MOLLY OLDFIELD
Tłumaczenie: Agnieszka Szling
Tytuł oryginału
Everything Under the Sun: All Around the World
Illustrated by Andrés Landazábal, Fernando Martín, Folasade Adeshida, Sophie Escavy Lim, Juliana Eigner, Meg Rennie, Daniel Gray-Barnett, Neil Badenhorst, Henry Rancourt, Francesca Tiley, Belinda Chen and Marta Antelo
First published as EVERYTHING UNDER THE SUN: ALL AROUND THE WORLD in 2025 by Ladybird Books Ltd., an imprint of Penguin Random House Children’s which is part of the Penguin Random House group of companies. No part of this book may be used or reproduced in any manner for the purpose of training artificial intelligence technologies or systems. This work is reserved from text and data mining (Article 4(3) Directive (EU) 2019/790).
Copyright © Molly Oldfield, 2025 Illustrations © Ladybird Books Ltd, 2025
Copyright © for the Polish edition by SIW Znak sp. z o.o., 2026
Copyright © for the translation by Agnieszka Szling
Redaktorka nabywająca, która wpadła na pomysł wydania tej książki: Dorota Trzcinka Tłumaczenie, czyli kto zamienił obce słowa w polskie zdania: Agnieszka Szling Redaktorka prowadząca, która opiekowała się projektem: Agata Stęplewska Koordynatorki, które pilnowały, żeby wszystko było na czas i nie umknęła żadna poprawka: Sabina Wojtasiak, Sylwia Stojak Adiustatorka, która czuwała nad poprawnością językową: Maria Zając Korektorki, które poprawiły błędy w książce: Aurelia Hołubowska, Magdalena Wołoszyn-Cępa | Obłędnie Bezbłędnie Konsultacja merytoryczna, czyli kto sprawdził, czy informacje w książce są zgodne z najnowszą wiedzą: Jadwiga Lorenc-Brudecka, Michał Krupiński Łamanie, czyli kto ułożył tekst na stronach: Daniel Malak Adaptacja okładki i stron tytułowych, czyli kto zrobił okładkę i strony tytułowe po polsku: Karolina Korbut Opieka produkcyjna, czyli książkę do druku przygotował: Dawid Kwoka Promotorka, która zadbała, aby wszyscy dowiedzieli się o książce: Wiktoria Liana
Książkę wydało dla ciebie Wydawnictwo Znak Emotikon, imprint Grupy Wydawniczej Znak
ISBN 978-83-8427-372-2
Przeczytaj, co o książce sądzą inni czytelnicy, i oceń ją na lubimyczytać.pl Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl
Społeczny Instytut Wydawniczy Znak 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569 e-mail: czytelnicy@znak.com.pl
Wydanie I, Kraków 2026 Printed in EU
SPIS TREŚCI
WPROWADZENIE
STYCZEŃ
LUTY
MARZEC
KWIECIEŃ
MAJ
CZERWIEC
LIPIEC
SIERPIEŃ
WRZESIEŃ
PAŹDZIERNIK
LISTOPAD GRUDZIEŃ
6–7
8–27
28–47
48–67
68–87
88–107
108–127
128–147
148–167
168–187
188–207
208–227
228–247
GDZIE JEST NAJSZCZĘŚLIWSZE MIEJSCE NA ŚWIECIE? 2
KIEDY ROZEGRANO PIERWSZĄ PARTIĘ SZACHÓW? 3
JAK ZOSTAĆ ARCYMISTRZEM SZACHOWYM?
KTO BYŁ PIERWSZYM KRÓLEM ANGLII? 5
GDZIE W PRZESTRZENI KOSMICZNEJ POŁOŻONA JEST ZIEMIA? 6
CZY TUNELE CZASOPRZESTRZENNE NAPRAWDĘ ISTNIEJĄ? 7
JAK POWSTAŁA DROGA MLECZNA? 8
DLACZEGO W AUSTRALII JEST GORĄCO, GDY W TYM SAMYM CZASIE W ANGLII JEST ZIMNO?
CZY JAKIEŚ SSAKI CZUJĄ ZAPACH POD WODĄ? 1
PO CO ISTNIEJĄ KOMARY?
CZY JAKIEŚ ZWIERZĘ MA PIĘĆ NÓG?
DLACZEGO KANGURY MAJĄ TORBY NA BRZUCHU?
DLACZEGO RYBY PŁYWAJĄ?
JAK PŁYWAJĄ KIJANKI?
