FRANCES GIES
Przekล ad: Grzegorz Siwek
Wydawnictwo Znak Horyzont Krakรณw 2021
Tytuł oryginału The Knight in History Copyright © 1984 by Frances Carney Gies All rights reserved. Projekt okładki Oksana Shmygol Ilustracja na okładce pochodzi z Codexu Manesse Opieka redakcyjna Natalia Gawron-Hońca Wybór ilustracji Jakub Janik Adiustacja Witold Kowalczyk Korekta Aleksandra Pietrzyńska Justyna Techmańska Indeks Tomasz Babnis Opracowanie map Anna Pietrzyk Łamanie i opracowanie ilustracji Edycja © Copyright for the translation by SIW Znak Sp. z o.o., 2021 Copyright © for this edition by SIW Znak Sp. z o.o., 2021 ISBN 978-83-240-7915-5
Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. K ościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2021. Printed in EU
spis treści Rozdział 1. Kimże był rycerz? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9 Rozdział 2. Pierwsi rycerze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 23 Rozdział 3. Rycerze z czasów pierwszej wyprawy
krzyżowej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 45
Rozdział 4. Trubadurzy i literatura rycerska . . . . . . . . . . 87 Rozdział 5. Wilhelm Marshal: apogeum epoki rycerstwa . . 143 Rozdział 6. Templariusze: żołnierze, dyplomaci,
bankierzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 183
Rozdział 7. Bertrand Du Guesclin: rycerz z czternastego
wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231
Rozdział 8. Czternastowieczni rycerze angielscy:
sir John Fastolf i Pastonowie .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . 281
Rozdział 9. Długi zmierzch rycerstwa .. . . . . . . . . . . . . . 327 Podziękowania .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353 Przypisy .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 355 Bibliografia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 383 Indeks . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399 Źródła ilustracji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 407
1 kimże był rycerz ?
Nazywasz siebie rycerzem; a któż to taki? – Wolfram von Eschenbach, Parsifal
S
pośród wielu żołnierzy, którzy przewijali się na militarnych arenach przez wieki – od greckich hoplitów, rzymskich legionistów i osmańskich janczarów po członków elitarnych formacji współczesnych sił zbrojnych – nikt nie wywarł równie wielkiego wpływu jak rycerze na historię – społeczną, kulturalną oraz polityczną1. Rycerze walczyli na polach bitewnych w Europie przez sześćset, a może nawet osiemset lat, gdyż niektórzy uczeni datują ich pojawienie się już na ósme stulecie, a inni dopiero na dziesiąte. Ważną rolę odgrywali jeszcze w XVI wieku, choć wtedy coraz bardziej odchodzili w przeszłość – a więc długo po wprowadzeniu do użycia broni palnej i wyłonieniu się państw narodowych. Rycerz, zajmując początkowo niezbyt wysoką pozycję społeczną i odróżniając się od przedstawicieli warstwy chłopskiej głównie posiadaniem kosztownego konia i kosztownej zbroi, powoli piął się w górę, aż wreszcie wszedł w skład szlachty. I choć pozostał w najniższej grupie ludzi z klas wyższych, to przynależność do stanu rycerskiego oznaczała wyjątkowy rodzaj prestiżu, 11
ŻYCIE ŚREDNIOWIECZNEGO RYCERZA
a pasowanie na rycerza było uznawane za zaszczyt, ceniony przez możnych i arystokratów, a nawet przez członków rodów królewskich. Prestiż ów był głównie rezultatem prowadzonej przez Kościół polityki chrystianizacji rycerstwa poprzez uświęcenie ceremoniału pasowania na rycerza i propagowanie wzorca zachowań zwanego rycerskością – wzorca zapewne częściej łamanego niż przestrzeganego, niemniej takiego, który wywarł niewątpliwy wpływ na myśl i postępowanie następnych pokoleń. Wspomnienie o rycerzu przywołuje w umyśle oczytanych ludzi obraz zakutego w zbroję wojownika na koniu, noszącego tytuł „pana”, mieszkającego w zamku, spędzającego większość czasu na widowiskowych średniowiecznych turniejach, a resztę poświęcającego innemu zajęciu „błędnych rycerzy” – dążeniu do osiągnięcia szczytnych ideałów. Wizerunek ten ma tę wadę, że jest statyczny, nieco sztywny i sztuczny, i stanowi odzwierciedlenie koncepcji mocniej powiązanej z legendami i literaturą aniżeli z prawdziwym życiem. A jednak prawdziwa postać historycznego rycerza nie całkiem odbiega od owego upowszechnionego obrazu. Rycerze rzeczywiście przywdziewali zbroje, lecz te dopiero w późniejszym okresie długich dziejów rycerstwa wyparły kolczugi. Tytuł „pan” – angielski Sir, francuski Messire – także pojawił się dość późno; w Anglii nadal pozostaje w użyciu jako honorowy tytuł reprezentantów drobniejszej szlachty. Rycerze niekiedy mieszkali w zamkach, rzadko jednak bywali ich właścicielami. Brali udział w rycerskich turniejach, ale te przeobraziły się w widowiska dopiero w schyłkowym okresie średniowiecza. I z pewnością 12
1. kimże był rycerz?
