debaty
rozmowa
idee
kultura
Ludobójstwo Ormian – jak współczesna Armenia radzi sobie z pamięcią o tragicznych wydarzeniach sprzed stu lat? — s. 42
Pia˛ty wymiar bezpieczen ´ stwa – w jaki sposób cyberterroryzm i cyberprzestępczość zmieniły doktrynę obronną? — s. 51
Teologia Wojtyły – czy Jana Pawła II można wydobyć z religijnej popkultury? Dyskutują J. Makowski i ks. G. Strzelczyk — s. 68
Debiutanci – kim są, jaką literaturę tworzą? O wyobraźni, która przekracza granice gatunku, pisze A. Marchewka — s. 98
Nr
719
cena: 19,90 zł | vat 5% (w prenumeracie: 13 zł) kwiecien ´ (04) 2015
Bracia i wrogowie Antysemityzm katolików Działań na rzecz dialogu katolicko-żydowskiego jest niewiele. A nawet oficjalne wydarzenia są niechętnie przyjmowane przez duchownych. Dlaczego tak rzadko słyszymy z ambon o grzechu antysemityzmu? Kiedy Kościół w Polsce rozliczy się ze swoich ciemnych kart? W jaki sposób pomaga katolikom uporać się z postawami wrogości wobec Żydów?
indeks 383716
— s. 8‒41
1 Dominika kozłowska
Paradoks? Niekoniecznie
P
olski Kościół jako jeden z niewielu w Europie obchodzi Dzień Judaizmu. Uroczystości każdego roku odbywają się w innej diecezji. Uczestniczą w nich biskupi, reprezentanci Komitetu ds. Dialogu z Judaizmem. Jednocześnie to właśnie w Polsce działa stacja radiowa, która w raporcie Departamentu Stanu USA określona została jako jedna z najbardziej antysemickich w Europie. I pomimo wrogiej Żydom postawy i głoszenia treści niezgodnych z posoborowym nauczaniem Kościoła odnośnie do judaizmu cieszy się ona poparciem niemałej części episkopatu. Dlaczego inicjatywy przyczyniające się do rozwoju dialogu religijnego nie idą w parze z działaniami mającymi na celu piętnowanie antysemickich zachowań? Szczególnie że tych jest naprawdę sporo: akty wandalizmu wobec żydowskich miejsc kultu, wzywające do nienawiści napisy na murach oraz na portalach społecznościowych i „opiniotwórczych” stronach internetowych. W publikowanych w Temacie Miesiąca tekstach Marty Duch-Dyngosz, Stanisława Krajewskiego i Janusza Poniewierskiego odnaleźć możemy znacznie więcej przykładów codziennego, dla nas często niewidocznego antysemityzmu.
W adhortacji Evangelii gaudium papież Franciszek przypomina najważniejsze tezy posoborowej katolickiej teologii judaizmu: przymierze Izraela z Bogiem nigdy nie zostało odwołane, dlatego powinniśmy powstrzymać się od prób nawracania Żydów. Zamiast tego – być otwarci na przyjmowanie wartości judaizmu, ale mieć również świadomość, że niektóre przekonania chrześcijańskie są nie do przyjęcia przez wyznawców judaizmu. Jakie są zatem przyczyny zaślepienia części polskiego społeczeństwa? Czy wszystko można tłumaczyć nieznajomością oficjalnych dokumentów Kościoła? Dlaczego działalność ks. Stanisława Musiała na rzecz pojednania i dialogu bywa określana jako „kontrowersyjna”, podczas gdy za kontrowersyjne nie są uznawane historie rzekomego mordu rytualnego albo wciąż powtarzane tezy o odpowiedzialności Żydów za śmierć Jezusa? Marta Duch-Dyngosz w przywoływanym już tekście podkreśla, że wiara w żydowski spisek łączy się z antysemityzmem nowoczesnym, czyli przekonaniem, że Żydzi mają zbyt duży wpływ na gospodarkę, politykę i kulturę – jednym słowem: rządzą światem. „Wiele wskazuje na to, że w antyjudaizmie i późniejszym chronologicznie antysemityzmie nowoczesnym należy widzieć kontynuację tradycji postrzegania Żydów jako wrogów. Widoczne stają się wówczas ich wzajemne odniesienia, niekiedy nawet splot kryjących się za nimi wyobrażeń obserwowany np. w powojennej Polsce”. Analizy podjęte w Temacie Miesiąca prowadzą nas do wniosku, że źródłem problemu, pozwalającym jednocześnie wyjaśnić słabe przełożenie pozytywnych działań na rzecz dialogu na społeczne postawy katolików, jest brak otwartego, uczciwego, głębokiego i przeprowadzonego na szeroką skalę rozliczenia z antyjudaistyczną spuścizną polskiego katolicyzmu. Debaty na temat udziału polskich katolików w zagładzie Żydów budziły nieraz głęboki sprzeciw członków Kościoła. Podsycały także mechanizm kompensacji: podkreślania zasług Sprawiedliwych, liczenia „polskich”, w domyśle: „katolickich”, ofiar Holokaustu. Tak jakby zgładzeni Żydzi również nie byli nasi, „polscy”. W przyszłym roku obchodzić będziemy 70. rocznicę pogromu kieleckiego. Trudno nie zadać pytania: dlaczego nie doczekaliśmy się jeszcze solidnych badań historycznych, które mogłyby stać się przyczynkiem do poważnej dyskusji o stosunku polskich duchownych do polskich Żydów? Dlaczego soborowa rewolucja i nasze lokalne doświadczenia nie znajdują odzwierciedlenia w treści programu lekcji religii? Przecież bez przyjęcia wartości judaizmu nie można być dobrym chrześcijaninem, o czym przypomina nam również papież Franciszek.
