Amazonki. Wojowniczki starożytnego świata

a

Ki

zOn a m

Tytuł oryginału THE AMAZONS. Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World THE AMAZONS. Lives and Legends of Warrior Women across the Ancient World by Adrienne Mayor. Copyright © 2014 by Adrienne Mayor. By arrangement with the author. All rights reserved. Projekt okładki Urszula Gireń Redaktor inicjujący Krzysztof Chaba Redaktorka prowadząca Magdalena Kowalewska Redaktorka językowa Kamila Sowińska Koordynatorka procesu wydawniczego Agata Błasiak Opieka promocyjna Maciej Pietrzyk Adiustacja Maciej Waligóra Korekta Joanna Kłos Magdalena Wołoszyn-Cępa Fotoedycja (za wydaniem oryginalnym) Ewelina Olaszek Mapy Michele Angel Adaptacja map Marcin Słociński Łamanie Dariusz Ziach Copyright © for the translation by SIW Znak sp. z o.o., 2026 Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z o.o., 2026 ISBN 978-83-8427-591-7 Znak Horyzont www.znakhoryzont.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, 30-105 Kraków, ul. Kościuszki 37 Dział sprzedaży: tel. (12) 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl Wydanie I, Kraków 2026. Printed in EU

SP I S T REŚ C I

Prolog. Atalanta, grecka Amazonka / 9 CZĘŚĆ I. KIM BYŁY AMAZONKI? Rozdział 1. Starożytne zagadki i nowożytne mity / 27 Rozdział 2. Scytia, ojczyzna Amazonek / 49 Rozdział 3. Sarmacki romans / 71 CZĘŚĆ II. HISTORYCZNE WOJOWNICZKI I KLASYCZNE PODANIA Rozdział 4. Kości: Amazonki i archeologia / 83 Rozdział 5. Piersi: jedna czy dwie? / 109 Rozdział 6. Skóra: Amazonki i tatuaże / 123 Rozdział 7. Nagość Amazonek / 149 Rozdział 8. Miłość i seks / 163 Rozdział 9. Narkotyki, muzyka i taniec / 179 Rozdział 10. Jak żyły Amazonki / 195 Rozdział 11. Konie, psy i orły / 213 Rozdział 12. Kto wynalazł spodnie? / 237 Rozdział 13. Uzbrojone i niebezpieczne: broń i sztuka wojowania / 259 Rozdział 14. Języki i imiona Amazonek / 287

8 | AMAZONKI

CZĘŚĆ III. AMAZONKI W GRECKICH I RZYMSKICH MITACH, LEGENDACH I HISTORII Rozdział 15. Hipolita i Herakles / 305 Rozdział 16. Antiopa i Tezeusz / 317 Rozdział 17. Bitwa o Ateny / 331 Rozdział 18. Pentezylea i Achilles pod Troją / 351 Rozdział 19. Żeglarki / 371 Rozdział 20. Talestris i Aleksander Wielki / 387 Rozdział 21. Hypsykratia, król Mitrydates i Amazonki Pompejusza / 411 CZĘŚĆ IV. POZA GRANICAMI GRECKIEGO ŚWIATA Rozdział 22. Kaukaz – na styku Europy i Azji / 431 Rozdział 23. Persja, Egipt, Afryka Północna, Arabia / 455 Rozdział 24. Amazonistan: Azja Środkowa / 477 Rozdział 25. Chiny / 497 Załącznik. Imiona Amazonek i wojowniczek w starożytnej literaturze i sztuce od Morza Śródziemnego do Chin / 521 Podziękowania / 531 Przypisy / 535 Bibliografia / 621 Źródła ilustracji / 649

P RO L O G

ATAL ANTA , GRECKA AMAZONKA

KRÓL JA SOS PR AGNĄŁ tylko synów. Porzucił swoją nowo narodzoną córkę, by umarła na górskim zboczu w Arkadii, surowej wyżynnej krainie na południu Grecji. Pozostawione niemowlę wykarmiła niedźwiedzica. Zdziczałą dziewczynkę znaleźli myśliwi i nadali jej imię Atalanta. Niczym Tarzan w żeńskiej skórze Atalanta była urodzoną atletką i łowczynią. Była samodzielna, „spoglądała mężnie i bystro”, siłowała się jak niedźwiedź i potrafiła prześcignąć nie tylko każdego człowieka, lecz także każde zwierzę. Atalanta kochała zapasy i była tak silna, że pokonała w zawodach herosa Peleusa. Ta śmiała chłopczyca z greckiego mitu czuła się najszczęśliwsza, gdy wędrowała samotnie po lesie z łukiem i włócznią. Życie w dziczy wiązało się z niebezpieczeństwami. Gdy jednak dwóch niegodziwych centaurów usiłowało ją zgwałcić, Atalanta przeszyła ich swoimi strzałami. Jej dzielność i waleczność sprawiły, że jako jedyna kobieta została zaproszona do udziału w mitycznej wyprawie na upiornego dzika kalidońskiego. Według mitu bestia została zesłana na ziemię przez boginię Arte­ midę i miała pustoszyć południową Grecję. By zabić szalejące zwierzę, Meleager zebrał przeszło tuzin znamienitych greckich bohaterów, w tym Argonautów Jazona i Telemona, założyciela Aten króla Tezeusza, współzawodniczącego z Atalantą w zapasach Peleusa i samą Atalantę. Ten, kto

