ROSJA - UKRAINA. Największe starcie XXI wieku

SERHII PLOKHY

ROSJA-UKRAINA Największe starcie XXI wieku

Pr ze k ł ad ARK ADIUSZ BUGA J

Znak HORYZONT Kraków 2024

Tytuł oryginału The Russo-Ukrainian War: The Return of History Copyright © 2023, Serhii Plokhy All rights reserved Projekt okładki i opracowanie map Marcin Słociński / monikaimarcin.com Zdjęcie na okładce Vincenzo Circosta / Zuma Press / Forum Opieka redakcyjna Ewelina Olaszek Opieka promocyjna Maciej Pietrzyk Adiustacja Bogusława Wójcikowska Korekta Bogusława Wójcikowska Izabela Cisek Indeks Tomasz Babnis Konsultacja w zakresie języków ukraińskiego i rosyjskiego Kateryna Feltman Opracowanie ilustracji i łamanie Dariusz Ziach © Copyright for the translation by SIW Znak Sp. z o.o © Copyright for this edition by SIW Znak Sp. z o.o., 2024 ISBN 978-83-240-8943-7

Znak Horyzont www.znakhoryzont.pl Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2024. Printed in EU

Spis treści

Przedmowa: Zrozumieć wojnę

17

Rozdział 1. Upadek imperium 25 Rozdział 2. Demokracja i autokracja 69 Rozdział 3. Nuklearna implozja 109 Rozdział 4. Nowa Europa Wschodnia 135 Rozdział 5. Krymski gambit 161 Rozdział 6. Narodziny i upadek Nowej Rosji 185 Rozdział 7. Wojna Putina 211 Rozdział 8. Wrota Kijowa 241 Rozdział 9. Front wschodni 273 Rozdział 10. Morze Czarne 309 Rozdział 11. Kontrofensywa 341 Rozdział 12. Powrót Zachodu 381 Rozdział 13. Zwrot ku Azji 421 Posłowie: Nowy porządek świata Podziękowania 475 Źródła ilustracji 479 Indeks 481

461

ROZDZIAŁ 1

Upadek imperium

W

dzień Bożego Narodzenia, 25 grudnia 1991 roku, o godzinie 19.00 czasu moskiewskiego Michaił Gorbaczow, były sekretarz generalny Komunistycznej Partii ZSRR, który wkrótce miał stracić urząd prezydenta Związku Radzieckiego, zasiadł przy swoim kremlowskim biurku, aby przed kamerami telewizyjnymi odczytać przygotowane wcześniej oświadczenie. Gorbaczow w przemówieniu tym zwracał się do swoich słuchaczy, określając ich mianem „drogich rodaków i współobywateli”. W istocie jednak przemawiał do całego świata. CNN transmitował jego przemówienie na żywo. Radziecki przywódca oznajmiał swoją rezygnację ze stanowiska prezydenta ZSRR. O godzinie 19.12, gdy Gorbaczow wypowiedział ostatnie słowa przemówienia, oficjalnie zakończył swój żywot Związek Radziecki. Komunistyczny reżim, który zdołał uratować od upadku rosyjskie imperium carów, a następnie wyrósł na supermocarstwo i groził całemu światu użyciem broni atomowej, przestał istnieć. Nie upłynęło pół godziny, a czerwona flaga powiewająca dotąd nad Kremlem została zdjęta z masztu, a w jej miejsce wciągnięto biało-niebiesko-czerwoną flagę Federacji Rosyjskiej, podobną do trójkolorowej flagi imperium rosyjskiego sprzed jego upadku w następstwie rewolucji 1917 roku1. W dwunastominutowym przemówieniu prezydent Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, państwa określanego w całym 1

Serhii Plokhy, The Last Empire. The Final Days of the Soviet Union, New York 2015, s. 374–377; przekł. pol., tenże, Ostatnie imperium. Historia upadku Związku Sowieckiego, przeł. Łukasz Witczak, Kraków 2015, s. 557–560.

26

ROSJA–UKRAINA. NAJWIĘKSZE STARCIE XXI WIEKU

świecie akronimem ZSRR, ogłosił, że rezygnuje z urzędu „z powodów pryncypialnych”. Gorbaczow wyjaśniał, że usiłował podtrzymać trwanie „państwa związkowego i integralność kraju”, lecz nie był w stanie tego zadania wykonać. „Wydarzenia obrały inny kierunek. Zwyciężyły tendencje do podziału i rozczłonkowania państwa, z czym nie mogę się zgodzić”. Gorbaczow rezygnował z urzędu prezydenta państwa, którego prawne podstawy egzystencji już wcześniej wygasły. ZSRR został bowiem rozwiązany miesiąc wcześniej przez przywódców tworzących go 15 republik związkowych2. Proces rozkładu ZSRR przebiegał już od pewnego czasu, ale nieodwracalny się stał 1 grudnia 1991 roku, gdy obywatele Ukrainy, największej po Rosji republiki związkowej, udali się do urn, aby zadecydować, czy chcą niepodległości swojego państwa. W plebiscycie wzięło udział ponad 84 proc. uprawnionych do głosowania, spośród których ponad 92 proc. opowiedziało się za niepodległością. Nawet mieszkańcy ukraińskiego Donbasu (basenu Dońca), terenu graniczącego z zachodnimi obszarami Rosji, w znacznej większości, prawie w 94 proc., opowiedzieli się za niepodległością. Na Krymie, jedynym regionie Ukrainy zamieszkanym w większości przez Rosjan, opcję niepodległości poparło 54 proc. głosujących. W Sewastopolu, macierzystym porcie Floty Czarnomorskiej, wynik ten był jeszcze wyższy, gdyż za niepodległością Ukrainy opowiedziało się 57 proc. głosujących3. Wynik plebiscytu w Ukrainie zaskoczył Gorbaczowa, ale nie prezydenta Rosji Borysa Jelcyna, niegdyś protegowanego Gorbaczowa, a w owym czasie konkurenta do władzy i rywala politycznego. Jelcyn został poinformowany o prawdopodobnych wynikach ukraiń­skiego plebiscytu przez swoją doradczynię Galinę Starowojtową, antropolożkę i działaczkę prodemokratyczną. Zapoznawszy się Michaił Gorbaczow, Żizń i rieformy, t. 1–2, Moskwa 1995, t. 1, s. 5–8; Obraszczienije k sowietskim grażdanam. Wystuplenije po telewidieniju priezidienta SSSR, w: 100(0) kliucziewych dokumientow po sowietskoj i rossijskoj istorii, https://www.1000dokumente.de/index.html?c=dokument_ru&dokument=0020_rue&object=translation&l=ru. 3 Independence-over 90% vote yes in referendum; Kravchuk elected president of Ukraine, „The Ukrainian Weekly” 8 grudnia 1991; Pål Kolstø, Russians in the Former Soviet Republics, Bloomington (Indiana) 1995, s. 191.

