Laboratorium zagłady. Mroczny sekret klasztoru urszulanek

PAWEŁ GŁUSZEK

MROCZNY SEKRET KLASZTORU URSZULANEK

ZNAK HORYZONT KRAKÓW 2022

Projekt okładki Marcin Słociński / monikaimarcin.com Fotografie na okładce Autor: MOs810, licencja: CC BY-SA 3.0 (klasztor) Shutterstock (lekarstwa) Domena publiczna (dokumenty) Opieka redakcyjna Magdalena Kowalewska Opieka promocyjna Karolina Domańska Wybór ilustracji Filip Buczek Paweł Głuszek Magdalena Kowalewska Adiustacja Kinga Kosiba Korekta Iwona Gubernat Łamanie Dariusz Ziach Copyright © by Paweł Głuszek Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2022 ISBN 978-83-240-8737-2

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2022. Printed in EU

Spis treści

Wykaz skrótów..............................................................

7

Przedmowa...................................................................

9

Rozdział I. Centralny Instytut Badań nad Rakiem – od projektu do realizacji ................................................ 15 Rozdział II. Doktor Blome i jego ludzie .......................... 43 Rozdział III. Pokrzywno................................................ 65 Rozdział IV. Tajemnice Nesselstedt ................................ 81 Rozdział V. Instytut pełen sekretów................................ 113 Rozdział VI. Koniec historii?.......................................... 145 Rozdział VII. Polskie śledztwo....................................... 161 Rozdział VIII. Drugie życie doktora Blomego.................. 179 Rozdział IX. Pokrzywno w prasie................................... 227 Lektury dodatkowe........................................................ 237 Bibliografia ................................................................... 241 Źródła ilustracji ............................................................. 253

Rozdział I

Centralny Instytut Badań nad Rakiem – od projektu do realizacji Był lipiec 1943 roku. Na teren klasztoru sióstr urszulanek w Pokrzywnie (niem. Nesselstedt) niedaleko Poznania (niem. Posen) wjechała kolumna pojazdów. Samochody zatrzymały się przed głównym budynkiem. Wysiadło z nich kilku mężczyzn w cywilnych ubraniach. Uwagę zwracał wysoki, szczupły szatyn, lekko łysiejący, rumiany na twarzy, ubrany w nienagannie skrojony garnitur. Mógł mieć 40–45 lat. Miał długą bliznę z lewej strony twarzy, pomiędzy nosem a górną wargą. Ruszył w stronę klasztornego parku. Pozostali poszli za nim. Po chwili wszyscy przystanęli pośród drzew. – Tutaj postawimy główne budynki – odezwał się do swoich towarzyszy. – Doskonała lokalizacja, doktorze – potwierdził niski mężczyzna, stojący z boku, rozejrzawszy się wokoło. Rzeczywiście, miejsce było idealne na budowę tajnej placówki badawczej. Miejscowość położona na uboczu głównych szlaków komunikacyjnych, ale w pobliżu dużego ośrodka miejskiego, w którym znajdował się uniwersytet. Rozległy park, a wokół wiejskie zabudowania i pola. Kilka

17

LABORATORIUM ZAGŁADY

Klasztor Urszulanek Unii Rzymskiej w Pokrzywnie

18

CENTRALNY INSTYTUT BADAŃ NAD RAKIEM

kilometrów dalej lotnisko wojskowe. W pobliżu linia kolejowa. Doskonała lokalizacja. – W tym miejscu, panowie, zbudujemy Centralny Instytut Badań nad Rakiem – stwierdził po dłuższej chwili milczenia doktor Blome. Nie wiemy, czy tak wyglądała pierwsza wizyta doktora Kurta Blomego w Pokrzywnie. Możemy tylko przypuszczać, że właśnie latem 1943 roku nowo mianowany szef niemiec­ kiego programu badań nad bronią biologiczną odwiedził miejsce, w którym miały powstać laboratoria i gdzie zamierzano prowadzić eksperymenty. Było to kilka dni po specjalnej konferencji w Berlinie, podczas której zapadły decyzje o utworzeniu tajnego ośrodka naukowo-badawczego pod Poznaniem. To tutaj Niemcy mieli wyprodukować swoją najstraszliwszą Wunderwaffe. Niemiecki program badań nad bronią biologiczną był jednym z najtajniejszych projektów w czasie drugiej wojny światowej. Budowa instytutu w Pokrzywnie, gdzie zamierzano wyprodukować tę broń, była przedsięwzięciem tak tajnym, że prawdopodobnie do końca konfliktu w 1945 roku ani Sowieci, ani alianci zachodni nie mieli o niej pojęcia. Wydaje się to niewiarygodne, ale o tym, że w klasztorze sióstr urszulanek budowano tego rodzaju ośrodek, nie wiedział nikt oprócz grupy kilkudziesięciu wtajemniczonych osób. Wśród nich było kilkunastu nazistowskich naukowców, kilku wysokich rangą oficerów SS oraz najważniejsi przywódcy III Rzeszy. Tylko oni mieli dostęp do informacji na ten temat. Mimo upływu lat niewiele się w tej kwestii zmieniło.