10 | AMAZONKI

pokonałby dzika, miał dostać jego łeb i skórę. Jako jedyna kobieta Atalanta już samą swoją obecnością budziła wśród herosów silne emocje. Niektórzy z jej powodu odmówili uczestnictwa w polowaniu. Meleager jednak, zakochany w dziewczynie, nakłonił ich, by wyruszyli wszyscy razem. Łowcy od początku byli w tarapatach. Rozszalały dzik stratował i zabił kilku ludzi i część psów. W zamieszaniu paru myśliwych przypadkiem zginęło z rąk współtowarzyszy. Atalanta okazała się odważniejsza i zręczniejsza od większości mężczyzn – dorównywał jej tylko Meleager. To ona jako pierwsza zraniła bestię strzałą. Wtedy Meleager pospieszył w stronę zwierzęcia i dobił je włóczną. Skórę i łeb dzika podarował Atalancie, gdyż to ona puściła pierwszą krew. W drużynie łowczych po zgładzeniu dzika wciąż panowała wrzawa. Wujowie Meleagra nie mogli się pogodzić z tym, że trofeum dostała kobieta, wykrzykiwali, że to hańba. Odebrali Atalancie skórę i doszło do awantury. Meleager zabił w walce swoich krewnych, a myśliwskie trofea oddał dziewczynie. Ona zaś postanowiła złożyć ogromne kły, łeb i skórę jako wotum w świątyni w Tegei, gdzie przyszła na świat. Jej ukochany Meleager tymczasem umarł w rezultacie rodzinnego sporu, który się wywiązał po wyprawie na dzika. Atalanta podarowała Jazonowi specjalną „dalekogodzącą” włócznię i zaproponowała, że popłynie z Argonautami przez Morze Czarne na poszukiwanie złotego runa. Jazon jednak odmówił w obawie przed niesnaskami w męskiej załodze1. Dowiódłszy swojego heroizmu w polowaniu na wielkiego dzika, Atalanta pojednała się z rodzicami biologicznymi. Jej ojciec, król, był z niej teraz bardzo dumny, ale nie mógł się pogodzić z niezamężnym stanem córki. Nalegał, by wyszła za mąż. Przerażona myślą o końcu wolności Atalanta zażądała, by konkurenci stanęli do zawodów o wysoką stawkę. Oznajmiła, że wyjdzie tylko za tego mężczyznę, który pokona ją w biegu. Da swoim zalotnikom fory. Ale zabije włócznią każdego, który przegra. Niezłomna łowczyni zaplanowała wyścig jako polowanie na ludzką zwierzynę, co jednak istotne, zawody dały jej kuszącą możliwość znalezienia godnego siebie mężczyzny. Zgodnie ze swoim imieniem – oznaczającym w grece osobę zrównoważoną, ale też „równą” – Atalanta pragnęła