2

Upadek imperium

27

z przewidywaniami dotyczącymi wyniku plebiscytu, Jelcyn nie krył niedowierzania. „To nie może być prawda” – wykrzyknął w pierwszej reakcji. „To jest nasza siostrzana słowiańska republika! 30 proc. jej mieszkańców to Rosjanie. Krym jest rosyjski! Wszyscy ludzie mieszkający na wschód od Dniepru ciążą ku Rosji!” Starowojtowa musiała poświęcić prawie 40 minut, żeby przekonać swojego przełożonego, iż wyniki badań opinii publicznej wskazują jednoznacznie na wynik plebiscytu, w którym przytłaczające zwycięstwo odniosła opcja niepodległościowa. Jelcyn natychmiast podjął decyzję o poparciu ukraińskiej niepodległości i o spotkaniu z przyszłym (wybranym wkrótce) prezydentem Ukrainy Łeonidem Kuczmą, z którym chciał zawrzeć polityczne porozumienie i utworzyć nowe państwo związkowe, odmienne od tego, któremu przewodził Michaił Gorbaczow4. Spotkanie, do którego doszło na położonych w pobliżu granicy polsko-białoruskiej terenach łowieckich Puszczy Białowieskiej, rozpoczęło się 7 grudnia 1991 roku i przeciągnęło do dnia następnego. Przywódcy białoruscy, z przewodniczącym parlamentu białoruskiej republiki Stanisławem Szuszkiewiczem na czele, wystąpili w roli gospodarzy, przyjmujących prezydentów ukraińskiego i białorus­ kiego, którzy zadecydowali o losie ZSRR. Gdy Krawczuk odmówił przystąpienia do zreformowanego państwa związkowego proponowanego przez Gorbaczowa, doradca Jelcyna Giennadij Burbulis zaproponował całkowitą likwidację ZSRR. Przerażony tą wizją szef białoruskiego KGB poinformował o tych zdradzieckich zamiarach swoich przełożonych w Moskwie, którzy jednak nie podjęli żadnych działań – Gorbaczow w owym czasie nie miał wielu zwolenników w sowieckiej stolicy. Ostatecznie Związek Radziecki zastąpiono nową strukturą, Związkiem Niepodległych Państw, który bardziej przypominał regionalną organizację międzynarodową niż nowe państwo. Nie upłynęły dwa tygodnie, a do Związku Niepodległych Państw, jako jego członkowie założyciele, dołączyli także przywódcy republik środkowoazjatyckich. Od tej chwili Gorbaczow nie 4

Vladislav M. Zubok, Collapse. The Fall of the Soviet Union, New Haven–London 2021, s. 386–387.

28

ROSJA–UKRAINA. NAJWIĘKSZE STARCIE XXI WIEKU

miał już sojuszników także w tych republikach. Nie widząc innego wyjścia, 25 grudnia 1991 roku zrezygnował z urzędu prezydenta ZSRR5. Doradca Gorbaczowa do spraw zagranicznych, Anatolij Czerniajew, który był zarazem głównym autorem mowy rezygnacyjnej swojego przełożonego, dokonując oceny ostatniego roku istnienia ZSRR, napisał później: „Los, jaki spotkał ZSRR, był dokładnie taki sam, jak ten, który «w określonym czasie» podzieliły inne imperia, gdy wygasł ich potencjał, jakim obdarzyła je historia”. Upadek imperiów zaprzątał umysł Czerniajewa, gdy do tekstu przemówienia Gorbaczowa wprowadzał takie frazy, jak „Najbardziej rujnującym czynnikiem w bieżącym kryzysie jest dezintegracja państwowości” i „jesteśmy spadkobiercami wielkiej cywilizacji”. Wszak także i on przyznawał, że daremne są próby ocalenia upadającego imperium. W listopadzie 1991 roku Czerniajew napisał w swoim dzienniku: „Wysiłki Gorbaczowa mające na celu uratowanie Związku Radzieckiego były bezradnymi spazmami, mimo to wszystko by przycichło, gdyby nie Ukraina, gdyby nie Krym, których nie można było już odzyskać”6. Związek Radziecki rozpadł się z powodu ukraińskiego referendum, ponieważ Ukraińcy po chwili zawahania postanowili poddać kwestię niepodległości pod głosowanie. Gorbaczow domagał się zorganizowania wszechzwiązkowego referendum, które rozstrzygnęłoby o losie ZSRR, ale w żadnej innej republice takowego nie zorganizowano. Większość z nich, łącznie z Rosją, po prostu przyjęła do wiadomości wynik ukraińskiego referendum jako rozstrzygający nie tylko o niepodległości Ukrainy, lecz także o przyszłości ZSRR. Ani Gorbaczow, ani Jelcyn nie wyobrażali sobie istnienia Związku Radzieckiego bez drugiej co do wielkości republiki, stanowiącej kluczowy element rosyjskiej i radzieckiej historii i mitologii. Tchnięcie życia w imperialny projekt w jakimkolwiek jego kształcie było uzależnione od zdolności Rosji do przywołania Ukrainy do porządku. Zbigniew Brzeziński kilka lat później zauważył: „Bez 5 6

