Issuu

MICHAŁ A. PIEGZIK

BITWA NA MORZU KORALOWYM

Japońska ofensywa i pierwsza w dziejach

bitwa lotniskowców

Przekład autora

Znak HORYZONT

Kraków 2026

Tytuł oryginału

Gamble in the Coral Sea: Japan’s Offensive, the Carrier Battle, and the Road to Midway

Projekt okładki

Marcin Słociński / monikaimarcin.com

Fotografia na pierwszej stronie okładki

U.S. Navy, Naval History and Heritage Command, domena publiczna

Redaktor nabywający Krzysztof Chaba

Redaktorka prowadząca Magdalena Kowalewska

Opieka promocyjna Agnieszka Madeja

Koordynatorka procesu wydawniczego Agata Błasiak

Mapy

Michał A. Piegzik, chyba że wskazano inaczej

Opracowanie map

Marcin Słociński

Adiustacja

Bogumiła Ziembla / Wydawnictwo JAK

Korekta

Aneta Tkaczyk / Wydawnictwo JAK

Indeks

Bogumiła Ziembla / Wydawnictwo JAK

Łamanie

Andrzej Choczewski / Wydawnictwo JAK

ISBN 978-83-8427-543-6

Znak Horyzont www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37

Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2026. Printed in EU

Spis treści

Lista skrótów 7

Lista map 9

Wstęp 11

CZĘŚĆ PIERWSZA

wrzesień 1941 – 6 maja 1942

Rozdział 1. Japońska marynarka wojenna a plan Operacji „MO” 21

Rozdział 2. Czytanie japońskich depesz i odpowiedź na Operację „MO” 59

Rozdział 3. Inwazja na Tulagi – pierwszy ruch Japończyków w Operacji „MO” 74

Rozdział 4. „Yorktown” uderza w Tulagi i Gavutu 88

Rozdział 5. W poszukiwaniu zespołu wroga, 5–6 maja 106

CZĘŚĆ DRUGA

7 maja

Rozdział 6. Japońskie loty rozpoznawcze o poranku i ruchy MO Kidō Butai 127

Rozdział 7. Amerykańskie misje rozpoznawcze o poranku i ruchy Task Force 17 147

Rozdział 8. Zatopienie „Simsa” i „Neosho” 161

Rozdział 9. Zatopienie „Shōhō” 172

Rozdział 10. 25. Kōkū Sentai wkracza do bitwy 193

Rozdział 11. „Do dzieła!” – wieczorny atak 5. Kōkū Sentai na TF-17 212

CZĘŚĆ TRZECIA

8 maja

Rozdział 12. „Naprowadzę was” – poświęcenie Kan’no 247

Rozdział 13. TF-17 demoluje „Shōkaku” 267

Rozdział 14. „Cała grupa, do ataku!” – agonia „Lexingtona”, „Yorktown” trafiony 294

Rozdział 15. Po bitwie – ocena uszkodzeń, powrót grup uderzeniowych i odwołanie

Operacji „MO” 319

CZĘŚĆ CZWARTA

9 maja – 21 września 1942

Rozdział 16. Ostatnie ruchy w Operacji „MO” 343

Rozdział 17. Sprzeczne japońskie komunikaty na temat wyniku bitwy na Morzu

Koralowym 355

Rozdział 18. Co zawiodło po japońskiej stronie? Analiza 363

Załącznik 1. Organizacja japońskich sił 381

Załącznik 2. Organizacja sił amerykańskich 384

Załącznik 3. Skład grup lotniczych „Zuikaku” i „Shōkaku” 386

Załącznik 4. Skład grupy lotniczej „Shōhō” 390

Załącznik 5. Lista japońskich samolotów 393

Załącznik 6. Japońska terminologia związana z bitwą na Morzu Koralowym 394

Przypisy 395

Bibliografia 417

Spis źródeł ilustracji 431

Indeks nazwisk 433

Japońska marynarka wojenna a plan

Operacji „MO”

Trudno wskazać moment, w którym Nippon Kaigun zdała sobie sprawę z tego, że na Morzu Koralowym dojdzie do wielkiej bitwy lotniskowców, która zasadniczo wpłynie na przebieg wojny na Pacyfiku. Starcie dwóch zespołów lotniskowców na początku maja 1942 roku, pierwsze w dziejach konfliktów zbrojnych (co warto podkreślić), było niewątpliwie skutkiem japońskiego planu zajęcia

Port Moresby, ważnego portu na południowo-zachodnim wybrzeżu Nowej Gwinei, będącej wówczas częścią australijskiego Mandatu Pacyfiku. Ale dlaczego japońscy wojskowi planiści uznali, że muszą kontrolować akurat tak odległe miejsce? Odpowiedź wydaje się prosta: aby osiągnąć dominację w powietrzu na południowym Pacyfiku i przeciąć kluczowe linie zaopatrzeniowe między Australią a Stanami Zjednoczonymi, śmiertelnymi wrogami w japońskim planie wojny.

Pod koniec lata 1941 roku, gdy wybuch wojny między Japonią a aliantami w Azji Wschodniej nie wydawał się jeszcze politycznie przesądzoną kwestią, Nippon Kaigun opracowała szczegółową strategię pokonania silniejszego przeciwnika. Szanse Japonii na ostateczny sukces były niewielkie, ale uważano, że kompleksowy i błyskotliwy plan wojenny w połączeniu z niezachwianą determinacją może dać wymierny rezultat, zwłaszcza w starciu ze zgnuśniałymi społeczeństwami Zachodu. Zaskoczenie amerykańskiej Floty Pacyfiku