Atalanta, grecka Amazonka

| 11

związku, w którym panowałaby równość. Podobnie jak jej pełni nadziei konkurenci. Wysportowana, olśniewająca urodą Atalanta była tak pożądaną partią, że choć karą miała być natychmiastowa śmierć, do zawodów gorliwie stanęło wielu mężczyzn. Wielu też straciło życie. W końcu młodzieniec o imieniu Hippomenes, wiedząc, że nigdy nie zdoła pokonać Atalanty w uczciwym wyścigu, poprosił Afrodytę, by pomogła mu wygrać podstępem. Bogini miłości podarowała mu trzy złote jabłka, których magiczna siła nie pozwalała się im oprzeć. Podczas wyścigu Hippomenes rzucał owoce po kolei, żeby rozproszyć Atalantę. Dziewczyna przystanęła, by podnieść pierwsze dwa jabłka, lecz szybko zdołała nadrobić dystans. Trzecie jabłko i zwiększenie tempa biegu dały młodzieńcowi zwycięstwo. Atalanta zabijała mężczyzn, lecz ich nie nienawidziła. Zgodziła się zostać towarzyszką życia Hippomenesa2. Nie byli jednak typowym greckim małżeństwem. Atalanta i Hippomenes całymi dniami polowali i namiętnie się kochali. Pewnego dnia gonili zwierzynę i naszła ich ochota na seks w świętym miejscu. W chwili wielkiej namiętności zostali przemienieni w parę lwów. Od tamtej pory po wsze czasy Atalanta i Hippomenes będą żyć jako lew i lwica. Miejsce legendarnego wyścigu urządzonego przez Atalantę stało się atrakcją turystyczną w Arkadii – jeszcze w czasach cesarstwa rzymskiego było z dumą pokazywane wędrowcom. W Tegei, miejscu narodzin Atalanty, w świątyni wystawiano olbrzymie kły dzika kalidońskiego (dopóki cesarz August nie zabrał ich do Rzymu). Grecki podróżnik Pauzaniasz odwiedził świątynię około 180 roku n.e. i podziwiał piękno monumentalnego fryzu przedstawiającego polowanie na dzika, wykonanego w 350 roku p.n.e. przez znakomitego rzeźbiarza Skopasa. W latach osiemdziesiątych XIX wieku francuscy archeolodzy odkryli ruiny świątyni. Wykopali fragmenty wspaniałych rzeźb podziwianych przez Pauzaniasza, a były wśród nich psy gończe, herosi, łeb dzika kalidońskiego i Atalanta. Ołtarz cały był usłany kłami dzików składanymi przez pokolenia myśliwych w ofierze dla uczczenia pamięci Atalanty. Archeolodzy znaleźli też marmurowe reliefy lwa i lwicy symbolizujące przemianę Atalanty i Hippomenesa3.

12 | AMAZONKI

* Mity greckie ilustrowano na tysiącach starożytnych waz, w rzeźbach i innych dziełach sztuki, a historia Atalanty nie stanowi tu wyjątku. Szczególnie popularnym motywem było wielkie polowanie na dzika, które pojawiało się na malowidłach ściennych, w posągach i malunkach wazowych od VI wieku p.n.e. aż po okres rzymski. W sztuce greckiej Atalanta często była przedstawiana jako łowczyni z łukiem, włócznią, psem – i głową dzika. Kilka waz ukazuje moment, w którym Meleager przekazuje jej trofeum. Darowanie ukochanej zdobyczy z polowania było w starożytnej greckiej poezji i sztuce gestem erotycznym, co oznacza, że Meleager i Atalanta byli kochankami4. Artystyczne świadectwa jednak tylko pogłębiają niektóre tajemnice skomplikowanych, pełnych paradoksów dziejów Atalanty. Zdarza się na

Dacja

Mo Eu

b

G

Le

m S ka on m Perga

sb o

s

Fr y

a

id

ia

gi

Kyme Smyrna

os Sam a ien Pr

Sparta

Mor

M

j yz

na Mityle

kie

ea lfy De onea r e h C Beocja Chalkis Attyk Ko r a rauron yn t Me A B ga ten dia Mykeny a k ra y r A a Tyryns O l i mpi Tegea Trojdzena