Serhii Plokhy, Last Empire…, s. 295–318; przekł. pol., s. 458–464. Anatolij Czerniajew, 1991. Dniewnik pomoszcznika priezidienta SSSR, Moskwa 1997, s. 98, https://nsarchive.gwu.edu/rus/text_files/Chernyaev/1991.pdf.

Upadek imperium

29

Ukrainy Rosja traci swój imperialny status, lecz z Ukrainą zwabioną, a następnie podporządkowaną, Rosja automatycznie staje się imperium”7.

Mit założycielski Większość Rosjan sądzi dziś, podobnie jak przed wiekami uważali ich przodkowie, że początki ich państwa i narodu należy wiązać z Kijowem, ośrodkiem średniowiecznej wspólnoty państwowej, którą historycy określają mianem Rusi Kijowskiej. Wspólnota ta skupiona była wokół dzisiejszej ukraińskiej stolicy, obejmując znaczny obszar współczesnej Ukrainy, Białorusi i europejskiej części Rosji. Ruś Kijowska, której państwowość ukształtowała się w X wieku, upadła w XIII wieku pod ciosami Mongołów, ale zanim to nastąpiło, dała początek licznym na wpół niezależnym tworom politycznym. Najpotężniejszymi z nich były Księstwo Halicko-Wołyńskie, położone na obszarze dzisiejszej Ukrainy i południowej Białorusi; Wielki Nowogród (Republika Nowogrodzka), obejmujący północno-zachodnie obszary dawnego Księstwa Kijowskiego; oraz Księstwo Włodzimierskie – później Moskiewskie, położone w północno-wschodniej części dawnego Księstwa Kijowskiego – istniejące na obszarze stanowiącym historyczny rdzeń współczesnej Rosji8. Rosjanie istotnie mogą odwoływać się do tradycji Rusi Kijowskiej, poszukując początków swojej religii, pisanego języka, literatury, sztuki prawa i – co było niezmiernie ważne w okresie przednowożytnym – dynastii panującej. Jednak ich wysiłki mające na celu zawłaszczenie tej tradycji jako źródła, z którego wywodzi się ich tożsamość narodowa, język i kultura ludowa, okazały się bardziej problematyczne. Podróżnicy przybywający z Moskwy i Sankt Zbigniew Brzezinski, Premature Partnership, „Foreign Affairs”, marzec–kwiecień 1994, https://www.foreignaffairs.com/articles/russian-federation/1994-03-01/ premature-partnership. 8 Simon Franklin, Jonathan Shepard, The Emergence of Rus 750–1200, London 2014; Mykhailo Hrushevsky, History of Ukraine–Rus’, t. 1–2, Edmonton– Toronto 1997, 2022.

7

30

ROSJA–UKRAINA. NAJWIĘKSZE STARCIE XXI WIEKU

Petersburga przekonywali się, że mieszkańcy Kijowa i jego okolic mówili odmiennym językiem, śpiewali inne piosenki, a ich kultura dalece różniła się od rosyjskiej. Nie miało to jednak większego znaczenia, ponieważ już w XV wieku mit o genetycznych związkach Rosji łączących ją z Rusią Kijowską był głęboko zakorzeniony w świadomości rosyjskich elit9. Początki tego mitu sięgają połowy XV wieku, na którą przypadają pierwsze lata istnienia Wielkiego Księstwa Moskiewskiego (zwanego później Moskwą) jako niezależnego państwa. Jego twórcą był Iwan III Wielki10, władca Moskwy, a zarazem jeden z wielu potomków książąt kijowskich, który zdołał sprawować władztwo moskiewskie nad ogromnym obszarem, rozciągającym się od Niżnego Nowogrodu na wschodzie po Nowogród Wielki (albo po prostu Nowogród) na zachodzie. To właśnie w toku wojen, które Iwan toczył z Nowogrodem, jednym z państw dziedziczących tradycje Rusi Kijowskiej, narodził się mit związków genetycznych łączących Rosję z Rusią Kijowską, stanowiący początkowo podstawę do wysuwania dynastycznych pretensji. Iwan ogłosił, że jest spadkobiercą książąt kijowskich, wysuwając na tej podstawie roszczenia do władania Nowogrodem. W 1471 roku pokonał Nowogrodzian w bitwie nad Szełonią, a w 1478 roku narzucił swoje władztwo Republice Nowogrodzkiej. Niezależne państwo rosyjskie, zrodzone w walce Moskwy z Nowogrodem, powstało w wyniku zwycięstwa autorytaryzmu nad demokracją. Zwycięstwo Iwana III odniesione nad Nowogrodzianami całkowicie uniezależniło go od chanów tatarskich, spadkobierców imperium mongolskiego, których zwierzchnictwo nad Księstwem Moskiewskim zaczęło stopniowo nabierać jedynie nominalnego charakteru. Tatarzy usiłowali uniemożliwić Iwanowi III podporządkowanie Nowogrodu, występując – co było dość ironiczne – w obronie rosyjskiej demokracji, jednak ponieśli porażkę i zostali zmuszeni do odwrotu. Podbój Nowogrodu symbolizował także zwycięstwo pretensji dynastycznych Iwana, który występował jako 9 Aleksiej Tołoczko, Kijewskaja Rus’ i Małorossija w XIX wiekie, Kijów 2012.

