B E N E D Y K T
X V I
WIARA NADZIEJA MIŁOŚĆ Przewodnik po życiu chrześcijańskim
Wybór i opracowanie Tomasz Samulnik OP
Wydawnictwo Znak Kraków 2022
© Libreria Editrice Vaticana, 2022 Projekt okładki Adam Gutkowski goodkowskydesign.com Ilustracja na okładce autor nieznany, Cnoty teologiczne: wiara, nadzieja, miłość, Metropolitan Museum of Art, CC0, via Wikimedia Commons Opieka redakcyjna Katarzyna Węglarczyk Korekta Katarzyna Onderka Katarzyna Węglarczyk Łamanie Dariusz Ziach Fragmenty Jezusa z Nazaretu: Copyright © for the translation by Wiesław Szymona Fragment Światłości świata: Copyright © for the translation by Piotr Napiwodzki © Copyright for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2022 ISBN 978-83-240-6420-5
Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, 2022. Printed in EU
Cz. I WIARA
Część I
WIARA
CZY WIARA TO RELIKT PRZESZŁOŚCI?
Dzisiaj człowiek uważa, że sam potrafi wszystko to, czego wcześniej oczekiwał tylko od Boga. Według tego modelu myślenia, który ma się za naukowy, sprawy wiary jawią się jako archaiczne, mityczne, przynależne do dawnej cywilizacji. Religia, w każdym razie chrześcijańska, uważana jest za relikt przeszłości. […] Nowoczesne myślenie, które ma na koncie tak wiele sukcesów i zawiera w sobie wiele rzeczy słusznych, zmieniło podstawową orientację ludzi w stosunku do rzeczywistości. Myślenie to nie szuka już tajemnicy, nie szuka tego, co boskie, lecz wydaje mu się, że wie: nauka odkryje kiedyś to, czego dzisiaj jeszcze nie rozumiemy. To tylko kwestia czasu, abyśmy zapanowali nad wszystkim. […] Druga strona to fakt, że właśnie nauka znowu widzi swoje granice, że wielu naukowców dzisiaj mówi o konieczności istnienia czegoś, skąd pochodzi całość rzeczywistości, i o potrzebie postawienia tego pytania na nowo. […]
15
WIARA
To oznacza, że rzeczywiście żyjemy w epoce, w której konieczna jest nowa ewangelizacja; w której Ewangelia powinna być głoszona w swojej wielkiej, ciągle aktualnej racjonalności, a zarazem głoszenie to winno mieć moc przekraczającą to, co racjonalne, aby docierać w nasze myślenie i rozumienie. Mimo tych wszystkich przemian człowiek pozostaje w końcu ciągle ten sam. Nie byłoby tak wielu wierzących, gdyby ciągle ludzie nie odczytywali w swoich sercach: Tak, to, co mówi religia, jest tym, czego potrzebujemy. Sama nauka, wyizolowana i zautonomizowana, nie wypełnia naszego życia. Jest pewnym elementem, który niesie z sobą wielkie rzeczy, ale sam zależy od tego, że człowiek pozostaje człowiekiem.
Światłość świata. Papież, Kościół i znaki czasu, Benedykt XVI w rozmowie z Peterem Seewaldem, tłum. P. Napiwodzki, Wydawnictwo Znak, Kraków 2011, s. 144–146.
CO DZISIAJ ZNACZY WIERZYĆ?
