Dla Arla, Alby’ego i mojego BFG – trzech najwspanialszych istot pod słońcem. Z całego serca M.
MOLLY OLDFIELD Tłumaczenie: Agnieszka Szling
Kraków 2026
KILK A SŁÓW DO CZY TELNIK A Zanim rozpoczniemy wyprawę przez wiele pytań zawartych w tej książce, trzeba najpierw coś wyjaśnić. Część odpowiedzi jest oparta na faktach, inne na opiniach autorki lub osób współtworzących książkę. W rzeczywistości w niektórych informacje i opinie się przeplatają. Warto pamiętać, że fakty czasem się zmieniają – na przykład Pluton był kiedyś uznawany za planetę, ale w 2006 roku naukowcy ostatecznie zdecydowali, że powinien być nazywany planetą karłowatą. Dlatego jeśli czytasz książkę napisaną przed 2006 rokiem i niezaktualizowaną, każde zdanie, w którym mowa o planecie Pluton, wprowadza w błąd, choć w chwili powstania było prawdziwe. Dorośli również mogą czasami coś źle zrozumieć albo zmienić zdanie – nauka nie kończy się wraz z opuszczeniem szkoły! Poglądy przedstawione przez autorkę i współtwórców książki są ich osobistymi stanowiskami, treść została dokładnie sprawdzona i według najlepszej wiedzy była prawdziwa w momencie pierwszej publikacji w 2026 roku. Jeśli jednak chcesz wykorzystać te informacje, dobrze będzie, jeśli je sprawdzisz samodzielnie, najlepiej pod czujnym okiem dorosłego. Autorzy oraz wydawcy nie ponoszą żadnej odpowiedzialności za jakiekolwiek szkody wynikające z wykorzystania – w tym niewłaściwego – zawartych w książce treści. A teraz ruszajmy w fantastyczną podróż!
SPI S TR E ŚCI ST YCZEŃ
8–27
LUT Y
28– 47
MARZEC
48– 67
KWIECIEŃ
68–87
MAJ
88–107
CZERWIEC
108–127
LIPIEC
128–147
SIERPIEŃ
148–167
WRZESIEŃ
168–187
PAŹDZIERNIK
188–207
LISTOPAD
208–227
GRUDZIEŃ
228–247
Zachwycajmy się naszym światem i wszystkim, co go otacza. Dowiedz się od ilustratora książek obrazkowych i gawędziarza Olivera Jeffersa, dlaczego ludzie tworzą sztukę. Sprawdź, jak szef kuchni Heston Blumenthal tłumaczy, dlaczego jedzenie smakuje inaczej, gdy jesteśmy przeziębieni, a młodzieżowa działaczka na rzecz ochrony przyrody Bella Lack – dlaczego drzewa są tak ważne. Strony tej książki aż kipią dziecięcą ciekawością i zachwytem. Mam nadzieję, że ją pokochasz. Marzę, aby okazała się przydatna również dla rodziców, nauczycieli, dziadków, chrzestnych i innych dorosłych, którzy są zasypywani pytaniami przez dzieci albo może sami chcą się dowiedzieć czegoś nowego. Niech ciekawość zaprowadzi cię dzisiaj w cudowne miejsce! Z miłością
Molly
S T YC Z E Ń 1
9
CZY PŁET WALE BŁĘKITNE
DLACZEGO PAWIANY MAJĄ
POTR AFIĄ ROZMAWIAĆ
GOŁE PUPY?
Z ORK AMI? 10 2
DLACZEGO K ARNEGIA
CO MUSI ZROBIĆ MALUTKI
OLBRZYMIA MA R AMIONA?
PAJĄCZEK? 11 3
SK ĄD SIĘ BIERZE WOSK
JEŚLI PAJĄKI W YDAJĄ DŹWIĘKI,
W USZACH?
TO JAKIE? 12 4
DLACZEGO, KIEDY PADA
DLACZEGO MAMY CZOSNKOW Y
DESZCZ, JEST TAK DUŻO
ODDECH, A NIE MAK ARONOW Y
ŚLIMAKÓW?