10 W polskiej historiografii znany jako Iwan III Srogi – przyp. tłum.

Upadek imperium

31

jedyny prawowity spadkobierca książąt kijowskich. W następnych latach władca Moskwy będzie wielokrotnie wykorzystywał ten status, zagarniając coraz więcej ziem rosyjskich, ukraińskich i białorus­ kich. Potężny historyczny mit o związkach genetycznych dynastii rosyjskiej łączących ją z książętami Rusi Kijowskiej legł u podstaw polityki prowadzonej przez, od niedawna niezależną, Moskwę – poli­ tyki podboju11. Iwan III był pierwszym władcą Moskwy posługującym się tytu­ łem „cara”, którego europejskim odpowiednikiem jest słowo „cesarz”, oznaczające króla królów i wywodzące się od imienia Juliusza Cezara. Pierwszym władcą, który formalnie koronował się na cara, był jego wnuk Iwan Groźny. Iwan III pozostawił w spadku swojemu następcy nie tylko autorytarną instytucję władzy monarszej, którą jego wnukowi udało się przekształcić w swoistą formę tyranii, ale również mit o kijowskim rodowodzie władców Moskwy. Iwan IV (Groźny) twierdził, że jest potomkiem cesarza rzymskiego Augusta, usiłując wykazać łączące ich więzy poprzez wskazanie na swoją genealogię wywodzącą się od książąt kijowskich, spokrewnionych z cesarzami bizantyńskimi, którzy z kolei mieli być spadkobiercami władców Rzymu. Iwan IV podejmował także starania, aby poszerzyć terytorium Księstwa Moskiewskiego o obszary położone poza granicami władztwa jego dziada. W latach pięćdziesiątych XVI wieku Iwan IV podbił Chanat Kazański i Chanat Astrachański, które, tak jak Moskwa, były państwami sukcesyjnymi potężnego niegdyś imperium mongolskiego. Władca moskiewski w praktyce kancelaryjnej będzie odliczał oddzielnie lata swojego panowania jako władca chanatów Moskiewskiego, Kazańskiego i Astrachańskiego, wskazując, że podbój chanatów nadwołżańskich stanowił kluczowe osiągnięcie uzasadniające jego pretensje do tytułu carskiego. Po podporządkowaniu sobie tych chanatów Iwan zwrócił się ku zachodowi, podejmując próbę dotarcia do wybrzeży Morza Bałtyckiego. Władca Moskwy zaangażował 11 Serhii Plokhy, The Lost Kingdom. The Quest for Empire and the Making of the

Russian Nation from 1470 to the Present, New York 2017, s. 3–18; przekł. pol., tenże, Kwestia rosyjska. Jak budowano naród i imperium, przeł. Łukasz Witczak, Kraków 2019, s. 17–39.

32

ROSJA–UKRAINA. NAJWIĘKSZE STARCIE XXI WIEKU

się w toczoną na lądzie wojnę z Wielkim Księstwem Litewskim, która rozgrywała się na obszarze dzisiejszych państw nadbałtyckich i Białorusi, niegdyś należących do potężnej Rusi Kijowskiej. Wysiłki Iwana IV mające na celu rozszerzenie władztwa Moskwy na zachód zakończyły się niepowodzeniem w konsekwencji porażki, jaką poniósł w wojnie inflanckiej (1558–1583), w której starł się z koalicją państw obejmującą Polskę i Litwę (Rzeczpospolita), Szwecję i Danię12. Na początek XVII wieku przypada zdobycie Moskwy przez wojska polskie i ich sojuszników, którymi byli ukraińscy Kozacy. W czasach tej tak zwanej wielkiej smuty oraz w jej konsekwencji Moskwa odseparowała się od Kijowa, ziem ukraińskich i białorus­ kich, przecinając z nimi związki nie tylko polityczne, lecz także religijne. Moskale przestali uważać Kijowian13 za współwyznawców religii prawosławnej, twierdząc, że sprzeniewierzyli się ortodoksji, gdy przyjęli zwierzchnictwo katolickich królów i otworzyli się na wpływy Zachodu. W Moskwie, pokonanej na polu walki i osłabionej sporami wewnętrznymi, osłabło zafiksowanie na punkcie Kijowa, na jego historycznej roli i wysuwaniu roszczeń uzasadniających dalsze podboje. Był to jednak względnie krótkotrwały antrakt, a nie zakończenie imperialnego przedstawienia14. W XIX wieku rosyjscy historycy, w tym najbardziej wpływowy w tym gronie Wasilij Kluczewski, zaczęli twierdzić, że „zbieranie ziem ruskich”, czyli „ponowne zjednoczenie Rusi” po inwazji mongolskiej, zapoczątkowane przez książąt moskiewskich i następnie kontynuowane przez carów, stanowiło fundamentalny element procesu dziejowego Rosji. Taka interpretacja historii, tkwiąca korzeniami w micie o genetycznych związkach Rosji z Rusią Kijowską, miała znaleźć kulminację w tryumfalnym zjednoczeniu ziem ruskich w jedno państwo rosyjskie, czyli „jedyną i niepodzielną 12 Isabel de Maradiaga, Ivan the Terrible, New Haven–London 2006; Charles

Halperin, Ivan the Terrible. Free to Reward and Free to Punish, Pittsburgh (Pennsylvania) 2019. 13 Chodzi tutaj o prawosławnych wyznawców zamieszkujących obszar prawosławnej metropolii kijowskiej (istniała od X w.) – przyp. tłum. 14 Chester S.L. Dunning, Russia’s First Civil War. The Time of Troubles and the Founding of the Romanov Dynasty, University Park, Pennsylvania 2001.

