Tradycyjna medycyna chińska

Xi Sheng-yan Yue Li-feng Qian Lin-chao

Przekład: Anna Czarzasta Marta Nizioł-Wojniusz Iwona Pręciuk Joanna Reszka

Zalecenia zawarte w niniejszej publikacji zostały opracowane z zachowaniem największej staranności, nie mają one jednak na celu zastępowania fachowej opieki medycznej lub zmiany terapii medycznej zaleconej przez specjalistę. W przypadku konkretnych problemów zdrowotnych zawsze udaj się po poradę do specjalisty. Wydawca nie odpowiada za niekorzystne skutki, jakie mogą się pojawić w konsekwencji skorzystania z rad czy informacji omawianych lub sugerowanych w niniejszej książce. Choć autorzy i wydawca dołożyli wszelkich starań, aby zawarte w tej książce informacje były rzetelne i kompletne, nie ponoszą oni żadnej odpowiedzialności za mogące pojawić się błędy, nieścisłości, przeoczenia lub niezgodności.

Tytuł oryginalny: Essentials for Clinical Practice with Traditional Chinese Medicine Copyright © 2015 by People’s Medical Publishing House Co., Ltd. Originally published in the English language by People’s Medical Publishing House Co., Ltd., No. 19 Panjiayuan Nanli Chaoyang District, Beijing 100021, The People’s Republic of China Wydanie oryginalne opublikowało w języku angielskim wydawnictwo People’s Medical Publishing House Co., Ltd., no.19 Panjiayuan Nanli Chaoyang District, Beijing 100021, Chiny All rights reserved. Wszelkie prawa zastrzeżone. WYDANIE POLSKIE: Copyright © for the Polish edition: Galaktyka Sp. z o.o., Łódź 2019 90-644 Łódź, ul. Żeligowskiego 35/37 tel. +42 639 50 18, 639 50 19, tel./fax 639 50 17 e-mail: info@galaktyka.com.pl; sekretariat@galaktyka.com.pl www.galaktyka.com.pl ISBN: 978-83-7579-726-8 Konsultacja: Marta Markowska, Mariusz Giżycki Redakcja: Aneta Wieczorek Redakcja techniczna: Renata Kozłowska Korekta: Monika Ulatowska Redaktor prowadzący: Marek Janiak Projekt okładki: Artur Nowakowski Skład: Garamond Druk: READ ME

Pełna informacja o ofercie i planach wydawniczych: www.galaktyka.com.pl info@galaktyka.com.pl; sekretariat@galaktyka.com.pl Zapraszamy!

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez pisemnej zgody wydawcy książka ta nie może być powielana ani w częściach, ani w całości. Nie może też być reprodukowana, przechowywana i przetwarzana z zastosowaniem jakichkolwiek środków elektronicznych, mechanicznych, fotokopiarskich, nagrywających i innych.

ZESPÓŁ REDAKCYJNY

Redaktorzy naczelni

Xi Sheng-yan (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Yue Li-feng (Beijing University of Chinese Medicine Dongzhimen Hospital, Beijing, China) Qian Lin-chao (Xiamen University Medical College, Xiamen, China)

Zastępcy redaktorów naczelnych Wen Lei Jiang Xue-qiang Wang Juan Chai Hua Qian Jiang Chuang Hsin Shiu

(Xiamen University Medical College, Xiamen, China) (Hubei University of Medicine Dongfeng Hospital, Shiyan, China) (Beijing University of Chinese Medicine, Beijing, China) (Beijing Shijingshan District Hospital of Traditional Chinese Medicine, Beijing, China) (The 175th Hospital of People’s Liberation Army, Zhangzhou, China) (Xiamen University Medical College, Xiamen, China)

Autorzy Jiang Xue-qiang (Hubei University of Medicine Dongfeng Hospital, Shiyan, China) Jiang Sheng-fang (Hubei University of Medicine People’s Hospital, Shiyan, China) Yue Li-feng (Beijing University of Chinese Medicine Dongzhimen Hospital, Beijing, China) Wang Juan (Beijing University of Chinese Medicine, Beijing, China) Dou Xiao-ni (Beijing Shijingshan Hospital, Beijing, China) Wang Jia-jia (Capital Medical University, Beijing, China) Chai Hua (Beijing Shijingshan District Hospital of Traditional Chinese Medicine, Beijing, China) Xu Tian-chao (The General Hospital of Shenyang Military Command, Shenyang, China) Fang Zhi-jun (Changyang Tujia Autonomous District People’s Hospital, Yichang, China) Zou Jie (Wuhan Institute of Dermatology and Venereology, Wuhan, China) Yang Yu-lan (The People’s Hospital of Nan’an District, Chongqing, China) ChenYi-qin (The People’s Hospital of Nanchuan District, Chongqing, China) Wei Qi-zhi (Xiamen Hospital of Traditional Chinese Medicine, Xiamen, China) Chen Xin-chao (Xiamen Xian Yue Hospital, Xiamen, China) Chen Li-feng (Xiamen Hospital of Traditional Chinese Medicine, Xiamen, China) Zhang Qiu-ping (Xiamen Hospital of Traditional Chinese Medicine, Xiamen, China) Wu Shi-fu (Xiamen Hospital of Traditional Chinese Medicine, Xiamen, China) Xi Sheng-yan (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Qian Lin-chao (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) V

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

NG Sheau Lui (Sarawak Chinese Medicine Association, Kuching, Malaysia) Lai See Hong (Penang Chinese Medical Research Institute, Penang, Malaysia) Chuang Hsin Shiu (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Qian Jiang (The 175th Hospital of People’s Liberation Army, Zhangzhou, China) Wen Lei (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Tong Hai-ying (Beijing University of Chinese Medicine, Beijing, China) Qian Xiao-yan (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Chuang Yao Chen (Kiang Wu Nursing College of Macau, Macau, China) Yue Guang-xin (China Academy of Chinese Medical Sciences, Beijing, China) Lu Xiu-li (Peking University Shougang Hospital, Beijing, China) Yang Ying (Inner Mongolia Medical University, Hohhot, China) Wang Da-wei (China Tibetology Research Center Beijing Tibetan Hospital, Beijing, China) Zhao Hui (China Academy of Chinese Medical Sciences, Beijing, China) Xu Jiang-qin (Xiamen University College of Foreign Languages and Cultures, Xiamen, China) Lu Da-wei (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Cheng Yao (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Shi Meng-meng (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Peng Ying (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Zhao Yu-fang (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Peng Li (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) He Kuan-qi (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Xia Zhi-bo (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Lai Peng-hua (Xiamen University Medical College, Xiamen, China) Li Peng-cheng (Xiamen University Medical College, Xiamen, China)

Recenzenci

Zhao Jing-hua (Hubei Minzu University School of Traditional Chinese Medicine, Enshi, China) Jia De-xian (Beijing University of Chinese Medicine International School, Beijing, China) Wang Yan-hui (Xiamen University Medical College, Xiamen, China)

Korekta językowa wersji angielskiej dr Christopher Hemady (M.D.)

SPIS TREŚCI CZĘŚĆ I GŁÓWNE PUNKTY DIAGNOZY, RUTYNOWE BADANIA I LECZENIE POWSZECHNIE WYSTĘPUJĄCYCH CHORÓB ZA POMOCĄ TMCH ROZDZIAŁ 1 CHOROBY WEWNĘTRZNE W UJĘCIU TMCH Przeziębienie............................................................................................................................... 3 Choroba sezonowa wywołana gorącym wiatrem........................................................................ 5 Choroba sezonowa latem............................................................................................................ 9 Choroba sezonowa wywołana gorącą wilgocią......................................................................... 12 Malaria...................................................................................................................................... 14 Kaszel........................................................................................................................................ 16 Astma........................................................................................................................................ 18 Ropień płuc............................................................................................................................... 21 Rozedma płuc........................................................................................................................... 23 Gruźlica płuc............................................................................................................................. 25 Atrofia płuc............................................................................................................................... 27 Zapalenie zatok......................................................................................................................... 28 Alergiczny nieżyt nosa.............................................................................................................. 31 Niedrożność nosa...................................................................................................................... 33 Suchość w nosie........................................................................................................................ 35 Zablokowanie gardła................................................................................................................ 37 Chrypka.................................................................................................................................... 39 Wymioty................................................................................................................................... 42 Ból żołądka............................................................................................................................... 44 Zablokowanie i pełność w nadbrzuszu (syndrom pi)................................................................ 47 Ból brzucha............................................................................................................................... 50 Czkawka................................................................................................................................... 52 Dysfagia.................................................................................................................................... 54 Dyzenteria................................................................................................................................. 55 Biegunka................................................................................................................................... 58 Zaparcia.................................................................................................................................... 60 Ból obszaru przedsercowego...................................................................................................... 62 Palpitacje................................................................................................................................... 63 Zawroty głowy.......................................................................................................................... 65 Bezsenność................................................................................................................................ 67 Słaba pamięć............................................................................................................................. 69 XVII

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

Udar.......................................................................................................................................... 70 Demencja.................................................................................................................................. 73 Psychoza maniakalno-depresyjna.............................................................................................. 76 Depresja.................................................................................................................................... 78 Padaczka................................................................................................................................... 80 Utrata przytomności................................................................................................................. 82 Ból okolicy podżebrowej........................................................................................................... 84 Żółtaczka.................................................................................................................................. 86 Bębnica..................................................................................................................................... 88 Akumulacja-nagromadzenie (jī jù)............................................................................................ 91 Obrzęki..................................................................................................................................... 93 Bezmocz i wymioty (guān gé).................................................................................................... 96 Stranguria (bolesne oddawanie moczu).................................................................................... 98 Zablokowanie oddawania moczu z oddawaniem moczu kropelkami..................................... 102 Chłonkomocz......................................................................................................................... 104 Lumbago................................................................................................................................. 105 Wypływ nasienia..................................................................................................................... 107 Impotencja.............................................................................................................................. 109 Szumy uszne i głuchota........................................................................................................... 111 Ból głowy................................................................................................................................ 113 Otyłość.................................................................................................................................... 115 Chorobliwe pocenie się........................................................................................................... 117 Wyniszczające pragnienie........................................................................................................ 119 Zawieszone płyny................................................................................................................... 122 Wole........................................................................................................................................ 124 Przewlekłe choroby wyniszczające.......................................................................................... 126 Gorączka wywołana „uszkodzeniem wewnętrznym”............................................................. 129 Krwawienia............................................................................................................................. 131 Zespół zwiotczenia.................................................................................................................. 135 Ból stawów (syndrom bi)........................................................................................................ 136 Drżenie.................................................................................................................................... 139 Drgawki.................................................................................................................................. 141 Nowotwory............................................................................................................................. 143 Ból nowotworowy................................................................................................................... 147 ROZDZIAŁ 2 CHOROBY GINEKOLOGICZNE W UJĘCIU TMCH Przyspieszona miesiączka........................................................................................................ 151 Opóźniona miesiączka............................................................................................................ 152 Nieregularny cykl miesiączkowy............................................................................................. 155 Krwotok miesiączkowy........................................................................................................... 156 Skąpa menstruacja.................................................................................................................. 158 Długotrwała miesiączka.......................................................................................................... 160 Plamienia między miesiączkami............................................................................................. 162 Nadmierne krwawienia miesiączkowe i plamienia................................................................. 163 Dodatek: Nieprawidłowe krwawienia maciczne (bezowulacyjne i owulacyjne krwawienia czynnościowe)....................................................... 166 Brak miesiączki....................................................................................................................... 170 Dodatek: Zespół policystycznych jajników............................................................................. 173 Bolesne miesiączkowanie........................................................................................................ 175 XVIII