2 kwiecień 2015 nr 719 iDEE
obrazy blade, mgliste
Przywracanie świętego do życia, Z Jarosławem Makowskim i ks. Grzegorzem Strzelczykiem rozmawia Artur Madaliński
78
Różnorodność chińskiej religijności, Małgorzata Religa
FoT. MUZEUM NAroDoWE W WArSZAWIE
105
68
TEmaT miEsiĄCa: BRaCia i wRoGowiE. anTysEmiTyzm kaTolików W jaki sposób pomaga się katolikom uporać z wciąż żywymi postawami wrogości wobec Żydów? Dlaczego tak rzadko słyszymy z ambon o grzechu antysemityzmu? 8
Rekolekcje narodowe, Marta Duch-Dyngosz
18
Co mnie uwiera, Stanisław Krajewski
24
Czy istnieje na to jakieś lekarstwo?, Janusz Poniewierski
29
Bracia i ojcowie, Z Markiem Nowakiem OP rozmawia Jakub Drath
34
Kapłan bliźniego, Agata Listoś-Kostrzewa
DEBaTy 42
Przeszłości nie można przewidzieć, Zbigniew Rokita
51
Piąty wymiar bezpieczeństwa, Z Krzysztofem Lidelem rozmawia Michał Jędrzejek
56
Stara-nowa wojna, Jakub Muchowski
56
stara-nowa wojna
3 sTałE RUBRyki 66
Józefa Hennelowa: Coraz bliżej albo coraz mniej
67
Justyna Bargielska: Z pułapki w pułapkę
124 Jerzy Illg: Mój przyjaciel wiersz
42
przeszłości nie można przewidzieć
FoT. EITAN SIMANor/PHoToDISC GETTy
ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30‒105 Kraków tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502 www.miesiecznik.znak.com.pl e-mail: miesiecznik@znak.com.pl
JUBilEUsz 90
90. urodziny Józefy Hennelowej. Otwartość i wileńskość, Andrzej Romanowski
lUDziE – ksiĄŻki – zDaRzEnia 98
O czym mówimy, kiedy mówimy o debiucie, Anna Marchewka
105 Obrazy blade, mgliste, Piotr Kosiewski 110 Odległa bliskość, Marta Duch-Dyngosz 114 Rodzina w opozycji, Jan Olaszek 117 Nie wszystko, co stałe, rozpływa się w powietrzu, Jakub Muchowski
FoT. PA/PAP
120 Katastrofa nowoczesności?, Krzysztof Wołodźko
redakcja: Mateusz Burzyk, Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Krystyna Strączek, Karol Tarnowski, Henryk Woźniakowski zespół: Wojciech Bonowicz, Bohdan Cywiński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, Jarosław Gowin, Stanisław Grygiel, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, Janina Ochojska-Okońska, bp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Stefan Wilkanowicz współpraca: Andrzej Brylak, Paulina Bulska, Piotr Cebo, Aleksander Gomola, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Cezary Kościelniak, Daniel Lis, Artur Madaliński, Anna Mateja, Andrzej Muszyński, Tomasz Ponikło, Jolanta Prochowicz, Adam Puchejda, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz opieka artystyczna: Władysław Buchner projekt okładki: Władysław Buchner skład i łamanie: Barbara Sadowska projekt graficzny pisma: Marek Zalejski/Studio Q fotoedycja: Marcin Kapica korekta: Barbara Gąsiorowska druk: Drukarnia Colonel, Kraków, ul. Dąbrowskiego 16 nakład: 1600 egz. promocja i reklama: Monika Gałka, tel. (12) 61 99 530, e-mail: galka@znak.com.pl prenumerata: Joanna Dyląg, tel. (12) 61 99 569, e-mail: dylag@znak.com.pl Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione.
121 Ahistoryczna gorycz ahistoryczności, Miłosz Puczydłowski 126 Jakie były fakty – nie poszlaki. Odpowiedź o. Józefowi Puciłowskiemuu, Łukasz Garbal
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
A oto powstało wielkie trzęsienie ziemi. Albowiem anioł Pański zstąpił z nieba, podszedł, odsunął kamień i usiadł na nim. Postać jego jaśniała jak błyskawica, a szaty jego były białe jak śnieg. Ze strachu przed nim zadrżeli strażnicy i stali się jakby umarli. Mt 28, 2–4
Albrecht D端rer (1471-1528) Zmartwychstanie, 1510 r., drzeworyt , The National Gallery of Art , Waszyngton, USA
6 temat miesiąca
Grzech
ZNAK 04•2015
Co szósty Polak uważa, że „Żydzi mają tyle kłopotów, ponieważ Bóg ukarał ich za ukrzyżowanie Chrystusa”. Czy poczucie bezkarności tych, którzy jawnie głoszą wrogie wobec Żydów treści, łączy się z milczeniem polskiego Kościoła na temat własnej antyjudaistycznej przeszłości? Jak tłumaczyć żywotność legendy rzekomego mordu rytualnego?
7
antyjudaizmu
25 stycznia 2007 r., Koszalin. Billboard z podobiznami znanych osób, m.in. prezydenta Lecha Kaczyńskiego, Andrzeja Leppera, Szymona Majewskiego, Moniki Olejnik. Po interwencji policji plakat po kilku godzinach zdjęto | fot. Dzięki uprzejmości petera fussa
04•2015 ZNAK