Upadek imperium

33

Rosję”. W opinii Kluczewskiego proces ten w dużej mierze dobiegł końca w połowie XIX wieku15. Historycy rosyjscy będący piewcami idei imperialnej za najważniejszy element tej zjednoczeniowej sagi uważali rozciągnięcie w połowie XVII wieku zwierzchnictwa Moskwy nad wschodnimi obszarami Ukrainy. Radzieccy spadkobiercy carskiej tradycji wypowiadali się w superlatywach o tym wydarzeniu, określając je mianem „ponownego zjednoczenia Ukrainy z Moskwą” – w praktyce utożsamiając kulminację ukraińskiej historii z pełnym zasymilowaniem się Ukrainy z Rosją. Wielu ukraińskich historyków określało owo „ponowne zjednoczenie” mianem sojuszu wojskowego, unią personalną, a nawet jawnym podbojem. Jednym ze skutków wojny inflanckiej przegranej przez Iwana Groźnego w XVI wieku było zawarcie w obliczu zagrożenia moskiewskiego unii pomiędzy Królestwem Polskim i Wielkim Księstwem Litewskim, w skład którego wchodziły ziemie ukraińskie i białoruskie. Na mocy unii lubelskiej (1569 r.) powstała polsko-litewska Rzeczpospolita, wczesnonowożytne państwo z ograniczoną władzą królewską i silnym parlamentem (sejmem) oraz lokalnymi sejmikami. Jednym z warunków unii lubelskiej było przyłączenie Ukrainy i Kijowa do Polski, natomiast ziemie białoruskie pozostały w granicach Wielkiego Księstwa Litewskiego. Podział ten odegrał kluczową rolę w ukształtowaniu się współcześnie oddzielnych narodowości ukraińskiej i białoruskiej16. Czołową rolę w kształtowaniu się współczesnej Ukrainy odegrali Kozacy, wolni ludzie i zbiegli chłopi pańszczyźniani, którzy pod koniec XVI wieku stali się potężną siłą militarną, z bazą operacyjną na obszarze „ziemi niczyjej”, rozciągającej się pomiędzy Królestwem Polskim a Chanatem Krymskim, który był jednym z dalekich krewniaków imperium mongolskiego. W 1648 roku pod przewodem swojego dowódcy, hetmana Bohdana Chmielnickiego Kozacy zbuntowali się przeciwko polskiemu panowaniu, usiłując wywalczyć dla 15 Serhii Plokhy, Empire or Nation?, w: tenże, Ukraine and Russia. Representations

of the Past, Toronto 2008, s. 19–20.

16 Robert Frost, The Oxford History of Poland-Lithuania, t. 1: The Making of the

Polish-Lithuanian Union 1385–1569, Oxford 2018, s. 405–494.

34

ROSJA–UKRAINA. NAJWIĘKSZE STARCIE XXI WIEKU

siebie, jako dla stanu społecznego, prawa polityczne oraz swobodę praktykowania religii prawosławnej. Ta krwawa rewolta, wśród ofiar której znaleźli się ukraińscy Żydzi, znalazła kulminację w czasie, gdy powstało państwo kozackie. Nowo powstałe państwo potrzebowało sojuszników, aby móc się oprzeć wystawionym przeciwko niemu przeważającym siłom polsko-litewskim. Po ponad 5 latach działań wojennych Chmielnicki wszedł w sojusz z Moskwą, uznając zwierzchnictwo cara w zamian za udzielenie Ukrainie militarnego wsparcia w walce z jej wrogami. Układ został zawarty między Chmielnickim i pełnomocnikami carskimi w ukraińskim mieście Perejasław w 1654 roku. Bezpośrednim celem, jaki przyświecał Moskwie, gdy przystępowała do wojny z polsko-litewską Rzeczpospolitą, było odzyskanie ziem utraconych na rzecz Polski w czasach „wielkiej smuty”. Niemniej jednak w Moskwie wkrótce odżyła pamięć o ich kijowskim dziedzictwie, a ukraińscy wyznawcy prawosławia zostali uznani za współwyznawców. Ochrona prawosławnych współwyznawców przed zakusami katolickich władców polskich oraz powrót do idei związków dynastii moskiewskiej z Rusią Kijowską stały się przewodnimi hasłami, pod którymi Moskwa przystąpiła ponownie do ekspansji w kierunku zachodnim17. Polacy zostali przez Moskali szybko pokonani. Siły moskiewskie wtargnęły następnie na Białoruś, a na obszarze Ukrainy, w tym w Kijowie, rozmieszczono garnizony wojsk moskiewskich. Rozpoczął się długi okres podległości ukraińskiego państwa kozackiego inkorporowanego w skład Carstwa Moskiewskiego, któremu towarzyszyło naruszanie kozackich „praw i wolności”, stanowiących elementy ich demokratycznej kultury politycznej. Elity ukraińskich Kozaków uznały taką sytuację za niemożliwą do zaakceptowania i w 1708 roku nowy hetman Iwan Mazepa poprowadził ich do buntu przeciwko moskiewskiemu carowi, którym wówczas był Piotr I. To właśnie Piotr zmienił nazwę władanego przezeń państwa, przemianowując Moskwę na Rosję, co stanowiło nawiązanie 17 Serhii Plokhy, The Cossacks and Religion in early Modern Ukraine, Oxford 2011,

