Het ouder wordende lichaam EssentiĂŤle inzichten vanuit de seksuologie Wim Slabbinck, klinisch seksuoloog VVS
Wat is seksuele gezondheid? Een psychobiosociaal model
> 50% van de ouderen vindt seks belangrijk
Ouder worden en seks: een intiem leven in verandering
75% is tevreden over hun seksleven
Seksleven verandert als je ouder wordt
Onderzoek (60-82 jaar): mensen die minstens 25 jaar zelfde partners hebben, geven aan dat seks beter is geworden met ouder worden •Oorzaken: wijsheid en ervaring die ze met hun partner hebben opgebouwd
Intimiteit/gevoelens > lust, opwinding en presteren Ouder worden = > vermoeidheid •Veel ouderen vrijen liefst in de ochtend (meest fit)
Hormonen
Ouder worden en seks: een intiem leven in verandering
• Vanaf +/- 50 j: veranderingen bij mannen én vrouwen • Mannen: gevoeligheid van de penis bij seksuele prikkels neemt af + daling testosteron! • Vrouwen: vaginawand wordt dunner en droger • Belang weg naar seks & voorspel wordt bij mannen én vrouwen groter • > behoefte aan knuffelen
ziekte en beperkingen • Lichaam reageert niet(meer) of anders op seksuele prikkels • Denken vanuit de mogelijkheden, niet vanuit de beperkingen • Goede vragen: • Wat lukt wel nog? • Wat in je seksleven gaat nog goed, waar je trots op bent? • Hoe kan je ervoor zorgen dat je seksleven nog bevredigend is?
Medicatie
Ouder worden en seks: een intiem leven in verandering
• gekende spelbrekers •Impact op zin in seks, opwinding (erectie, vochtig worden), orgasme (uitgesteld/droog/afwezig orgasme) •Bv. Antidepressiva • < zin in seks, < opwinding, < orgasme •! Welbutrine: niet-SSRI, géén effect op seksualiteit!
Lijst met seksuele bijwerkingen geneesmiddelen
Seksuele bijwerkingen geneesmiddelen Wordt de verminderde seksualiteit van ouderen niet voornamelijk veroorzaakt door externe factoren? Impact medicatie Maatschappelijke kijk op ouderen en seksualiteit KIJK VOORBIJ DE STEREOTYPES!
verminderd verlangen
erectie/opwindingsstoornis
geremde ejaculatie /orgasmestoornis
Antihypertensiva chloortalidon + + hydrochloorthiazide + + spironolacton + + propranolol, sotalol, pindolol + labetolol amlodipine + irbesartan + ACE-remmers, ARB’s en selectieve bètablokkers hebben relatief minder seksuele bijwerkingen Antidepressiva amitriptyline, imipramine + + fluoxetine, paroxetine, citalopram + + duloxetine, sertraline, venlafaxine + clomipramine, fluvoxamine Mirtazapine, bupropion en moclobemide hebben relatief minder seksuele bijwerkingen Anti-epileptica Gabapentine, pregabaline + + carbamazepine, fenytoïne + + topiramaat + + Antipsychotica thioridazine, pimozide, haloperidol, + + perfenazine clozapine, risperidon, olanzapine + lithium + + De atypische antipsychotica hebben relatief minder seksuele bijwerkingen Cholesterolverlagers atorvastatine, simvastatine + + gemfibrozil + + Digoxine digoxine + + Hormonen ethinylestradiol + cyproteron + + gonadoreline, gosereline + + Maagzuurremmers cimetidine, ranitidine, + + Protonpompremmers als omeprazol en pantoprazol hebben geen seksuele bijwerkingen Prostaatmiddelen finasteride, dutasteride + + terazosine, alfuzosine, doxazosine + tamsulosine Anti-retrovirale middelen proteaseremmers bij hiv + +
+
+ + +
+ +
+ +
+
+ + +
Toelichting Alle geneesmiddelen hebben bijwerkingen en sommige ook op het seksueel functioneren of beleven. De hier gepresenteerde lijst is niet uitputtend. Het is soms moeilijk vast te stellen wat nu de echte oorzaak is: de ziekte waarvoor de medicatie wordt gebruikt, het geneesmiddel zelf of de patiënt die op zijn eigen manier op de ziekte en het geneesmiddel reageert. De invloed van het geneesmiddel is het meest waarschijnlijk: · als de bijwerking vrij snel na start van de therapie is opgetreden én als de seksuele stoornis vóór de therapie niet aanwezig was; · als het probleem stopt na staken van het geneesmiddel én als het probleem weer begint na starten van het geneesmiddel Er is veel minder onderzoek gedaan naar seksuele bijwerkingen van geneesmiddelen bij vrouwen. Theoretisch zouden de meeste bijwerkingen evenzeer van toepassing kunnen zijn bij vrouwen in de verschillende fases van haar responscyclus. Bronnen College voor Zorgverzekeringen. Farmacotherapeutisch Kompas: www.farmacotherapeutischkompas.nl, opgehaald december 2018. Geneesmiddelenbulletin. Geneesmiddelen geïnduceerde seksuele functiestoornissen. Gebu 2013; 47: 99105. december 2018, Peter Leusink
Verschillen in verlangen Verschillen in verlangen zijn normaal en komen in élke relatie voor
Seksuele zorgen bij het ouder worden
Biopsychosociale veranderingen hebben impact op relatiedynamiek (maatschappelijke kijk op ouderen en seks, medicatie, ziekte, beperking, …) Seksleven moet zich aanpassen aan veranderende omstandigheiden Casus Jos & Kirsten
Algemene veranderingen: meer tijd nodig om opgewonden te raken Belang weg naar seks (strelen, kussen, knuffelen) Penetratie verliest aan belang Minder snel vochtig worden vagina (en dus meer risico op pijn bij seks, erectiezorgen
Kijk naar wat nog wel lukt in het koppel!
