ILUSTRACJE DOROTA MAYER-GAWRON
WYDAWNICTWO ZNAK KRAKÓW 2019
Projekt okładki Dorota Mayer-Gawron Ilustracja na okładce Caravaggio, Judyta odcinająca głowę Holofernesowi, 1598–1599, Wikimedia Commons Redakcja Adam Gutkowski Adiustacja Katarzyna Mach Korekta Katarzyna Onderka Katarzyna Węglarczyk Łamanie Adam Gutkowski Copyright © by Tomasz Zamorski OP © Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2019 ISBN 978-83-240-5834-1
Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, 2019. Printed in EU
1
TAMAR KOBIETA, KTÓRA NIE STAŁA SIĘ OFIARĄ
Na samym początku Ewangelii według świętego Mateusza znajdziemy rodowód Jezusa, coś w rodzaju schematycznego drzewa genealogicznego, w którym zapisano, kto od kogo pochodzi. To lista ponad czterdziestu mężczyzn, którzy odegrali najważniejsze role w historii Izraela, a od których wywodzi się Chrystus. W tym samym drzewie genealogicznym znaleźć można pięć kobiet. Piątą, ostatnią, jest Maryja, matka Jezusa. W jednym z pozostałych czterech przypadków ewangelista nie podaje imienia, ale odwołuje się do
: O Ł D Ó ŹR 16
TAMAR
ŹRÓD
Rodowód Jezusa Chrystusa, syna Dawida, syna Abrahama. Abraham był ojcem Izaaka; Izaak ojcem Jakuba; Jakub ojcem Judy i jego braci; Juda zaś był ojcem Faresa i Zary, których matką była Tamar. Fares był ojcem Ezrona; Ezron ojcem Arama; Aram ojcem Aminadaba; Aminadab ojcem Naassona; Naasson ojcem Salmona; Salmon ojcem Booza, a matką była Rachab. Booz był ojcem Obeda, a matką była Rut. Obed był ojcem Jessego, a Jesse ojcem króla Dawida. Dawid był ojcem Salomona, a matką była [dawna] żona Uriasza. Salomon był ojcem Roboama; Roboam ojcem Abiasza; Abiasz ojcem Asy; Asa ojcem Jozafata; Jozafat ojcem Jorama; Joram ojcem Ozjasza; Ozjasz ojcem Joatama; Joatam ojcem Achaza; Achaz ojcem Ezechiasza; Ezechiasz ojcem Manassesa; Manasses ojcem Amosa; Amos ojcem Jozjasza; Jozjasz ojcem Jechoniasza i jego braci w czasie przesiedlenia babilońskiego. Po przesiedleniu babilońskim Jechoniasz był ojcem Salatiela; Salatiel ojcem Zorobabela; Zorobabel ojcem Abiuda; Abiud ojcem Eliakima; Eliakim ojcem Azora; Azor ojcem Sadoka; Sadok ojcem Achima; Achim ojcem Eliuda; Eliud ojcem Eleazara; Eleazar ojcem Mattana; Mattan ojcem Jakuba; Jakub ojcem Józefa, męża Maryi, z której narodził się Jezus, zwany Chrystusem. Mk 1, 1–16
: O Ł D ŹRÓ
ÓDŁO:
ŹRÓDŁ
: O Ł D Ó ŹR ŹRÓDŁO : O Ł D Ó ŹR
ŹRÓ
DŁO:
ŁO:
O:
KOBIETA, KTÓRA NIE STAŁA SIĘ OFIARĄ
17
pewnej historii, dzięki której wiemy konkretnie, o kim mowa. Pierwszą ze wspomnianych kobiet jest Tamar. Jej historia znajduje się w Księdze Rodzaju. To opowieść o Kananejce, która sięga po dosyć dwuznaczny podstęp, by mieć potomka. Druga bohaterka, która się tam pojawia, to mieszkanka Jerycha, Rachab. Potem jest mowa o Rut oraz o czwartej kobiecie, której Mateusz nie wymienia z imienia, ale nazywa ją żoną Uriasza – chodzi więc o Batszebę. Większość z nich jest, delikatnie mówiąc, podejrzana. Albo były one cudzołożnicami, albo wręcz trudniły się nierządem. Niektóre nie pochodziły nawet z narodu wybranego, a mimo to trafiły do tego niezwykle ważnego spisu, zostały uwzględnione w historii samego Jezusa. Dlaczego ewangelista przypomina ich losy? Otóż każda z nich jest przykładem nieustępliwości, odwagi i wierności.