Co dzisiaj znaczy wierzyć? W naszych czasach potrzebne jest faktycznie nowe wychowanie do wiary, które powinno na pewno obejmować znajomość prawd i wydarzeń zbawczych, ale musi być zrodzone przede wszystkim z prawdziwego spotkania z Bogiem w Jezusie Chrystusie, z miłości do Niego, z takiego pokładania w Nim ufności, by przenikała ona całe życie. Dziś, razem z licznymi znakami dobra, powiększa się wokół nas również pewna pustynia duchowa. Niekiedy ma się niejako wrażenie, na podstawie pewnych wydarzeń, o których dowiadujemy się codziennie, że świat nie zmierza w kierunku budowania bardziej braterskiej i pokojowej wspólnoty; widoczne stają się ciemne strony nawet idei postępu i dobrobytu. Mimo wielkości odkryć naukowych i osiągnięć techniki człowiek nie wydaje się dzisiaj bardziej wolny, bardziej ludzki; wciąż utrzymują się liczne formy wyzysku, manipulacji, przemocy, nadużyć, niesprawiedliwości… Pewien typ kultury wychował do poruszania się tylko w horyzoncie rzeczy, tego, co
17
WIARA
da się zrobić, do wierzenia w to, co widać i czego można dotknąć własnymi rękami. Z drugiej jednak strony rośnie także liczba osób, które czują się zdezorientowane i, usiłując wyjść poza jedynie horyzontalną wizję życia, są gotowe wierzyć we wszystko i w tego przeciwieństwo. W tym kontekście pojawiają się na nowo pewne fundamentalne pytania, które są bardziej konkretne, niż może się zdawać na pierwszy rzut oka: jaki sens ma życie? Czy człowiek, my i nowe pokolenia mają przyszłość? W jaką stronę należy ukierunkować wybory naszej wolności, aby mieć dobre i szczęśliwe życie? Co nas czeka poza progiem śmierci? Te wciąż powracające pytania pokazują, że świat oparty na planowaniu, dokładnych wyliczeniach i eksperymentach, jednym słowem na wiedzy naukowej, choć jest ważny dla życia człowieka, sam nie wystarcza. Potrzebujemy nie tylko chleba materialnego, lecz także znaczenia i nadziei, pewnego fundamentu, solidnego gruntu, który pomoże nam żyć z autentycznym sensem również w kryzysie, w mrokach, pośród trudności i codziennych problemów. Wiara daje nam właśnie to: jest to ufne zawierzenie „Ty”, którym jest Bóg, bo On daje mi inną pewność, ale nie mniej solidną niż pewność oparta na dokładnym wyliczeniu czy nauce. Wiara nie jest zwykłą intelektualną zgodą człowieka na szczególne prawdy Boga; jest aktem, poprzez który w wolny sposób zawierzam Bogu, który jest Ojcem i kocha mnie; jest przylgnięciem do „Ty”, które daje mi
18
Co dzisiaj znaCzy wierzyć?
nadzieję i ufność. Oczywiście to przylgnięcie do Boga nie jest pozbawione treści: dzięki niej jesteśmy świadomi, że Bóg ukazał się nam w Chrystusie, ukazał swoje oblicze i w rzeczywisty sposób zbliżył się do każdego z nas. Więcej, Bóg objawił, że Jego miłość do człowieka, do każdego z nas jest bezgraniczna: na krzyżu Jezus z Nazaretu, Syn Boga, który stał się człowiekiem, w najbardziej jasny sposób pokazuje nam, że ta miłość sięga aż po dar z siebie, po całkowitą ofiarę. Poprzez tajemnicę śmierci i zmartwychwstania Chrystusa Bóg schodzi w głąb naszego człowieczeństwa, by je do siebie zbliżyć, by je wynieść na swoje wyżyny. Wiara znaczy wierzyć w tę miłość Boga, która nie ustaje w obliczu niegodziwości człowieka, w obliczu zła i śmierci, lecz potrafi przemienić każdą formę niewolnictwa, dając możliwość zbawienia. Wiara jest zatem spotkaniem z tym „Ty”, Bogiem, który mnie wspiera i składa mi obietnicę niezniszczalnej miłości […]; jest zawierzeniem się Bogu w postawie dziecka, które dobrze wie, że ze wszystkimi swoimi trudnościami, wszystkimi problemami zawsze będzie bezpieczne w „ty” matki. I ta możliwość zbawienia przez wiarę jest darem, który Bóg ofiaruje wszystkim ludziom. Myślę, że powinniśmy częściej medytować – w naszym życiu codziennym, w którym nieraz występują dramatyczne sytuacje i problemy – nad tym, że wierzyć po chrześcijańsku znaczy z ufnością zawierzyć głębokiemu sensowi, który wspiera mnie i świat, owemu sensowi, którego nie jesteśmy w stanie sobie
19
WIARA
nadać, a możemy jedynie otrzymać w darze, będącemu podstawą, na której możemy żyć bez strachu. I tę wyzwalającą i uspokajającą pewność wiary musimy potrafić głosić słowami i pokazywać ją naszym chrześcijańskim życiem.
Katecheza podczas audiencji generalnej, 24 października 2012.