s. 177–333; Mykhailo Hrushevsky, History of Ukraine–Rus’…

Upadek imperium

35

Radziecki znaczek pocztowy przedstawiający ugodę perejasławską z 1654 roku

do greckiej nazwy Rusi używanej w Bizancjum, jak również proklamował w 1721 roku powstanie Cesarstwa Rosyjskiego. Mazepa dołączył do sił króla Szwecji Karola XII jedynie po to, żeby ponieść klęskę wraz ze swoim nowym protektorem w bitwie pod Połtawą (1709 r.), stoczoną w samym sercu ziem ukraińskiej Kozaczyzny. Zwycięstwo Moskwy w tej bitwie utorowało drogę do ostatecznego tryumfu w wojnie północnej (1721 r.), gwałtownie wynosząc Cesarstwo Rosyjskie do pozycji europejskiej potęgi, z posiad­ łościami nad Bałtykiem i w regionie Europy Środkowej, w którym polsko-litewska Rzeczpospolita została zredukowana do de facto rosyjskiego protektoratu. Na obszarze Ukrainy Piotr ograniczył autonomię Kozaków, znosząc urząd hetmana i podporządkowując państwo kozackie, przez historyków określane mianem Hetmanatu, jurysdykcji rosyjskiego ciała administracyjnego, któremu nadano nazwę Kolegium Małorosyjskie18.

18 Tatiana Tairova-Yakovleva, Ivan Mazepa and the Russian Empire, Montreal

2020.

36

ROSJA–UKRAINA. NAJWIĘKSZE STARCIE XXI WIEKU

Cesarzowa Katarzyna II, która władała w latach 1762–1796, dokończyła dzieła destrukcji Hetmanatu i pełnej integracji kozackiej państwowości z Cesarstwem Rosyjskim, które odziedziczyła po Piotrze I. Proces ten dobiegł końca podczas wojen rosyjsko-tureckich toczonych pod koniec XVIII wieku, w wyniku których znaczne połacie obszarów dzisiejszej południowej Ukrainy znalazły się pod rosyjskim panowaniem. Po aneksji Krymu zniknęło zagrożenie najazdami krymskich Tatarów, a w związku z tym zniknęły wszelkie powody, aby tolerować ukraińskich Kozaków i ich demokratyczne instytucje. Pułki kozackie wcielono do cesarskiej armii rosyjskiej, a ostatnie instytucje kozackiej autonomii zostały zlikwidowane po ataku Rosjan na Sicz Zaporoską, zlokalizowaną w południowej częś­ ci obwodu Dniepru (1775 r.). W wyniku trzech rozbiorów Polski Katarzyna przyłączyła do Ros­ji całą Białoruś oraz większość ziem ukraińskich. Z okazji II roz­ bioru Polski, dokonanego w 1792 roku, cesarzowa kazała wybić medal pamiątkowy z inskrypcją Ottorżiennaja wozwratich (Odzys­ kałam, co zostało oderwane). Określenia tego użyto ponownie w stosunku do ziem, które niegdyś należały do państwa kijowskiego. Cały obszar Ukrainy, pozostający wcześniej we władaniu Kozaków lub Polaków, z wyjątkiem terytoriów, które w wyniku rozbiorów przypadły w udziale Monarchii Habsburgów, zostały włączone do Cesarstwa Rosyjskiego jako jego zwykłe prowincje, pozbawione wszelkich praw i przywilejów. Kozaczyzna, wraz z jej państwowością i instytucjami, przestała istnieć. Lecz nie przeminęła o niej pamięć. W XIX wieku pamięć ta miała się stać potężnym instrumentem w rękach twórców współczesnego narodu ukraińskiego. Mieli oni stworzyć nowy ukraiński hymn, zaczynający się od słów „Jeszcze nie umarła Ukraina”. Odnosiły się one do narodu, który istniał nadal, pomimo zniszczenia jego duchowej świątyni – państwa kozackiego19.

19 Zenon Kohut, Russian Centralism and Ukrainian Autonomy. Imperial Absorp-

tion of the Hetmanate 1760s–1830s, Cambridge (Massachusetts) 1989; Serhii Plokhy, Lost Kingdom…, s. 55–70; przekł. pol., s. 79–115.

Upadek imperium

37

Świt narodu Cesarstwo Rosyjskie dopiero w XIX wieku natknęło się na przeciwnika, którego nie było w stanie pokonać. Tym przeciwnikiem okazał się nacjonalizm. Pierwszym jego przejawem były dwa polskie powstania, które wstrząsnęły posadami Cesarstwa. W dłuższej perspektywie głównym zagrożeniem dla imperialnej państwowości rosyjskiej okazał się nacjonalizm ukraiński, przebudzony carskimi kampaniami mającymi na celu zduszenie mobilizacji Polaków. Polacy wprawdzie stawili opór władzy imperialnej, jednak to Ukraińcy, domagając się uznania tożsamości narodowej odrębnej od rosyjskiej, zagrozili integralności „ponownie zjednoczonego” imperium Katarzyny. Cesarstwo Rosyjskie starło się z problemem narodowościowym podczas polskiego powstania listopadowego w latach 1830–1831. Polacy, których wieloetniczne państwo polsko-litewskie zostało w drugiej połowie XVIII wieku rozgrabione przez Rosję, Prusy i Austrię, w XIX wieku wznieśli sztandar nowożytnego nacjonalizmu, podejmując walkę ze wszystkimi rozbiorowymi imperiami. Byli pierwszą nacją, w której pojawiła się koncepcja głosząca, że naród może podjąć walkę o polityczną suwerenność, nawet jeśli jest pozbawiony aparatu państwowego. Idea ta znalazła wyraz w pierwszych słowach polskiego hymnu narodowego, rozpoczynającego się od frazy „Jeszcze Polska nie zginęła”, która posłużyła za wzór dla podobnego sformułowania rozpoczynającego hymn ukraiński20. Cesarstwo Rosyjskie kontratakowało, wykuwając własny model rosyjskiego nacjonalizmu, ściśle związanego z ideą imperium. W 1832 roku w następstwie pierwszego polskiego powstania21 świeżo mianowany zastępca ministra edukacji, hrabia Siergiej Uwarow zaproponował carowi Mikołajowi I trzyczęściową formułę, która miała posłużyć systemowi edukacyjnemu za podstawę kształtowania nowej rosyjskiej tożsamości. Składały się na nią trzy idee: prawosławie, samodzierżawie i narodowość, z którymi musiał się zgodzić 20 Andreas Kappeler, The Russian Empire. A Multi-ethnic History, London 2001,

s. 213–246.

