnen en katoen op oude weefge-

touwen volgens de tradities.

Caruso – Corso Telesio, 69 (ook in San Giovanni in Fiore, Via A. Gramsci 195) - t 328 457 76 71www. carusotessiture.it. San Giovanni in Fiore is een oud textielcentrum. Gedreven door passie zet Domenico Caruso de tapisserietraditie voort.

Sport en ontspanning

Minicrociere Galatea – San Nicola

Arcella - t 349 750 19 55 - www. giteinbarcaarcomagno.it. Om de beroemde blauwe grotten van het eiland Dino te ontdekken.

Overnachten

Goedkoop

Epoca Home – Corso Giuseppe

Mazzini, 264 - t 328 892 36 10www.epocahome.it - õ - 3 kamers. Gastvrije B&B in het centrum met koele, comfortabele kamers; een keurig adresje.

Home Club Suite Hotel – Viale

Giacomo Mancini, 26 - t 0984 178 25 29 - www.homeclubresidence.it - õ f - 100 kamers. Heel handig, dit eigentijdse hotel in de moderne stad. Designbar-restaurant.

Pollino-massief

Doorsneeprijzen

Hotel Barbieri – Via Italo

Barbieri, 30 - Altomontet 0981 94 80 72 - www.famiglia

barbieri.net - Ô f - 50 kamers. De hele familie werkt mee in dit gastvrije hotel-restaurant.

Parco della Sila

Doorsneeprijzen

San Lorenzo si Alberga – Campo San Lorenzo, 14 - 5 km ten oosten van Camigliatello Silano - t 0984 45 26 30 - www.sanlorenzo

sialberga.it - 21 kamers. Moderne herberg midden in de natuur op 1000 m hoogte.

De zuidelijke Tyrreense kust aa

Tropea aa en Scilla aa

Als een zwanenzang onthult de Costa Tirrenica hier, diep in de Laars, de laatste verleidelijke pareltjes: terwijl de kust in het noordelijk deel van Calabrië afloopt in een saaie vlakte, wordt in deze regio de aanblik bepaald door de statige bergen die loodrecht in zee storten, afgewisseld met baaien met bijna hypnotiserend helder water! Voeg daar een reeks mooie, hooggelegen, historische dorpjes aan toe, en u begrijpt wat dit stuk onbekende kust zo aantrekkelijk maakt.

Tropea, een van de mooiste plaatsen aan de zuidelijke Tyrreense kust dpVUE.images/Getty Images Plus

Ñ Ligging

REG IOKAART A2-3 (BLZ. 490) . De SS18 volgt de hele kust, behalve rond Tropea (omrijden via de SS522).

w Aanraders

De oude stad Tropea, de baaien van Capo Vaticano, de steegjes van Scilla.

< Met het gezin

Het kasteel van Pizzo; de stranden van Scilla en Tropea.

> Planning

Reken op twee dagen met stops in Tropea en Scilla, of meer als u langer van het strandleven wilt genieten.

i Praktisch blz. 504

h Adresboekje blz. 505

Rondrit REGIOKAART (BLZ. 490)

Ñ Rondrit van ca. 150 km van Pizzo naar Reggia Calabria, in paars aangegeven op de kaart.

aa Van Pizzo naar Tropea A2-3

Tropea met zijn schitterende steegjes boven op een duizelingwekkend hoge rots is een populaire badplaats, die ondanks de drukte zijn charme heeft behouden. Aan dit deel van de kust kunt u met een beetje geluk bij helder weer de Eolische Eilanden zien liggen, vooral Stromboli; bij zonsondergang tekent de vulkaan zich heel mooi af tegen de horizon! Langs de hele kust rijgen zich schitterende fijnzandstranden aaneen, die natuurlijk niet gevrijwaard zijn gebleven van de invloed van het sterk ontwikkelde toerisme, maar voor wie zoekt zijn er nog steeds afgelegen baaitjes te vinden…

a Pizzo A2

85 km ten zuiden van Cosenza en 165 km ten zuiden van Maratea. Het zonovergoten en bescheiden stadje Pizzo ligt op een rotspunt in de Tyrreense Zee. De hoofdstraat, de Corso Garibaldi, leidt onvermijdelijk naar de Piazza della Repubblica , die ’s zomers in één groot caféterras verandert. Dit is dé plek om de specialiteit van de stad te proeven, de tartufo, hazelnootijs met een hart van gesmolten chocolade (T ‘Adresboekje’)

Westelijk van het plein staat met uitzicht op zee het Castello Aragonese a < , dat in 1492 werd gebouwd. Het is een van de kleinste kastelen van Calabrië, maar niettemin een dat het meest tot de verbeelding spreekt: het herinnert aan de laatste uren van Joachim Murat, die korte tijd koning van Napels was en in 1815 werd gefusilleerd. Binnen is een museum aan deze historische periode gewijd. Door de gereconstrueerde cellen, de wapenzaal en de gekostumeerde poppen is de rondleiding vooral voor kinderen heel leuk en leerzaam. t 0963 53 25 23- www. castellomurat.it - half maart-sept. 9.00-19.00 u (20.00 u za, zo), beh. aug. dag. 9.00-13.00 en 15.00-0.00 u; rest v.h. jaar ma-vr 9.00-19.00, za, zo 9.00-13.00, 15.00-19.00 u - € 3; € 4,5 combikaartje met de Chiesa di Piedigrotta.