r e Kalido cj n a

e

ge j s

ia

ll He

eE

Te s a l i a

r ja Tro ande

a

rz

efalaj Kynosk sa us i Skoto

nos Lem

L

EDONIA

MAC

on t

a

ri

Morze ara Marm

traka Samo

sp

Ili

a

Pyrrhichos

z e Śródziemne Mapa 1. Świat starożytnych Greków

Kaystros

z Efe

a Anae

Ka

ria

s karna Hali

ja

j

ic

T

c

a

r

Morze Czarne Bosfor

L

Atalanta, grecka Amazonka

| 13

przykład, że w scenach z polowania dziewczyna ma na sobie przewiązaną paskiem tunikę w zygzakowy wzór, miękką spiczastą czapkę i buty z wysokimi wywiniętymi cholewkami. Są to typowe elementy ubioru łuczniczek i łuczników z obcej krainy, którą Grecy nazywali Scytią. Strój ten zaczął się pojawiać w sztuce po pierwszych kontaktach Greków z ludami znad Morza Czarnego i ze stepów na styku Europy i Azji w VII wieku p.n.e. Eksperci od sztuki klasycznej starają się wyjaśnić, dlaczego Atalanta, grecka bohaterka, była ukazywana w scytyjskich strojach, takich jak te noszone przez Amazonki5. Kolejne pytania rodzi najwcześniejsze ze znanych nam przedstawienie polowania na dzika kalidońskiego na wspaniałej Wazie François odkrytej w 1844 roku. Spektakularny, przeszło półmetrowej wysokości krater na wino sygnowany przez malarza Klitiasa (ok. 570 r. p.n.e.) ukazuje ponad dwie setki ludzi, z czego wielu jest podpisanych. (Niestety w 1902 r. bezcenna waza rozbiła się na 638 kawałków, gdy strażnik z florenckiego muzeum cisnął w nią stołkiem. W pełni odrestaurowano ją dopiero w 1973 r.). Olbrzymiego dzika atakują Meleager, Peleus, Atalanta i inni greccy bohaterowie. Trzej łucznicy obecni w tej scenie stanowią jednak zagadkę. Jeden naciąga scytyjski łuk, ich kołczany są przytwierdzone u pasa, jak u Scytów, wszyscy trzej mają też charakterystyczne spiczaste czapki. Jeden jest podpisany imieniem Kimerios, co pozwala skojarzyć go z Kimeryjczykami, jednym z plemion ze Scytii. Imię drugiego łucznika, Toxamis, łączy greckie słowo oznaczające strzałę z irańskim przyrostkiem -mis. Dlaczego Atalancie w tym zasadniczo greckim micie mieliby towarzyszyć łucznicy wyglądający jak Scytowie?6 Atalanta była jedyną w greckich mitach i sztuce greckiej siłującą się bohaterką, a jej zapasy z Peleusem stały się także popularnym motywem wykorzystywanym w dziełach sztuki w wiekach późniejszych. W sportowych scenach Atalanta występuje w przepasce na biodra (perizoma), zwyk­le noszonej przez barbarzyńskich atletów. Albo nic nie osłania jej piersi, albo ma na sobie coś w rodzaju sportowego stanika (strophion), często wkładanego przez akrobatki, i skórzany czepiec treningowy. Seksualność niektórych detali na wizerunkach ukazujących zapasy sugeruje,

14 | AMAZONKI

1. Atalanta w stroju atlety (podpisana u góry). Czerwonofigurowy kyliks (czara do picia), Malarz Euaiona, V wiek p.n.e.

że w jej pojedynku z Peleusem mogło chodzić o coś więcej niż sport. Na jednym z malowideł wazowych z tyłu przepaski Atalanty jest wyhaftowany mały lew, co stanowi aluzję do jej charakteru i jej przyszłego mitycznego losu7. Przemiana Atalanty w lwicę również zdumiewa. Późniejsi łacińscy i średniowieczni komentatorzy usiłowali ją tłumaczyć jako boską karę i wy­ suwali przewrotne stwierdzenie, że lwy nie są w stanie współżyć z przedstawicielami swojego gatunku8. Ten osobliwy pogląd został zaakceptowany przez nowożytnych uczonych portretujących Atalantę jako „skazaną na wieczne polowanie” samotną lwicę, której „nigdy już nie będzie dane uprawiać seksu”. Zarówno ona, jak i jej kochanek zostali jednak zamienieni w lwy. A w klasycznej greckiej literaturze nie znajdziemy potwierdzenia, że wśród ówczesnych Greków panował dziwny pogląd na temat miłosnego życia tych zwierząt. Ta błędna teza na temat lwów często jest przypisywana rzymskiemu przyrodnikowi Pliniuszowi (I wiek n.e.),

Atalanta, grecka Amazonka

| 15

prawda jednak jest taka, że według słów Pliniusza lwy są wyjątkowo namiętnymi i zazdrosnymi partnerami i czasem krzyżują się z innymi wielkimi kotami. Przemiana kochanków w lwa i lwicę w chwili seksual­ nej rozkoszy wydaje się przejawem niespotykanej przyjemności, nie tyle karą, ile przychylną boską interwencją wobec pary, która nie chciała