WIARA DAREM I WYBOREM
„Kto uwierzy i przyjmie chrzest, będzie zbawiony; a kto nie uwierzy, będzie potępiony” (Mk 16, 16), zgubi samego siebie. Chciałbym zachęcić was do refleksji nad tym. Ufność w działanie Ducha Świętego musi nas zawsze przynaglać do tego, byśmy szli i głosili Ewangelię, do dawania odważnego świadectwa wiary; lecz obok możliwości pozytywnej odpowiedzi na dar wiary istnieje też ryzyko odrzucenia Ewangelii, nieprzyjęcia życiodajnego spotkania z Chrystusem. Już święty Augustyn stawiał ten problem w swoim komentarzu do przypowieści o siewcy: „My mówimy – pisał – rzucamy ziarno, siejemy ziarno. Niektórzy gardzą, inni upominają, jeszcze inni wyśmiewają. Jeśli się ich lękamy, nie mamy nic do zasiania i w porę żniw nie będziemy mieli co zbierać. Niech będzie zatem ziarno z ziemi urodzajnej”1. Odrzucenie nie może nas zatem zniechęcać. Jako chrześcijanie jesteśmy świadectwem tej urodzajnej ziemi: nasza wiara, choć z naszymi ograniczeniami, pokazuje, że istnieje urodzajna ziemia, gdzie ziarno słowa Bożego wydaje
21
WIARA
obfite owoce sprawiedliwości, pokoju i miłości, nowej ludzkości, zbawienia. I cała historia Kościoła, ze wszystkimi problemami, pokazuje, że istnieje urodzajna ziemia, istnieje dobre ziarno i że wydaje ono plon. Zadajmy sobie jednak pytanie: skąd człowiek bierze to otwarcie serca i umysłu, potrzebne, by wierzyć w Boga, który stał się widzialny w Jezusie Chrystusie umarłym i zmartwychwstałym, by przyjąć Jego zbawienie, aby On i Jego Ewangelia byli przewodnikami i światłem egzystencji? Odpowiedź: my możemy wierzyć w Boga, ponieważ On zbliża się do nas i nas dotyka, ponieważ Duch Święty, dar Zmartwychwstałego, sprawia, że stajemy się zdolni do przyjęcia Boga żywego. Wiara jest zatem przede wszystkim darem nadprzyrodzonym, darem Boga. Sobór Watykański II stwierdza: „Aby wiarę można było w sobie obudzić, potrzebna jest uprzedzająca i wspomagająca łaska Boga oraz wewnętrzne pomoce Ducha Świętego; On to porusza serce i do Boga je zwraca, otwiera oczy umysłu oraz obdarza »wszystkich słodyczą pochodzącą z uznawania prawdy i wierzenia jej«”2. Bazą dla naszej drogi wiary jest chrzest, sakrament, w którym otrzymujemy Ducha Świętego i stajemy się dziećmi Bożymi w Chrystusie i który wprowadza do wspólnoty wiary, do Kościoła: nie wierzy się samemu, bez uprzedzającej łaski Ducha; i nie wierzy się w samotności, ale razem z braćmi. Począwszy od chrztu, każdy wierzący powołany jest do tego, by na nowo żyć tym wyznaniem wiary, razem z braćmi, i je sobie przyswajać.
22
wiara darem i wyborem
Wiara jest darem Boga, lecz jest także aktem głęboko wolnym i ludzkim. Katechizm Kościoła katolickiego mówi to wyraźnie: „Wiara jest możliwa tylko dzięki łasce Bożej i wewnętrznej pomocy Ducha Świętego. Niemniej jednak jest prawdą, że wiara jest aktem autentycznie ludzkim. Okazanie zaufania Bogu nie jest przeciwne ani wolności, ani rozumowi ludzkiemu”3. Przeciwnie, wymaga ich i je wywyższa, stawiając na życie, które jest swoistym exodusem, a więc wyjściem poza siebie, poza własne pewniki, schematy myślowe, by zawierzyć się działaniu Boga, który wskazuje nam drogę wiodącą do prawdziwej wolności, tożsamości ludzkiej, prawdziwej radości serca, pokoju ze wszystkimi. Wierzyć znaczy w wolności i z radością zawierzyć opatrznościowemu planowi Boga odnośnie do historii, jak uczynił patriarcha Abraham, jak uczyniła Maryja z Nazaretu. Wiara staje się wówczas wyrazem zgody naszego umysłu i serca, które mówią „tak” Bogu, wyznając, że Jezus jest Panem. I to „tak” przeobraża życie, otwiera mu drogę do pełni znaczenia, sprawia, że staje się ono nowe, bogate w radość i niezawodną nadzieję.