JAKA JEST NAJWIĘKSZA KIJANKA NA ŚWIECIE?
SKACZĄ ŻABY?
DLACZEGO GRZYBY ROSNĄ?
DLACZEGO PSZCZOŁY MAJĄ ŻÓŁTO-CZARNE PASKI? 19
JAK PODLEWAĆ ROŚLINY?
DLACZEGO NIEKTÓRE KWIATY MAJĄ KOLCE?
JAK ŁODZIE UNOSZĄ SIĘ NA WODZIE?
SKORO GRENLANDIA OZNACZA PO ANGIELSKU „ZIELONY LĄD”, TO DLACZEGO WCALE NIE JEST ZIELONA?
CO TO ZNACZY, KIEDY NA ŁODZI WYWIESZANA JEST FLAGA CHARLIE?
CZY MUSIMY PRACOWAĆ, ŻEBY ZARABIAĆ PIENIĄDZE?
CZY ZWIERZĘTA MOGĄ JEŹDZIĆ METREM?
DLACZEGO LONDYŃSKIE PRZYSTANKI AUTOBUSOWE SĄ OZNACZONE LITERAMI?
27
JAK W LONDYNIE WYBIERA SIĘ BUDYNKI, KTÓRE ZOSTANĄ OZNACZONE NIEBIESKIMI TABLICAMI PAMIĄTKOWYMI?
28
CZY ŚLIMAKI POTRAFIĄ CHODZIĆ DO GÓRY NOGAMI?
29
DLACZEGO PODCZAS CHIŃSKIEGO NOWEGO ROKU JEST TAK DUŻO SMOKÓW I LWÓW?
30
DLACZEGO PO ANGIELSKU NIEKTÓRE PAJĄKI NAZYWA SIĘ „DŁUGONOGIMI TATUSIAMI”, A NIE „DŁUGONOGIMI MAMUSIAMI”?
31
DLACZEGO PANDY UWIELBIAJĄ BAMBUS?
DLACZEGO W AUSTRALII JEST
GORĄCO, GDY W TYM SAMYM
CZASIE W ANGLII JEST ZIMNO?
W Australii i Anglii występują różne pory roku, ponieważ gdy Ziemia krąży wokół
Słońca, jej oś jest nachylona pod kątem około 23,5 stopnia, przez co cały czas pozostaje skierowana w jedną stronę. W tej części Ziemi, która jest pochylona w kierunku Słońca, panuje lato.
Następnie, gdy Ziemia przemieszcza się wokół Słońca, ta sama strona planety odchyla się od niego i zaczyna się zima. Australia znajduje się na południowej półkuli Ziemi, a Anglia na północnej, więc kiedy w Australii jest lato, w Anglii panuje zima.
9
PO CO ISTNIEJĄ KOMARY?
PRZY WSPARCIU DOKTORA BARTA KNOLSA
Jaką rolę odgrywają w przyrodzie komar, kleszcz czy wesz? Te stworzenia utrudniają nam życie, gryzą nas, ponieważ potrzebują naszej krwi do rozmnażania się, a my się drapiemy i chorujemy. Jednak młode komary są pożyteczne, ponieważ jako larwy żyją w wodzie, gdzie stanowią pokarm dla płazów, na przykład żab.
Żywią się również nektarem roślin, przyczyniając się do ich zapylania. Niektóre drapieżniki, takie jak pająki i ważki, są naprawdę dobrymi łowcami, łapią komary i je zjadają.
10
CZY JAKIEŚ ZWIERZĘ MA PIĘĆ NÓG?
Tak, kangur! Jego piątą kończyną jest tak naprawdę ogon, którego używa jak nogi. Kangury opierają przednie łapy na ziemi i przesuwają tylne łapy do przodu, dociskając przy tym ogon do podłoża, aby się przemieścić. Siła ogona jest równa sile pozostałych łap razem wziętych, co sprawia, że to on jest tak naprawdę najważniejszą z pięciu kończyn tego zwierzęcia.
DLACZEGO KANGURY MAJĄ TORBY NA BRZUCHU?
Kangury należą do grupy ssaków zwanych torbaczami i wszystkie mają torby do noszenia młodych.
Kangurzątka po urodzeniu są tak małe, że muszą zostać w torbie, aż wystarczająco urosną. Nowo narodzony kangurek ma wielkość winogrona, tylko 2,5 centymetra długości!
CZY W KOSMOSIE PADA DESZCZ?
W kosmosie nie pada deszcz, ale są burze magnetyczne i wiatry słoneczne – więc występują tam zjawiska pogodowe.
