debaty
idee
kultura
dodatek specjalny
Z Tadz˙ykistanu – o islamizacji kraju, tęsknocie za sowieckimi rządami i azjatyckiej mentalności mieszkańców — s. 38
Bóg odnalazł mnie w mroku – opowieść osoby transpłciowej o zmaganiach ze sobą, ludźmi i Kościołem w Polsce — s. 60
Polska animacja autorska – o międzynarodowych sukcesach młodych twórców „artystycznych bazgrołów” — s. 96
Opowiadanie wigilijne Muszyn ´ skiego: „święta były już tylko słowami, istniały, dopóki je wypowiadałam” — s. 56
Nr
715
cena: 19,90 zł | vat 5% (w prenumeracie: 13 zł) grudzien (12) 2014 | nakład 2100 egz.
iSSN 0044-488X
indeks 383716
Czy postępująca łatwość gromadzenia dóbr nie domaga się większego namysłu nad sposobem ich użytkowania i wykorzystania? Kto decyduje o tym, co jeszcze przydatne, a co już nie? Gdzie są granice przyzwoitego stanu posiadania? Odpowiadają: Bauman, Dymek, Ryś, Sobierajski, Ugrešić — s. 6‒37
1 Dominika Kozłowska
Inny w Kościele
N
ie mogą wstępować w związek małżeński ani przyjmować sakramentu kapłaństwa. Przynajmniej według oficjalnego nauczania Kościoła. Miewają także trudności podczas spowiedzi: z użyciem przez kapłana właściwych, męskich bądź żeńskich, końcówek. Problemem jest również pochówek: samo pożegnanie, a następnie umieszczenie nowego imienia bądź nazwiska na płycie nagrobnej.
Mowa o osobach transpłciowych, szczególnie tych po chirurgicznej korekcie płci, które zdecydowały się na prawną zmianę danych metrykalnych. I choć skala zjawiska nie jest duża, według szacunków badaczy waha się ona od 0,003% do 0,01% populacji, ważne, aby ten temat znalazł miejsce w świadomości społecznej, ale także w świadomości wspólnoty Kościoła. Powodów jest sporo. Część z nich można na własną rękę odnaleźć w tekstach publikowanych w grudniowych Ideach. W tym miejscu pragnę zwrócić uwagę na tylko niektóre z nich. Pierwszy dotyczy stosunku do inności i pytań, na które nie mamy odpowiedzi. Spośród różnych kręgów inności, które coraz lepiej rozpoznajemy w naszych wspólnotach, ten zalicza się do najsłabiej opisanych. Podczas odbywającego się niedawno synodu dotyczącego rodziny padły pytania o osoby homoseksualne i żyjące w związkach niesakramentalnych. Ze względu na skalę zjawiska nie podjęto jednak kwestii transpłciowości. Również sama nauka wciąż nie zna odpowiedzi na wiele pytań. Nie znamy genezy transpłciowości i nie zawsze umiemy skutecznie pomóc każdej osobie, która zmaga się z własną tożsamością płciową. Dlatego Kościół wstrzymuje się z decyzjami do czasu, aż zyskamy większą wiedzę. Ale przecież niezależnie od tego, czy nauka wyjaśniła już wszystkie niejasności, nic nie zwalnia nas z pełnego szacunku i miłości stosunku do osób transpłciowych. Każdy z nas jest kobietą i mężczyzną. A właściwa tożsamość płciowa określana jest w chwili narodzin przez lekarza lub położną. Dziś wiemy, że samo pojęcie płci biologicznej jest złożone. Składa się na nią płeć chromosomalna, gonadalna, fenotypowa. I nie zawsze pozostają one ze sobą w zgodzie. Co więcej, debata dotycząca gender, czyli płci kulturowej, uświadomiła nam także, że na tożsamość człowieka składa się nie tylko płeć biologiczna, ale i role społeczne