szukali przygód w swoim jakże często krótkim życiu, lecz prawie zawsze w kompanii równych sobie, a bardziej niż na romansowaniu zależało im na pieniądzach. W Wielkiej Brytanii i Ameryce w powszechnej świadomości rycerz kojarzy się głównie ze średniowieczną Anglią, a to za sprawą wielkiej popularności legend o królu Arturze. Jednakże w istocie prawdziwi rycerze pojawili się najpierw we Francji i byli nieznani w Anglii aż do czasu normańskiego podboju tego kraju. Francusko-walijsko-angielskim autorom literatury arturiańskiej, którzy dorzucili garść faktów historycznych do mnóstwa legend o wodzu Brytów z VI wieku, powiodło się osobliwe „zakrzywienie czasoprzestrzeni”: w ich utworach rycerze w lśniących zbrojach galopowali wśród prymitywnego – w sensie politycznym – pejzażu postrzymskiej Brytanii. Choć zmiany zachodziły nieustannie, w praktyce można podzielić długą historię rycerzy na trzy stadia: pierwszym z nich było pojawienie się zbrojnego, konnego żołnierza w pełnych zamętu stuleciach XI i X; w drugiej fazie doszło do ukształtowania się „dojrzałej” instytucji rycerstwa, co nastąpiło w okresie od XI do XIII wieku, czyli w czasie życia twórców legend o królu Arturze; wreszcie w trzecim etapie nastały schyłek i upadek tejże instytucji w rezultacie rozwoju nowych sił społecznych pod koniec średniowiecza i na początku wczesnego okresu nowożytnego. Rycerza można też zdefiniować z trzech różnych punktów widzenia, a każdy z nich jest ważny: militarnego, ekonomicznego i społecznego. 13
ŻYCIE ŚREDNIOWIECZNEGO RYCERZA
Był on przede wszystkim żołnierzem, wojownikiem, o czym świadczy łacińska nazwa miles, a także anglosaska cniht – spokrewniona z angielskim knight (rycerz). Zawsze podróżował i walczył konno; w większości języków określenia, które zastąpiły łacińskie słowo miles, oznaczały jeźdźca: francuski chevalier, niemiecki Ritter, włoski cavaliere, hiszpański caballero. I prawie zawsze nosił pancerz lub zbroję. Dlatego też w ujęciu wojskowym był kawalerzystą w zbroi. Pod względem ekonomicznym rycerz to element systemu zwanego przez historyków feudalizmem. W ramach panującego w średniowieczu porządku gospodarczego (i politycznego) władca nadawał ziemię wasalowi w zamian za służbę wojskową i inne, mniej ważne posługi. Senior i wasal składali przysięgę – ten pierwszy przyrzekał chronić i wspierać wasali, ów drugi deklarował swoją wierność panu feudalnemu. W szczytowym okresie feudalizmu rycerze byli opoką tego systemu. Można by rzec, iż stanowili jego „walutę obiegową”. Władca nadający ziemię swojemu wasalowi na ogół korzystał z usług określonej liczby rycerzy, których miecze zapewniał mu ówże wasal, również w zamian za nadania ziemskie, połączone ze składaniem analogicznej, obustronnej przysięgi. Lord, wasal i rycerze byli zatem ludźmi wolnymi, związanymi ze sobą wzajemnymi oficjalnymi przyrzeczeniami. Ekonomicznym „prototypem” rycerza był więc wolny człowiek, dzierżawca gruntów, zobowiązany do służby wojskowej. W praktyce wyglądało to bardzo różnie. W Niemczech aż do XIII wieku niektórzy rycerze byli sługami na pańskim dworze i pod pewnymi względami 14
1. kimże był rycerz?