Nazywa się to pogodą kosmiczną! Czasami ta pogoda dociera do górnych warstw atmosfery ziemskiej i wpływa na satelity, rozchodzenie się fal radiowych, a nawet przesyłanie energii elektrycznej na Ziemi. Pogoda w kosmosie zmienia się pod wpływem zjawisk zachodzących na Słońcu.
Na niektórych planetach w naszym Układzie Słonecznym również pada deszcz, ale nie jest to woda, tylko diamenty!
Na Saturnie burze z piorunami przekształcają chmury metanu w sadzę, a gdy ona opada, ciśnienie atmosferyczne zmienia ją w diamenty, które potem pod wpływem ciepła planety stają się cieczą! Uważa się, że na Uranie i Neptunie również pada diamentowy deszcz, ale tam minerały te powstają w zewnętrznych warstwach planet i opadają w kierunku ich jąder.
Jest coś takiego jak prognoza pogody dla kosmosu. Przygotowuje ją Centrum Prognozowania Pogody Kosmicznej. Obserwuje się w nim duże zmiany na Słońcu, takie jak rozbłyski słoneczne, czyli ogromne eksplozje na powierzchni Słońca, oraz koronalne wyrzuty masy, czyli zjawisko polegające na tym, że Słońce wyrzuca obłoki plazmy poruszające się z prędkością milionów kilometrów na godzinę i wywołujące burze w przestrzeni kosmicznej. Burze w kosmosie powodują powstawanie zórz polarnych na Ziemi. Nazywamy je z łaciny Aurora borealis na półkuli północnej i Aurora australis na półkuli południowej.
ILE GWIAZD ZNAJDUJE SIĘ
W NASZEJ GALAKTYCE?
PRZY WSPARCIU SARAFINY NANCE
W naszej galaktyce – Drodze Mlecznej – znajduje się około 100 miliardów (a może nawet więcej!) gwiazd. Na małym skrawku nocnego nieba można dostrzec ich setki tysięcy.
Co 10 sekund w naszym wszechświecie eksploduje jedna gwiazda! Dlatego gdziekolwiek spojrzysz na nocne niebo, możesz mieć pewność, że gdzieś wybucha właśnie gwiazda. Kiedy gwiazda eksploduje, umiera. Wyrzuca dużo gazu, a potem zostaje tylko jądro, które może przekształcić
się w inne obiekty kosmiczne: białego karła, gwiazdę neutronową, a nawet czarną dziurę.
18
JAK NIESPORCZAKI, ZWANE RÓWNIEŻ
WODNYMI NIEDŹWIEDZIAMI, SĄ W STANIE
PRZETRWAĆ W KOSMOSIE?
Większość niesporczaków ma milimetr długości (lub mniej) i posiada niesamowitą zdolność przetrwania w warunkach zamarzania i bardzo niskiej wilgotności. Żeby to osiągnąć, wchodzą one w stan zwany kryptobiozą, w którym ich ciało wysycha i przypomina martwe kulki – to coś w rodzaju hibernacji. W tej formie mogą przetrwać nawet dziesiątki lat, czekając na poprawę warunków. Niesporczaki nie żyją w kosmosie, ale gdyby wysłać jednego osobnika w przestrzeń kosmiczną, mógłby przetrwać!
4
DLACZEGO ŻYRAFY UŻYWAJĄ SWOJEJ PUPY JAK PODUSZKI?
Żyrafa śpi na dwa sposoby: na stojąco lub na leżąco, a niekiedy potrafi nawet zapadać w sen głęboki (to ten rodzaj snu, podczas którego często coś nam się śni). Sen na stojąco polega na tym, że żyrafa drzemie, stojąc w bezruchu z głową pochyloną do przodu, a ten na leżąco – na tym, że żyrafa układa się na ziemi z podkurczonymi kończynami. Śpi wtedy o wiele głębiej. Kiedy udaje jej się zasnąć bardzo głęboko, śpi z odwróconą i wygiętą do tyłu szyją, opierając głowę na pośladkach! Używa pupy, bo jest wygodna jak poduszka!
Na wolności żyrafy śpią znacznie krócej niż my –do 2 godzin dziennie, przy czym każdy cykl snu trwa zaledwie 35 minut!
5
JAK SYCZĄ WĘŻE?