2. Atalanta walcząca z Peleusem. Attycka amfora czarnofigurowa z Noli, Malarz Diosfosa, VI–V wiek p.n.e.

16 | AMAZONKI

podporządkować się tradycyjnym rolom w greckim małżeństwie9. Pod postacią lwów, najszlachetniejszych dzikich zwierząt – stworzeń znanych z tego, że wspólnie tropią i zabijają inną zwierzynę – towarzysze łowów i kochankowie, Atalanta i Hippomenes, mogli polować i kochać się po mityczną wieczność. Zamiana Atalanty w lwicę daje nam jednak mocno do myślenia. W zwyczajnym greckim społeczeństwie nie było miejsca dla kobiety kochającej polowania, walki z mężczyznami i swobodne włóczęgi. Odrzuciwszy styl życia greckich żon – ograniczający się do spraw domowych, dzieci i najbliższych krewnych – Atalanta stałaby się wyrzutkiem, zostałaby wykluczona przez społeczność. Mit ten wyraża silnie zagmatwane emocje, które niezależność i fizyczna sprawność Atalanty budziły u grec­ kich mężczyzn. Niektórzy, tak jak wujowie Meleagra, reagowali gniewem i agresją. Inni jednak, jak sam Meleager i Hippomenes, uważali, że Atalanta zasługuje na to, by żyć tak, jak chce. Było też wielu mężczyzn, którzy jej pożądali i byli gotowi narazić się na śmierć, byle zyskać możliwość spędzenia z nią reszty życia. Jak stwierdził starożytny pisarz Elian, żaden płochliwy mężczyzna nigdy nie zbliżyłby się do Atalanty, a tylko naj­odważniejsi byli w stanie odwzajemnić jej zuchwałe spojrzenie10. Mężczyźni, którzy zapragnęliby niezależnej partnerki, takiej jak Atalanta, nie znaleźliby jej w Grecji. Takie kobiety żyły wśród barbarzyńców na wybrzeżu Morza Czarnego. Kilka mitów opowiada o greckich bohate­rach pozostających w związkach z niezwykłymi kobietami z tamtych regio­nów. Jednym z nich był przywódca Argonautów Jazon, który na drugim brzegu Morza Czarnego zakochał się w bezwzględnie niezależnej Medei i sprowadził ją do Grecji (gdzie zyskała miano lwicy). Odyseusz wpadł w sidła miłości czarodziejki Kirke – jej imię wydaje się pochodzić z czerkieskiego, jednego z języków kaukaskich11. Grecki heros Tezeusz porwał z południowego brzegu Morza Czarnego wojowniczą księżniczkę – Amazonkę Antiopę – i przywiózł ją do Aten (zob. rozdział 16). Niektóre greckie dziewczęta marzyły być może o tym, by być jak Atalanta, nieustraszona łowczyni, która żyła po swojemu. Ich marzenia pryskały jednak w chwili osiągnięcia dojrzałości, gdy zgodnie z oczekiwaniami

Atalanta, grecka Amazonka

| 17

musiały wyjść za mąż i odtąd słuchać mężów. Młode Atenki uczestniczyły w rytuale nazywanym arkteia („niedźwiedzica”), podczas którego w świątyni Artemidy udawały dzikie niedźwiadki. Atalanta według mitu była „niedźwiadkiem” wychowanym przez niedźwiedzicę. Ten przejaw kultu Artemidy pozostaje zagadką, wiadomo jednak, że dziewczęta między innymi biegały w wyścigach, co także przywodzi na myśl Atalantę. Wśród artefaktów archeologicznych z sanktuarium ku czci Artemidy w Brauron znajdują się obrazki niedźwiedzi i biegnących dziewcząt oraz liczne zabawki i lalki ofiarowane bogini na zakończenie obrzędu wejścia dziewcząt w kobiecość12. Uczeni wierzą, że obrzędy „niedźwiedzicy” kładły nacisk na ujarzmienie nieokiełznanej, podobnej Atalancie natury młodych dziewcząt w ramach przygotowania do małżeństwa. Greccy pisarze – mężczyźni – często opisywali dorastające dziewczęta jako dzikie stworzenia pragnące wieść pozbawione ograniczeń życie Atalanty. Zamiast w lwice greckie panny miały jednak zostać przemienione w uległe matrony. Jeden z uczonych zajmujących się starożytnością wyraził ten koncept krótkim: „ich wewnętrzna Amazonka musiała umrzeć”13. Intrygujące jest pytanie, do kogo należały nasycone erotyzmem dzieła sztuki przedstawiające łowczynię i bohaterkę, która zbuntowała się przeciw greckim normom obowiązującym jej płeć. Okazuje się, że liczne wazy ozdobione wizerunkami Atalanty, takie jak Waza François, miały specyficzny kształt zaprojektowany specjalnie na prezenty ślubne. Atalanta pojawia się także na flakonach na damskie wonności. Dlaczego ilus­tracje przedstawiające właśnie Atalantę zostały uznane za odpowiednie dla nowożeńców i kobiet? Obraz Atalanty – ikony „perwersji społecznej i seksualnej”, kobiety, która zdołała uniknąć małżeńskiego jarzma – można by raczej uznać za wyjątkowo „niepokojący” podarunek dla panny młodej, zauważa jedna z badaczek starożytności. Czy przedstawienia Atalanty, jak twierdzą niektórzy, rzeczywiście miały służyć za negatywny przykład, przestrogę dla pary młodej zarówno przed nadmierną żądzą, jak i przesadną powściągliwością? Czy takie dary naprawdę symbolizują „okiełznanie dzikuski przez cywilizowanego greckiego mężczyznę”?14