Spis treści

Dodatek: Endometrioza.......................................................................................................... 177 Wymioty fusowate i krwawienia z nosa podczas miesiączki................................................... 180 Biegunka podczas miesiączki.................................................................................................. 181 Owrzodzenie jamy ustnej podczas miesiączki......................................................................... 183 Pokrzywka podczas miesiączki................................................................................................ 184 Zawroty głowy podczas miesiączki......................................................................................... 185 Obrzęk podczas miesiączki..................................................................................................... 186 Gorączka podczas miesiączki.................................................................................................. 187 Miesiączkowy ból głowy......................................................................................................... 189 Uogólniony ból w czasie miesiączki........................................................................................ 190 Miesiączkowy rozpierający ból piersi...................................................................................... 191 Zmienne nastroje podczas miesiączki..................................................................................... 193 Zaburzenia menopauzalne...................................................................................................... 195 Krwawienia pomenopauzalne................................................................................................. 197 Osteoporoza u kobiet w czasie menopauzy............................................................................ 198 Upławy.................................................................................................................................... 200 Poranne mdłości...................................................................................................................... 202 Bóle brzucha w czasie ciąży.................................................................................................... 204 Dodatek: Ciąża pozamaciczna................................................................................................ 205 Krwawienie z pochwy w czasie ciąży...................................................................................... 208 Zagrożenie poronieniem......................................................................................................... 209 Nawykowe poronienia............................................................................................................ 212 Opóźniony rozwój płodu........................................................................................................ 213 Nieprawidłowe ułożenie płodu............................................................................................... 215 Dystocja.................................................................................................................................. 216 Zatrzymanie łożyska............................................................................................................... 217 Zatrzymanie obumarłego płodu.............................................................................................. 218 Ciąża przedłużająca się........................................................................................................... 219 Obrzęki w trakcie ciąży........................................................................................................... 221 Zawroty głowy w ciąży........................................................................................................... 222 Rzucawka porodowa............................................................................................................... 223 Rozdrażnienie w czasie ciąży.................................................................................................. 224 Kaszel w czasie ciąży............................................................................................................... 225 Utrudnione oddawanie moczu w ciąży................................................................................... 227 Ciążowe zablokowanie oddawania moczu.............................................................................. 228 Anemia ciążowa...................................................................................................................... 229 Świąd ciążowy......................................................................................................................... 230 Poporodowe omdlenie spowodowane anemią........................................................................ 232 Poporodowy ból brzucha........................................................................................................ 233 Gorączka połogowa................................................................................................................ 234 Poporodowy ból ciała............................................................................................................. 237 Drgawki poporodowe............................................................................................................. 238 Długotrwałe obfite odchody połogowe................................................................................... 239 Zaparcie połogowe.................................................................................................................. 240 Poporodowe zatrzymanie moczu............................................................................................. 242 Poporodowe częste oddawanie i nietrzymanie moczu............................................................ 243 Depresja poporodowa............................................................................................................. 244 Poporodowe silne krwawienia maciczne................................................................................. 245 Poporodowe spontaniczne pocenie się oraz nocne poty......................................................... 246 Poporodowe zaburzenia laktacji.............................................................................................. 247 XIX

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

Mlekotok poporodowy........................................................................................................... 249 Dodatek: Terapia ziołowa w zatrzymaniu laktacji................................................................... 250 Bezpłodność............................................................................................................................ 250 Nagromadzenia i konglomeracje (zhēng jiă)............................................................................ 253 Wypadanie macicy.................................................................................................................. 254 Wzburzenie wewnętrzne......................................................................................................... 256 Świąd pochwy......................................................................................................................... 257 Owrzodzenie sromu................................................................................................................ 258 Gazy pochwowe...................................................................................................................... 259 Zimno zewnętrznych narządów płciowych............................................................................. 260 Stan zapalny narządów miednicy mniejszej............................................................................ 262 Następstwa stanów zapalnych narządów miednicy mniejszej................................................. 263 Zespół przedwczesnego wygasania czynności jajników.......................................................... 266 Hiperprolaktynemia................................................................................................................ 268 ROZDZIAŁ 3 PEDIATRIA W UJĘCIU TMCH Przeziębienie dziecięce............................................................................................................ 269 Dziecięce zapalenie płuc......................................................................................................... 272 Kaszel dziecięcy....................................................................................................................... 275 Astma u dzieci......................................................................................................................... 278 Nawracające infekcje dróg oddechowych u dzieci................................................................... 281 Pleśniawka.............................................................................................................................. 283 Afty u dzieci............................................................................................................................ 285 Dziecięce zapalenie migdałków podniebiennych.................................................................... 287 Nieżyt żołądka u dzieci........................................................................................................... 290 Biegunka dziecięca.................................................................................................................. 293 Awersja do jedzenia................................................................................................................ 296 Nagromadzenie i zastój pokarmu............................................................................................ 300 Niedożywienie dziecięce......................................................................................................... 302 Dziecięca anemia wywołana niedoborem żelaza w pokarmie................................................. 306 Wirusowe zapalenie mięśnia sercowego u dzieci..................................................................... 309 Mózgowe porażenie dziecięce................................................................................................. 312 Zespół nadpobudliwości dzieci............................................................................................... 317 Zespół Tourette’a.................................................................................................................... 319 Drgawki dziecięce................................................................................................................... 322 Ostre kłębuszkowe zapalenie nerek......................................................................................... 325 Zespół nerczycowy.................................................................................................................. 329 Infekcja dróg moczowych........................................................................................................ 333 Moczenie się........................................................................................................................... 336 Przedwczesne dojrzewanie...................................................................................................... 338 Krzywica................................................................................................................................. 340 Trudności w aklimatyzowaniu się dzieci latem....................................................................... 341 Odra........................................................................................................................................ 342 Różyczka................................................................................................................................. 346 Szkarlatyna.............................................................................................................................. 348 Ospa wietrzna......................................................................................................................... 350 Choroba dłoni, stóp i jamy ustnej.......................................................................................... 352 Świnka.................................................................................................................................... 355 Zakaźne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych.................................................................... 357 XX

Spis treści

Zakaźne zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych typu B u dzieci............................................ 359 Krztusiec................................................................................................................................. 362 Piorunująca dyzenteria u dzieci............................................................................................... 364 Zespół nabytego niedoboru odporności u dzieci..................................................................... 366 Glistnica.................................................................................................................................. 369 Owsica.................................................................................................................................... 371 Tasiemczyca............................................................................................................................. 372 Żółtaczka noworodków.......................................................................................................... 373 Osłabienie noworodkowe....................................................................................................... 375 Stwardnienie skóry u noworodków........................................................................................ 377 Posocznica noworodków......................................................................................................... 378 Skórno-śluzówkowy zespół węzłów chłonnych...................................................................... 380 Plamica rzekomo anafilaktyczna............................................................................................. 381 Płacz nocny............................................................................................................................. 384 ROZDZIAŁ 4 CHOROBY ZEWNĘTRZNE W UJĘCIU TMCH Czyraki.................................................................................................................................... 387 Czyraki głęboko zakorzenione................................................................................................ 389 Ropnie..................................................................................................................................... 393 Ropowica................................................................................................................................ 395 Głęboko zakorzenione karbunkuły......................................................................................... 397 Róża........................................................................................................................................ 400 Ropnie mnogie........................................................................................................................ 402 Skrofuły na szyi....................................................................................................................... 403 Przetoka.................................................................................................................................. 405 Płynący śluz (gruźlica kości i stawów).................................................................................... 406 Odleżyny................................................................................................................................. 407 Zapalenie tarczycy................................................................................................................... 409 Ostre zapalenie piersi.............................................................................................................. 410 Zapalenie komórek plazmatycznych piersi.............................................................................. 412 Guzki w piersiach.................................................................................................................... 413 Przerost piersi.......................................................................................................................... 414 Włókniaki w piersiach............................................................................................................ 416 Krwawienie z sutka................................................................................................................. 417 Gorące afty.............................................................................................................................. 418 Rany strunowatego węża (półpasiec)....................................................................................... 419 Rana żółtej wody (liszajec)...................................................................................................... 421 Rana gorącego wiatru.............................................................................................................. 422 Grzybica.................................................................................................................................. 423 Świerzb.................................................................................................................................... 425 Choroba kociego oka.............................................................................................................. 426 Egzema.................................................................................................................................... 428 Dodatek: Egzema niemowlęca................................................................................................ 430 Kontaktowe zapalenie skóry................................................................................................... 431 Wysypka polekowa................................................................................................................. 433 Trądzik.................................................................................................................................... 434 Wykwity pokrzywkowe.......................................................................................................... 436 Łuszczyca................................................................................................................................ 439 Bielactwo................................................................................................................................ 441 XXI

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

Nos alkoholowy...................................................................................................................... 443 Brodawki................................................................................................................................. 444 Świąd wywołany wiatrem....................................................................................................... 445 Syndrom wijącego się pędu tykwy (rumień guzowaty)............................................................ 447 Zaleganie przetrwałej wilgoci (świerzbiączka guzkowa)......................................................... 449 Liszaj przypominający skórę wołu.......................................................................................... 450 Syndrom zablokowania skóry................................................................................................. 451 Syndrom zablokowania mięśni i tkanki podskórnej............................................................... 453 Łysienie łojotokowe................................................................................................................ 455 Łysienie plackowate................................................................................................................ 457 Łojotokowe zapalenie skóry twarzy........................................................................................ 459 Ostuda..................................................................................................................................... 460 Toczeń rumieniowaty.............................................................................................................. 462 Opryszczka narządów płciowych............................................................................................ 464 Hemoroidy.............................................................................................................................. 466 Dodatek: Szczelina odbytu...................................................................................................... 469 Wypadanie odbytnicy............................................................................................................. 470 Kamica pęcherzyka żółciowego............................................................................................... 472 Zablokowanie jelit.................................................................................................................. 474 Ropień jelit............................................................................................................................. 476 Kamica moczowa.................................................................................................................... 477 Zapalenie gruczołu krokowego................................................................................................ 479 Przerost gruczołu krokowego.................................................................................................. 481 Zapalenie zakrzepowe żył....................................................................................................... 482 Głęboko zakorzenione ropnie martwicze (gangrena palców).................................................. 484 Odmrożenia............................................................................................................................ 486 Oparzenia............................................................................................................................... 487 CZĘŚĆ II DODATKI DODATEK 1 OGÓLNE WPROWADZENIE DO LITERATURY Z ZAKRESU TRADYCYJNEJ MEDYCYNY CHIŃSKIEJ.......................................................................................... 493 DODATEK 2 ŹRÓDŁA POCHODZENIA I SKŁAD RECEPTUR WYMIENIONYCH W TEKŚCIE........................... 517 BIBLIOGRAFIA............................................................................................................................... 589 INDEKS 1 NAZWY FORMUŁ W ZAPISIE PINYIN I JĘZYKU POLSKIM........................................................... 593 INDEKS 2 NAZWY FORMUŁ W ZAPISIE PINYIN I JĘZYKU POLSKIM........................................................... 605 INDEKS 3 CHOROBY I SYNDROMY............................................................................................................... 617