LUB JABŁKOW Y? 13 5
JAK ROŚNIEMY?
KTÓRY DINOZAUR POJAWIŁ SIĘ NA ZIEMI JAKO PIERWSZY?
14
DLACZEGO ŻABY SK ACZĄ PO 6
LIŚCIACH LILII WODNYCH?
KTÓRY DINOZAUR BYŁ NAJMNIEJSZY?
15
JAK DŁUGO ŻABY MOGĄ 7
PRZEBY WAĆ POD WODĄ?
KTÓRY DINOZAUR BYŁ NAJWIĘKSZY?
16
ILU JEST LUDZI NA ŚWIECIE? 8
ILE JEST ZWIERZĄT NA ŚWIECIE?
8
S T YC ZEŃ
8
ILE JEST ZWIERZĄT NA ŚWIECIE? PR Z Y WSPARCIU DOK TOR A NICK A CRUMP TONA
Niełatwo to policzyć, a naukowcy wciąż odkrywają nowe gatunki, ale zakładamy, że może ich istnieć od 10 do 100 milionów.
9
DLACZEGO PAWIANY MAJĄ GOŁE PUPY? Zgrubienia skóry pokrywające pupę pawiana nazywane są nagniotami pośladkowymi. Działają jak poduszka podróżna, więc wygodnie się na nich siedzi. Pawiany nawet śpią na siedząco, właśnie dzięki twardym pośladkom!
Nawet gdyby próbować policzyć wszystkie owady żyjące w pobliżu twojego domu, byłoby to bardzo trudne! Na Ziemi istnieje prawdopodobnie ponad 5 milionów gatunków owadów, ale do tej pory odkryto tylko około miliona. Może pewnego dnia to ty zostaniesz naukowcem lub naukowczynią, którzy odkryją nowy gatunek!
10
DLACZEGO K ARNEGIA OLBRZYMIA MA RAMIONA? Karnegia olbrzymia to rodzaj kaktusa. Rośnie barrrrrrdzo powoli! Ramiona zwykle zaczynają jej wyrastać, gdy ma od 70 do 100 lat. Niektóre karnegie mogą mieć nawet do 25 ramion, a innym nie wyrastają wcale. Ramiona prawdopodobnie pozwalają wypuścić pąki większej liczbie kwiatów, dzięki czemu powstaje więcej młodych karnegii! Ich kwiaty rozwijają się tylko na jedną noc i pachną jak melony!
16
S T YC ZEŃ
11
SK ĄD SIĘ BIERZE WOSK W USZACH? W naszych uszach znajdują się małe narządy zwane gruczołami, które wytwarzają woskowinę uszną. Wosk powstaje wewnątrz ucha i powoli przesuwa się do małżowiny, czyli zewnętrznej części ucha. Następnie zwykle sam wypada. Woskowina nawilża uszy, zapobiega ich infekcjom oraz oczyszcza je z kurzu i brudu.
12
DLACZEGO, KIEDY PADA DESZCZ, JEST TAK DUŻO ŚLIMAKÓW? PR Z Y WSPARCIU JONATHANA ABLET TA
13
JAK ROŚNIEMY? Dzieci są trochę jak rośliny! Potrzebują wody, jedzenia, świeżego powietrza i ciepła, by urosnąć. Plus dużo przytulania i zabawy! Nasze ciała wytwarzają substancje chemiczne zwane hormonami, które przekazują sygnały do mięśni, kości, stawów, serca, płuc i układów innych narządów, które dają nam energię, by nasze ciała rosły.
Większość ślimaków prowadzi nocny tryb życia, co oznacza, że wychodzą tylko po zmroku. Czasami jednak pokazują się też w ciągu dnia, jeśli pada deszcz. Ślimaki robią tak, żeby utrzymać wilgoć skóry i nie wyschnąć, ponieważ podczas wytwarzania śluzu tracą dużo wody. Aby zapobiec jej utracie w gorące i suche dni, ślimaki często chowają się w swoich muszlach. Niektóre tworzą także lepkie korki ze śluzu, którymi zatykają wejścia muszelek.