w Pearl Harbor i ograniczenie jej potencjału bojowego na kolejne miesiące było niezbędnym, lecz jedynie wstępnym krokiem. Właściwa rozgrywka o dominację rozpoczęła się dopiero wraz z Nampō Sakusen, Operacją Południową, która miała pozwolić Japończykom opanować rozległy obszar Azji Południowo-Wschodniej w celu pozyskania strategicznych surowców naturalnych dla własnej gospodarki. Tokio otwarcie oświadczyło, że „Azja dla Azjatów”, kontrolowana i broniona przez Japończyków, musi być gotowa w nadchodzących miesiącach wojny na odparcie spodziewanego kontrataku aliantów, głównie Amerykanów, ze wszystkich możliwych kierunków. W taki oto sposób narodziła się idea obwodu obronnego. Jeśli Nippon Kaigun rozszerzyłaby kontrolowany przez siebie obszar daleko na północny, środkowy i południowy Pacyfik, każda próba odbicia tych terenów przez US Navy powinna się zakończyć bolesną amerykańską porażką w kantai kessen, decydującej bitwie morskiej, i następujących po niej działaniach. Kolosalne straty Amerykanów na morzu miały ich przekonać do przystania na japońskie warunki pokojowe. Mimo pewnych krytycznych opinii plan ten na pierwszy rzut oka wydawał się racjonalny. Musiał jednak zostać skrupulatnie dopracowany, zwłaszcza w kontekście przyszłych rubieży kontrolowanego przez Japonię obszaru. Ustalenie granic obwodu obronnego na zbyt wysuniętych pozycjach mogło nadwerężyć i tak już wątłe możliwości logistyczne Nippon Kaigun, a umieszczenie baz frontowych zbyt blisko kluczowych obszarów gospodarczych, takich jak Holenderskie Indie Wschodnie, stanowiłoby zagrożenie dla japońskiej machiny wojennej, która była uzależniona od surowców wydobywanych w podbitej kolonii. Rengō Kantai, lepiej znana jako Połączona Flota, rozważała również zabezpieczenie obszarów, które miały kluczowe znaczenie dla strategii na południowym Pacyfiku. We wrześniu i w październiku 1941 roku jej dowództwo zorganizowało serię gier wojennych na pokładzie pancernika „Nagato”, aby przeanalizować możliwe scenariusze rozwoju przyszłego konfliktu. Wśród jej uczestników, którzy są też głównymi bohaterami tej książki, znaleźli się oficerowie 4. Floty, nazywanej Nan’yō Butai, czyli Siłami Mórz Południowych. Czwarta Flota, od października

1940 roku podlegająca bezpośrednio Połączonej Flocie, miała dowództwo w Truk i odpowiadała za osłonę Karolinów, Wysp Marshalla i Palau, które stanowiły „miękkie podbrzusze” wysp macierzystych. Choć wyznaczono jej ogromny obszar operacyjny, nie szło to w parze z przydzieleniem odpowiednich sił, dlatego 4. Flota od zawsze zmagała się z problemem zapewnienia sobie dostatecznej liczby okrętów i samolotów, aby kompleksowo wykonywać zadania, nawet rutynowe. Co gorsza, w pierwszej połowie 1941 roku pojawiły się pogłoski, że Nan’yō Butai zostaną zredukowane 2. Choć groźba ta ostatecznie się nie ziściła, walka o zatrzymanie okrętów wojennych, samolotów i personelu była immanentną częścią jej istnienia. Mogłoby się wydawać, że niepewna pozycja 4. Floty, zwłaszcza w obliczu jej ważnych zadań defensywnych, była spowodowana czymś więcej niż jedynie ograniczonymi zasobami, na przykład negatywnym stosunkiem kierownictwa Nippon Kaigun do osoby stojącej na jej czele. Było to jednak dalekie od prawdy. Od sierpnia 1941 roku funkcję dowódcy 4. Floty sprawował wiceadm. Shigeyoshi Inoue, bliski współpracownik adm. Yamamoto i jeden z jego najbardziej zaufanych ludzi. Wraz z adm. Mitsumasą Yonai, byłym premierem i ministrem marynarki wojennej, tworzyli oni w Nippon Kaigun saha no torio, „lewicowe trio”, które stanowczo sprzeciwiało się paktowi trzech i chciało uniknąć konfliktu ze Stanami Zjednoczonymi 3. Przekorny los sprawił, że Yamamoto był głównym twórcą strategii wojennej marynarki, Inoue jednym z admirałów na kluczowym odcinku frontu, a Yonai członkiem gabinetu opowiadającym się za bezwarunkową kapitulacją w 1945 roku, pod którą zresztą złożył podpis.

Inoue urodził się w 1889 roku w Sendai, stolicy prefektury Miyagi, jako jedenasty syn właściciela winnicy. Jego ojciec pochodził z rodu samurajskiego należącego do klanu Sendai i dzięki temu w skomplikowanej hierarchii społecznej feudalnej Japonii był traktowany jako posiadacz ziemski. Jednak rewolucja Meiji, której przodkowie Inoue próbowali się przeciwstawić jako lojalni wasale rodu Tokugawa, zasadniczo przemodelowała japońskie społeczeństwo. Legendarni wojownicy zostali zmuszeni do zmiany swojego etosu i stawali się przedsiębiorcami, politykami, urzędnikami państwowymi

Dowódca 4. Floty wiceadmirał Shigeyoshi Inoue

lub wstępowali do zreformowanych sił zbrojnych. W czasach szkolnych Inoue wykazywał się wyjątkowym potencjałem intelektualnym, wiodąc prym zwłaszcza w matematyce i języku angielskim. Choć szybko się okazało, że jego przeznaczeniem jest kariera wojskowa 4. W 1911 roku ukończył renomowaną Akademię Marynarki Wojennej, zajmując drugie miejsce w roczniku i ustępując jedynie Manichirō Kobayashiemu, który zmarł w wieku trzydziestu kilku lat. Oznaczało to, że Inoue zawsze był traktowany jako primus inter pares. Podobnie jak inni oficerowie, mozolnie piął się po szczeblach kariery wojskowej, ale wydarzeniem, które odcisnęło piętno na jego życiu i stylu dowodzenia, było wstąpienie w 1912 roku do Kaigun Hōjutsu Gakkō, Szkoły Artyleryjskiej, gdzie jego nauczycielem został kpt. mar. Isoroku Yamamoto, o sześć lat od niego starszy sempai. W drugim semestrze Inoue zapisał się również do Kaigun Suirai Gakkō, Szkoły Torpedowej. Obie specjalizacje były nierozerwalnie związane z nowoczesną taktyką wojny morskiej i miały silny wpływ na doskonałą reputację Nippon Kaigun w tamtym czasie. Kiedy wybuchła Wielka Wojna, Inoue przez miesiąc wykonywał różne zadania patrolowe na Morzu Wschodniochińskim, lecz nie brał udziału w czynnej walce. Co ważniejsze, w 1917 roku ukończył