19

LABORATORIUM ZAGŁADY

Historia rozpoczyna się w 1943 roku, chociaż jej genezy należy szukać wcześniej, bo już w 1940 roku. Do tego momentu III Rzesza święciła triumfy w Europie. W 1939 roku Niemcy podbili Polskę, a rok później podporządkowali sobie Danię, Norwegię, Holandię, Belgię i Luksemburg. W efektownej kampanii wojennej rzucili na kolana Francję. Rozpoczęła się też bitwa lotnicza o Anglię. Było to apogeum zwycięstw armii niemieckiej w Europie. Niemcy posiadali nowoczesną broń i wciąż pracowali nad jej udoskonaleniem. Stosowali nowatorską jak na tamte czasy taktykę, która w połączeniu z efektywnymi metodami walki oraz świetnie wyszkoloną i zorganizowaną armią torowała im drogę przez Europę. W takich okolicznościach powstała grupa robocza o kryptonimie „Blitzableiter” („Piorunochron”), która rozpoczęła prace badawcze nad bronią biologiczną1. Jedno wydaje się pewne: Hitler początkowo nie zamierzał prowadzić wojny biologicznej, nie było planów zastosowania takiego środka bojowego w ofensywie. Akceptowano jedynie prace nad defensywnymi środkami obrony, które wykorzystano by w przypadku, gdyby broni biologicznej użyli alianci. Dlaczego Hitler nie chciał wykorzystać jej przeciwko swoim wrogom? Przecież mogłoby to przybliżyć III Rzeszę do zwycięstwa. Powstrzymywało go jedno – strach przed odwetem aliantów. Niemcy nie dysponowali środkami ochrony przed bronią bakteriologiczną i byli narażeni na jej działanie w równym stopniu co ich przeciwnicy. 1

E. Klee, Auschwitz. Medycyna III Rzeszy i jej ofiary, tłum. E. Kali­ nowska-Styczeń, Kraków: Universitas, 2009, s. 82.

20

CENTRALNY INSTYTUT BADAŃ NAD RAKIEM

Nie bez znaczenia były również osobiste doświadczenia Führera, wyniesione z pierwszej wojny światowej. W październiku 1918 roku Hitler, walczący na froncie zachodnim we Francji, przeżył atak chemiczny. Uległ zatruciu bojowym gazem trującym i na pewien czas oślepł. Trafił do szpitala, gdzie zastał go koniec wojny. Na własnym ciele doświadczył tego, co może się stać, kiedy zostanie użyta broń masowego rażenia – czy to chemiczna, czy biologiczna. Zdawał sobie sprawę, że jest to broń obosieczna i może zaszkodzić zarówno wrogom, jak i jego własnej armii. Prace rozpoczęto w 1940 roku. Posuwały się one do przodu bardzo powoli. Plan zakładał między innymi opracowanie szczepionek na większość znanych wówczas chorób zakaźnych. Preparaty te miałyby chronić niemieckich żołnierzy i cywilów przed atakiem biologicznym ze strony aliantów. Można założyć, że gdyby Niemcy posiadali te szczepionki – i to w wystarczających ilościach, by ochronić armię i cywilów – zapewne użyliby broni biologicznej przeciwko swoim wrogom. Tak się na szczęście nie stało. Sytuacja uległa zmianie po klęsce Niemców pod Stalingradem w lutym 1943 roku i po przegranej bitwie pod Kurskiem kilka miesięcy później. Wówczas podjęto decyzję o wyprodukowaniu nie tylko defensywnej, lecz także ofensywnej broni bakteriologicznej. Nie było już czasu na zastanawianie się nad konsekwencjami, trzeba było grać va banque. Mimo iż w latach 1940–1941 Hitler odrzucał możliwość prowadzenia tego rodzaju wojny, badań nie przerywano. W 1940 roku utworzono wspomnianą już specjalną grupę „Blitzableiter”, która miała pracować nad umożliwieniem użycia podczas walk na froncie środków bojowych pod