18 | AMAZONKI

Jak wiadomo, Atalanty nigdy nie dało się okiełznać. Popularność jej wizerunku w sztuce publicznej i prywatnej – w szczególności na wazach ślubnych i kobiecych przedmiotach osobistych – rodzi dręczące pytania o prywatne życie Greków15. Być może opowieści o nieposkromionej dziewczynie i przedstawiające ją ilustracje pozwalały Greczynce w jej własnym domu i zaciszu małżeńskiej sypialni ujrzeć siebie jako Atalantę, a może nawet lwicę. Atalanta była też przedstawiana na greckich wazach używanych na typowo męskich spotkaniach. Mężczyźni zatem t a k s a m o j a k kobiety chętnie otaczali się pełnymi życia wizerunkami silnej, niezależnej dziewczyny – oglądanie tych obrazów obu płciom zapewniało przyjemność i pożywkę dla rozmyślań. Popularność mitu o Atalancie pokazuje, że Grecy i Greczynki potrafili zachwycić się opowieścią o energicznej, młodej kobiecie wolnej od ograniczeń narzucanych przez zasady społeczne i tradycyjne małżeństwo. Pomimo rozdźwięku i niejednoznaczności uczuć rozpalanych myślą o równości kobiet wobec mężczyzn greckie społeczeństwo lubowało się w opowieściach o bohaterach i bohaterkach wspólnie i na równych prawach uczestniczących w ryzykownych polowaniach oraz innych przygodach pełnych niebezpieczeństw i chwały. Im bliżej poznaje się Atalantę, tym bardziej wydaje się ona zagadkowa. Już w samym jej imieniu jest coś niezwykłego. Brzmienie wyrazu oznaczającego w starożytnej grece „równa” lub „równoważna” – Atalanta – bardzo przypomina wyrażenie w starożytnym kaukaskim języku używanym w Abchazji (na północnowschodnim wybrzeżu Morza Czarnego) oznaczające „on dał jej coś” albo „coś przed nią położył”. Czyżby fraza ta odnosiła się do ofiarowania trofeum z dzika lub rzucenia przed Atalantę złotych jabłek? Grecy słynęli z zamiłowania do tworzenia greckich etymologii dla zapożyczonych obcych wyrazów (zob. rozdziały 1 i 5). Wersje grecka i abchaska tego imienia zatem się dopełniają i w obu przypadkach zgadzają z treścią mitu o Atalancie. Niektórzy uczeni stawiają tezę, że polowanie na dzika kalidońskiego może zawierać elementy folkloru scytyjskiego – fascynujące przypuszczenie.

Atalanta, grecka Amazonka

| 19

Co ciekawe, inna fraza o abchaskim brzmieniu pojawia się w inskrypcji na malunku wazowym przedstawiającym Atalantę w pojedynku zapaśniczym z Peleusem i opisuje dziewczynę jako „kędzierzawą” (zdjęcie 2). Przetłumaczona niedawno starożytna abchaska saga opowiada o silnej, młodej kobiecie Gundzie Pięknej (nazywanej też Bohaterską Panią), która przysięgła, że poślubi tylko tego mężczyznę, który zdoła pokonać ją w zapasach. Dziewięćdziesięciu dziewięciu młodych zalotników prze­ grało – Gunda obcinała im uszy i znaczyła pokonanych piętnem. Wreszcie zmierzyła się z krzepkim młodzieńcem z odległej krainy, któremu udało się wygrać pojedynek, choć ten trwał cały dzień i wstrząsnął ziemią. Młodzi potem żyli długo i szczęśliwie16. Ślubne wyzwanie Atalanty mogło w greckim kontekście szokować, ale w tradycjach kaukaskiej, perskiej i wśród koczowników stepowych motyw energicznej młodej kobiety urządzającej zawody dla potencjalnych zalotników był wszechobecny (zob. rozdziały 22 i 24). Nic dziwnego, że opowieść o Atalancie wywołuje konsternację u badaczy starożytności zastanawiających się nad sednem tego mitu. Ci usiłujący pochwycić umykające znaczenie twierdzą, że Atalanta jest wcieleniem wielu sprzeczności. Mówi się, że uosabia aseksualną czystość, a j e d n o­ c z e ś n i e dziki, zwierzęcy seks; odrzuca macierzyństwo, a l e rodzi syna, który staje się bohaterem; reprezentuje ponętne dziewczęta i młodych chłopców; jest z a r ó w n o ścigającą, jak i ściganą, zagrożeniem dla męs­kiego porządku i obiektem pożądliwej miłości; zabija mężczyzn, l e c z t a k ż e mężczyzn kocha. Atalanta to „studium niejednoznaczności”, „melanż sprzecznych zachowań”. Większość uczonych dochodzi do wniosku, że mit o Atalancie najprawdopodobniej stanowił część obrzędu inicjacji dla greckich c h ł o p c ó w, a jednocześnie służył za antywzorzec dla d z i e w c z ą t. Wielki francuski badacz starożytności Jean-Pierre Vernant przyznał, że „wszystko, co dotyczy Atalanty, tak strasznie się gmatwa”17. Atalanta jest w greckiej mitologii postacią jedyną w swoim rodzaju, postacią, która jak w soczewce skupia napięcie między dwiema przeciwnościami, lękiem i pożądaniem, przez co wywołuje niepokój u Greków