ÓDŁO:
18
TAMAR
Wystarczy otworzyć trzydziesty ósmy rozdział Księgi Rodzaju, by poznać Tamar, Kananejkę, żonę jednego z synów Judy. Kim był Juda? To jeden z dwunastu synów Jakuba, brat Józefa, którego w zmowie z resztą braci z zazdrości sprzedał w niewolę egipską. Po tym, co zrobił, Juda uciekł od ojca – miał świadomość, że oddając Egipcjanom jego ukochanego syna, zawiódł go. Cała ta sytuacja sprawia, że Juda grzęźnie w poczuciu winy, z którego nie potrafi się wyswobodzić. Swojego pierworodnego syna Era żeni z kobietą kananejską o imieniu Tamar. Jej imię w języku aramejskim oznacza palmę daktylową. To piękne określenie, które wskazuje, że ktoś, kto je nosi, potrafi wznieść się ponad przeciwności, radzi sobie z porywistym wiatrem. To również imię, które sugeruje, że w cieniu noszącej go osoby można znaleźć ochronę przed nadmiarem słońca na pustyni.
KOBIETA, KTÓRA NIE STAŁA SIĘ OFIARĄ
19
Tamar niestety nie pobyła żoną Era zbyt długo. Pierworodny Judy szybko umarł, a ona została bezdzietną wdową. Według zwyczajów i prawa obowiązującego wówczas w tamtej części świata brat Era był zobowiązany do wzbudzenia potomstwa Tamar po to, żeby nie przepadło imię jego brata. Na tym właśnie mniej więcej polegało prawo lewiratu. Pozwolę sobie nieco je przybliżyć, dlatego że będziemy do niego jeszcze wracać w kolejnych opowieściach. Prawo to nakładało na krewnych zmarłego mężczyzny obowiązek opieki nad jego owdowiałą małżonką w przypadku gdy para nie dochowała się potomstwa. Co więcej, w takiej sytuacji krewny ów był zobowiązany poślubić wdowę i wzbudzić jej potomstwo. Zgodnie z prawem lewiratu syn narodzony z takiego związku uchodził za potomka nie swojego biologicznego ojca, ale pierwszego męża matki. W pierwszej kolejności prawu temu podlegali bracia zmarłego, później również jego
20
TAMAR
dalsi krewni – a wszystko po to, żeby jego imię nie przepadło. Takie postępowanie było oczywiście podyktowane kwestiami ekonomicznymi – tym, żeby ziemia należąca do zmarłego pozostała w klanie rodzinnym. W tamtym społeczeństwie wdowa była dyskryminowana ekonomicznie i nie uwzględniano jej w procesie dziedziczenia. Prawo lewiratu chroniło więc również ją, dając jej nadzieję, że nie zostanie z niczym. Tamar zgodnie z tym, co przed chwilą powiedziano, wychodzi więc za drugiego syna Judy, o znanym nam imieniu Onan. Jego imię często kojarzone jest z grzechem onanizmu – i trudno się temu dziwić, skoro jego nazwa pochodzi właśnie bezpośrednio od tego imienia. W Piśmie Świętym jest mowa o tym, że Onan dopuszczał się zachowania, które nie podobało się Panu Bogu. Księga Rodzaju nie mówi tutaj jednak o masturbacji. Opis wskazuje na to, że Onan tak współżył
Ź
: O Ł D Ó ŹR
KOBIETA, KTÓRA NIE STAŁA SIĘ OFIARĄ
: O Ł D Ó ŹR
21
ŹRÓ
Wtedy Juda rzekł do Onana: «Idź do żony twego brata i dopełnij z nią obowiązku szwagra, a tak sprawisz, że twój brat będzie miał potomstwo». Onan, wiedząc, że potomstwo nie będzie jego, ilekroć zbliżał się do żony swego brata, unikał zapłodnienia, aby nie dać potomstwa swemu bratu. Złe było w oczach Pana to, co on czynił, i dlatego także zesłał na niego śmierć. Rdz 38, 8–10
: O Ł D Ó R Ź
: O Ł D Ó ŹR
ŹRÓD
ŹRÓDŁ
: O Ł D Ó ŹR
ŹR
22
TAMAR
z Tamar, by nie poczęły się dzieci. Można więc powiedzieć, że chodziło tutaj raczej o stosunek przerywany. Niezależnie od tego, która interpretacja biblijnego opisu jest właściwa, sposób życia Onana oraz to, jak traktował on Tamar, nie podobały się Bogu, dlatego i ten mąż Kananejki również umiera, a ona po raz kolejny zostaje wdową. Ponownie jest kobietą zhańbioną, nadal pozbawioną potomka, a przez to również przyszłości. Juda ma jeszcze jednego syna, najmłodszego ze wszystkich, Szelę. W momencie śmierci Onana jest on jednak jeszcze dzieckiem i trzeba poczekać z ożenkiem z Tamar. Próbowałem wczuć się w rolę Judy. Czy byłbym gotowy zaryzykować małżeństwo swojego ostatniego syna z kobietą, która być może doprowadziła do śmierci dwóch poprzednich? Jak inaczej można przecież wyjaśnić tak szybką śmierć obu mężczyzn, którzy mieli trwać przy boku Tamar? Na miejscu