Kaigun Daigakkō, Wyższą Szkołę Marynarki Wojennej. Kolejne 20 lat jego kariery wojskowej było wypełnione różnymi zadaniami w kraju i za granicą, dzięki którym w listopadzie 1939 roku, pełniąc funkcję szefa sztabu Floty Chińskiej, został awansowany na stopień wiceadmirała.

Pozycja Inoue w Nippon Kaigun znacznie się umocniła po wrześniu 1940 roku, kiedy to otwarcie sprzeciwił się sojuszowi Japonii z nazistowskimi Niemcami i faszystowskimi Włochami oraz wypowiedział się przeciwko wprowadzeniu wojska do północnej części Indochin Francuskich 5. Przedłużający się „incydent chiński”, bo tak eufemistycznie nazywano w Japonii brutalną i przeciągającą się wojnę w Chinach, otworzył mu oczy na realia konfliktów zbrojnych i pozwolił zrozumieć ewolucję pola bitwy. Pojawienie się zaawansowanych konstrukcji technicznych, w tym samolotów, zmieniło jego wizję doktryny dominacji na morzu. Już w październiku 1940 roku został mianowany szefem Kaigun Kōkū Hombu, Biura Lotnictwa Marynarki Wojennej. To właśnie sprawując tę funkcję, w styczniu 1941 roku skrytykował plan „Maru 5”, który przewidywał rozbudowę Nippon Kaigun przez przyznanie priorytetu okrętom liniowym kosztem lotniskowców. Inoue odważył się na szczerość –stwierdził, że doktryna decydującej bitwy morskiej z US Navy, tradycyjnie rozumiana jako pojedynek artyleryjski i torpedowy, jest przestarzała, a wyścig o posiadanie większej liczby pancerników i krążowników pochłonie większość ograniczonych zasobów Japonii. Zaproponował również rozproszenie sił armii między stanowiskami na wyspach Pacyfiku zamiast koncentrowania ich na kontynencie, gdzie z łatwością mogły zostać odcięte i zagłodzone w wyniku amerykańskiej blokady. Przede wszystkim podkreślił znaczenie obrony linii zaopatrzeniowych i zwrócił szczególną uwagę na wykorzystanie okrętów podwodnych 6. W kolejnych latach jego uwagi okazały się zasadniczo słuszne. Jednak bez względu na to, jak dobre były to pomysły, stały w bezpośredniej sprzeczności z poglądami ówczesnego ministra marynarki wojennej adm. Koshirō Oikawy. Niektórzy japońscy historycy twierdzą nawet, że to właśnie dlatego Inoue był później pomijany przy obsadzaniu stanowisk kierowniczych w Nippon Kaigun. Warto wszakże dodać, że główny bohater niniejszej

książki nie poddał się łatwo. Przez następne sześć miesięcy przekonywał Oikawę i innych wysoko postawionych oficerów, że wojna ze Stanami Zjednoczonymi będzie samobójstwem i aby choć trochę wyrównać szanse, Nippon Kaigun musi zainwestować w rozwój sił lotniczych. Jego osobiste starania zakończyły się porażką w lipcu 1941 roku, kiedy armia wkroczyła do południowej części Indochin Francuskich, co sprowokowało aliantów do wprowadzenia embarga na dostawy ropy naftowej i przyspieszyło japońskie przygotowania do wojny w miejsce dyplomatycznych sposobów rozwiązania sporu. Inoue był jednym z nielicznych oficerów, którzy uważnie przeczytali Mein Kampf po niemiecku. Znał zatem poglądy Hitlera dotyczące wykorzystania Japonii jako zwykłego narzędzia, poza tym wiedział, że konflikt zbrojny z Amerykanami zakończy się katastrofą.

W sierpniu 1941 roku Inoue został mianowany dowódcą 4. Floty. Podlegał bezpośrednio rozkazom Yamamoto, a bliska więź między nimi mogła przynieść pewne pozytywne zmiany w Nippon Kaigun. Lecz dowódca Połączonej Floty zdystansował się od Inoue i jego walki o uratowanie pokoju. Według kadm. Yoshio Yamamoto, który współpracował z nim w czasie służby we Flocie Chińskiej, przydomek Inoue „Kamisori”, czyli „Brzytwa”, mógł oznaczać, że był osobą oschłą i ostrą aż do bólu. Jednakże, jak wyjaśniał Yamamoto, ludzie o otwartych umysłach potrafili dostrzec jego życzliwe i pokojowe usposobienie. Wszyscy wiedzieli, że Inoue jest uwielbiany przez gejsze, co najlepiej świadczy o jego łagodnym charakterze, uprzejmości i takcie, wyróżniających go nawet w przykładającym wielką wagę do form grzecznościowych japońskim społeczeństwie 7. Dla miłośników militariów ważne jest wszak inne pytanie – jakim był dowódcą? Co zaskakujące, jego intelekt i trafne obserwacje nie przekładały się automatycznie na sukcesy taktyczne lub operacyjne. W pierwszych dniach wojny na Pacyfiku Inoue dowodził inwazją na Guam i Wake. Pierwszy z desantów zakończył się miażdżącym zwycięstwem Japończyków w ciągu trzech dni, lecz drugi ujawnił ukryte słabości Nippon Kaigun. Inoue potrzebował ponad dwóch tygodni, aby opanować niewielkie Wake. Mimo wszystko inne wielkie sukcesy podczas Nampō Sakusen sprawiły, że Połączona Flota zapomniała o tej, jak się wydawało, całkowicie przypadkowej porażce. Również