Katecheza podczas audiencji generalnej, 24 października 2012.
NA PUSTYNIACH WSPÓŁCZESNEGO ŚWIATA
Jezus jest centrum wiary chrześcijańskiej. Chrześcijanin wierzy w Boga poprzez Jezusa Chrystusa, który objawił Jego oblicze. On jest wypełnieniem Pisma Świętego i jego ostatecznym interpretatorem. Jezus Chrystus jest nie tylko przedmiotem wiary, ale, jak mówi List do Hebrajczyków, jest Tym, „który nam w wierze przewodzi i ją wydoskonala” (Hbr 12, 2). […] misja Chrystusa, ten Jego ruch trwa nadal w przestrzeni i czasie, obejmuje wieki i kontynenty. Jest to ruch, który wychodzi od Ojca i mocą Ducha Świętego niesie dobrą nowinę ubogim wszystkich czasów – ubogim w sensie materialnym i duchowym. Kościół jest pierwszym i niezbędnym narzędziem tego dzieła Chrystusa, ponieważ jest z Nim zjednoczony, jak ciało z głową. „Jak Ojciec Mnie posłał, tak i Ja was posyłam” (J 20, 21). Tak powiedział uczniom Zmartwychwstały i tchnąc na nich, dodał: „Weźmijcie Ducha Świętego!” (w. 22). To Bóg jest głównym podmiotem ewangelizacji świata, przez Jezusa Chrystusa; ale sam Chrystus chciał przekazać
24
na pustyniaCh współCzesnego świata
Kościołowi swoją misję. Uczynił to i czyni nadal aż do końca czasów, wzbudzając w uczniach Ducha Świętego, tego samego Ducha, który spoczął na Nim i pozostał w Nim podczas całego życia ziemskiego, dając Mu moc, by „więźniom głosił wolność, a niewidomym przejrzenie”, by „uciśnionych odsyłał wolnymi” i „obwoływał rok łaski od Pana” (Łk 4, 18–19). […] W minionych dziesięcioleciach postępuje duchowe „pustynnienie”. Co mogłoby oznaczać życie, świat bez Boga, w czasach Soboru można było już poznać z pewnych tragicznych kart historii, ale niestety obecnie widzimy to każdego dnia wokół nas. Rozprzestrzeniła się pustka. Ale właśnie wychodząc od doświadczenia tej pustyni, od tej pustki, możemy odkryć na nowo radość wiary, jej życiowe znaczenie dla nas, mężczyzn i kobiet. Na pustyni odkrywa się wartość tego, co jest niezbędne do życia; i tak we współczesnym świecie istnieją niezliczone znaki pragnienia Boga, ostatecznego sensu życia, często wyrażane w formie ukrytej czy negatywnej. Na pustyni trzeba nade wszystko ludzi wiary, którzy swym własnym życiem wskazują drogę ku Ziemi Obiecanej i w ten sposób uobecniają nadzieję. Żywa wiara otwiera serce na łaskę Boga, która uwalnia od pesymizmu. Dziś bardziej niż kiedykolwiek ewangelizowanie oznacza bycie świadkiem nowego życia, przemienionego przez Boga, i w ten sposób wskazywanie drogi. […] podróż jest metaforą życia, a mądry podróżnik to ten, który nauczył się sztuki życia i może dzielić się nią z braćmi – jak to się dzieje
25
WIARA
w przypadku pielgrzymów na szlaku Świętego Jakuba lub na innych trasach, które nieprzypadkowo są znów w tych latach w modzie. Dlaczego tak wielu ludzi czuje dzisiaj potrzebę odbycia tych pielgrzymek? Czyż nie dlatego, że znajdują tam, albo przynajmniej wyczuwają, sens naszego istnienia w świecie? W taki więc sposób możemy przedstawić sobie ten Rok Wiary: jako pielgrzymkę na pustyniach współczesnego świata, w której trzeba nieść tylko to, co istotne: ani laski, ani torby podróżnej, ani chleba, ani pieniędzy, ani dwóch sukien – jak mówi Pan apostołom, gdy posyła ich na misję (por. Łk 9, 3), lecz Ewangelię i wiarę Kościoła […].