Seksuele zorgen bij het ouder worden Pijn bij seks Vrouwen over 50: meer last van droge vagina dan jongere vrouwen Indien vagina droog: penetratie pijnlijk! Ontstaan angst-pijn-vermijding cirkel: pijnervaring => angst voor pijn => stress => niet ontspannen (geestelijk en lichamelijk) => < verlangen, < opwinding => niet vochtig worden => pijn bij seks => > angst voor pijn => vermijding van seks.. Wat helpt? Tijd nemen om opgewonden te worden Wat pijn doet even van het seksmenu halen (penetratie) Pillen/vaginale crèmes die hormonen bevatten en ervoor zorgen dat vagina vochtig wordt
Goede vragen bij pijn bij seks Goede vragen Bij welke fases van de seksuele beleving is seks wel genietbaar? Wat kunnen ze daaruit leren? Zijn er uitzondering waarbij penetratie wel genietbaar was? Wat was er toen anders? Wat deden ze toen, waar ze nu rekening mee kunnen houden?
Indien angst voor pijn hoog is: schrap wat angst in stand houdt, en focus op wat er wél goed gaat
Psycho-educatie Vicieuze cirkel van pijn Seks > penetratie
Erectiezorgen Meer erectiezorgen naarmate mannen ouder worden Oorzaken Medicatie (bloeddrukverlager, kalmerende middelen, SSRI)
Lichamelijke oorzaken Bv. diabetes, hoge bloeddruk, prostaatoperatie, hormonale veranderingen testosteron
Faalangst > tijd nodig om erectie te ontwikkelen, minder harde erectie Duurt langer om opgewonden te worden
Levensstijl Impact roken, weinig lichaamsbeweging, overmatig alcoholgebruik
Orgasmeproblemen Mannen > 55 vaker moeite met klaarkomen dan mannen <55 Klaarkomen is niet nodig om goede seks te hebben Bekijk impact medicatie!
Andere moeilijkheden ď‚´ Zie folders laatste slide
Hoe seks bespreekbaar maken?
Geregistreerde klinisch seksuologen: Infobrochure: Seks als je ouder wordt
Interessante links
Hart- en vaataandoeningen en seksualiteit
•https://www.seksuologen-vlaanderen.be/members/members
•https://www.rutgers.nl/producten/seks-als-je-ouder-wordt
•https://www.rutgers.nl/producten/hart-en-vaataandoeningen-enseksualiteit?destination=aanbod/zoeken-opmaat%3Ff%255B0%255D%3Dfield_facet_filter_4%253A37
Diabetes en seksualiteit
•https://www.rutgers.nl/producten/diabetes-enseksualiteit?destination=aanbod/zoeken-opmaat%3Ff%255B0%255D%3Dfield_facet_filter_4%253A37
Astma en seksualiteit
•https://www.rutgers.nl/producten/astma-copd-enseksualiteit?destination=aanbod/zoeken-opmaat%3Ff%255B0%255D%3Dfield_facet_filter_4%253A37
Seksualiteit en een chronische ziekte
•https://www.rutgers.nl/producten/seksualiteit-en-een-chronischeziekte?destination=aanbod/zoeken-opmaat%3Ff%255B0%255D%3Dfield_facet_filter_4%253A37