4. Flota nie mogła rozpamiętywać jednego potknięcia, ponieważ w następnym miesiącu miała być gotowa do inwazji na Rabaul. Uważny obserwator już wtedy mógł zauważyć, że Inoue nie nadaje się do prowadzenia dużych ofensyw. Najtrafniejszy chyba opis jego profilu charakterologicznego jako oficera marynarki przedstawił

Masataka Chihaya, znany japoński historyk i weteran wojny na Pacyfiku, który nazwał go „wyjątkowym wojskowym politykiem w Nippon Kaigun i pedagogiem” 8. Niewątpliwie był wielką postacią, ale jego osobowość nie wpisywała się w obraz inspirującego dowódcy polowego, który prowadzi swoich ludzi do chwalebnych zwycięstw.

Wracając do japońskiej gry wojennej, która odbyła się na „Nagato” 10 września 1941 roku – podczas końcowych rozważań 4. Flota dostrzegła, że jeśli ma zająć Rabaul, musi też zabezpieczyć sąsiednie bazy w Lae i Salamaui. Wtedy to właśnie stwierdzono, że „zajęcie samego miasta Rabaul nie przyniesie żadnych korzyści”, i podkreślono, że lotniska w Lae i Salamaui znajdują się zaledwie 240 mil od Rabaulu i w żadnym wypadku nie wolno ich zignorować 9 . W tamtym momencie sztabowcy marynarki zakładali już, że trzeba będzie rozszerzyć sieć baz lotniczych aż na Jawę, Nową Gwineę, Wyspy Salomona i Wyspy Gilberta, aby prowadzić przemyślaną wojnę na wyniszczenie z aliantami. Zanim gabinet i kierownictwo wojskowe zatwierdziły tę strategię, Gunreibu, Sztab Główny Marynarki, zgodził się na opracowanie „Gōshū no Beiei kara no ridatsu o hakaru hōshin”, czyli planu „odseparowania Australii od Brytyjczyków i Amerykanów”. Także Połączona Flota z niepokojem patrzyła na rolę Australii w przyszłej wojnie, gdyż jako odległa wyspa mogła stać się „zapleczem zaopatrzeniowym”, gdzie Amerykanie odbudują siły alianckie i wykorzystując dobrze rozwinięte porty i lotniska na północnych rubieżach, ruszą do żmudnego odbijania terenów zajętych przez Japonię 10 . Niestety, nie zachowały się żadne dokumenty opisujące wspomnianą grę wojenną, a dwa dotyczące tego okresu tomy z monumentalnej serii Senshi Sōsho nie są zgodne co do jej szczegółowych ustaleń. Niemniej potwierdzają one, że marynarka wojenna dostrzegła wówczas potrzebę rozszerzenia obszaru kontrolowanego przez Japończyków daleko poza Rabaul, lecz tylko w tomie 80 pojawia się

Główna linia zaopatrzeniowa między Stanami Zjednoczonymi a Australią w pierwszej połowie 1942 roku

wzmianka o konieczności ustanowienia wysuniętych baz w Tulagi

i Port Moresby, nie ma jednak niczego o konkretnej strategii, która by to umożliwiła 11 .

Debata między Sztabem Głównym Marynarki a Połączoną Flotą znalazła odzwierciedlenie w tajnym rozkazie operacyjnym nr 1 wydanym przez adm. Yamamoto 5 listopada 1941 roku. Rozkaz ten podzielił początkową strategię Japonii na dwa główne etapy. Pierwszy, Dai Ichi Dan, skupiał się na podboju Półwyspu Malajskiego, Singapuru, Filipin i Holenderskich Indii Wschodnich. Drugi, Dai Ni Dan, przewidywał zajęcie bądź zniszczenie sił wroga w czterech odrębnych obszarach, a były to 12:

1) wschodnia część Nowej Gwinei, Nowa Brytania, Fidżi i Samoa, 2) Aleuty i Midway, 3) Andamany,

4) Australia.

Chociaż ten ogólny plan został nieco zmodyfikowany podczas pierwszego etapu, Nippon Kaigun ustaliła jasne priorytety na okres

od kwietnia do lipca 1942 roku, kiedy to planowano przeprowadzenie Dai Ni Dan. Czwarta Flota początkowo miała za zadanie osłaniać główną bazę w Truk przed bezpośrednimi kontratakami wroga, opanowując kluczowe pozycje na obszarze Nowej Brytanii, Nowej Gwinei i Wysp Salomona. Zaraz po wybuchu wojny i w trakcie realizowanej zgodnie z planem inwazji na Filipiny 4. Flota zajęła Kavieng i Rabaul w dniach 22–24 stycznia, zmuszając australijski garnizon do wycofania się w głąb lądu, gdzie w ciągu następnych tygodni wielu żołnierzy zostało schwytanych przez Japończyków lub potajemnie ewakuowanych przez swoich.