20 | AMAZONKI

uciskających swoje żony i córki. Jest Greczynką zupełnie nietypową. Jej życie to idylla – Atalanta włóczy się po dziczy, uczestniczy w polowaniach i zawodach sportowych, gdy są to rozrywki zwyczajowo zarezerwowane dla mężczyzn. Jest śmiała, uzbrojona i niebezpieczna, broni się za pomocą łuku i włóczni, rzuca wyzwania mężczyznom, zabija ich i zdobywa godne herosa zaszczyty w zdominowanej przez płeć męską ekspedycji. Odrzuca tradycyjne małżeństwo i czerpie przyjemność z seksu z kochankami, których sama sobie wybiera18. Atalanta była wyrzutkiem, postacią samotną, odizolowaną. Podobna do niej grecka dziewczyna pozostawała mitycznym marzeniem. Grecy jednak słyszeli o miejscu, w którym osoba taka jak Atalanta idealnie by się odnalazła, o krainie, w której znalazłaby siostrzeństwo, akceptację społeczną i męskie towarzystwo. Jej miejsce było wśród Amazonek.

KIM BYŁY AMAZONKI? W mitologii greckiej mowa jest o gorliwych wojowniczkach z egzotycznych wschodnich krain, kobietach równie odważnych i sprawnych w walce jak najwięksi greccy herosi. Amazonki były ważnymi postaciami nie tylko legendarnej wojny trojańskiej, lecz także kronik największego greckiego miasta-państwa, Aten. Każdy wielki bohater mitu – Herakles, Tezeusz, Achilles – dowodził swojej waleczności przez pokonanie potężnej walecznej królowej i jej armii kobiet. O tych chwalebnych zmaganiach z mężobójczyniami z obcych krajów opowiadały ustne podania i spisane eposy, a także ilustracje na niezliczonych dziełach sztuki w całym świecie grecko-rzymskim. Również sławne postaci historyczne – wśród nich król Cyrus z Persji, Aleksander Wielki i rzymski dowódca wojskowy Pompejusz – zetknęły się z Amazonkami. Autorzy greccy i łacińscy nigdy nie wątpili w istnienie wojowniczek w odległej przeszłości, a wielu donosiło, że kobiety żyjące jak Amazonki wciąż zamieszkiwały obszary nad Morzem Czarnym i w głębi lądu19. Współcześni uczeni tymczasem zazwyczaj spychają Amazonki do świata greckiej wyobraźni.

Atalanta, grecka Amazonka

| 21

Czy jednak Amazonki istniały naprawdę? Choć długo wierzono, że są postaciami całkowicie fikcyjnymi, obecnie istnieje przytłaczająca mnogość dowodów na to, że podania o nich krążące wśród Greków i w innych starożytnych społeczeństwach w dużej mierze opierały się na faktach historycznych20. U wędrownych jeździeckich ludów zasiedlających stepy, znanych Grekom jako Scytowie, kobiety wiodły to samo surowe życie pod gołym niebem co mężczyźni. To wojownicze plemię „nie posiada miast, a nawet nie ma stałych siedzib”, jak pisał starożytny historyk. „Lud [to jest] wojowniczy, miłujący wolność, nieujarzmiony i do tego stopnia dziki i okrutny, że nawet kobiety przy boku mężów biorą udział w wojnach”21. Badania archeologiczne pokazują, że mniej więcej trzy na cztery kobiety z wędrownych stepowych plemion były aktywnymi wojowniczkami pogrzebanymi z bronią. Ich styl życia – jakże odmienny od domowego odosobnienia greckich panien i żon – władał wyobraźnią Greków. Za jedyne ich paralele w greckiej rzeczywistości można uznać rzadkie przypadki żon zmuszonych bronić rodzin i miast przed najeźdźcami pod nieobecność mężów. Mit Atalanty wydaje się sugerować, że dziewczynka wychowywana blisko natury wyrośnie na kogoś w rodzaju Amazonki. W rzeczywistości „pójście drogą Amazonki” było opcją dla dziewcząt, które na stepie od dzieciństwa uczyły się jeździć konno i strzelać z łuku. Dzięki „czynnikowi wyrównującemu”, jakim było połączenie jazdy konnej i łucznic­ twa, kobiety mogły być równie szybkie i zabójcze jak mężczyźni. Czy to z wyboru, czy to przymuszone przez okoliczności zwyczajne Scytyjki bywały myśliwymi i wojowniczkami bez wyrzekania się kobiecości, męskiego towarzystwa, seksu czy macierzyństwa. Uniwersalne dążenie do znalezienia równowagi i harmonii pomiędzy mężczyznami i kobietami, istotami tak do siebie podobnymi, a zarazem tak bardzo różnymi, stanowi fundament wszystkich opowieści o Amazonkach. To odwieczne napięcie pomaga wyjaśnić, dlaczego wojowniczki były bohaterkami tyluż romansów, ilu historii wojennych. *