oraz cechy charakteru, które wiążemy z faktem bycia kobietą lub mężczyzną. Osoby transpłciowe nie podważają zasady binarności: wręcz przeciwnie, w dramatyczny sposób uświadamiają nam, jak ważne jest życie w zgodzie z własną płcią. Przez to zmuszają nas do zadania sobie pytania o to, co wyznacza naszą tożsamość płciową: chromosomy, pierwszo- lub drugorzędne cechy płciowe, a może wychowanie. Droga do pełnej wewętrznej integracji osoby transpłciowej jest ogromnie trudna i za każdym razem inna. Nie ma tu gotowych scenariuszy ani sprawdzonych rozwiązań. Dla jednych wystarczające jest już samo ujawnienie transpłciowości i zmiana końcówek fleksyjnych na zgodne z własnym sposobem postrzegania swojej tożsamości. Inni decydują się na kolejny krok, czyli terapię hormonalną, pozwalającą na nowo przeżyć okres pokwitania i w pełniejszy sposób wejść w nowe role społeczne. Wiele osób transpłciowych decyduje się na pełną korektę płci, obejmującą również szereg zabiegów chirurgicznych. Ważne, aby prawodawcy regulujący te kwestie dopuszczali jak najszerszy wachlarz procedur medycznych i zasad zmiany danych metrykalnych. Kolejny argument, nawiązując do tytułu jednej z książek Susan Sontag, można by określić mianem stosunku do widoku cudzego cierpienia. Jeżeli, o czym mówi papież Franciszek, Kościół jest szpitalem polowym, to skandalem jest, że osoby transpłciowe w chwilach najtrudniejszych decyzji nie znajdują wsparcia w tej wspólnocie. A przecież w języku polskim mamy imię, tak ważne dla katolików, które nie zna podziału na płeć: Maria.
„Oto poczniesz i porodzisz Syna, któremu nadasz imię Jezus. Będzie On wielki i będzie nazwany Synem Najwyższego” Łk 1,31–32a
Zwiastowanie, autorstwo przypisywane Marco Dente (lata twórczości 1515–1527), The Elisha Whittelsey Collection/ The Metropolitan Museum of Art
4 grudzień 2014 nr 715 TEMAT MIESIĄCA: XI: NIE MARNUJ W którym momencie nabywanie dóbr przybiera postać zbytku i marnotrawstwa? Czy ilość produkowanych śmieci nas nie przerośnie? Na ile możliwe jest stuprocentowe spożytkowanie żywności? 8 Śmieć, Zygmunt Bauman 13 Zmarnowane obiady, Marta Dymek 18 Zaprojektowana bezużyteczność, Zdzisław Sobierajski 22 Syta cnota to za mało, Z bp Grzegorzem Rysiem rozmawiają Agnieszka Rudziewicz i Mateusz Burzyk 29 Archiwomania, Dubravka Ugrešić
104
fot. Wydawnictwo Komiksowe
„mój chłodny ojcze szaleńcze”
DEBATy 38 W Tadżykistanie bez zmian. Notatki z podróży, Radosław Stryjewski 47 Po (nie)widzialnej Galicji, Z Martinem Pollackiem rozmawia Urszula Pieczek 52 Teologia – po co to komu? Część 3: Tylko Biblia?, Robert M. Rynkowski
idee 60 Bóg odnalazł mnie w mroku, Opowieści Kingi Kosińskiej wysłuchał Marcin Dzierżanowski 70 Boskie DNA, Z ks. Jackiem Prusakiem SJ rozmawia Dominika Kozłowska 74 Transseksualizm – zaburzenie czy płciowy nonkonformizm?, Jacek Bielas
w tadżykistanie bez zmian
38
5
29
archiwomania
LUDZIE – KSIĄŻKI – ZDARZENIA 96 (R)ewolucje. Współczesna polska animacja autorska, Hanna Margolis 104 „Mój chłodny ojcze szaleńcze”, Monika Świerkosz 110 Mikołaja Grynberga poszukiwanie życia, Grażyna Szwat-Gyłybowa 114 Cóż po Brzozowskim w czasie marnym?, Krzysztof Wołodźko 119 Ojciec Krąpiec a SB: nie rzucajmy kamieniem, Łukasz Garbal