przypominali niewolników czy też chłopów pańszczyźnianych. W całej Europie i przez całe średniowiecze wielu rycerzy nie miało ziemi i, ściśle rzecz ujmując, pozostawali poza systemem feudalnym. Wreszcie pod koniec wieków średnich rycerze przestali świadczyć typowe dla feudalizmu usługi militarne w zamian za nadania ziemi i przeobrazili się po prostu w zawodowych wojskowych, różniących się od innych żołnierzy tylko prestiżem, ekwipunkiem i zarobkami. W sensie społecznym nawet „protorycerze” ze wczesnego średniowiecza wyróżniali się kosztownym wyposażeniem i końmi. Stopniowo duma z rycerskiej profesji przekształciła się w świadomość przynależności klasowej, aktywnie wzmacnianą i popieraną przez Kościół. Wojów z początków wieków średnich można i nie można zarazem nazywać rycerzami, bo faktyczny rozwój rycerstwa nastąpił dopiero z chwilą utożsamienia się konnych zbrojnych z klasą rycerską. Zachodnioeuropejskiego rycerza wypada zatem opisać jako konnego, ciężkozbrojnego żołnierza, najczęściej człowieka wolnego i posiadacza bądź dzierżawcę ziemi oraz – co najistotniejsze – członka kasty powiązanej silnym wzajemnym poczuciem solidarności. W niniejszej książce podejmiemy próbę prześledzenia historii średniowiecznego rycerza – od chwili jego pojawienia się poprzez rosnącą rangę aż po stopniowe zejście z areny historycznej, oraz oceny wpływu rycerzy na dzieje – posługując się w tym jako przykładami biografiami prawdziwych postaci. F1 15
Ilustracja pochodząca z XIV-wiecznego Codexu Manesse może posłużyć nam za klasyczne przedstawienie rycerza – obraz nieomal stereotypowy, jaki u wielu z nas pojawia się w głowie na hasło „średniowieczni wojownicy”
1. kimże był rycerz?
Najpierw opiszemy genezę rycerstwa oraz typowego rycerza z X wieku, człowieka nieokrzesanego i skorego do przemocy, nieokiełznanego przez ówczesne społeczeństwo, które utraciło kontrolę nad kastą wojowników. Podejmowane przez Kościół wysiłki w celu najpierw poskromienia, a później ujarzmienia wczesnego rycerza – prostaka i brutala – doprowadziły do rozbudzenia w nim poczucia przynależności do „zakonu”, elitarnej kadry, której powinności i reguły zostały określone przez władze kościelne, za co rycerze odpłacali Kościołowi szczególnym rodzajem lojalności czy też wierności. Dojrzalszy, jedenastowieczny rycerz, którego wizerunek i poczucie własnej wartości zostały umocnione przez określenie „żołnierz Chrystusa”, radykalną ideę wprowadzoną przez papieża Grzegorza VII, podjął bezprecedensowe wyzwanie, przystępując do udziału w pierwszej wyprawie krzyżowej. Skłoniły go do tego pobudki natury społecznej i ekonomicznej, a także religijnej. Jeden z tych motywów okazał się efemeryczny: wielu pozbawionych ziemi rycerzy wyruszyło na Bliski Wschód z myślą o zdobyciu tam posiadłości, lecz tylko nieliczni z nich zdołali utrzymać je na dłużej. Mimo wszystko krucjaty stanowiły nowy impuls do rozwoju klasy rycerskiej za sprawą poszerzających horyzonty dalekich wypraw, które przyczyniły się do przeobrażenia typowego rycerza z drobnego prowincjusza w europejskiego szlachcica wojownika, a także poprzez rolę odegraną w „armii Pana Naszego”, walczącego z „nieprzyjaciółmi Boga”. W XII stuleciu niektóre z tych samych przyczyn społeczno-ekonomicznych, które doprowadziły do wypraw 17
ŻYCIE ŚREDNIOWIECZNEGO RYCERZA