Choroby wewnętrzne w ujęciu TMCh

Ból głowy GŁÓWNE PUNKTY DIAGNOZY 1. Ból umiejscowiony w obszarze czaszkowym jest syndromem pierwotnym. 2. W medycynie zachodniej dolegliwość tę powszechnie obserwuje się w przypadkach zapalenia zatok, neuralgii nerwu trójdzielnego, nerwobólów potylicznych, nadciśnienia, miażdżycy, anemii, nerwicy, bólów nerwowo-naczyniowych, zespołu po wstrząsie mózgu z głównym objawem, jakim jest ból w obrębie czaszki.

DODATKOWE BADANIA 1. Rutynowe badania krwi, moczu i stolca. 2. Badanie rechoencefalograficzne (REG). 3. W zależności od stanu pacjenta: rentgen głowy, badanie angiograficzne mózgu, tomografia komputerowa głowy (CT), jeśli konieczne, oraz elektroencefalogram (EEG) i badanie płynu rdzeniowo-mózgowego.

LECZENIE OPARTE NA ROZRÓŻNIENIU SYNDROMÓW (tab. 1.61) Tabela 1.61. Leczenie bólu głowy oparte na rozróżnieniu syndromów Rodzaj wzorca

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

Puls

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

Ból głowy wywołany wiatrem i zimnem

ból głowy z uczuciem obejmowania cienki i biały unoszący się rozproszyć wiatr nalot lub unoszący i zimno i skurczu, ból rozciąga się na kark się i napięty i plecy, nasila się pod wpływem zimnego wiatru, uczucie, jakby głowa była ściśnięta, awersja do zimna, ból w kończynach, brak pragnienia, zablokowanie nosa, wydzielina z nosa

proszek z mieszanki herbaty zielonej i korzenia marchwicy (chuan xiong cha tiao san) (zmodyfikowany)

Ból głowy wywołany wiatrem i gorącem

unoszący się czerwony rozpierający ból w głowie, nawet i szybki wrażenie pękającej głowy, gorączka, język z żółtym nalotem awersja do wiatru, zaczerwieniona cera i oczy, pragnienie z chęcią picia, kaszel i ból gardła

wywar z marchwicą, korzeniem arcydzięgla chińskiego i gipsem (xiong zhi shi gao tang) (zmodyfikowany)

Ból głowy wywołany wilgocią i wiatrem

ból głowy z uczuciem, jakby głowa była ściśnięta, uczucie znużenia i ciężkości w kończynach, jadłowstręt, ucisk w klatce piersiowej, trudności w oddawaniu moczu lub luźne stolce

biały i tłusty nalot

rozmoknięty rozproszyć patogen- wywar z notopterygią przełamujący ny wiatr i przeławilgoć (qiang huo mać wilgoć sheng shi tang) (zmodyfikowany)

Ból głowy wywołany mętnym śluzem

ból głowy z uczuciem zawrotów głowy i ciężkością; pełność i ucisk w klatce piersiowej i jamie brzusznej, nudności i wymiotowanie śluzem oraz wyciekanie śliny, słaby apetyt, częste zawroty głowy

biały i tłusty nalot

ślizgający lub rozproszyć śluz, aby zatrzymać strunowaty zbuntowane qi i ślizgający

Ból głowy wywołany wznoszącym się yang wątroby

ból głowy z zawrotami głowy, nawet ból pulsujący po obu stronach głowy oraz obejmujący wierzchołek głowy, rozdrażnienie i pobudzenie, skłonność do gniewu, niepokój podczas snu w nocy, zaczerwieniona cera, gorzki smak w ustach lub ból w nadbrzuszu

strunowaty czerwony język z cien- silny kim i żółtym nalotem

rozproszyć wiatr i oczyścić gorąco

stłumić nadaktywną wątrobę i uspokoić yang

wywar z pinelią, kłączem atraktyloda wielkogłowkowego i gastrodią (ban xia bai zhu tian ma tang) (zmodyfikowany) wywar z gastrodią i czepotą (tian ma gou teng yin) (zmodyfikowany)

113

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

Tabela 1.61. Leczenie bólu głowy oparte na rozróżnieniu syndromów (cd.) Rodzaj wzorca

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

Puls

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

Ból głowy wywołany zastojem krwi

ból głowy trwający przez dłuższy czas bez przyczyny, ból umiejscowiony, kłujący jak szydłem, nasila się w nocy lub ból w następstwie urazu

język purpu- nitkowaty rowy, ciemny i szorstki lub z plamami zastoinowymi

pobudzić krew i rozproszyć zastój

wywar odblokowujący otwory zmysłów i pobudzający krew (tong qiao huo xue tang) (zmodyfikowany)

Ból głowy wywołany niedoborem krwi

ból głowy z uczuciem zawrotów głowy, zamazane widzenie, pogarszające się pod wpływem przemęczenia, palpitacje i bezsenność, zmęczenie psychiczne, brak siły, matowa cera i niepokój podczas snu w nocy

blady język z cienkim i białym nalotem

nitkowaty, słaby i bez siły

odżywić yin i krew

wywar z czterech składników, formuła rozszerzona (jia wei si wu tang) (zmodyfikowany)

Ból głowy wywołany niedoborem nerek

głęboki, ból głowy z uczuciem pustki w gło- czerwony nitkowaty wie, często współwystępują zawroty język z lekkim nalotem i bez siły głowy i szumy uszne, ból w lędźwiach i zmęczenie psychiczne, nasieniotok lub upławy

pobudzić nerki, aby uzupełnić esencję nerek

większy wywar odżywiający źródłowe qi (da bu yuan jian) (zmodyfikowany)

SZYBKIE I EMPIRYCZNE METODY SKUTECZNEGO LECZENIA 1. Terapia ziołowa a. 10 g rhizoma Chuanxiong (chuan xiong) i 10 g fructus Viticis (man jing zi). Z podanych ziół przygotować wywar i przyjmować go doustnie. Wskazane w leczeniu bólu głowy wywołanego patogennym wiatrem. b. 10 g flos Chrysanthemi (ju hua) i 10 g semen Cassiae (jue ming zi). Parzyć podane zioła we wrzącej wodzie przez kilka minut i wypić jak herbatę lub przygotować wywar z 30 g spica Prunellae (xia ku cao) i przyjmować go doustnie. Oba leki są wskazane w leczeniu bólu głowy wywołanego przez wznoszące się nadaktywne yang wątroby. c. 3 g radix Aconiti praeparata (zhi chuan wu), 3 g radix Aconiti kusnezoffii praeparata (zhi cao wu), 18 g radix Angelicae Dahuricae (bai zhi), 18 g Bombyx batryticatus (jiang can) i 10 g surowych radix et rhizoma Glycyrrhizae (sheng gan cao). Zmielić podane zioła na drobny proszek, następnie podzielić go na 6 części. Zażywać 1 część dziennie, podzieloną na 3 porcje, i popijać zieloną herbatą. Wskazane w leczeniu uporczywego bólu głowy wywołanego wiatrem i zimnem. d. 3 g rhizoma Typhonii (bai fu zi). Zmielić zioło na drobny proszek, następnie dodać do niego 15 g bulbus Allii fistulosi (cong bai), utrzeć składniki do konsystencji błota. Uformować z masy kulkę wielkości ziarna soi, następnie na godzinę umieścić ją na punkcie tai yang (EX-HN 5) po stronie występowania bólu. Wskazane w leczeniu migreny. 2. Terapia akupunkturą a. Wybrać następujące punkty akupunkturowe: yin tang (EX-HN 3), he gu (JG 4), nei ting (Ż 44), shang xing (DU 23), yang bai (PŻ 14) i cuan zhu (PM 2). Wskazane w leczeniu czołowego bólu głowy. b. Wybrać następujące punkty akupunkturowe: tai yang (EX-HN 5), zu lin qi (PŻ 41), si zhu kong (SJ 23), jiao sun (SJ 20), shuai gu (PŻ 8), feng chi (PŻ 20) i wai guan (SJ 5). Wskazane w leczeniu obustronnych bólów głowy. c. Wybrać następujące punkty akupunkturowe: bai hui (DU 20), tai chong (W 3), yong quan (N 1), tong tian (PM 7), xing jian (W 2) i tai xi (N 3). Wskazane w leczeniu szczytowych bólów głowy. d. Wybrać następujące punkty akupunkturowe: bai hui (DU 20), qi hai (RN 6), zu san li (Ż 36), xue hai (Śl 10) i pi shu (PM 20). Wskazane w leczeniu bólów głowy wywołanych przez niedobór qi i krwi. e. Wybrać następujące punkty akupunkturowe: bai hui (DU 20), yin tang (EX-HN 3), tai yang (EX-HN 5), feng chi (PŻ 20), tou wei (Ż 8), yang Bai (PŻ 14), he gu (JG 4) i wai guan (SJ 5). Wskazane w leczeniu bólu całej głowy. 114

Choroby wewnętrzne w ujęciu TMCh

f. Wybrać następujące punkty akupunkturowe: feng chi (PŻ 20), lie que (Pł 7), kun lun (PM 60) i hou xi (JC 3). Wskazane w leczeniu bólów głowy obejmujących szyję i plecy. g. Akupunktura ucha: wybrać 2 lub 3 punkty spośród: zhen (AT 3), nie (AT 2), e (AT 1), pi zhi xia (AT 4), er lun (HX) (zhen xiao shen jing dian) i shen men (TF 4); nakłuwać z silną stymulacją. Czas trzymania igieł jest uzależniony od tego, czy i jak szybko ustępuje ból. Można też użyć plastrów z przyklejonymi nasionami krowiziołu (semen Vaccariae) i nakleić je na wybrane punkty. Przy nieustających bólach głowy można wybrać jedną z żył z tyłu ucha i ją skrwawić.