21 Chodzi o powstanie listopadowe – przyp. tłum.

38

ROSJA–UKRAINA. NAJWIĘKSZE STARCIE XXI WIEKU

każdy lojalny poddany cara. W przeszłości poddani cara rosyjskiego byli zobowiązani do wierności Bogu, władcy i ojczyźnie. Zastąpienie pojęcia „ojczyzny” pojęciem „narodowości” było w takiej samej mierze reakcją na narastający nacjonalizm polski, jak i próbą naśladowania procesu budowy państwowości niemieckiej. Uwarow ulegał szczególnie wpływom koncepcji niemieckiego historyka i filologa Karla Wilhelma Friedricha Schlegla, kontynuatora myśli Johanna Gottfrieda von Herdera, który wyobrażał sobie, że integralność zjednoczonego państwa niemieckiego będzie opierać się na wspólnocie języka i tradycji22. Z punktu widzenia Uwarowa narodowość – taka, jak on sobie ją wyobrażał – miała być bezdyskusyjnie rosyjska, ale miała obejmować także pozostałe narody będące spadkobiercami Rusi Kijowskiej, czyli Ukraińców i Białorusinów. Społeczeństwa obu mniejszych grup etnicznych w większości składały się z wyznawców prawosławia, lecz znacząca mniejszość należała do utworzonego w XVI wieku Kościoła unickiego. Wierni tego Kościoła zamieszkujący wschodnie kresy przedrozbiorowej Polski przestrzegali zasad obrządku prawosławnego, ale uznawali zwierzchnictwo papieża. W oczach Uwarowa wierni Kościoła unickiego byli Rosjanami, ale niewyznającymi prawosławia, a wielu z nich wydawało się podatnymi na polską propagandę powstaniową. „Problem” ten rozwiązano pod koniec lat trzydziestych XIX wieku, gdy Kościół unicki został siłą wcielony do rosyjskiego Kościoła prawosławnego. Od tej chwili naród rosyjski był zjednoczony nie tylko w lojalności wobec cara, ale także przez religię. Podręczniki historii napisane pod nadzorem Uwarowa miały legitymizować wykreowanie jednego narodu rosyjskiego, zjednoczonego wówczas w granicach imperium i poddanego berłu carskiej władzy. W imperialnej narracji rosyjskiej przedstawiano wizję początków narodu rosyjskiego sięgających czasów średniowiecznego Kijowa z epoki rządów książęcych. Naród ów został podzielony 22 Alexei Miller, ’Official Nationality’? A Reassessment of Count Sergei Uvarov’s

Triad in the Context of Nationalism Politics, w: tenże, The Romanov Empire and Nationalism in the Nineteenth Century. Essays in the Methodology of Historical Research, Budapest 2008.

Upadek imperium

39

przez licznych obcych najeźdźców, poczynając od Mongołów, a kończąc na Polakach, i następnie po zjednoczeniu przez rosyjskich carów stał się ponownie skonsolidowany i niezwyciężony23. Model zjednoczonego narodu rosyjskiego niedługo pozostawał niekwestionowany. Biorąc przykład z Polaków, także Ukraińcy wkrótce wznieśli sztandar własnego ruchu narodowego. Imperium rzucono wyzwanie ze strony tej części narodu rosyjskiego, która usiłowała zbudować swoją tożsamość w opozycji do Polski. W latach czterdziestych XIX wieku kijowscy intelektualiści, na czele z profesorem historii miejscowego uniwersytetu Mykołą Kostomarowem oraz nauczycielem rysunku Tarasem Szewczenką, założyli tajną orga­ nizację, która głosiła pogląd o istnieniu odrębnego narodu ukraińskiego. Czerpiąc z tradycji kozackiej oraz kronik historycznych, byli zafascynowani językiem ukraińskim, podaniami ludowymi i kulturą ludową. Czynniki te, zgodnie z poglądami Herdera i kontynuatorów jego myśli, stanowiły pierwotny rdzeń narodowej tożsamości. W ten sposób narodziła się koncepcja nowożytnej ukraińskiej tożsamości narodowej, która dla Cesarstwa Rosyjskiego była znacznie groźniejsza od polskiego buntu. Kostomarow wyobrażał sobie powstanie federacji narodów słowiańskich, która miała zastąpić monarchie i imperia Romanowów i Habsburgów. W nowej sytuacji rosyjskie imperium zostało zmuszone do dostosowania swojego modelu narodu rosyjskiego. Dokonano tego w następstwie drugiego powstania polskiego (1863–1864), które ponownie poddało w wątpliwość lojalność wobec cara nie tylko Polaków, ale także Ukraińców i Białorusinów. Nowy model rosyjskiej narodowości miał trzyczęściowy charakter. Zakładał istnienie odrębnych „plemion” Wielkorusów, Małorusów (Ukraińców) i Białorusów (Białorusinów). Każde z tych „plemion” miało mówić innym „dialektem” – utrzymywano w tej argumentacji, wysuwanej między innymi przez konserwatywnego rosyjskiego dziennikarza Michaiła Katkowa – ale nie stanowiło to podstawy, aby podważać istnienie wspólnoty trójczłonowego narodu24. 23 Serhii Plokhy, Lost Kingdom…, s. 81–91; przekł. pol., s. 115–135. 24 Tamże, s. 105–136; przekł. pol., s. 155–171.