Homilia podczas Mszy Świętej na rozpoczęcie Roku Wiary, Watykan, 11 października 2012.
SPIS TREŚCI
SŁOWO WSTĘPNE – Tomasz Samulnik OP . . . . . . . . . . . . . . . 5 CZĘŚĆ 1. WIARA Czy wiara to relikt przeszłości? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Co dzisiaj znaczy wierzyć? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 17 Wiara darem i wyborem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 21 Na pustyniach współczesnego świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 24 Człowiek jest stworzony do rzeczy wielkich . . . . . . . . . . . . . . 27 Co stanowi nasze korzenie? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 „Umacniajcie się w wierze” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 32 Wierzyć w Jezusa, nie widząc Go . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 35 Nie mogę wierzyć, jeśli nie będzie mnie prowadziła wiara innych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 38 Bóg pragnie, abyśmy Go pragnęli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 40 Bóg chce zmienić nasze życie pełne rutyny i rezygnacji . . . . . 43 Wyzbyć się złudzenia samowystarczalności . . . . . . . . . . . . . . . 46 Łaska wiary przemienia życie człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . 49 Tylko gdy się wierzy, wiara rośnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 51 Decyzja wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 54
341
spis treśCi
Świadkowie wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 57 Wiara bez miłości nie przynosi owocu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 60 Wiara towarzyszką życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 62 Wiara, która oczyszcza ludzkie serce . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 64 Wiara i życie wieczne . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 Wiara i jedność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 68 Wiara posyła do głoszenia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 70 Wiara w Zmartwychwstanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 72 Znaczenie wyznania wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 74 Tradycja wyznań wiary . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 76 Czuwanie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 78 Przyjaźń z Jezusem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 80 Wiara jako sprzeciw wobec „świata” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 84 „Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj” . . . . . . . . . . . 86 Rzeka życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 88 Wiara i rozum . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 91 Wiara, nauka, teologia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 92 Dwa sposoby posługiwania się rozumem . . . . . . . . . . . . . . . . . 94 Wiara i wieczność . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 97 Wiara Maryi – wiara w drodze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 99 Wiara Maryi – ufność wobec Bożej obietnicy . . . . . . . . . . . . . 101 Wiara Maryi – wytrwanie w ciemności . . . . . . . . . . . . . . . . . . 104 Wiara Maryi – pokora . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 106 Przekazywanie wiary w rodzinie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 109 Wiara jest owocem działania Ducha Świętego . . . . . . . . . . . . 112
342
spis treśCi
Słowo Boże i wiara . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 114 Nie można rozdzielać wiary i miłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 116 Wiara bez uczynków jest jak drzewo bez owoców . . . . . . . . . 119 Wierzę, że jestem kochany, więc kocham . . . . . . . . . . . . . . . . 121 CZĘŚĆ 2. NADZIEJA Bóg nigdy nie uznaje nas za straconych . . . . . . . . . . . . . . . . . . 125 Kto ma nadzieję, żyje inaczej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 127 Poznać prawdziwego Boga oznacza otrzymać nadzieję . . . . . 129 Chrześcijańska nadzieja jest Osobą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131 Nauczyciel życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 132 Wiara jest nadzieją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 134 Cierpliwość chrześcijańskiej nadziei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 137 Czym naprawdę jest życie? Czym jest wieczność? . . . . . . . . 138 Nadzieja wspólnoty Kościoła . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 143 Nadzieja a wiara w postęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 145 Człowiek potrzebuje Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 149 Wolność musi wciąż być zdobywana dla dobra . . . . . . . . . . . . 151 Wszystko jest kruche prócz miłości Boga . . . . . . . . . . . . . . . . 153 Mniejsze i większe człowiecze nadzieje . . . . . . . . . . . . . . . . . . 156 Modlitwa szkołą nadziei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 158 Ćwiczenie pragnienia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 160 Modlitwa oczyszczeniem nadziei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 162 Chrześcijańska nadzieja – nadzieją dla innych . . . . . . . . . . . . 164 Sposób, w jaki żyję, ma znaczenie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 166
343
spis treśCi