Otyłość GŁÓWNE PUNKTY DIAGNOZY 1. Charakterystyczne objawy choroby to otyłe ciało i masa ciała przekraczająca o 20% standardową, zawroty głowy i brak siły, zmęczenie psychiczne i niechęć do mówienia, mało ruchu i krótki oddech. 2. W medycynie zachodniej chorobę tę powszechnie obserwuje się w przypadkach zwyczajnej otyłości lub otyłości nabytej, otyłości wtórnej będącej wynikiem zaburzeń podwzgórza, zaburzeń przysadki, choroby wysepek Langerhansa i niedoczynności tarczycy, którym towarzyszą wspomniane powyżej charakterystyczne objawy.

DODATKOWE BADANIA 1. Rutynowe badania krwi, moczu i stolca. 2. Masa ciała, wskaźnik masy ciała (BMI), procentowa zawartość tłuszczu i grubości tkanki tłuszczowej, ciśnienie krwi. 3. Poziom tłuszczu we krwi [poziom cholesterolu, trójglicerydów, lipoprotein o wysokiej gęstości (HDL)] i poziom glukozy we krwi (test tolerancji glukozy, poziom insuliny we krwi). 4. W zależności od stanu pacjenta: badanie ultrasonograficzne wątroby, badanie poziomu transaminazy glutaminowo-pirogronowej (GPT), poziom hormonu antydiuretycznego (ADH); poziom kortyzolu w surowicy krwi, poziom T3 (trójjodotyronina), T4 (tyroksyna) i hormonu tyreotropowego (TSH); poziom estradiolu, testosteronu, hormonu folikulotropowego (FSH) i hormonu luteinizującego (LH), badanie funkcji układu krwionośnego.

LECZENIE OPARTE NA ROZRÓŻNIENIU SYNDROMÓW (tab. 1.62) Tabela 1.62. Leczenie otyłości oparte na rozróżnieniu syndromów Rodzaj wzorca

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

biały i tłusty Nagromadzenie ciało z obfitym nagromadzeniem lub biały mętnego śluzu tłuszczu, rozpieranie i pełność i śliski nalot w klatce piersiowej i przeponie, wewnątrz uczucie ciężkości w ciele, zmęczenie psychiczne i senność, którym towarzyszą zawroty głowy, obfita i zastała plwocina oraz wyciekanie śliny, wymioty bez chęci jedzenia, suchość w ustach bez chęci picia oraz chęć jedzenia tłustych, słodkich pokarmów i picia słodkiego wina

Puls ślizgający

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

wyeliminować wilgoć i śluz oraz wyregulować qi, aby zmniejszyć ucisk

wywar usuwający śluz (dao tan tang) i proszek z czterech substancji z porią (si ling san) (zmodyfikowane)

115

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

Tabela 1.62. Leczenie otyłości oparte na rozróżnieniu syndromów (cd.) Rodzaj wzorca

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

Puls

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

Zastój qi i zastój krwi

pucułowate ciało, czerwonopurpurowa lub ciemnoczerwona cera, ucisk w klatce piersiowej i rozpieranie pod żebrami oraz drażliwość, pobudzenie, rozdrażnienie, pacjent nie jest w stanie spać lub śpi niespokojnie, zaparcie, zaburzenia miesiączkowania lub brak miesiączki u kobiet (często u pacjentów z długą historią otyłości i zaburzeń miesiączkowych)

głęboki język ciemnoczerwony i strunowaty albo z punk- lub szorstki cikami i plamami zastoinowymi lub poszerzeniem naczyń podjęzykowych

pobudzić krew, rozproszyć zastój, aktywizować przepływ qi i rozproszyć masy

wywar usuwający zastój z komnaty krwi (xue fu zhu yu tang) i proszek wywołujący nagły uśmiech (shi xiao san) (zmodyfikowane)

Zastój qi wątroby

nadmiar tłuszczu w ciele, pełność i dyskomfort w klatce piersiowej oraz nadbrzuszu, rozpieranie i pełność w jamie brzusznej, zaburzenia miesiączkowania lub brak miesiączki u kobiet, bezsenność lub sen zaburzony licznymi snami

ciemnoczer- nitkowaty i strunowaty wony język z białym lub cienkim i tłustym nalotem

uspokoić wątrobę, uwolnić qi, aby usunąć zastój qi

proszek z przewiercieniem relaksujący wątrobę (chai hu shu gan san) lub proszek swobodnego wędrowca (xiao yao san) (zmodyfikowany)

Niedobór yang śledziony i nerek

tłuszczakowatość, obrzęk twarzy, zmęczenie psychiczne i senność, krótki oddech i brak siły, wzdęcia, spontaniczne pocenie się i astma, objawy nasilające się pod wpływem ruchu; awersja do zimna i zimne kończyny, obrzęk kończyn dolnych, częste oddawanie moczu w nocy, luźne stolce lub biegunka przed świtem, impotencja, uczucie zimna w pasie i kolanach (syndrom najczęściej występuje u pacjentów z poważną otyłością)

blady i obrzęknięty język z cienkim i białym nalotem

głęboki i nit- ogrzać kowaty i wzmocnić śledzionę oraz nerki, pobudzić diurezę i rozproszyć zastój płynów

wywar prawdziwego wojownika (zhen wu tang) i wywar z porii, gałązek cynamonu, atraktyloda wielkogłówkowego i lukrecji (ling gui zhu gan tang) (zmodyfikowane)

Zaburzona funkcja transportu i transformacji spowodowana niedoborem śledziony

otyłość z otłuszczeniem i niezgrabnym poruszaniem się, ucisk w klatce piersiowej, rozpieranie w jamie brzusznej, zmęczenie psychiczne, brak siły, uczucie ciężkości i znużenia w ciele, łagodny obrzęk czterech kończyn, który ustępuje rano i nasila się wieczorem, objawy nasilają się pod wpływem przemęczenia, normalne jedzenie i picie lub słaby apetyt, luźne stolce lub zaparcie, trudności w oddawaniu moczu

blady język z odciskami zębów na brzegach, cienki i biały lub cienki i tłusty nalot

rozmoknięty i nitkowaty

wzmocnić śledzionę, pobudzić qi, wyeliminować wilgoć i pobudzić diurezę

proszek z żeń-szeniem, porią i atraktylodem wielkogłówkowym (shen ling bai zhu san) i wywar z korzeniem stefanii i tragankiem błoniastym błoniastego (fang ji huang qi tang) (zmodyfikowane)

Gorąco żołądka zalegające w śledzionie

tłuszczakowatość, rozpieranie i pełność w żołądku i brzuchu, objadanie się i wilczy głód, zaburzenia trawienia nasilające się po jedzeniu, zarumieniona cera, suchość w ustach i gorzki smak w ustach, drażliwość i pobudzenie, zawroty głowy

strunowaty czerwony i ślizgający język z żółtym i tłustym nalotem

oczyścić żołądek, oczyścić ogień i wspierać trawienie

mniejszy wywar na przeczyszczenie (xiao cheng qi tang) i pigułka podtrzymująca harmonię (bao he wan) (zmodyfikowane)

Wewnętrzne gorąco wywołane niedoborem yin

ciało z dużą zawartością tłuszczu, zawroty głowy i zamazane widzenie, rozpieranie w głowie i ból głowy, ból dolnej części pleców, słabość nóg, gorąco pięciu miejsc (w klatce piersiowej, dłoniach i podeszwach stóp), niewysoka gorączka

zaczerwienio- nitkowaty, szybki, słaby ny koniec języka z cien- i strunowaty kim białym nalotem

odżywić yin i pobudzić nerki

wywar z owocami kolcowoju, chryzantemą i remanią kleistą (qi ju di huang tang) (zmodyfikowany)

116

Choroby wewnętrzne w ujęciu TMCh

SZYBKIE I EMPIRYCZNE METODY SKUTECZNEGO LECZENIA 1. Terapia ziołowa a. Odpowiednia ilość prawie zgniłego folium Nelumbinis (he ye). Zwęglić zioło bez utraty jego właściwości i zmielić na proszek; spożywać proszek po uprzednim wymieszaniu z ryżem. Wskazane w leczeniu otyłości poprzez efekt zmniejszenia opuchnięcia i zredukowania zawartości tłuszczu we krwi we wzorcu wilgoci i gorąca. b. Pigułki z ledebouriellą inspirowane mądrością (fang feng tong sheng wan). Przyjmować pigułki doustnie 2 razy dziennie, każdorazowo 9 g. Wskazane w leczeniu otyłości z dużą ilością grubej warstwy tłuszczowej, zaparciem, tłustą skórą, pryszczami na całej twarzy i zaczerwienieniem cery. c. Przygotować wywar z radix et rhizoma Rhei (da huang) i przyjmować doustnie po 6–12 g dziennie. Wskazane w leczeniu otyłości z suchymi stolcami, należącej do wzorca nadmiarowego. d. Semen Cassiae (jue ming zi). Uprażyć nasiona na sucho, następnie zmielić na proszek i przyjmować doustnie 2 lub 3 razy dziennie, każdorazowo 3–5 g. Wskazane w leczeniu otyłości ze współwystępującą hiperlipidemią. e. Odpowiednią ilość flos Rosae rugosae (mei gui hua), flos Jasmini sambac (mo li hua), flos Citri aurantii amarae (dai dai hua), rhizoma Chuanxiong (chuan xiong) i folium Nelumbinis (he ye) zaparzyć we wrzątku i pić jak herbatę raz dziennie. Terapia trwa 3 miesiące. Wskazane w leczeniu otyłości ze wzorcem zastoju qi w żołądku. f. Przygotować wywar z odpowiedniej ilości folium Nelumbinis (he ye), rhizoma Alismatis (ze xie) i fructus Crataegi (shan zha) i pić jak herbatę. Terapia trwa 3 miesiące. Wskazane w leczeniu otyłości ze wzorcem mętnej wilgoci oraz wilgoci i gorąca. g. Odpowiednio 10–30 g czarnego i białego semen Pharbitidis (qian niu zi), 20 g fructus Crataegi (shan zha), 20 g radix Polygoni multiflori praeparata cum succo Glycines sotae (zhi he shou wu), 10 g prażonych na sucho semen Cassiae (cao jue ming zi), 10 g rhizoma Alismatis (ze xie) i 10 g rhizoma Atractylodis macrocephalae (bai zhu). Z podanych składników przygotować wywar i pić go jak herbatę. Wskazane w leczeniu otyłości. h. 15 g pericarpium Citri reticulatae viride (qing pi), 15 g rhizoma Atractylodis (cang zhu), 15 g semen Arecae (bing lang), 15 g cortex Magnoliae officinalis (hou po), 15 g semen Sinapis (bai jie zi), 15 g zwęglonego fructus Crataegi (jiao shan zha), 7,5 g prażonych w winie radix et rhizoma Rhei (da huang), 15 g fructus Aurantii (zhi qiao), 15 g rhizoma Pinelliae (ban xia) i 15 g Poria (fu ling). Z podanych ziół sporządzić wywar i przyjmować go doustnie. Wskazane w leczeniu otyłości ze wzorcem mętnego śluzu z nagromadzeniem wewnątrz. 2. Terapia akupunkturą Wybrać następujące podstawowe punkty akupunkturowe: pi shu (PM 20), wei shu (PM 21), shen shu (PM 23), gan shu (PM 18), zu san li (Ż 36), liang qiu (Ż 34), zhong wan (RN 12), jian li (RN 11), shui fen (RN 9), tian shu (Ż 25), da heng (Śl 15), guan yuan (RN 4), qi hai (RN 6) i yin ling quan (Śl 9); dodać nei ting (Ż 44) i da du (Śl 2) we wzorcu gorąca żołądka zalegającego w śledzionie; dodać feng long (Ż 40) i xia wan (RN 10) we wzorcu mętnej wilgoci zalegającej wewnątrz; dodać tai xi (N 3) we wzorcu niedoboru yang śledziony i nerek, nakłuwać go techniką ogrzanej igły; dodać tai chong (W 3), qi men (W 14), zhi gou (SJ 6) i san yin jiao (Śl 6) we wzorcu zastoju qi wątroby, nakłuwać metodą redukującą. 3. Kontrolowanie ilości przyjmowanych pokarmów i napojów. Dzienne spożycie tłuszczów powinno stanowić poniżej 30% wartości kalorycznej wszystkich spożywanych kalorii. 4. Uprawianie ulubionych sportów, aktywność fizyczna i praca fizyczna.