Szybki rozwój wydarzeń na południowym Pacyfiku skłonił Nippon Kaigun i Nippon Rikugun do otwarcia debaty dotyczącej inwazji na Australię. Temat ten stał się kością niezgody, wywołując skrajne emocje zarówno wśród zwolenników, jak i przeciwników wyprawy na dalekie południe. Ostatecznie operacja mająca na celu zajęcie choćby części australijskich miast na północnym wybrzeżu została uznana za nierealną, ale dyskusja doprowadziła do kolejnego istotnego porozumienia. W ostatnim tygodniu stycznia 1942 roku kierownictwo wojskowe uzgodniło, że należy przeciąć linie zaopatrzeniowe łączące Australię i Stany Zjednoczone. Aby to osiągnąć, Japończycy musieli opanować wschodnią część Nowej Gwinei i południową część Wysp Salomona 13. Połączona Flota poinformowała pozostałe jednostki o tych uzgodnieniach 27 stycznia 14 . Wewnętrzna dyskusja między armią i marynarką znalazła odzwierciedlenie w rozkazie Sztabu Głównego Marynarki nr 47 wydanym 29 stycznia 1942 roku 15. Dowódca Połączonej Floty otrzymał wówczas polecenie przygotowania i przeprowadzenia operacji skierowanej przeciwko „brytyjskiej części Nowej Gwinei i Wyspom Salomona”. Zgodnie z porozumieniem między armią a marynarką adm. Yamamoto miał opanować najważniejsze pozycje we wschodniej części Nowej Gwinei i na Wyspach Salomona, aby odizolować Gōshū hondo, tj. kontynent australijski, i uzyskać dominację na akwenie przylegającym do północnego wybrzeża Australii. Aktywnie współpracując z armią, marynarka miała najpierw jak najszybciej zająć Lae i Salamauę, a następnie szukać okazji do samodzielnego przejęcia kontroli nad Tulagi w celu ustanowienia tam bazy

wodnosamolotów. Po zabezpieczeniu Lae i Salamaui armia i marynarka wojenna miały przejąć Port Moresby. Jednostki wyznaczone do przeprowadzenia tej operacji wchodziły w skład 4. Floty i Nankai Shitai, czyli armijnego Oddziału Mórz Południowych. Po opanowaniu wymienionych baz marynarka odpowiadałaby za utrzymanie garnizonów w Lae, Salamaui i Tulagi, a armia za garnizon w Port Moresby. 30 stycznia Połączona Flota potwierdziła otrzymanie rozkazu nr 47 Sztabu Głównego Marynarki i poleciła 4. Flocie jego bezpośrednie wykonanie 16 .

Planiści armii i marynarki wojennej uzgodnili, że oprócz przejęcia kontroli nad Tulagi i Port Moresby, do izolacji Australii musi dojść przez zajęcie głównych baz wroga na południowym Pacyfiku, w tym Nowej Kaledonii, Fidżi i Samoa. Wobec tego dodano je do celów drugiej fazy, aczkolwiek w tamtym czasie omówiono jedynie ogólną koncepcję ich opanowania 17 .

Istotną częścią japońskich planów dotyczących południowego Pacyfiku była sprawna współpraca między 4. Flotą a Oddziałem

Mórz Południowych, który był związkiem taktycznym wielkości brygady, utworzonym przez Nippon Rikugun 4 października 1941 roku. Powstał przez wydzielenie części oddziałów z 55. Dywizji Piechoty, a jego dowódcą był gen. mjr Tomitarō Horii. Początkowo składał się ze 144. Pułku Piechoty, 1. Batalionu 55. Pułku Artylerii Górskiej, 3. szwadronu 55. Pułku Kawalerii, 3. kompanii 55. Pułku

Inżynieryjnego, 2. kompanii 55. Pułku Transportowego oraz innych pomocniczych oddziałów. Jego liczebność się zmieniała, ale przeważnie wynosiła około 5000 żołnierzy, 1000 koni i 100 pojazdów mechanicznych. Oddział Mórz Południowych formalnie podlegał Sztabowi Głównemu Armii z dowództwem w Tokio, ale operacyjnie był powiązany z 4. Flotą. Horii otrzymał rozkaz zajęcia Guamu i Rabaulu w pierwszych tygodniach wojny na Pacyfiku. Po wykonaniu tych zadań pod koniec stycznia jego kolejnymi celami były Lae, Salamaua i Port Moresby. Pierwsza ofensywa wymierzona w aliantów we wschodniej części Nowej Gwinei otrzymała kryptonim „SR”. Realizacja Operacji „SR” opierała się na odrębnym porozumieniu podpisanym przez marynarkę i armię 16 lutego. Trzy dni później Kidō Butai złożony z czterech

lotniskowców floty przeprowadził zmasowany rajd na Darwin, wyrządzając znaczne szkody w miejscowej bazie. Zadowolona z wyników tego ataku 4. Flota wydała szczegółowe rozkazy dotyczące Operacji „SR” już 20 lutego. Jednak niespodziewane wykrycie „Lexingtona” w pobliżu Bougainville i nieudany atak bombowców bazowych na ten amerykański lotniskowiec zmusiły Japończyków do przesunięcia planów. 25 lutego, kiedy zagrożenie rajdem wrogich lotniskowców znacznie zmalało, 4. Flota wydała rozkaz operacyjny nr 109, który nakazywał powrót do przygotowań do inwazji na Lae i Salamauę 18. Nippon Kaigun mimo to pozostała ostrożna w związku z możliwym uderzeniem lotnictwa pokładowego US Navy i przeprowadziła dodatkowe manewry w dniach 26–28 lutego, zanim siły eskortowe wyruszyły z Truk i udały się w kierunku Rabaulu 19 . 27 lutego Sztab Główny Marynarki wydał rozkaz operacyjny nr 59, w którym uzupełniono cele 4. Floty o konieczność przejęcia kontroli nad wyspami Nauru i Ocean w nadchodzących miesiącach. Operacja ta otrzymała kryptonim „RY” i miała zostać przeprowadzona natychmiast po zabezpieczeniu Port Moresby 20 . 8 marca Oddział Mórz Południowych, transportowany i osłaniany przez część 4. Floty, pomyślnie wylądował w Lae i Salamaui. Pod koniec następnego dnia ogłoszono zakończenie Operacji „SR” po oczyszczeniu okolicznych wiosek. Jednostki inżynieryjne i konstrukcyjne natychmiast przystąpiły do budowy nowych lotnisk, aby przejść do kolejnych etapów kampanii na południowym Pacyfiku. Poza niewielkimi komplikacjami japoński plan na tym etapie był realizowany zgodnie z harmonogramem. Kiedy 8 marca siły holenderskie poddały się na Jawie, pierwsza faza wojny dobiegała końca. Na podstawie wcześniejszych ustaleń inwazje na Tulagi i Port Moresby, będące już elementem drugiej fazy, miały zostać wykonane do 10 kwietnia.