fot. Aleksiej Kudienko/RIA Novosti/East News
122 W odpowiedzi na tekst Łukasza Garbala, Józef Puciłowski OP
STAŁE RUBRYKI 54 Józefa Hennelowa: Coraz bliżej albo coraz mniej 55 Justyna Bargielska: Z pułapki w pułapkę 126 Jerzy Illg: Mój przyjaciel wiersz
Dodatek specjalny 56 Andrzej Muszyński: Wyznanie Śniętej Szmiry 82 Ankieta „Znaku”: Jezus według Kołakowskiego, Agata Bielik-Robson, ks. Michał Heller, Robert Pawlik, ks. Grzegorz Strzelczyk, Stanisław Obirek
fot. Jemal Countess/Wireimage/Getty
ul. Tadeusza Kościuszki 37, 30‒105 Kraków tel. (12) 61 99 530, fax (12) 61 99 502 www.miesiecznik.znak.com.pl e-mail: miesiecznik@znak.com.pl redakcja: Marta Duch-Dyngosz, Monika Gałka, Dominika Kozłowska (redaktor naczelna), Urszula Pieczek, Janusz Poniewierski, Agnieszka Rzonca, Krystyna Strączek, Karol Tarnowski, Henryk Woźniakowski zespół: Wojciech Bonowicz, Bohdan Cywiński, Tomasz Fiałkowski, Tadeusz Gadacz, Jarosław Gowin, Stanisław Grygiel, ks. Michał Heller, Józefa Hennelowa, Wacław Hryniewicz OMI, Jerzy Illg, Piotr Kłodkowski, ks. Jan Kracik , Janina Ochojska-Okońska, bp Grzegorz Ryś, Władysław Stróżewski, Stefan Wilkanowicz współpraca: Andrzej Brylak, Paulina Bulska, Mateusz Burzyk, Piotr Cebo, Aleksander Gomola, Ilona Klimek, Elżbieta Kot, Cezary Kościelniak, Daniel Lis, Anna Mateja, Tomasz Ponikło, Jolanta Prochowicz, Adam Puchejda, Miłosz Puczydłowski, Justyna Siemienowicz opieka artystyczna: Władysław Buchner projekt okładki: Władysław Buchner skład i łamanie: Barbara Sadowska projekt graficzny pisma: Marek Zalejski/Studio Q fotoedycja: Marcin Kapica korekta: Barbara Gąsiorowska druk: Drukarnia Colonel, Kraków, ul. Dąbrowskiego 16 promocja i reklama: Monika Gałka, tel. (12) 61 99 530, e-mail: galka@znak.com.pl prenumerata: Joanna Dyląg, tel. (12) 61 99 569, e-mail: dylag@znak.com.pl Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo ich redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść zamieszczanych ogłoszeń. Rozpowszechnianie redakcyjnych materiałów publicystycznych bez zgody wydawcy jest zabronione. Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego
6 temat miesiąca ZNAK 12•2014
Od nadmiaru do umiaru Już nie niedobór, ale nadmiar rzeczy stanowi problem świata Zachodu. Ilość produkowanych dóbr wciąż rośnie, a logika kapitalizmu podpowiada konsumentom nieustanne zwiększanie stanu posiadania. Dostęp do produktów i możliwość swobodnego nimi dysponowania wzmagają poczucie indywidualnego bezpieczeństwa i komfortu. Jednocześnie jednak kumulowany nadmiar rodzi nieuchronnie kolejne wykluczenia. W którym momencie nabywanie i jego odwrotność – wyrzucanie – przybierają postać zbytku i marnotrawstwa? Kto decyduje o tym, co jeszcze przydatne, a co już nie? Czy ilość produkowanych śmieci nas nie przerośnie? Na ile możliwe jest stuprocentowe spożytkowanie żywności? Gdzie znajduje się granica dla przyzwoitych rozmiarów własności? Czyż wraz z postępującą łatwością gromadzenia dóbr większego namysłu nie domaga się nasz sposób ich użytkowania i wykorzystania?
7
12•2014 ZNAK
fot. Martyn Goddard/Corbis/Fotochannels