Chorobliwe pocenie się GŁÓWNE PUNKTY DIAGNOZY 1. Objawem choroby jest nienaturalne „wyciekanie” potu. Częste pocenie się w ciągu dnia, nasilające się pod wpływem ruchu i niewywołane innymi czynnikami środowiskowymi, jest nazywane „spontanicznym poceniem się”; pocenie się podczas snu, ustające po przebudzeniu, jest nazywane „nocnymi potami”; wydzielanie żółtego potu, barwiącego ubrania, nazywamy „żółtawymi potami”; obfity ociekający pot lub nadmierne wydzielanie tłustego potu i jednocześnie zimne kończyny i słaby oddech to „pocenie się umierających”; nagłe 117

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

dreszcze, a następnie wystąpienie potów w przebiegu ostrej choroby gorączkowej wywołanej przez czynniki zewnętrzne nazywane jest „poceniem się w następstwie dreszczy”. 2. W medycynie zachodniej chorobę tę powszechnie obserwuje się w przypadkach zaburzeń wegetatywnego układu nerwowego, nadczynności tarczycy, gruźlicy, gorączki reumatycznej, zapaści hipoglikemicznej, szoku, chorób zakaźnych w stadium gorączkowym lub stadium rekonwalescencji, których jednym z objawów jest nienaturalne pocenie się.

DODATKOWE BADANIA 1. Rutynowe badania krwi, moczu i stolca. 2. Rentgen klatki piersiowej lub inne badanie obrazowe klatki piersiowej. 3. W zależności od stanu pacjenta: pomiar podstawowej przemiany materii (BMR) i odczyn Biernackiego (OB), test absorpcji tarczycy I, poziom glukozy we krwi, badania seroimmunologiczne, miano immunoglobulin i miano komórek tocznia w serum krwi.

LECZENIE OPARTE NA ROZRÓŻNIENIU SYNDROMÓW (tab. 1.63) Tabela 1.63. Leczenie chorobliwego pocenia się oparte na rozróżnieniu syndromów Główny syndrom Rodzaj wzorca

Puls

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła wywar z gałązkami cynamonu (gui zhi tang) (zmodyfikowany)

pocenie się i awersja do wiatru, ogólna obolałość, czasami uczucie zimna, a czasami uczucie gorączki, pocenie się na jakimś obszarze ciała lub pocenie się połowy ciała

cienki i biały nalot

umiarkowa- zharmonizować ny aspekty ying i wei

niedobór qi pocenie się i awersja do wiatru, łatwe przeziębianie się, płuc i śleznużenie i brak siły, matowa dziony cera, słaby apetyt, krótki oddech, intensywniejsze pocenie się pod wpływem ruchu

blady język z cienkim i białym nalotem

słaby

pocenie się jak w saunie, gorączka i zaczerwieniona cera, pragnienie z chęcią picia zimnych napojów lub wzdęcia brzucha, rozdrażnienie i pobudzenie, ciężki oddech lub suchy stolec

czerwony język z cienkim i żółtym lub żółtym i tłustym nalotem

wywar z liśćmi przybierają- oczyścić wewnętrzne gorąco bambusa i gipcy jak fala sem (zhu ye shi i wielki lub gao tang) lub ślizgający mniejszy wywar i szybki, lub na przeczyszcześlizgający nie (xiao cheng qi i nadmiarotang) (zmodyfiwy kowane)

poty nocne, niedoborowe rozdrażnienie i pobudzenie, mniej snu, gorąco pięciu miejsc (w klatce piersiowej, dłoniach i podeszwach stóp), wychudzona sylwetka lub towarzysząca nawracająca popołudniowa gorączka, zarumienione policzki, zaburzenia menstruacji

czerwony język z lekkim nalotem

cienki i szybki

wzbogacić yin i stłumić ogień

wywar z arcydzięgla chińskiego i sześciu żółtych ziół (dang gui liu huang tang) (zmodyfikowany)

nitkowaty

uzupełnić krew i odżywić serce

wywar z nasionami bioty (bai zi ren tang) (zmodyfikowany)

dysharmoSpontania pomięniczne pocenie się dzy qi odżywczym i qi obronnym

nagromadzenie gorąca wewnątrz

Nocne poty nadaktywność ognia spowodowana niedoborem yin

niedobór krwi serca

118

Objawy

Obraz języka

palpitacje, mniej snu, pocenie blady język z cienkim się podczas snu, skrócony oddech, zmęczenie psychiczne, nalotem blade wargi i paznokcie, matowa cera

wzmocnić qi i skonsolidować powierzchnię

proszek jadeitowej tarczy (yu ping feng san) (zmodyfikowany)

Choroby wewnętrzne w ujęciu TMCh

Główny syndrom Rodzaj wzorca

Objawy

Puls

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

zwinięty język z niewielką ilością płynów

bardzo słaby, niemal niewyczuwalny lub wielki i bez siły

wzmocnić qi, aby skonsolidować powierzchnię, i przywrócić yang oraz uratować pacjenta przed zapaścią yin

proszek wzmacniający puls (sheng mai san) i wywar z żeń-szenia i tojadu (shen fu tang)

pocenie się powodujące przy- cienki i żółleganie ubrań lub zabarwiające ty nalot je; zaczerwieniona cera, piekąca gorączka, gorzki smak w ustach i żółte zabarwienie moczu

strunowaty i szybki

oczyścić gorąco i wydrenować wilgoć

proszek z bylicy włosowatej, pięciu składników i porii (yin chen wu ling san)

Pocenie się umierających w nagłych i ciężkich przypadkach, nagłe ociekanie potem lub nadmierne wydzielanie tłustego potu, słaby głos i słaby oddech, zmęczenie psychiczne i zimne kończyny

Żółtawe poty

Obraz języka

SZYBKIE I EMPIRYCZNE METODY SKUTECZNEGO LECZENIA 1. Terapia ziołowa a. 15 g radix Astragali (huang qi), 5 sztuk fructus Jujubae (da zao) i 15 g fructus Tritici levis (fu xiao mai). Z podanych ziół przygotować wywar i przyjmować go doustnie. Wskazane w leczeniu spontanicznych potów wywołanych niedoborem qi. b. 10 sztuk fructus Mume (wu mei), 15 g fructus Tritici levis (fu xiao mai) i 5 sztuk fructus Jujubae (da zao). Z podanych ziół sporządzić wywar i przyjmować go doustnie. Lub odpowiednią ilość Galla chinensis (wu bei zi) zmielić na proszek, a następnie zmieszać z octem. Przykładać na pępek lub na yong quan (N 1). Wskazane w leczeniu potów nocnych wywołanych niedoborem yin.

Wyniszczające pragnienie GŁÓWNE PUNKTY DIAGNOZY 1. Choroba charakteryzuje się takimi objawami jak nadmierne picie, nadmierne jedzenie, oddawanie dużych ilości moczu, pragnienie, brak siły, wychudzenie ciała i słodki smak moczu. 2. W medycynie zachodniej zaburzenie to powszechnie obserwuje się w przypadkach cukrzycy, nadczynności tarczycy, moczówki prostej i pierwotnej polidypsji, których jednym z objawów jest wielkie pragnienie.

DODATKOWE BADANIA 1. Rutynowe badania krwi, moczu i stolca; poziom glukozy w moczu, poziom glukozy we krwi, poziom elektrolitów. 2. W zależności od stanu pacjenta: wskaźnik masy ciała (BMI), test absorpcji tarczycy I, poziom T3 (trójjodotyronina), T4 (tyroksyna), poziom aldosteronu, reakcja na pituitrynę i test na hipertoniczny roztwór soli.

119

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

LECZENIE OPARTE NA ROZRÓŻNIENIU SYNDROMÓW (tab. 1.64) Tabela 1.64. Leczenie wyniszczającego pragnienia oparte na rozróżnieniu syndromów Rodzaj wzorca

Główny syndrom Objawy

Suchość i gorą- nadmierne pragnienie, nadmierne picie, nadmierne jeco w płucach dzenie, szybko nawracający i żołądku głód, suchość w ustach i suchość języka, częste oddawanie moczu w wielkich ilościach, uciążliwe gorąco i obfite pocenie

Obraz języka

Puls

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

czerwony język z cienkim i żółtym nalotem lub suchym i żółtym nalotem

przybierający jak fala i szybki

oczyścić gorąco i wspierać produkcję płynów, aby ugasić pragnienie

wywar białego tygrysa z żeń-szeniem (bai hu jia ren shen tang) (zmodyfikowany)

suchy, czerwony język z żółtym nalotem

ślizgający, nitkowaty i szybki

wzbogacić yin, zwiększyć ilość płynów, nawilżyć jelita i udrożnić jelita

wywar wzmacniający płyny i kierujący qi (zeng ye cheng qi tang) (zmodyfikowany)

Wyczerpanie płynów wywołane suchością jelit

nadmierne jedzenie, szybko nawracający głód, pragnienie z ogromną chęcią picia, wychudzona sylwetka, zaparcie i trudności w oddawaniu stolca

Wilgoć i gorąco blokujące środkowy ogrzewacz

oczyścić gorąco dotkliwe pragnienie utrzymu- żółty, gruby i tłu- rozmoknięty i umiarkowany i usunąć wilgoć jące się przez dłuższy czas, lecz sty nalot bez większej chęci picia, uczucie głodu bez chęci jedzenia, gorzki smak w ustach, uczucie lepkości w ustach, pełność oraz ucisk w żołądku i brzuchu