Breng aanvullend een bezoek aan de kathedraal San Giorgio (ten noorden van de Piazza della Repubblica) met centraal in het middenschip het graf van Murat. De Chiesa di Piedigrotta (1 km naar het noorden richting Spiaggia di Piedigrotta), een votiefkapel net buiten Pizzo, is in de 17de eeuw uitgehouwen in de tufsteen. Binnen zijn diverse stenen beelden te zien van de 19de-eeuwse lokale kunstenaars Angelo en Alfonso Barone.

Pizzo betekent ook 25 km strand: van de Spiaggia di Piedigrotta tot de Torre de Mezzapraia (in het noorden richting Lamezia Terme).

Vibo Valentia A2

9 km ten zuidwesten van Pizzo

Deze elegante provinciehoofdstad iets van de kust op het plateau werd in de 6de eeuw v.C. gesticht en beleefde haar bloeitijd in de Normandische en Angevijnse periode (11de -14de eeuw), toen de wol en de zijde uit Vibo in heel

Zuid-Italië bekend waren. Veel later, van 1808 tot 1815, stond Vibo onder Frans bestuur onder Joachim Murat.

De oude stad wordt bewaakt door het Castello Normanno-Svevo, dat Roger II van Sicilië hier in 1074 bouwde. Sinds 1969 huist er een klein archeologisch museum, met de laminetta in oro con testo orfico, een vel bladgoud waarin een gebed is gegraveerd dat volgens de orfische religie de reis van de overledene naar het hierna-

Vertaling

Eindredactie

Opmaak

Omslagfoto

Oorspronkelijke titel

Henriëtte Gorthuis, Nicolet de Jong, Marian van der Ster

Theo Scholten

Asterisk*, Amsterdam

Aleh Varanishcha/iStock

Guide Vert Italie du Sud

Oorspronkelijke uitgever Michelin, Parijs

Uitgeefdirecteur

Uitgevers

Eindredacteur

Redactie

Grafisch ontwerp

Omslagontwerp

Cartografie

Met dank aan

© Michelin

© Cartografie: Michelin

Philippe Orain

Florence Dyan (Michelin, Parijs)

Lieven Defour (Lannoo, Tielt)

Laurent Vaultier

Gilles Guérard, Serge Guillot, Francine van Hertsen, Guylaine Idoux, Sophie Lhéraud, Véronique Nègre, Philippe Pataud-Célérier, Pierre Plantier

Christelle Le Déan, Sandro Borel , Justeciel

Keppie & Keppie, Varsenare

Gabriel Dragu, Costina-Ionela Lungu

Marion Capera, Cristian Catona, Hervé Dubois, Bogdan Gheorghiu, Pascal Grougon, Aura Mardari, Margot Santraine, Marie Simonet

© Nederlandse tekst: Uitgeverij Lannoo nv, Tielt, 2023

Het redactieteam heeft de grootste zorg besteed aan de samenstelling en de controle van deze gids. Maar omdat de gegevens voortdurend gewijzigd worden, moet de praktische informatie (prijzen, adressen, bezoekuren, telefoonnummers, bezienswaardigheden, internetadressen) worden beschouwd als een aanwijzing. Het is dan ook best mogelijk dat bepaalde info bij het verschijnen van deze gids niet helemaal correct of volledig is. Wij kunnen daar niet verantwoordelijk voor worden gesteld.

Deze gids bestaat voor en door u; u bewijst ons dan ook een grote dienst door eventuele tekortkomingen of vergissingen te melden. Aarzel niet om ons uw opmerkingen en suggesties over de inhoud van deze gids mee te delen. Bij een eerstvolgende bijgewerkte editie zullen wij daar rekening mee houden.

Contactadres

De Groene Reisgids

De Groene Reisgids

Uitgeverij Lannoo Uitgeverij Terra Lannoo

Kasteelstraat 97

B-8700 Tielt

Postbus 23202

1100 DS Amsterdam Zuidoost

degroenereisgids@lannoo.be info@terralannoo.nl

www.lannoo.com

D/2023/45/394 - NUR 512

ISBN 978 94 014 8922 5

Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze ook zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.