krzyżowych, pchnęły rycerzy ku nieoczekiwanemu i niezwykłemu zajęciu. Oto wielu z nich zostało trubadurami, wędrownymi poetami, którzy wyłonili się w wyrafinowanym (w sensie kulturowym) klimacie południowej Francji, a których utwory, poza tym, że wywarły wpływ na europejską literaturę, cechowały się znacznym kunsztem poetyckim, co dziś niestety nie jest należycie doceniane wobec utraty znaczenia przez język prowansalski, który, będąc niegdyś międzynarodowym językiem literackim, stał się teraz ledwie lokalnym dialektem. Sukcesorzy trubadurów, rycerze z północnej Francji i Niemiec, podtrzymywali tę tradycję jako truwerzy i minnesingerzy. Poezja epicka i proza, ukształtowane w pewnej mierze przez trubadurów, rozbudziły dwunastowieczne odrodzenie w literaturze, a ich szczytowym osiągnięciem były arturiańskie romanse, tworzone przez mnogich autorów zbiorowe historie, które utrwaliły wizerunek średniowiecznego rycerza – w oczach jego samego, jemu współczesnych oraz potomności. Błędni rycerze, bohaterowie utworów o królu Arturze, mieli historycznych odpowiedników, a ich przygody były może nie aż tak barwne, za to prawdziwe, gdy przemierzali Europę wzdłuż i wszerz, zarabiając na życie turniejami i bitwami. Przypadki Wilhelma Marshala z Anglii, Pochodzący z końca XIX wieku obraz Julesa Eugène Lenepveu ukazuje Joannę d’Arc podczas oblężenia Orleanu. To właśnie wojna stuletnia była tak naprawdę ostatnim wielkim aktem wojskowym z udziałem klasycznego rycerstwa na zachodzie Europy 18
ŻYCIE ŚREDNIOWIECZNEGO RYCERZA
który został zaufanym doradcą królów, zostały spisane w pewnej cennej historycznie kronice. Nim nastał XIII wiek, zachodzące przemiany polityczne na dobre wprowadziły rycerza do grona szlachty i odwiodły go od roli tylko i wyłącznie wojownika. Wzrost znaczenia pieniądza w gospodarce i późniejsza inflacja zwiększyły koszta utrzymania przedstawicieli stanu rycerskiego i doprowadziły do wytworzenia się nowej klasy – ludzi uprawnionych do tego, by nazywano ich rycerzami, którzy jednak nie pragnęli być pasowani na rycerzy, lecz woleli pozostać dziedzicami, posiadaczami ziemskimi. Równocześnie ludzie z gminu – bogatsi chłopi i kupcy – zaczęli przenikać do klasy rycerskiej. F2 Kościelny ideał „żołnierza Chrystusowego” doczekał się najpełniejszej realizacji w formie zakonów o militarnym charakterze, które walczyły z niewiernymi w Hiszpanii, we wschodniej Europie, a przede wszystkim w Ziemi Świętej. Templariusze, szpitalnicy, przedstawiciele zakonu krzyżackiego, a także hiszpańskie zakony kalatrawensów, Santiago (Świętego Jakuba od Miecza) i Alcántara wypełniały swoje wojskowe powinności, przestrzegając przy tym dyscypliny klasztornej, co kontrastowało z niesfornym indywidualizmem tradycyjnych rycerzy. Templariusze, najsławniejszy z tych zakonów, zajęli się bardzo „nierycerską” działalnością bankierską, co najpierw przyniosło im bogactwa, lecz potem doprowadziło ich do upadku. Wojna stuletnia (1337–1453) przyczyniła się do ostatecznej przemiany zachodnioeuropejskich rycerzy z wasali będących ziemianami w zawodowych żołnierzy. Koleje losu dwóch rycerzy, bretońskiego bohatera Bertranda 20
1. kimże był rycerz?
Du Guesclina i Johna Fastolfa, angielskiego rycerza wywodzącego się z klasy średniej, który dorobił się fortuny na wojnie, dają wgląd w życie rycerstwa z XIV i XV wieku. Ostatecznie rycerze zostali wchłonięci przez regularną armię nowego państwa narodowego, gdzie rychło utracili swą odrębną tożsamość. Trwalsze okazały się wpływy „rycerstwa” czy „rycerskości” na obowiązujące maniery i zasady etyczne – choć to określenia niejednoznaczne, niekiedy odnoszące się do całej klasy rycerzy, czasami do tego wszystkiego, co było powiązane ze średniowiecznymi turniejami i heraldyką, ale też do zasad postępowania przestrzeganych przez rycerzy. W Wielkiej Brytanii tytuł knight, niegdyś wyróżniający rycerza, przetrwał w kręgach niższej szlachty oraz jako tytuł honorowy, nadawany zasłużonym w służbie cywilnej i wojskowej. Długo zachowywał tam popularność, zwłaszcza w kręgach rodu monarszego, a jego pamiętny pożegnalny „występ” przypadł na czasy królowej Wiktorii. Uwieczniony w literaturze etos rycerski, odwołujący się do szczerych odczuć, nigdy nie utracił swojej atrakcyjności.