Niedobór qi śledziony i żołądka

choroba o długim przebiegu, blady język pragnienie lub nadmierne pragnienie, nadmierne jedzenie i szybkie trawienie, szybko nawracające uczucie głodu, oddawanie dużej ilości bezbarwnego moczu, zmęczenie psychiczne, krótki oddech, brak siły, pocenie się, wychudzona sylwetka, luźne stolce lub z niestrawionymi resztkami

wywar z tarczycą bajkalską i talkiem (huang qin hua shi tang) (zmodyfikowany)

nitkowaty i słaby

wzmocnić śledzionę i wzmocnić qi, wspierać produkcję płynów, aby stłumić pragnienie

siedmioskładnikowy proszek z atraktylodem wielkogłówkowym (qi wei bai zhu san) (zmodyfikowany)

czerwony język nitkowaty Niedobór yin częste oddawanie dużych z lekkim nalotem i szybki wątroby i nerek ilości moczu, mętny mocz przypominający tłuszcz, słodki smak moczu, ból oraz słabość w okolicy pasa i kolan, zawroty głowy i szumy uszne, uciążliwe gorąco, suchość w ustach, nadmierne pragnienie, wychudzona sylwetka

wzbogacić i odżywić wątrobę i nerki, nawilżyć suchość, aby stłumić pragnienie

sześcioskładnikowa pigułka z remanią kleistą (liu wei di huang wan) (zmodyfikowana)

ogrzać yang i wzbogacić yin, wspierać nerki, aby zmniejszyć ilość oddawanego moczu

pigułki wspierające qi nerek ze złotego sekretarzyka (jin gui shen qi wan) i wywar wzmacniający puls (sheng mai yin) (zmodyfikowane)

Niedobór yin i yang

120

oddawanie dużych ilości mo- blady język z bia- głęboki, nitkowaty, bez siły czu, mętny mocz przypomina- łym nalotem jący tłuszcz, oddawanie moczu natychmiast po spożyciu płynów, ciemniejsza cera, zimne ciało i kończyny, zaburzenia erekcji u mężczyzn, ból i słabość okolicy pasa i kolan

Choroby wewnętrzne w ujęciu TMCh

Rodzaj wzorca

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

Puls strunowaty i ślizgający

Zastój blokują- dotkliwe pragnienie utrzymujące się przez dłuższy czas, cy kolaterale suchość w ustach i brak siły, mózgu suchy i twardy stolec, zawroty głowy lub ból głowy, zdrętwienie połowy ciała, hemiplegia (paraliż połowiczy), przekrzywienie ust i zez, dysfazja lub brak mowy, którym towarzyszy uczucie splątania

ciemnoczerwony język z białym lub żółtym nalotem

Zastój qi i krwi dotkliwe pragnienie utrzymuw kolateralach jące się przez dłuższy czas, palpitacje, krótki oddech, serca ucisk lub ból w klatce piersiowej, suchość w ustach i brak siły, suchy i twardy stolec

ciemny, obrzmia- głęboki i nitkowaty ły język z ciemnopurpurowymi lub poszerzonymi żyłami podjęzykowymi

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

wzmocnić qi i odżywić yin, rozproszyć zastój, pobudzić krew i odblokować kolaterale

formuła pobudzająca qi i yin oraz odblokowująca kolaterale mózgu (yi qi yin da nao luo fang) (zmodyfikowana)

poruszyć qi i odżywić yin, rozproszyć zastój i odblokować kolaterale

formuła pobudzająca qi i yin oraz odblokowująca kolaterale serca (yi qi yin da xin luo fang) (zmodyfikowana)

Uwaga: Wyniszczające pragnienie może przebiegać z wieloma powikłaniami. Czasami powikłania mogą się manifestować jako jedna z głównych chorób. Dlatego w praktyce klinicznej należy poświęcić im należytą uwagę. 1. Syndrom zastoju: objawia się ciemnopurpurowym lub bladofioletowym zabarwieniem języka, plamami zastoinowymi lub punktami zastoinowymi i poszerzonymi naczyniami podjęzykowymi oraz nitkowatym i szorstkim pulsem. W tym wypadku można zastosować metodę poruszania krwi i rozpraszania zastoju i włączyć do leczenia wywar z czterech substancji z pestkami brzoskwini i krokoszem barwierskim (tao hong si wu tang) przy jednoczesnym leczeniu wyniszczającego pragnienia. Jeśli nie występują jednoznaczne objawy zastoju krwi towarzyszące syndromowi wyniszczającego pragnienia, dla poprawienia efektu terapeutycznego można dodać niewielką ilość ziół poruszających krew. 2. Katarakta, kurza ślepota i głuchota: powinny być odpowiednio leczone metodą odżywiania wątroby i nerek z użyciem pigułek z owocami kolcowoju, chryzantemą i remanią kleistą (qi ju di huang wan) lub pigułki poprawiającej wzrok z remanią kleistą (ming mu di huang wan). 3. Czyraki lub głęboko zakorzenione czyraki: w tym wypadku zawsze w początkowym stadium występuje syndrom toksycznego gorąca uszkadzającego odżywcze qi. W przypadku tego syndromu leczenie polega na usunięciu toksycznych substancji i ochłodzeniu krwi za pomocą wzmocnionego pięcioskładnikowego wywaru usuwającego toksyny (wu wei xiao du yin). W dłuższym przebiegu choroby występuje zarówno syndrom niedoboru qi, jak i qi odżywczego, z zastałą krwią w kolateralach i uformowaną ropą wywołaną zastojem toksycznej substancji. Stan ten powinien być we właściwy sposób leczony z zastosowaniem strategii wspierania qi, aby usunąć toksyny poprzez dodanie wywaru 6 : 1 z tragankiem błoniastym (huang qi lu yi tang). Jeśli czyraki i głęboko zakorzenione czyraki są toksyczne, należy zastosować leczenie pigułkami z bezoarem nosorożca (xi huang wan). 4. W przypadku gruźlicy płuc, obrzęku i udaru: podjąć leczenie zgodne z zaleceniami w podrozdziałach dotyczących gruźlicy płuc, obrzęku i udaru (apopleksji). 5. W ciężkiej fazie wyniszczającego pragnienia pojawiają się syndromy niedoboru yin i niedoboru yang, które powinny być aktywnie leczone. Niedobór yin: objawami tego syndromu są śpiączka, pocenie się z uczuciem lepkości, pragnienie, gorączka, suche i czerwone wargi oraz język, zapach ketonowy z ust, słaby i szybki puls. Syndrom powinien być odpowiednio leczony metodą wspierania qi i odżywiania yin, aby zmniejszyć niedobór z użyciem proszku wzmacniającego puls (sheng mai san). Niedobór yang: objawami tego syndromu są utrata przytomności, zamknięte oczy, otwarte usta, chrapliwy słaby oddech, nietrzymanie moczu, obfite pocenie, blada cera, blady i wilgotny język, słaby, niemal niewyczuwalny puls. Syndrom powinien być odpowiednio leczony metodą przywrócenia yang, aby zmniejszyć niedobór z użyciem wzmocnionego wywaru z samego żeń-szenia (du shen tang). 121

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

Niedobór yin powodujący zapaść yang: syndrom powinien być odpowiednio leczony metodą wzmocnienia qi i yin oraz przywrócenia yang, aby zmniejszyć niedobór z użyciem wywaru z żeń-szenia i tojadu (shen fu tang) z dodatkiem proszku wzmacniającego puls (sheng mai san).

SZYBKIE I EMPIRYCZNE METODY SKUTECZNEGO LECZENIA 1. Terapia ziołowa a. 1 trzustkę wieprzową (zhu yi) wysuszyć w niskiej temperaturze, następnie zmielić na proszek i zakapsułkować. Połykać kapsułkę w całości, każdorazowo 3 g, 2 razy dziennie. Wskazane w leczeniu wyniszczającego pragnienia ze wzorcem niedoboru zarówno yin, jak i yang. b. 60 g herba Euphorbiae humifusae (di jin cao) i 60 g cortex Lycii (di gu pi). Z podanych ziół sporządzić wywar i pić go jak herbatę 1 raz dziennie. Lub zmielić na proszek 250 g rhizoma Coptidis (huang lian) i 250 g radix Trichosanthis (tian hua fen), wymieszać go ze świeżym sokiem z radix Rehmanniae (di huang) i uformować pigułki wielkości owocu drzewa feniksa. Przyjmować pigułki doustnie z krowim mlekiem 2 razy dziennie, każdorazowo 50 pigułek. Wskazane w leczeniu wyniszczającego pragnienia ze wzorcem suchości i gorąca w płucach i żołądku. c. Z odpowiedniej ilości rhizoma Dioscoreae (shan yao), radix Astragali (huang qi), radix Scrophulariae (xuan shen) i rhizoma Atractylodis (cang zhu) przygotować wywar i przyjmować go doustnie. Wskazane w leczeniu wyniszczającego pragnienia ze wzorcem słodkiego moczu. d. 30 g radix Rehmanniae (sheng di huang), 30 g radix Astragali (huang qi) i 90 g rhizoma Dioscoreae (shan yao). Przygotować wywar i przyjmować go doustnie, 1 dawkę dziennie. Lub uprażyć na sucho 250 g rhizoma Dioscoreae (shan yao) i 250 g radix Trichosanthis (tian hua fen). Zmielić na proszek i podzielić na 30 porcji. Przyjmować proszek po uprzednim zmieszaniu z przegotowaną wodą, każdorazowo 1 porcję. Wskazane w leczeniu wyniszczającego pragnienia ze wzorcem niedoboru qi śledziony i żołądka. e. Formuła na dotkliwe pragnienie (xiao ke fang): odpowiednią ilość sproszkowanego radix Trichosanthis pulveratum (tian hua fen) i sproszkowanego rhizoma Coptidis (huang lian) zmieszać z succus radix Rehmanniae (sheng di zhi), succus rhizomatis Nelumbinis (ou zhi) i lac Vaccae (niu ru). Z podanych ziół przygotować wywar i przyjmować go raz dziennie. Wskazane w leczeniu wyniszczającego pragnienia ze wzorcem suchości płuc i wyczerpania płynów. 2. Terapia akupunkturą Wybrać następujące podstawowe punkty akupunkturowe: chi ze (Pł 5), fu liu (N 7), fei shu (PM 13), wei shu (PM 21) i shen shu (PM 23); dodać yu ji (Pł 10) we wzorcu uszkodzenia płynów wywołanego gorącem płuc; dodać nei ting (Ż 44) i zu san li (Ż 36) we wzorcu nadmiarowego gorąca w żołądku; dodać tai xi (N 3) we wzorcu niedoboru yin nerek; dodać guan yuan (RN 4), qi hai (RN 6) i ming men (DU 4) we wzorcu niedoboru zarówno yin, jak i yang. 3. Dieta profilaktyczna Pacjent powinien ograniczyć spożycie produktów żywnościowych i tłuszczów, zaprzestać spożywania cukru i jeść ryż, pszenicę i inne różnorodne zboża w połączeniu z warzywami, fasolą, chudym mięsem i jajami kurzymi. Powinien spożywać posiłki powoli i w odpowiedniej ilości, rzucić palenie oraz picie wina, mocnej herbaty i kawy.