Jednak jeszcze zanim Japończycy wylądowali na Nowej Gwinei, alianci przejrzeli ich zamiary. Na początku marca Amerykanie poznali plany wroga, a australijscy politycy i wojskowi uznali inwazje na Lae i Salamauę za nieuniknione, zwłaszcza po ataku Kidō Butai na Darwin w lutym. W japońskich desantach dostrzegano długoterminową odważną strategię, która miała zagrozić północnemu wybrzeżu

Australii. Canberra przewidywała wówczas, że Port Moresby może zostać utracony pod koniec marca, a Darwin spotka ten sam los na początku kwietnia. Amerykanie, opierając się na raportach wywiadowczych, dodali i Townsville do listy potencjalnych celów. Aby spowolnić zwycięski marsz wroga na południe, 10 marca lotniskowce „Lexington” i „Yorktown” zaatakowały dopiero co przejęte przez Japończyków bazy w Lae i Salamaui. Ten nieoczekiwany rajd okazał się potężnym ciosem dla 4. Floty, która straciła 4 transportowce, a 9 innych jednostek zostało uszkodzonych w różnym stopniu. Japońskie raporty nie są zgodne co do szczegółów, ale jest bardzo prawdopodobne, że w nalocie zginęło 130 osób, a 245 zostało rannych*. Mimo zorganizowanych naprędce odwetowych nalotów na Port Moresby 4. Flota straciła znaczną część transportowców i barek desantowych niezbędnych do kolejnego lądowania. Sztab Główny Marynarki, świadomy tego problemu, został zmuszony do przesunięcia rozpoczęcia drugiej fazy wojny aż o miesiąc. W międzyczasie 4. Flota miała się zakotwiczyć w Rabaulu przez utworzenie pomocniczych baz w okolicy. Rozważano kilka miejsc i ostatecznie zdecydowano się na budowę dodatkowych lotnisk na Bougainville, Nowej Irlandii i na drugim krańcu Nowej Brytanii. Warto dodać, że na wyspie

Buka i w miejscowości Kieta na Bougainville Australijczycy mieli już prowizoryczne pasy startowe i wystarczyło je przejąć. Wyspa Shortland także wydawała się idealnym miejscem na nową bazę wodnosamolotów ze względu na dogodne położenie. Japończycy ocenili, że po zajęciu wyżej wskazanych punktów łatwiej będzie im przejąć Tulagi 21 . Inną konsekwencją amerykańskiego rajdu lotniskowców na Lae i Salamauę było podważenie skuteczności jednostek osłony i wsparcia lotniczego z Rabaulu, ponieważ 10 marca wróg stracił tylko jeden samolot. Horii zaczął wątpić, czy krążowniki i niszczyciele 4. Floty zdołają ochronić jego ludzi podczas długiej podróży do Port Moresby. Przekazał swoje obawy w telegramie wysłanym 20 marca

* Raporty jednostek zawierają jedynie częściowe dane, które czasami są sprzeczne. Największe straty poniosła 6. Suirai Sentai. JACAR: 6 Suirai Sentai (3); JACAR: 6 Suirai Sentai (4); Senshi Sōsho, t. 49: Nantō Hōmen Kaigun Sakusen (1) Gashima Dakkai Sakusen Kaishi made, red. Bōei Kenshūsho Senshishitsu, Tokyo 1971, s. 124.

do Sztabu Głównego Armii: „Na podstawie doświadczeń zdobytych podczas Operacji »SR« uważam, że naszym samolotom bazowym trudno było jednocześnie chronić przyczółki i konwój przed wrogimi siłami nawodnymi osłaniającymi lotniskowce”. Następnie dodał: „Mam nadzieję, że przed kolejną operacją desantową dowództwo rozważy wzmocnienie bazowych sił powietrznych i zaangażuje do niej lotniskowce. Uważam, że lotniskowiec »Shōhō«, będący już częścią 4. Floty, powinien wystarczyć”. Jak widać, Horii otwarcie zaproponował rozwiązanie bolączki, jaką była słaba osłona lotnicza, lecz ostatecznie to Połączona Flota zdecydowała o przydzieleniu dodatkowych lotniskowców 22 .

Lekki lotniskowiec „Shōhō”, przebudowany z okrętu bazy dla okrętów podwodnych „Tsurugizaki” i oddany do służby 30 listopada 1941 roku, był odpowiedzią Japonii na konieczność zwiększenia potencjału uderzeniowego Nippon Kaigun w przededniu wojny na Pacyfiku. Został zaprojektowany tak, aby pomieścić 30 samolotów w dwóch grupach – myśliwskiej i bombowo-torpedowej.

Tylko raz, w styczniu 1942 roku, osiągnął etatową liczbę maszyn. „Shōhō” początkowo został przydzielony do 4. Kōkū Sentai, ale w pierwszych tygodniach konfliktu nie uczestniczył w działaniach.