21

LABORATORIUM ZAGŁADY

postacią zarazków chorobotwórczych i szkodników roś­lin. W skład grupy wchodzili przedstawiciele Wojskowej Inspekcji Sanitarnej w Urzędzie Wojskowych Badań Naukowych Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu oraz wydziału Wa Prüf 9 Biura Uzbrojenia Armii2. Na czele programu stał doktor Kurt Blome. Już wtedy czynił on starania o otrzymanie dotacji z Rady do spraw Badań Naukowych Rzeszy. Badania nad bronią bakteriologiczną kamuflowano, oficjalnie nazywano je „badaniami nad rakiem”3. W 1942 roku Heinrich Himmler, Hermann Göring oraz Erich Schumann, szef sekcji naukowej Biura Uzbrojenia Armii, twierdzili, że należy użyć broni chemicznej i bakteriologicznej przeciwko Związkowi Sowieckiemu, Stanom Zjednoczonym i Wielkiej Brytanii. Wydaje się, że te trzy wyżej wymienione osoby były największymi zwolennikami zastosowania tych środków w działaniach zbrojnych. Rok później to właśnie one miały największy wpływ na podjęcie decyzji o uruchomieniu niemieckiego programu budowy ofensywnej broni biologicznej. W 1943 roku Erich Schumann pisał do doktora Heinricha Kliewego, że „w szczególności Ameryka musi zostać zaatakowana jednocześnie różnymi patogenami ludzkimi i zwierzęcymi, jak również szkodnikami roślinnymi”. Kliewe zakładał wykorzystanie dżumy, tyfusu, cholery i wąglika. Twierdził, że należy dążyć do tego,

2

3

Wa Prüf 9 – Abteilung Gasschutz, czyli Wydział Testowy 9 specjalizujący się w ochronie przed gazami bojowymi, był jednym z kilku wydziałów Biura Uzbrojenia Armii. E. Klee, Auschwitz…, op. cit., s. 82.

22

CENTRALNY INSTYTUT BADAŃ NAD RAKIEM

aby bakterie mogły być aktywne od 8 do 12 tygodni, gdyż to gwarantowałoby największą skuteczność4. Wróćmy jeszcze do 1942 roku: 24 kwietnia senat Towarzystwa Cesarza Wilhelma w Berlinie zajął się sprawą utworzenia Centralnego Instytutu Badań nad Rakiem (Zentralinstitut für Krebsforschung e.V.)5. Nazwa wskazywała, że miała to być placówka zajmująca się chorobami nowotworowymi. W rzeczywistości był to tajny ośrodek naukowo-badawczy, w którym zamierzano prowadzić badania nad bronią biologiczną. Dyrektorem miał zostać doktor Kurt Blome. W przeszłości prowadził on między innymi pseudonaukowe doświadczenia na ludziach w obozie koncentracyjnym w Dachau, a także zajmował się badaniami dotyczącymi użycia broni bakteriologicznej w działaniach wojennych. Wydawało się, że to właściwy człowiek na właściwym miejscu. Przyszłość miała pokazać, że tak właśnie było. Instytut kierowany przez doktora miał powstać na terenie przekazanym przez gauleitera Kraju Warty Arthura Greisera6. Już wówczas zakładano, że będą to wschodnie peryferia Rzeszy, a Warthegau doskonale się do tego nadawał.

4

5

6

U. Deichmann, Biologists Under Hitler, Cambridge: Harvard University Press, 1996, s. 280. L. Adamczewski, Zmierzch bogów w Posen. Sensacje z Kraju Warty, Zakrzewo: Replika, 2011, s. 247. Więcej na temat namiestnika Rzeszy w Kraju Warty zob. Cz. Łuczak, Arthur Greiser. Hitlerowski władca w Wolnym Mieście Gdańsku i w Kraju Warty, Poznań: Pracownia Serwisu Oprogramowania, 1997; C. Epstein, Wzorcowy nazista. Arthur Greiser i okupacja Kraju Warty, tłum. J. Włodarczyk, Wrocław: Wydawnictwo Dolno­ śląskie, 2010.