Węże wydają syczące dźwięki przy użyciu głośni, niewielkiego otworu na dnie jamy ustnej, który otwiera się, gdy wąż oddycha. Głośnia łączy się z tchawicą, a ta z kolei z płucem. (Węże mają właściwie dwa płuca, ale działa tylko jedno!) Kiedy wąż syczy, rozszerza żebra, bierze głęboki wdech, a następnie powoli wydycha powietrze. Syczący odgłos wynika z szybkiego przepływu powietrza przez głośnię. Węże mogą zmieniać syk, ściskając żebra bardziej lub mniej, co zmienia prędkość przepływu powietrza przez głośnię.
JAK HIPOPOTAMY ROBIĄ KUPĘ?
Każdego dnia 4 tysiące hipopotamów żyjących w rzece Mara między Kenią a Tanzanią produkuje około 8,5 tysiąca kilogramów odchodów! Kupy mogą zmniejszać poziom tlenu w wodzie, przez co umierają ryby. Hipopotamy żyją w dużych grupach, a samiec stojący na czele stada zaznacza swoje terytorium, rozrzucając odchody ogonem jak śmigłem na odległość do 10 metrów!
7
DLACZEGO WĘŻE SYCZĄ?
Węże syczą ostrzegawczo zwykle wtedy, gdy czują się zagrożone, rozgniewane lub zirytowane. Nie syczą, aby komunikować się ze sobą, tylko po to, by odstraszyć inne stworzenia. W rzeczywistości węże nie słyszą syczenia swoich kolegów, ponieważ częstotliwość tego dźwięku jest zbyt wysoka dla ich uszu.
DLACZEGO NASZE WŁOSY SIĘ ELEKTRYZUJĄ,
GDY SKACZEMY NA TRAMPOLINIE?
PRZY WSPARCIU FRAN SCOTT
W elektrostatyce chodzi głównie o ładunki, ponieważ wszystko na świecie (wszystko pod słońcem!) składa się z malutkich cząstek. Cząstki te mogą mieć ładunek dodatni (+), ujemny (−) lub nie mieć żadnego ładunku. Zazwyczaj przedmioty – na przykład nasze ciała lub trampolina – mają taką samą ilość ładunków dodatnich i ujemnych, więc się równoważą, czyli przedmiot jako całość nie ma ładunku. Kiedy jednak przedmioty ocierają się o siebie, ładunki ujemne mogą przeskakiwać z jednego przedmiotu na drugi. Tak się właśnie dzieje, gdy skaczesz na trampolinie.
Za każdym razem, gdy podskakujesz, cząstki o ładunku ujemnym mogą przenosić się z twoich stóp na materiał trampoliny, co oznacza, że zyskujesz ładunek dodatni. Obiekty naładowane dodatnio odpychają się od innych obiektów naładowanych dodatnio, dlatego włosy stają ci dęba – próbując się od siebie jak najbardziej oddalić. Jeśli dotkniesz czegoś, co styka się z ziemią lub ma ładunek przeciwny do twojego, ładunki przepłyną między tobą a tym przedmiotem i możesz poczuć „kopnięcie” prądem! Takie porażenia bywają nieprzyjemne, ale zazwyczaj nie robią krzywdy. Miłej zabawy przy skakaniu!
28
DLACZEGO ZWIERZĘTA SĄ NIEŚMIAŁE?
Bo nie chcą zostać zjedzone! Często, gdy pojawia się coś dużego, uciekają i chowają się na drzewie lub w innym miejscu, gdzie nic nie może ich dosięgnąć. W rodzinnym gronie wcale nie są nieśmiałe, to pewne! Ale są także stworzenia takie jak kea, papuga z Nowej Zelandii, która rzadko się płosz y. Kee są neofilityczne, co oznacza, że uwielbiają nowe, różne rzeczy do jedzenia lub zabawy. Słyną z kradzieży kluczy i okularów przeciwsłonecznych!
29
KTO WYNALAZŁ LEGO?
KTO WYMYŚLIŁ ZJEŻDŻALNIE?
W 1922 roku niejaki Charles Wicksteed skonstruował pierwszą na świecie zjeżdżalnię dla dzieci. Zbudował ją z drewnianych desek do parku w Anglii, a potem sprzedawał kolejne zjeżdżalnie na całym świecie. Na początku były osobne zjeżdżalnie dla chłopców i dziewczynek, ale wkrótce wszyscy korzystali z tej, na którą mieli ochotę.
Ole Kirk Kristiansen, stolarz i cieśla z Danii, wynalazł klocki Lego. Nazwa Lego to skrót od dwóch duńskich słów leg godt, co oznacza „baw się dobrze”.