Zawieszone płyny GŁÓWNE PUNKTY DIAGNOZY 1. Pierwotnym objawem choroby jest zalegający płyn w klatce piersiowej i nadbrzuszu, bolesny kaszel i odpluwanie, uczucie ucisku w klatce piersiowej i bezdech. 2. W medycynie zachodniej dolegliwość tę powszechnie obserwuje się w przypadkach zapalenia opłucnej wywołanego różnymi czynnikami.

122

Choroby wewnętrzne w ujęciu TMCh

DODATKOWE BADANIA 1. Rutynowe badania krwi, moczu i stolca oraz odczyn Biernackiego (OB). 2. Prześwietlenie klatki piersiowej lub inne badania obrazowe klatki; badanie ultrasonograficzne. 3. Pobranie płynu przez nakłucie jamy opłucnowej do rutynowych badań, testy bakteriologiczne i cytologiczne oraz enzymatyczne. 4. W zależności od stanu pacjenta: wymaz flegmy do posiewu, poziom albumin i globulin w surowicy krwi, poziom cholesterolu w surowicy krwi oraz biopsja tkanki opłucnej.

LECZENIE OPARTE NA ROZRÓŻNIENIU SYNDROMÓW (tab. 1.65) Tabela 1.65. Leczenie zawieszonych płynów oparte na rozróżnieniu syndromów Rodzaj wzorca

Główny syndrom Objawy

Obraz języka ciemny język z cienkim nalotem

Puls strunowaty

Dysharmonia qi w kolateralach

ból w klatce piersiowej i nadbrzuszu, piekący lub dźgający, ucisk w klatce piersiowej, utrudniony wdech i wydech lub duszący kaszel nieustępujący przez dłuższy czas, zniekształcenie zaatakowanej strony klatki piersiowej

Zaleganie patogenu w shao yang

naprzemienne ataki dreszczy i go- cienki i biały lub strunowaty żółty nalot i szybki rączki oraz ogólnie zmienność gorączki, niewielkie pocenie; gorączka bez awersji do zimna, poty, które nie obniżają gorączki, kaszel z niewielką ilością flegmy, brak tchu, kłujący ból w klatce piersiowej i nadbrzuszu, nasilający się pod wpływem wdechu i wydechu lub obracania się, suche odbijanie się, gorzki smak w ustach i suchość w gardle

Zaleganie płynu w klatce piersiowej i nadbrzuszu

ból wywołany kaszlem i pluciem, cienki, biały i tłusty nalot skłonność do bólu w klatce piersiowej i nadbrzuszu, lżejsza w porównaniu ze stadium początkowym, nasilająca się duszność, kaszel z astmą; niemożność leżenia płasko lub pochylenia się, aby się położyć na stronie ciała, w której zalega płyn, pełność w obszarze podżebrowym po stronie zalegania płynu, a nawet zwapnienia w obrębie klatki piersiowej

Wewnętrzne gorąco wywołane niedoborem yin

częste odrywanie się, odchrząkiwanie i odpluwanie małej ilości lepkiej flegmy, suchość w gardle, nawracająca popołudniami gorączka, zarumienione policzki, rozdrażnienie i pobudzenie, uczucie gorąca w dłoniach i podeszwach stóp, poty nocne, którym towarzyszy duszący ból w klatce piersiowej i nadbrzuszu, wychudzona sylwetka

czerwony język z lekkim nalotem

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

wywar z ciborą wspomóc ruch qi, aby zaktywi- i omanem (xiang zować kolaterale fu xuan fu hua tang) (zmodyfikowany)

zharmonizować i oczyścić gorąco; rozproszyć qi płuc, aby wywołać diurezę

wywar z przewiercieniem, gorzką pomarańczą i pinelią (chai zhi ban xia tang) (zmodyfikowany)

głęboki i strunowaty

usunąć zaleganie wody, aby wyeliminować zastój płynów

wywar z nasionami żółtokrzewu i gruliną (jiao mu gua lou tang) lub wywar z pieprzycy i głożycy zwyczajnej oczyszczający płuca (ting li da zao xie fei tang) (zmodyfikowane)

nitkowaty i szybki

odżywić yin wywar z glehnią i oczyścić gorąco i konwalnikiem (sha shen mai dong tang) (zmodyfikowany)

123

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

SZYBKIE I EMPIRYCZNE METODY SKUTECZNEGO LECZENIA 1. Terapia ziołowa a. 15 g semen Sinapis (bai jie zi), 30 g rhizoma Atractylodis macrocephalae (bai zhu) i 10 g semen Descurainiae seu lepidii (ting li zi). Zmielić powyższe zioła na proszek, dokładnie wymieszać, następnie uformować pigułki wielkości owocu drzewa feniksa, przyjmować doustnie 50 pigułek dziennie z przegotowaną wodą. Wskazane w leczeniu zawieszonych płynów ze wzorcem zalegania płynu w klatce piersiowej i nadbrzuszu. b. 9 g radix Kansui (gan sui), 9 g radix Euphorbiae pekinensis (jing da ji) i semen 9 g Sinapis (bai jie zi). Zmielić powyższe zioła na proszek, następnie przygotować z nich pastę z sokiem z imbiru o konsystencji mąki z wodą i uformować pigułki. Przyjmować pigułkę doustnie 1–2 razy dziennie, każdorazowo 1 g. Wskazane w leczeniu zawieszonych płynów z obfitym wysiękiem z opłucnej. c. 6 g vascular Aurantii (ju luo) i 10 g radix Paeoniae alba (bai shao). Z podanych ziół przygotować wywar i pić go jak herbatę. Wskazane w leczeniu zawieszonych płynów z małą ilością wysięku opłucnowego, który się wchłania stopniowo. 2. Terapia akupunkturą Wybrać 2 lub 3 punkty akupunkturowe spośród: zhi gou (SJ 6), yang ling quan (PŻ 34), yin ling quan (Śl 9), fei shu (Pł 11), shui fen (RN 9) i qi men (W 14); nakłuwać metodą drenującą. Wskazane w leczeniu zawieszonych płynów w różnych wzorcach.

Wole GŁÓWNE PUNKTY DIAGNOZY 1. Choroba ta charakteryzuje się rozlanym opuchnięciem po obu stronach wyniosłości krtani z przodu szyi lub masami, które przemieszczają się w górę i w dół pod wpływem połykania. 2. W medycynie zachodniej dolegliwość tę powszechnie obserwuje się w przypadkach rozrostu gruczołu tarczowego i wola prostego, nadczynności tarczycy, nowotworu tarczycy i chronicznego zapalenia tarczycy.

DODATKOWE BADANIA 1. Rutynowe badania krwi, moczu i stolca. 2. Wskaźnik przemiany materii (BMR), test absorpcji tyroksyny I, poziom T3 (trójjodotyroniny) i T4 (tyroksyny). 3. W zależności od stanu pacjenta: scyntygrafia tarczycy, TSH, poziom elektrolitów i badanie funkcji wątroby.

LECZENIE OPARTE NA ROZRÓŻNIENIU SYNDROMÓW (tab. 1.66) Tabela 1.66. Leczenie wola oparte na rozróżnieniu syndromów Rodzaj wzorca Zastój qi i zablokowanie śluzem

124

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

miękkie i bezbolesne opuchnięcie cienki i biały nalot po obu stronach wyniosłości krtani z przodu szyi, uczucie rozpierania w szyi, ucisk w klatce piersiowej, częste wzdychanie lub towarzyszący wędrujący ból w klatce piersiowej i nadbrzuszu, stan chorobowy nasila się i ustępuje w zależności od nastroju pacjenta

Puls strunowaty

Założenia terapeutyczne uwolnić qi i rozpuścić śluz, usunąć wole i rozproszyć masy

Podstawowa formuła pigułki czterech mórz łagodzące depresję (si hai shu yu wan) (zmodyfikowane)

Choroby wewnętrzne w ujęciu TMCh

Rodzaj wzorca Gęsty śluz z zastojem krwi

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

Puls

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

obrzmienie występujące po jed- cienki i biały nej lub obu stronach wyniosło- lub biały ści krtani z przodu szyi, wyczu- i tłusty nalot walne w dotyku stwardnienie lub guzkowatość, słaba reaktywność, ucisk w klatce piersiowej, uczucie jakby zablokowania w gardle

strunowaty lub szorstki

uwolnić qi, rozpuścić śluz, pobudzić krew i usunąć wole

wywar z gronorostami z jadeitowej buteleczki (hai zao yu hu tang) (zmodyfikowany)

czerwony język z cienkim i żółtym nalotem

strunowaty i szybki

oczyścić gorąco wątroby, zdrenować ogień, rozpuścić śluz i rozproszyć masy

wywar z gardenią oczyszczający ogień wątroby (zhi zi qing gan tang) z dodatkiem proszku z wodorostów i pochrzynu cebulowego (zao yao san) (zmodyfikowany)

odżywić yin i zmiękczyć wątrobę, rozpuścić śluz i rozproszyć masy

wywar z asparagusem i konwalnikiem (er dong tang) w połączeniu z pigułkami zmniejszającymi skrofuły (xiao luo wan)

Nadaktywność lekkie lub średniej wielkości miękognia wątroby kie i gładkie obrzmienie po jednej lub obu stronach wyniosłości krtani z przodu szyi; niecierpliwość, łatwość wpadania w gniew, rozdrażnienie i pobudzenie, awersja do gorąca, skłonność do pocenia się, uczucie palącego gorąca jak z pieca na twarzy, wytrzeszcz oczu i drżenie rąk

strunowaty, Niedobór yin stopniowy początek, wole małej czerwony i drżący język nitkowaty serca i wątroby lub dużej wielkości, miękkie i szybki w dotyku, drażliwość i pobu(wole qi) dzenie, mniej snu, łatwość pocenia się, drżenie rąk, zawroty głowy, suchość w oczach, znużenie i brak siły lub ból w nadbrzuszu

SZYBKIE I EMPIRYCZNE METODY SKUTECZNEGO LECZENIA 1. Terapia ziołowa a. 1 lub 2 kawałki thallus Laminariae (kun bu), po 30–60 g Sargassum (hai zao) i Laminaria japonica aresch (hai dai). Z podanych ziół przygotować wywar, następnie pić go codziennie i zjadać zioła. Wskazane w leczeniu wola prostego. b. Glandula thyreoidea suillus (zhu ye) lub Glandula thyreoidea bovis seu bubali (niu ye) lub Glandula thyreoidea caprinus (yang ye). Wysuszyć na intensywnym ogniu, zmielić na proszek, przyjmować doustnie 2 razy dziennie, każdorazowo 3 g. Wskazane w leczeniu wola prostego w fazie początkowej lub u kobiet w ciąży. c. 10 g rhizoma Dioscoreae bulbiferae (huang yao zi). Z podanego zioła przygotować wywar i przyjmować go codziennie. Wskazane w leczeniu wola prostego i nadczynności tarczycy ze wzorcem nadaktywnego ognia. 2. Terapia akupunkturą Wybrać punkty lokalne w pobliżu wola i stosować nakłuwanie okrążające oraz punkty podstawowe tian tu (RN 22), dan zhong (RN 17), he gu (JG 4), zu san li (Ż 36), san yin jiao (Śl 6) i feng long (Ż 40); dodać tai chong (W 3) i nei guan (Os 6) we wzorcu zastoju qi i z gęstym śluzem; dodać tai xi (N 3), fu liu (N 7) i yin xi (S 6) we wzorcu nadczynności ognia wywołanego niedoborem yin; dodać xue hai (Śl 10) i ge shu (PM 17) we wzorcu koagulacji śluzu i zastoju krwi. We wzorcach nadmiarowych stosować metodę drenującą, we wzorcach niedoborowych stosować metodę równoważącą wzmacniająco drenującą.