22 | AMAZONKI

Podsumujmy: Amazonki, wojownicze kobiety, które w greckiej mitologii walczyły z Heraklesem i innymi herosami, przez długi czas były uznawane za twór bujnej greckiej wyobraźni. Prowadzące amazońskie życie kobiety były jednak prawdziwe – choć same mity powstały jako wytwór fantazji. Archeologiczne wykopaliska pokrytych wojennymi bliznami żeńskich szkieletów pochowanych z bronią dowodzą, że wojownicze kobiety naprawdę żyły wśród koczowników ze scytyjskich stepów Eurazji. Amazonki były zatem Scytyjkami – a Grecy zrozumieli to na długo przed odkryciami nowoczesnej archeologii. Nie tylko Grecy jednak snuli opowieści o Amazonkach. O ekscytujących przygodach wojowniczych bohaterek ze stepów opowiadano w wielu starożytnych kulturach poza Grecją. Naszym celem jest oddzielenie mitu od faktów. To pierwsze pełne kompendium wiedzy o dziejach Amazonek i legendach na ich temat krążących w starożytnym świecie ma przynieść odpowiedź na pytanie, co w rzeczywistości kryło się za opowieściami. Będziemy drążyć głęboko i sięgać daleko, by odsłonić ukryte fakty i zrozumieć dokonane niedawno zaskakujące odkrycia dotyczące wojowniczek zmitologizowanych jako Amazonki. Skąd mamy pewność, że żyjące jak Amazonki kobiety naprawdę istniały w starożytności? Czy naprawdę obcinały sobie jedną pierś? Czy miały tatuaże? A co z ich życiem seksualnym? Dlaczego wolały spodnie od spódnic? Jakie środki odurzające stosowały? Jak trenowały swoje konie? Jaka była najbardziej śmiercionośna broń Amazonek i jakie zadawała obrażenia? Na kartach tej książki znajdą się odpowiedzi na wszystkie te pytania i wiele innych, a podstawą do ich udzielenia będą starożytne źródła i najnowsze osiągnięcia archeologii, historii, etnologii, lingwistyki i prac badawczych. Gdy już będziemy wiedzieli, jak wyglądało życie prawdziwych wojowniczek, słynne Amazonki z klasycznych mitów i legend ożyją na nowo i ukażą się nam z zadziwiającą wyrazistością. Dlaczego Herakles zabił Hipolitę, królową Amazonek, zamiast zostać jej kochankiem? Jaki los spotkał Antiopę, jedyną Amazonkę, która poślubiła greckiego herosa? Dlaczego Amazonki najechały na Ateny – i kto w tym starciu wygrał? Czy Achilles i Amazonka Pentezylea w alternatywnym świecie mogliby zostać

Atalanta, grecka Amazonka

| 23

przyjaciółmi? Jak to się stało, że grupa Amazonek dopłynęła do Rzymu? Kim była piękna królowa, która ścigała po Azji Aleksandra Wielkiego? Ostatnia część prezentuje Amazonki tak, jak nigdy wcześniej nie były postrzegane – z perspektywy innej niż grecka. Zamiast spoglądać z Grecji na barbarzyński wschód, zawędrujemy poza rubieże śródziemno­ morskiego świata, odbędziemy podróż wokół Morza Czarnego i Morza Kaspijskiego, a potem przez stepy, lasy, góry i pustynie, by poznać historie opowiadane przez starożytnych Scytów i ich sąsiadów z Persji i Egiptu, z Kaukazu, Azji Środkowej czy Indii. Na koniec dotrzemy do Chin i spojrzymy na zachód ku „Wielkiej Dziczy” i Xiongnu, jak Chińczycy w swoim języku nazywali koczownicze plemiona, których kobiety brutalnością dorównywały mężczyznom. Obszerna Encyclopaedia Amazonica, obejmująca zasięgiem obszar od Morza Śródziemnego po Wielki Mur Chiński, siłą rzeczy zawiera mnóstwo nieznanych nazw własnych ludzi i miejsc będących świadectwem ogromnej popularności podań o wojowniczych kobietach w starożyt­ ności. Spodziewając się, że niektórzy czytelnicy zechcą szybciej przejść do przodu i skupić się od razu na rozdziałach, które najbardziej ich interesują, zamieściłam liczne odsyłacze do poszczególnych dyskusji.