Lotniskowiec był wykorzystywany głównie do transportu samolotów między Japonią a bazami na Pacyfiku. 1 lutego Sztab Główny Marynarki przydzielił go do 4. Floty. 4 lutego opuścił Yokosukę, pięć dni później dotarł do Truk i patrolował teren wokół bazy w poszukiwaniu okrętów podwodnych wokół bazy 23. Nie wziął jednak udziału w inwazji na Lae i Salamauę, ponieważ wykonywał ważniejsze zadanie w kampanii na południowym Pacyfiku, przewoził mianowicie dodatkowe myśliwce z Truk do Rabaulu. Zgoda na propozycję Horii, aby włączyć „Shōhō” do sił mających dokonać inwazji na Port Moresby, oznaczałaby radykalną zmianę nie tylko dla załogi lotniskowca, ale i całej 4. Floty. Na początku kwietnia doszło do podjęcia przełomowych decyzji dotyczących strategii Nippon Kaigun odnośnie do planu pokonania US Navy na Pacyfiku. Gdy marynarka wykorzystała niewielkie okno operacyjne między pierwszą a drugą fazą wojny, wysyłając Kidō Butai na Ocean Indyjski w celu zniszczenia brytyjskiej Eastern

Fleet, a 4. Flota przygotowywała się do inwazji na Port Moresby, Połączona Flota skupiła uwagę na opracowaniu planu zajęcia Midway i doprowadzenia do decydującej bitwy lotniskowców na środkowym Pacyfiku. Po gorącej dyskusji z pełnomocnikami adm. Yamamoto na temat drugiej fazy wojny 5 kwietnia Sztab Główny Marynarki oficjalnie zatwierdził Operację „MI” po otrzymaniu od Połączonej Floty obietnicy, że w tym samym czasie dojdzie do zabezpieczenia zachodniej części Aleutów 24*. Proces planowania Operacji „MI” nie jest przedmiotem niniejszej książki, jednak należy zaznaczyć, że inwazja na Midway stała się punktem zwrotnym w strategii adm. Yamamoto, który podporządkował jej działania w następnych miesiącach wojny na Pacyfiku. Jak wiadomo dzięki lekturze wspomnień jego sztabowców, Połączona Flota zatwierdziła wówczas następujący harmonogram operacji desantowych: początek maja – Port Moresby, początek czerwca – Midway i Aleuty, początek lipca – Fidżi i Samoa, październik – przygotowania do inwazji na Hawaje 25 . Z punktu widzenia 4. Floty interesujące jest to, że 13 kwietnia kmdr por. Akira Sasaki, lotniczy oficer sztabowy Połączonej Floty, udał się do Tokio, aby przekazać Sztabowi Głównemu Marynarki harmonogram operacji na południowym Pacyfiku. Harmonogram ten zakładał, że opanowanie Port Moresby, Midway, Nauru i Ocean będzie czystą formalnością. Po Operacji „MI” siły japońskie miały zostać zgromadzone w Truk do 18 czerwca. Kidō Butai miał wyruszyć 1 lipca, aby wziąć udział w inwazji na Nową Kaledonię zaplanowanej na 8 lipca. Planowano zabezpieczyć Fidżi do 18 lipca, a Samoa do 21 lipca. Niezależnie od oceny realności takiego scenariusza Połączona Flota wierzyła, że podbijając te wyspy, Nippon Kaigun odetnie Australię od amerykańskiego wsparcia wojskowego i materiałowego 26 . 5 kwietnia o 7.30 Połączona Flota wydała tajny rozkaz nr 694, w którym ogłoszono heiryoku busho, czyli gruntowną reorganizację

* Trzeba jednak pamiętać, że przygotowania do inwazji na Aleuty były bardziej skomplikowanym procesem, ponieważ od początku wojny Połączona Flota i Sztab Główny Marynarki miały identyczne zdanie na temat zabezpieczenia podejścia do wysp macierzystych szlakiem przez północny Pacyfik, zob. M.A. Piegzik, Into the Endless Mist, t. 1: The Aleutian Islands Campaign, June–August 1942, Warwick 2023, s. 2–6.

sił marynarki. Planowana zmiana miała wejść w życie 10 kwietnia, a więc w dniu, w którym oficjalnie rozpoczynała się druga faza wojny. Punkty od 4 do 6 tego rozkazu dotyczyły bezpośrednio 4. Floty. Inwazję na Port Moresby miała wspierać 6. Flota, a zadaniem jej okrętów podwodnych było dostarczanie danych na temat okrętów i baz wroga w okolicy. Jednocześnie 11. Flota Powietrzna, operująca z pięciu głównych lotnisk, odpowiadała za osłonę powietrzną na północnym i południowym Pacyfiku i wykonanie Operacji „K”. Pod rozkazami 4. Floty miały się znaleźć: 5. Sentai (bez „Nachi”), 6. Sentai, 18. Sentai, lotniskowce „Kaga” i „Shōhō”, tender wodnosamolotów „Mizuho”, 7. Dywizjon Niszczycieli, 21. Dywizjon Niszczycieli i 3. „Kure” Rikusentai. Port Moresby, oznaczony w japońskich dokumentach jako „RZP”, miał zostać zabezpieczony do 10 maja. Rozkaz Połączonej Floty ustanowił również nazwę kodową dla nadchodzącej operacji, oznaczonej od tego momentu jako „MO” 27 .

Powodem przydzielenia „Kagi” do Operacji „MO” była obawa Połączonej Floty przed ewentualną interwencją amerykańskich lotniskowców i bombowców bazowych. Sam „Shōhō” nie mógł zapewnić osłony powietrznej konwojowi zmierzającemu ku Port Moresby, więc adm. Yamamoto postanowił oddelegować do tego zadania jeden ze swoich czterech najcenniejszych lotniskowców floty. Warto zauważyć, że 9 lutego „Kaga” uderzyła o podwodną skałę na rafie koralowej koło Palau. Po prowizorycznych naprawach uczestniczyła, co prawda, w rajdzie na Darwin i wymiataniu alianckich sił u południowo-zachodniego wybrzeża Jawy na początku marca, ale nie była w idealnym stanie technicznym. Toteż gdy reszta Kidō Butai przygotowywała się do wypadu na Ocean Indyjski, „Kaga” popłynęła do Japonii na naprawę kadłuba. 22 marca weszła do suchego doku w stoczni marynarki w Sasebo. Wstępne szacunki wskazywały, że prace zostaną zakończone w ciągu trzech tygodni, 8 kwietnia zaś stwierdzono, że będzie musiała pozostać w suchym doku przez kolejne trzy lub cztery tygodnie. Po zapoznaniu się z nową organizacją sił marynarki Inoue i jego sztab byli wyjątkowo niezadowoleni z przydzielenia „Kagi” do Operacji „MO” mimo doskonałej reputacji lotniskowca i jego załóg lotniczych. Niezaprzeczalnie 4. Flota patrzyła też na suche liczby,