17
MAR ZEC
3
ILE PLASTIKU JEST W OCEANACH? Szacuje się, że co minutę do oceanów trafia jedna ciężarówka plastiku. Jeśli to tempo będzie nadal rosnąć, do 2050 roku plastik w oceanach może ważyć więcej niż wszystkie żyjące w nich ryby! Ogromna ilość plastiku, który nie trafia do recyklingu, kończy w oceanach. Duże kawałki rozpadają się na mikroplastik, który przypomina plastikową zupę. Te drobinki nigdy nie znikają całkowicie i nie da się ich wyłowić z wody. W oceanach na całym świecie tworzą się wielkie skupiska plastiku, na przykład w północnej części Oceanu Spokojnego rozciąga się Wielka Pacyficzna Plama Śmieci, trzy razy większa od Francji.
Wiemy, że bardzo trudno się pozbyć plastiku, dlatego musimy przestać go używać, kiedy tylko jest to możliwe, a gdy nie ma innej możliwości, znajdować sposoby na jego ponowne wykorzystanie. Staraj się nie kupować plastikowych przedmiotów, segreguj i wykorzystuj ponownie te, które już masz, a gdy jesteś na plaży, zbieraj śmieci, które wpadną ci w oko, i również poddawaj je recyklingowi!
52
Plastik jest trujący, a zwierzęta nie mogą go strawić. Może stanowić nawet 74% pożywienia żółwi morskich żyjących w regionie Wielkiej Pacyficznej Plamy Śmieci. Rozprzestrzenia również choroby, które niszczą rafy koralowe stanowiące dom dla jednej czwartej całego życia morskiego.
MAR ZEC
4
DLACZEGO, GDY JESTEŚMY SMUTNI, LECĄ NAM ŁZY? Nasze oczy produkują trzy rodzaje łez: oczyszczające, nawilżające oraz emocjonalne, które pojawiają się w chwilach smutku, stresu, gdy coś nas boli, a czasem także wtedy, kiedy jesteśmy naprawdę szczęśliwi. Łzy zawierają naturalny środek przeciwbólowy o fantazyjnej nazwie leu-enkefalina, dlatego czasami lepiej się czujesz, gdy się porządnie wypłaczesz! Kiedy się smucisz, twój układ nerwowy odbiera emocje. Mózg wysyła sygnał do oczu, aby wyprodukowały łzy. 5
DLACZEGO, KIEDY PŁACZEMY, LECĄ NAM SMARKI Z NOSA? Kiedy płaczesz, łzy wypływają z gruczołów łzowych, które znajdują się tuż pod powiekami. Krople, które nie spływają po policzkach, przedostają się przez małe kanaliki w gruczołach łzowych do nosa. Tam mieszają się ze smarkami i wypływają na zewnątrz – dlatego trzeba wydmuchać nos!
53
K W IECIEŃ
18
KTO BYŁ PIERWSZYM PROGRAMISTĄ? Za pierwszą programistkę uważana jest Ada Lovelace, mimo że urodziła się w 1815 roku, na długo przed powstaniem komputerów. Jej tatą był poeta lord Byron. Kilka tygodni po narodzinach Ady nakazał jej mamie, by opuściła dom razem z dziewczynką. Lady Byron postanowiła, że córka nigdy nie będzie studiować poezji, na wypadek gdyby okazała się podobna do ojca, i dopilnowała, żeby Ada uczyła się matematyki i nauk ścisłych.
Kiedy Ada była nastolatką, poznała Charlesa Babbage’a. To on wpadł na pomysł maszyny zwanej silnikiem analitycznym, nigdy jednak nie udało mu się jej zbudować. Ada pisała o tej maszynie, a jej notatki zawierały pierwsze w historii instrukcje, które umożliwiały maszynie samodzielne rozwiązywanie zadań – czyli pierwszy w historii program komputerowy!
Ada wyobrażała sobie, że pewnego dnia komputery będą grać w szachy, komponować muzykę oraz robić wiele innych rzeczy. I miała rację!