KOBIETA, KTÓRA NIE STAŁA SIĘ OFIARĄ
23
Judy nie spieszyłbym się. On postępuje dokładnie tak samo. Prosi synową, by w czasie oczekiwania na dojrzałość jego ostatniego syna udała się do swoich rodziców. Gdy chłopak osiąga odpowiedni wiek, Juda nie zaprasza jednak Tamar z powrotem. Kobieta jest tym zawiedziona i zasmucona. Czuje się oszukana przez mężczyzn. Czy może sobie w takiej sytuacji jakoś poradzić? Czy musi pozostać ofiarą bardzo silnej w tamtych czasach pozycji mężczyzn? Mówimy przecież ciągle o ludziach, którzy prowadzili koczowniczy tryb życia, o pasterzach, którzy walczyli z pustynią, a taka przestrzeń życia – nie oszukujmy się – faworyzuje mężczyzn. Tamar wymyśla fortel. Po kilku latach, kiedy Juda już owdowiał, a jednocześnie ciągle nie przejawiał ochoty na ożenienie z nią swojego syna, udał się do pewnego kananejskiego miasta dogadać sprawę strzyżenia swoich owiec. Jego była i niedoszła synowa przebrała się za nierządnicę i usiadła
24
TAMAR
w bramie miasta. Kiedy Juda tamtędy przechodził, zaczepił ją, myśląc, że to sakralna prostytutka. To ważne – w kulturze kananejskiej funkcjonowała prostytucja sakralna. Ludzie, którzy chcieli cieszyć się płodnością swoich zwierząt czy obfitością zboża na polach, często uczestniczyli w takich rytuałach, bardzo mocno związanych z kultem Baala i popularnymi w tamtych czasach na Bliskim Wschodzie kultami płodności. Juda, idąc do miasta, zaczepia prostytutkę, chce – mówiąc krótko – seksu. Tamar zgadza się na jego propozycję, właśnie tak to sobie wymyśliła. Nierozpoznana przez swojego teścia dopytuje się, co dostanie w zamian za swoje usługi. Juda obiecuje, że każe przysłać jej koziołka, ale Tamar domaga się, by zostawił jej coś w zastaw do tego czasu – mówi, że nie może przecież zaufać mu na słowo. W końcu Juda oddaje Tamar swój pierścień, swoją laskę i rodowy naszyjnik. To wszystko były insygnia jego władzy.
KOBIETA, KTÓRA NIE STAŁA SIĘ OFIARĄ
25
Wydawać by się mogło, że tutaj historia ma swój koniec. Jej rozwiązanie jest jednak zaskakujące. Po trzech miesiącach okazuje się, że Tamar jest w ciąży. To wywołuje skandal. Dla krewnych Judy jej zachowanie jest niedopuszczalne. Jakim prawem mogła uprawiać nierząd, skoro była wdową po dwóch synach Judy, przeznaczoną trzeciemu z nich? Karą za taką zniewagę miało być spalenie. Wyobrażam sobie ten moment. Tamar stojąca przed tymi wszystkimi mężczyznami, którzy jak rasowi prokuratorzy skazują ją na śmierć. Ona jest spokojna, lekko uśmiechnięta, bo świadoma tego, jakiego asa trzyma w rękawie. Ma przecież insygnia władzy swojego teścia. Gdy je wyciąga, Juda milknie, dopiero wtedy w prostytutce spotkanej w bramie rozpoznaje swoją synową. Co ma powiedzieć? Jak zareagować? Tym sposobem Tamar urodziła dwóch synów Judy, którzy jednocześnie byli synami Era. Tak ocaliła samą siebie przed hańbą
26
I S T O T N E
TAMAR
bezdzietności i brakiem opieki na starość. Dzięki temu mogła też w pełni cieszyć się darem macierzyństwa. Dlaczego Tamar znalazła się w rodowodzie Chrystusa? Pewnie dlatego, że w Nim wszystkie historie uzyskują swój sens i swoją pełnię. Są w Nim wyjaśniane i ocalane. To, co było obce – Tamar była przecież Kananejką – zostaje wchłonięte w to, co święte. Na tym polega zbawcze działanie Pana Boga. Fascynuje mnie to, że Tamar nie pozwoliła sobie na bycie ofiarą. Ona jest tą, która zawalczyła o siebie i wzięła odpowiedzialność za swój los. Jak często kobiety zapominają o tym, że mają wpływ na swoje życie? Jak często dzieje się tak z nami?