23

LABORATORIUM ZAGŁADY

Namiestnik Rzeszy w Kraju Warty Arthur Greiser, Poznań, październik 1939 roku

24

CENTRALNY INSTYTUT BADAŃ NAD RAKIEM

W maju 1942 roku odbyła się konferencja naukowa na temat broni biologicznej. Omawiano wówczas między innymi kwestię przyszłych badań nad tą bronią i przeprowadzania doświadczeń z jej użyciem. Generał doktor Walter Schreiber – jak się później przekonamy, jedna z najważniejszych postaci w tej historii – wypowiadał się przeciwko eksperymentom na ludziach i wskazywał na wielkie niebezpieczeństwo, jakie się z nimi wiąże. Wydaje się jednak, że to właśnie wiosną 1942 roku na najwyższych szczeblach władzy podjęte zostały najważniejsze decyzje w tej sprawie. Hitler upoważnił wówczas marszałka Rzeszy Hermanna Göringa do przygotowania planu produkcji broni biologicznej. Po konferencji sprawy potoczyły się dość szybko. Kilka miesięcy później, 14 października 1942 roku, w liście do profesora Rudolfa Mentzla7, przewodniczącego Niemieckiego Komitetu Badań Naukowych, doktor Blome proponował, aby Centralny Instytut Badań nad Rakiem, który miał zostać wkrótce utworzony, otrzymał od namiestnika Rzeszy w Kraju

7

Rudolf Mentzel był wybitnym chemikiem. Doktoryzował się w 1925 ro­ ku. W tym samym roku wstąpił do NSDAP, a w 1932 roku do SS. W 1935 roku został profesorem chemii. Wykładał między innymi na Uniwersytecie w Getyndze. Uczestniczył w badaniach nad bronią chemiczną dla Wehrmachtu. Był jednym z najważniejszych niemiec­ kich naukowców biorących udział w programie badań nad bronią atomową dla III Rzeszy. Przez pewien czas pełnił funkcję jednego z dyrektorów programu jądrowego. Był przewodniczącym Niemiec­ kiego Komitetu Badań Naukowych i wiceprezesem Towarzystwa Cesarza Wilhelma. W 1945 roku uciekł do Szlezwika-Holsz­tynu, ale wpadł w ręce aliantów. Po krótkim pobycie w więzieniu wyszedł na wolność i pracował w przemyśle w RFN. Zmarł w 1987 roku. Zob. E. Klee, Auschwitz…, op. cit., s. 59–62, 86–87.

25

LABORATORIUM ZAGŁADY

Warty „główny budynek w Nesselstedt, położonym w okolicy Posen”8. Tak też się później stało. Centralny Instytut Badań nad Rakiem formalnie miał być placówką naukowo-badawczą Uniwersytetu Rzeszy w Poznaniu (niem. Reichsuniversität Posen)9. Wielkie zainteresowanie jej działalnością wykazywał kurator tegoż uniwersytetu, doktor Hanns Streit, oficer SS i członek NSDAP. Był on jedną z najważniejszych osób na poznańskiej akademii, zajmował się sprawami finansowymi i majątkiem uczelni. Odpowiadał za stronę organizacyjną i techniczną budowy instytutu w Pokrzywnie. To on gwarantował „opiekę” nad powstaniem ośrodka10. Hanns Streit był rodowitym poznaniakiem, urodzonym 3 lipca 1896 roku. W czasie pierwszej wojny światowej walczył na froncie zachodnim jako ochotnik. Trafił do niewoli francuskiej, skąd wrócił dopiero w 1920 roku. Po wojnie studiował politologię na uniwersytecie w Berlinie. W 1931 ro­ku został członkiem NSDAP, a potem członkiem SS. Streit miał talent organizacyjny i to między innymi z tego względu w październiku 1939 roku został wysłany przez ministra do spraw nauki, wychowania i oświaty Bernharda Rusta do Poznania, gdzie miał utworzyć i zorganizować niemiecką 8

9

10

L. Adamczewski, Zmierzch bogów w Posen…, op. cit., s. 248; Cz. Łuczak, Pod niemieckim jarzmem. Kraj Warty 1939–1945, Poz­nań: Wydawnictwo Poznańskie, 1992, s. 297, 298. Więcej na temat Uniwersytetu Rzeszy w Poznaniu zob. K.M. Pospie­ szalski, Z pamiętnika prof. Reichsuniversität Posen, „Przegląd Zachodni” 1955, nr 1/2, s. 275–297; B. Piotrowski, W służbie rasizmu i bezprawia. „Uniwersytet Rzeszy” w Poznaniu 1941–1945, Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM, 1984. L. Adamczewski, Zmierzch bogów w Posen…, op. cit., s. 250.