Nadzieja na uleczenie świata . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 168 Niesprawiedliwość historii nie może być ostatnim słowem . . . 170 Sąd Boży jest nadzieją . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 173 Miłość może dotrzeć aż na tamten świat . . . . . . . . . . . . . . . . . 176 Przewodnia gwiazda nadziei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 178 Nic nie jest niemożliwe dla Boga! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 182 Ludzka nadzieja na pełnię szczęścia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 185 Wybaw nas od złego! . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 188 Nadzieja karmi się modlitwą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 190 Nadzieja złożona w słowie Bożym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 193 Modlić się słowem Bożym . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 195 Nadzieja i radość wynikające ze Zmartwychwstania . . . . . . . 197 Ubogi to ten, który pokłada nadzieję w Bogu . . . . . . . . . . . . 199 Uzdrowienie – nadzieja na nowe życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 201 „Bądźcie cierpliwi i umacniajcie serca wasze” . . . . . . . . . . . . . 203 Czy człowiek może mieć nadzieję na sprawiedliwość? . . . . . 206 Oczekiwać na sprawiedliwość oznacza zacząć żyć według jej kryteriów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209 Nadzieja na ostateczny cel człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 212 Uczestniczyć w Zmartwychwstaniu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213 Praktykowanie postu, modlitwy i jałmużny otwiera nas na nadzieję życia wiecznego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 215 Potrzeba ludzi o wielkiej odwadze opartej na wielkiej nadziei . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 218 Droga nadziei dla Europy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 223 Nowa wiosna chrześcijaństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 226
344
spis treśCi
CZĘŚĆ 3. MIŁOŚĆ „Bóg jest miłością” – istota wiary chrześcijańskiej . . . . . . . . . 231 Miłość daje życie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 233 Eros i agape – dwa wymiary miłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 236 Pełnia miłości Boga do człowieka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239 Pierwsza, obecna, bezinteresowna, darmowa, przebaczająca, pełna pasji i namiętna… . . . . . . . . . . . . . . . . . . 241 Bogu i człowiekowi dobrze jest być razem . . . . . . . . . . . . . . . 243 Jezus Chrystus – wcielona miłość Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . 245 Wystarcza mi Twoja miłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247 Poznać serce Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251 Czym byłoby nasze życie bez tej miłości? . . . . . . . . . . . . . . . 254 Bóg stał się człowiekiem, abyśmy mogli Go pokochać . . . . . 258 Jak kochać Boga? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 261 Znakiem Boga jest dziecko . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 263 Czego szuka nasze serce, jeśli nie Prawdy, która jest Miłością? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 265 Eros – miłość między mężczyzną i kobietą . . . . . . . . . . . . . . . 267 Złudne wywyższanie ciała . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 270 Miłość jest ekstazą – jak to rozumieć? . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 272 Małżeństwo – obraz miłości Boga . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 275 Przystępować do komunii, aby móc kochać innych . . . . . . . . 277 Miłość wzrasta poprzez miłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 279 Droga dojrzewania miłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 283 Posługa miłości nigdy nie będzie zbędna . . . . . . . . . . . . . . . . . 285 Miłość jest służbą, którą Kościół pełni . . . . . . . . . . . . . . . . . . 287
345
spis treśCi
Program chrześcijański to „serce, które widzi” . . . . . . . . . . . 289 Miłość Chrystusa przynagla nas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291 Kto pomaga, dostrzega, że otrzymuje pomoc . . . . . . . . . . . . . 293 Istota caritas . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295 Bez prawdy miłość staje się sentymentalizmem . . . . . . . . . . . 298 Zdolność akceptacji cierpienia z miłości – miarą człowieczeństwa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 301 Największym dziełem miłości jest ewangelizacja . . . . . . . . . . 305 Droga daru z siebie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307 Posługa miłości a kontemplacja . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 310 Słowo Boże a miłość czynna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 314 Szata miłości . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 316 Kochać z Nim . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319 „Jeśli Mnie miłujecie…” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 321 Miłość i postęp . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 324 Wiara, nadzieja i miłość są nierozdzielne . . . . . . . . . . . . . . . . 329 Modlitwa o miłość . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 332 Przypisy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 335 Nota redakcyjna . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 339