40

ROSJA–UKRAINA. NAJWIĘKSZE STARCIE XXI WIEKU

W celu zapewnienia jedności tego narodu władze rosyjskie podjęły decyzję o powstrzymaniu rozwoju odrębnych języków ukraińskiego i białoruskiego. Pierwszy zakaz publikacji w języku ukraińskim – obejmujący wszystkie, poza folklorystycznymi, teksty, w tym Biblię, teksty religijne, elementarze oraz podręczniki szkolne – został wprowadzony w 1863 roku i pozostawał w mocy, z pewnymi modyfikacjami, aż do pierwszej dekady XX wieku. Dopiero wtedy został zniesiony, w chaosie rewolucji, która ogarnęła Cesarstwo Rosyjskie w 1905 roku. Zakaz publikacji w języku ukraińskim opóźnił wprawdzie rozwój nowożytnej ukraińskiej tożsamości narodowej, jednak nie zdołał go powstrzymać. Ukraińcy w Galicji, części Ukrainy zagarniętej przez Austrię wskutek rozbiorów Polski, kontynuowali publikowanie w języku ukraińskim nie tylko własnych prac, ale także pism swoich współziomków zamieszkujących część Ukrainy znajdującą się w rosyjskim władaniu25. Władze carskie odnosiły się do tej sytuacji, kształtującej się na ziemiach słowiańskich jednego z najważniejszych rywali Rosji, czyli monarchii habsburskiej (po porażce Austrii w wojnie z Niemcami w 1866 r. przekształconej w dualistyczną monarchię austro-węgier­ ską), z najwyższą nieufnością. Szczególnie niepokoiły je Ukraińcy z trzech austriackich prowincji: Galicji, Bukowiny i obszaru dzisiejszego Zakarpacia, zasiedlone przez etnicznych Ukraińców. Członkowie tych społeczności nazywali siebie Rusinami i w ciągu XIX wieku ukształtowały się wśród nich nie jedna, ale trzy koncepcje tożsamości narodowej. Według pierwszej z tych koncepcji, która wyłoniła się w następstwie rewolucji 1848 roku, mieli być postrzegani jako odrębna narodowość rusińska lub ruteńska, lojalna wobec Habsburgów i mająca niewiele wspólnego z resztą Ukrainy. Habsburgowie wspierali ruch rusiński, traktując go jako przeciwwagę dla znacznie bardziej aktywnego nacjonalizmu polskiego, jednak osłabieni względem Węgrów, z którymi musieli podzielić się władzą, faworyzowali Polaków kosztem Rusinów. W odpowiedzi na taką politykę niektórzy z przywódców ruchu rusińskiego szukali 25 Alexei Miller, The Ukrainian Question. Russian Empire and Nationalism in the

19th Century, Budapest 2003, s. 117–210.

Upadek imperium

41

wsparcia w Sankt Petersburgu, uznając siebie za członków narodu rosyjskiego. W taki sposób narodził się tak zwany ruch rusofilski. Nowe pokolenie rusińskich aktywistów potępiło jednak oba ruchy, zarówno prohabsburski, jak i prorosyjski, uznając austro-węgierskich Rusinów za Ukraińców i budując mosty porozumienia z ukraińskim ruchem narodowościowym istniejącym w Cesarstwie Rosyjskim26. Rosyjskie władze carskie podejmowały liczne próby wsparcia ruchu rusofilskiego w Galicji i innych prowincjach habsburskich. Rosjanie podjęli się nawet subsydiowania czołowej rusofilskiej gazety i przyznali status uchodźców przywódcom ruchu rusofilskiego prześladowanym przez władze austriackie (Austriacy podejrzewali ich o działalność agenturalną na rzecz Rosji). Pomimo wsparcia caratu u schyłku XIX wieku rusofile zostali politycznie zmarginalizowani przez zwolenników projektu ukraińskiego. Galicyjscy Ukraiń­cy umożliwili ukraińskim autorom publikowanie prac w języku ukraiń­skim, jak również z otwartymi ramionami przyjęli czołowych intelektualistów ukraińskich, którzy chcieli przenieść się do Galicji. Najbardziej prominentny członek tej grupy, historyk Mychajło Hruszewski, przeprowadził się do Lwowa (austriackiego Lembergu), żeby zostać profesorem na miejscowym uniwersytecie. Stworzył on główny zrąb narracji historii ukraińskiej, a po upadku Cesarstwa Rosyjskiego został pierwszym przywódcą niepodległego państwa ukraińskiego27.

Upadek imperium Podejmowane przez Cesarstwo Rosyjskie próby wykorzystania etnonacjonalizmu w celu podkopania fundamentów monarchii habsburskiej i zapobieżenia rozwojowi nacjonalizmu ukraińskiego 26 John-Paul Himka, ’The Construction of Nationality in Galician Rus’. Icarian

Flights in Almost All Directions, w: Intellectuals and the Articulation of the Nation, eds. Ronald G. Suny, Michael D. Kennedy, Ann Arbor 1999, s. 109–164; Yaroslav Hrytsak, ’Icarian Flights in Almost All Directions’ Reconsidered, „Journal of Ukrainian Studies” 35–36 (2010–2011), s. 81–89. 27 Alexei Miller, The Ukrainian Question…, s. 211–219; Thomas Prymak, Mykhailo Hrushevsky. The Politics of National Culture, Toronto 1987.