78
K W IECIEŃ
19
JAK KROW Y DAJĄ MLEKO? Aby dać mleko, krowy muszą dużo jeść. Ich żołądek składa się z czterech części, które trawią pokarm. W pierwszej komorze pokarm miesza się z wodą. W drugiej jest zgniatany w małe kulki. Przeżute jedzenie wraca do pyska krowy, gdzie jest ponownie przeżuwane, zanim trafi do trzeciej komory, w której następuje odsączenie wody i śliny. W czwartej komorze pokarm jest trawiony, a jego wartościowe składniki są wykorzystywane do produkcji mleka. Krowa wytwarza je i gromadzi w wymionach.
W gospodarstwach mlecznych krowy doi się za pomocą maszyn. Litr sklepowego mleka może zawierać mleko od ponad tysiąca różnych krów!
20
DLACZEGO KWIAT Y PACHNĄ? PR Z Y WSPARCIU SIR TIMA SMITA
Przez miliony lat kwiaty ewoluowały, wydzielając coraz bardziej kuszące zapachy, by przyciągać różne stworzenia, takie jak owady, ptaki, nietoperze i ssaki. Gdy któreś z tych zwierząt poczuje uwodzicielski zapach kwiatu, zbliża się do niego lub nawet wchodzi do jego środka i wtedy zostaje obsypane pyłkiem, który do niego przywiera. Przemieszczając się i odwiedzając inne kwiaty, prawdopodobnie je zapyli. W ten sposób powstaną roślinne dzieci. Jeśli – tak jak rośliny – nie możesz się przemieszczać, musisz opracować sposób, by inne, bardziej ruchliwe stworzenia ci pomogły.
79
Tytuł oryginału Everything Under the Sun: A Curious Question for Every Day of the Year Illustrated by Momoko Abe, Kelsey Buzzell, Beatrice Cerocchi, Alice Courtley, Sandra de la Prada, Grace Easton, Manuela Montoya Escobar, Richard Jones, Lisa Koesterke, Gwen Millward, Sally Mullaney and Laurie Stansfield First published as EVERYTHING UNDER THE SUN: A CURIOUS QUESTION FOR EVERY DAY OF THE YEAR in 2021 by Ladybird Books Ltd., an imprint of Penguin Random House Children’s which is part of the Penguin Random House group of companies. No part of this book may be used or reproduced in any manner for the purpose of training artificial intelligence technologies or systems. This work is reserved from text and data mining (Article 4(3) Directive (EU) 2019/790). Copyright © Molly Oldfield, 2021 Illustrations © Ladybird Books Ltd, 2021 Copyright © for the Polish edition by SIW Znak sp. z o.o., 2026 Copyright © for the translation by Agnieszka Szling Redaktorka nabywająca, która wpadła na pomysł wydania tej książki: Dorota Trzcinka Tłumaczenie, czyli kto zamienił obce słowa w polskie zdania: Agnieszka Szling Redaktorka prowadząca, która opiekowała się projektem: Agata Stęplewska Koordynatorka, która pilnowała, żeby wszystko było na czas i nie umknęła żadna poprawka: Sabina Wojtasiak Adiustatorka, która czuwała nad poprawnością językową: Magdalena Matyja-Pietrzyk Korektorki, które poprawiły błędy w książce: Anastazja Oleśkiewicz, Karina Bednarska-Markot Konsultacja merytoryczna, czyli kto sprawdził, czy informacje w książce są zgodne z najnowszą wiedzą: Jadwiga Lorenc-Brudecka, Michał Krupiński Łamanie, czyli kto ułożył tekst na stronach: Daniel Malak Adaptacja okładki i stron tytułowych, czyli kto zrobił okładkę i strony tytułowe po polsku: Karolina Korbut Opieka produkcyjna, czyli książkę do druku przygotował: Dawid Kwoka Promotorka, która zadbała, aby wszyscy dowiedzieli się o książce: Weronika Krupińska Książkę wydało dla ciebie Wydawnictwo Znak Emotikon, imprint Grupy Wydawniczej Znak ISBN 978-83-8367-939-6 Przeczytaj, co o książce sądzą inni czytelnicy, i oceń ją na lubimyczytać.pl Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569 e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2026 Printed in EU