26

CENTRALNY INSTYTUT BADAŃ NAD RAKIEM

Uniwersytet Poznański, lata 1939–1942

27

LABORATORIUM ZAGŁADY

uczelnię. Wywiązał się z tego zadania znakomicie. Działalność Reichsuniversität Posen zainaugurowano 27 kwietnia 1941 roku11. W 1943 roku zintensyfikowano działania prowadzące do utworzenia instytutu w Pokrzywnie. Na początku roku w Poz­naniu zjawił się doktor Kurt Blome, bakteriolog, wice­ szef służby zdrowia NSDAP. Namiestnik Rzeszy w Kraju Warty Arthur Greiser przekazał pod budowę ośrodka teren klasztoru Urszulanek Unii Rzymskiej. Doktor Hanns Streit objął swoim patronatem Centralny Instytut Badań nad Rakiem, a dla jego szefa, doktora Blomego, utworzył na wydziale medycznym uniwersytetu fikcyjne stanowisko kierownika oddziału statystyki zachorowań na raka12. Tymczasem marszałek Rzeszy Hermann Göring 1 lipca 1943 roku napisał list do feldmarszałka Wilhelma Keitela, szefa Naczelnego Dowództwa Wehrmachtu, w którym poinformował go, że „w ramach Rady do spraw Badań Naukowych Rzeszy, przez mojego pełnomocnika, prof. dr Blomego, muszą zostać podjęte rozległe badania oraz odpowiednie środki w celu przygotowania ochrony ludności cywilnej na ewentualność użycia przez wroga biologicznych środków bojowych”13. O co chodziło? Dlaczego Göring obawiał się użycia broni biologicznej przez aliantów? Czyżby miał

11

12

13

Idem, Zaraza z Wielkopolski, www.gloswielkopolski.pl, dostęp: 14.09.2021; L. Adamczewski, P. Piątkiewicz, Nauka w służbie zbrodni, www.fakty.interia.pl, dostęp: 14.09.2021; Eidem, W Między­chodzie budowali tajną broń, www.menway.interia.pl, dostęp: 14.09.2021. L. Adamczewski, Zmierzch bogów w Posen…, op. cit., s. 250; Idem, Poligon. Sensacje z Kraju Warty, Zakrzewo: Replika, 2014, s. 131. Idem, Zmierzch bogów w Posen…, op. cit., s. 247.

28

CENTRALNY INSTYTUT BADAŃ NAD RAKIEM

informacje, że wrogowie III Rzeczy posiadają ją i zamierzają wykorzystać? Z dostępnych źródeł wynika, że ani alianci zachodni, ani Sowieci nigdy nie brali pod uwagę takiej ewentualności. Pozo­staje zatem jedyna możliwość: Niemcy same przygotowywały się do użycia takiej broni. A to oznacza, że zamierzali rozpocząć badania oraz prowadzić doświadczenia z bronią bakteriologiczną pod przykrywką działań mających uchronić ludność cywilną Niemiec przed skutkami takiego ataku ze strony przeciwników. Była to więc próba zakamuflowania rzeczywistych zamiarów i działań decydentów III Rzeszy. Sugerować to może dalsza część wspomnianego listu, w której Göring zalecał Wehrmachtowi udostępnienie doktorowi Blomemu wszystkich dokumentów potrzebnych do „badawczego opracowania problemów dotyczących biologicznych środków bojowych, poinformowanie go o ukończonych, prowadzonych obecnie i planowanych pracach”14. Żądał też od Wehrmachtu wsparcia pracy Blomego. Oznaczało to, że Niemcy rozpoczynają realizację programu badań nad bronią biologiczną. Proces ten miał odbywać się za wiedzą Wehrmachtu, przy jego wsparciu oraz na jego użytek. Zainteresowani wynikami pracy naukowców byli nie tylko wojskowi, lecz także najwyższe władze III Rzeszy, czyli Göring, Himmler i Hitler. Jednym z najważniejszych momentów w tej historii, który można uznać za przełomowy, była tajna konferencja zorganizowana w Berlinie w połowie lipca 1943 roku. Niestety nie posiadamy dokładnych informacji na temat jej przebiegu 14

Ibidem.

29