a te mówiły, że jeden nawet zasłużony lotniskowiec nie wystarczyć, aby osiągnąć dominację powietrzną podczas desantu na Port Moresby. W dzienniku Inoue nie ma wzmianki o negocjacjach z Połączoną Flotą, ale z innych źródeł można poznać okoliczności zamiany „Kagi” na całą eskadrę lotniskowców. Początkowo Inoue poprosił o 2. Kōkū Sentai, czyli parę „Sōryū” i „Hiryū”. Na tym etapie Połączona Flota zgodziła się już wysłać więcej niż jeden lotniskowiec floty na południowy Pacyfik, lecz chciała, aby 2. Kōkū Sentai wróciła do Japonii i w spokoju przygotowała się do Operacji „MI”. Zamiast niej Yamamoto zaproponował 5. Kōkū Sentai, składającą się z dwóch stosunkowo nowych lotniskowców, „Zuikaku” i „Shōkaku”. Decyzja ta była podyktowana chęcią dania 5. Kōkū Sentai dodatkowej możliwości zdobycia doświadczenia bojowego 28 .

Nie było to dokładnie to, o co prosił Inoue, ale nikt nie wątpił, że dla 4. Floty jest to znacznie lepsze rozwiązanie niż przydzielenie jedynie „Kagi”. Takim oto sposobem umowa została zawarta. Tajny rozkaz Połączonej Floty nr 724, wydany 10 kwietnia, oficjalnie potwierdził zamianę i nową organizację sił 29 .

Niektórzy badacze oraz czytelnicy mogą się nie zgodzić z opinią, że było to dla Inoue najlepsze możliwe rozwiązanie. Spośród trzech japońskich eskadr lotniskowców pierwszej linii wchodzących w skład „oryginalnego” Kidō Butai, który uderzył na Pearl Harbor, 5. Kōkū Sentai była uważana za zdecydowanie najsłabszą. Choć miała na stanie najnowsze lotniskowce floty oddane do służby tuż przed wojną, niekorzystna ocena wynikała z wewnętrznej hierarchii załóg lotniczych – załogi 5. Kōkū Sentai przeszły znacznie mniej szkoleń i miały wyraźnie mniejsze doświadczenie bojowe niż załogi dwóch pozostałych eskadr lotniskowców. Wypracowywanie wyjątkowych umiejętności załóg lotniczych zawsze było żmudnym i czasochłonnym procesem, a podczas pierwszych działań w wojnie na Pacyfiku „Shōkaku” i „Zuikaku” ograniczały się głównie do dotarcia i stworzenia podstaw sprawnie funkcjonującej i zabójczej eskadry działającej na takich samych zasadach jak „Akagi” i „Kaga” lub „Sōryū” i „Hiryū”. Ostatecznie kompleks niższości 5. Kōkū Sentai w stosunku do 1. i 2. Kōkū Sentai nie zmieniał faktu, że stanowiła

ona ważny element potencjału uderzeniowego Połączonej Floty i dlatego bez wahania sięgano po nią nawet w kluczowych inicjatywach. Było to szczególnie widoczne w trakcie rajdu Kidō Butai na Cejlon, gdzie bombowce nurkujące z „Shōkaku” i „Zuikaku” miały największy udział w zatopieniu brytyjskiego lotniskowca lekkiego „Hermes”. Po tym, jak 5. Kōkū Sentai pomyślnie zakończyła wypad na Ocean Indyjski 9 kwietnia, miała się skupić na kolejnym zadaniu na południowym Pacyfiku 30 .

Udział „Shōkaku” i „Zuikaku” w Operacji „MO” wymagał ścisłej współpracy lotniskowców z 4. Flotą. Dowódcą 5. Kōkū Sentai był wówczas kadm. Chūichi Hara, urodzony w 1889 roku w Matsue w prefekturze Shimane. Za plecami nazywano go „King Kongiem” z racji ponadprzeciętnego jak na Japończyka wzrostu i masywnej sylwetki. Dla przyjaciół był po prostu „Chū” – odwołując się do znaczenia tego pierwszego znaku kanji w jego imieniu („lojalność”), dawali wyraz swej sympatii. Hara był wprawdzie rówieśnikiem Inoue, jednak ukończył Akademię Marynarki Wojennej dwa lata później, w 1909 roku, zajmując dopiero 85. miejsce wśród absolwentów z tego rocznika. W 1914 roku ukończył Szkołę Torpedową, a w 1915 – Szkołę Artylerii i szlifował drugą specjalizację przez udział w dodatkowych kursach w kolejnych latach. W 1926 roku, już jako komandor porucznik, ukończył Wyższą Szkołę Marynarki Wojennej – z 16. lokatą na 20 absolwentów w roczniku. Rozpoczął następnie pracę w sztabie floty i w latach 1933–1934 odbył podróż do Stanów Zjednoczonych i Europy, już jako komandor. Dzięki różnym przydziałom do eskadr torpedowych, szkół torpedowych i arsenałów torpedowych Hara stał się ekspertem w dziedzinie tej broni, co zaowocowało stanowiskiem w Departamencie Technicznym Marynarki Wojennej w 1937 roku. Mimo to jego powołaniem wydawała się zawsze służba na morzu, to znaczy udział w działaniach bojowych, więc w listopadzie 1939 roku został awansowany na stopień kontradmirała i mianowano go szefem sztabu 2. Floty Ekspedycyjnej Chin. W sierpniu 1941 roku został przeniesiony do dowództwa 1. Floty Powietrznej, lecz niebawem, bo już 1 września, otrzymał polecenie przejęcia komendy nad 5. Kōkū Sentai.

Bitwa na Morzu Koralowym. Japońska ofensywa i pierwsza w dziejach bitwa lotniskowców