125

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

Przewlekłe choroby wyniszczające GŁÓWNE PUNKTY DIAGNOZY 1. Jest to inna nazwa dla chronicznych chorób, którym towarzyszy osłabienie, a które rozwinęły się do stanu zaawansowanego. 2. Charakterystycznym syndromem tej choroby jest niedobór narządów zang-fu w połączeniu z brakiem siły, zmęczeniem psychicznym, znużeniem, wychudzeniem ciała, bladą cerą, cienkim językiem i słabym pulsem. Choroba ma długotrwały przebieg, rozwija się powoli i utrzymuje się bez poprawy. 3. W medycynie zachodniej dolegliwość tę obserwuje się w różnych rodzajach chorób wyniszczających.

DODATKOWE BADANIA 1. Rutynowe badania krwi, moczu i stolca. 2. W zależności od stanu pacjenta: prześwietlenie i badania obrazowe z kontrastem, tomografia komputerowa, badanie funkcji wątroby, poziom albumin i globulin, miano retikulocytów, objętość koncentratu krwinek czerwonych oraz biopsja szpiku kostnego.

LECZENIE OPARTE NA ROZRÓŻNIENIU SYNDROMÓW (tab. 1.67) Tabela 1.67. Leczenie przewlekłych chorób wyniszczających oparte na rozróżnieniu syndromów Rodzaj wzorca Niedobór nerek

Niedobór wątroby

126

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

Puls

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

blady i obrzęk- głęboki i wolny lub nięty język słaby z odciskami zębów i białym nalotem

ogrzać i uzupełnić yang nerek

pigułki na odbudowanie prawej nerki (you gui wan) (zmodyfikowane)

niedobór qi ból i słabość w okolicy pasa nerek i kolan, obniżenie libido, częste oddawanie jasnego moczu lub cienkie i przejrzyste upławy, zmęczenie psychiczne i brak siły; lub wypływ nasienia

blady język

słaby w szczególności na pozycji chi

ogrzać i uzupełnić oraz skonsolidować esencję

pigułki wspierające qi nerek ze złotego sekretarzyka (jin gui shen qi wan) (zmodyfikowane)

niedobór yin nerek

ból w okolicy pasa, wypływ nasienia, paraliż i słabość obu stóp, zawroty głowy, szumy uszne, a nawet głuchota, suchość w ustach i ból gardła, gorączka falująca, zaczerwienione policzki, skąpa menstrua­cja lub brak menstrua­cji u kobiet

czerwony język głęboki i nitkowaty z niewielką ilością płynu

wzbogacić i odżywić yin nerek

pigułki na odbudowanie lewej nerki (zuo gui wan) (zmodyfikowane)

niedobór yin wątroby

ból głowy, zawroty głowy, szumy uszne, suchość oczu, światłowstręt, zamazane widzenie, uciążliwe gorąco, niecierpliwość, skłonność do gniewu lub drętwienie kończyn, skurcze mięśni, zarumienione policzki

suchy i czerwony język

wzbogacić i odżywić yin wątroby

wywar wspierający wątrobę (bu gan tang) (zmodyfikowany)

niedobór yang nerek

ból w okolicy pasa i pleców, wyciekanie nasienia i impotencja, częste oddawanie moczu i nietrzymanie moczu, awersja do zimna, zimne kończyny, blada cera, wodnista biegunka z kawałkami niestrawionych pokarmów w kale, biegunka przed świtem

strunowaty, nitkowaty i szybki

Choroby wewnętrzne w ujęciu TMCh

Rodzaj wzorca Niedobór wątroby

Niedobór serca

Główny syndrom Objawy

zawroty głowy, ból podżebro- blady język niedobór krwi wątro- wy, drętwienie kończyn, skurcze mięśni i naczyń by krwionoś­nych lub skurcze mięśni, nieregularne miesiączki lub nawet okresowy zanik miesiączki, matowa cera i paznokcie

Puls

głęboki i powolny

ogrzać wątrobę, odżywić krew, wzmocnić qi i usunąć zimno

wywar ogrzewający wątrobę (nuan gan jian) (zmodyfikowany)

wzbogacić yin, odżywić serce

pigułki niebiańskiego cesarza wzmacniające serce (tian wang bu xin dan) (zmodyfikowane)

wzmocnić qi, ogrzać yang

wywar z gałązkami cynamonu i żeń-szeniem (gui zhi ren shen tang) (zmodyfikowany)

niedobór yin serca

palpitacje, bezsenność, poiry- czerwony język nitkowaty i szybki towanie i niepokój, gorączka z niewielką falująca, poty nocne, owrzo- ilością płynu dzenia jamy ustnej i języka, zarumienione policzki

niedobór yang serca

palpitacje, zmęczenie psychiczne, spontaniczne pocenie się, senność, ucisk oraz ból w sercu i klatce piersiowej, zimne ciało i kończyny, blada cera

niedobór krwi serca

niedobór qi słaby apetyt, dyskomfort śledziony w okolicy żołądka po jedzeniu, wzdęcia, nasilające się po jedzeniu, zmęczenie psychiczne, brak energii i brak siły, cienki i nieuformowany stolec, blada cera niedobór yin śledziony i żołądka

blady lub pur- nitkowaty purowy i ciem- i słaby lub głęboki ny język i powolny

palpitacje lub silne palpitacje, blady język zapominanie, zawroty głowy, bezsenność i liczne sny, bladobiała cera bez blasku lub blada cera

suchość ust i warg, bez chęci picia i jedzenia, dyskomfort w okolicy żołądka, rozpieranie i tępy ból w brzuchu, nagromadzenie suchego stolca, suche odbijanie, czkawka, wychudzona sylwetka i zarumienione policzki

bardzo słaby uzupełnić wywar odżywiająi wzmocnić qi cy serce (yang xin tang) (zmodyfikowany)

odżywić krew nitkowaty lub nieregu- i uspokoić larnie niere- umysł gularny lub regularnie nieregularny

wzmocnić qi słaby lub blady język umiarkowa- i wzmocnić z cienkim śledzionę nalotem i odci- ny i słaby skami zębów

suchy język z lekkim nalotem lub bez nalotu

Podstawowa formuła wywar z czterech substancji (si wu tang) (wzmocniony)

blady język awersja do zimna i zimne z białym nalokończyny, skurcze i uczucie zimna w dole brzucha, skurcz tem moszny, jadłowstręt, spowolnienie ruchowe, ociężałość reakcji i apatia

blady język

Założenia terapeutyczne

strunowaty uzupełnić i nitkowaty krew i odżylub nitkowa- wić wątrobę ty i szorstki

niedobór yang i qi wątroby

niedobór qi palpitacje i krótki oddech serca nasilające się pod wpływem przemęczenia, spontaniczne pocenie się, blada cera, zmęczenie psychiczne, brak energii i niespokojny sen w nocy

Niedobór śledziony

Obraz języka

nitkowaty i szybki

wywar odsyłający do śledziony (gui pi tang) (zmodyfikowany)

proszek z żeń-szeniem, porią i atraktylodem wielkogłówkowym (shen ling bai zhu san) (zmodyfikowany)

wywar wspierająodżywić yin i zharmonizo- cy żołądek (yi wei tang) oraz wywar wać żołądek ze skórką mandarynki i wiórkami z bambusa (ju pi zhu ru tang) (zmodyfikowane)

127

Tradycyjna medycyna chińska. Fundamenty praktyki klinicznej

Tabela 1.67. Leczenie przewlekłych chorób wyniszczających oparte na rozróżnieniu syndromów (cd.) Rodzaj wzorca

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

blada cera i słaby apetyt, zimne ciało, zmęczenie psychiczne i brak siły, słaby oddech i niechęć do mówienia, cienki i nieuformowany stolec, burczenie w jelitach i ból brzucha (często pogarszające się po przeziębieniu) lub brak chęci do jedzenia i picia

blady język z cienkim białym i tłustym lub białym i mokrym nalotem

Niedobór śledziony

niedobór yang śledziony

Niedobór płuc

niedobór qi krótki oddech i spontaniczne blady język płuc pocenie się, słaby głos, awer- z białym nalosja do wiatru, czasami odczu- tem cie zimna lub gorączki, podatność na przeziębienia i biaława cera

niedobory yin płuc

suchy kaszel i uczucie wysychania gardła, odkrztuszanie krwią, nawet utrata głosu, gorączka falująca i nocne poty oraz zarumienione policzki

Puls

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

słaby lub głęboki, wolny i bez siły

wywar regulujący ogrzać centrum i wzmoc- środek z tojadem nić śledzionę (fu zi li zhong tang) (zmodyfikowany)

słaby i bez siły

uzupełnić i wzmocnić qi płuc, skonsolidować powierzchnię i powstrzymać pocenie się

wywar wspierający płuca (bu fei tang) (zmodyfikowany)

odżywić yin, aby nawilżyć płuca

wywar z cebulki lilii zabezpieczający metal (bai he gu jin tang) lub wywar z glehnią i konwalnikiem (sha shen mai dong tang) (zmodyfikowane)

czerwony język nitkowaty i szybki z niewielką ilością płynu

SZYBKIE I EMPIRYCZNE METODY SKUTECZNEGO LECZENIA 1. Terapia ziołowa a. 30 g radix Aconiti lateralis praeparata (zhi fu zi), 20 g fructus Lycii (gou qi zi) i 1000 g mięsa psiego [Canis familiaris linnaeus (gou)]. Z podanych składników przygotować wywar, następnie zjeść mięso i wypić zupę. Wskazane w leczeniu przewlekłej choroby wyniszczającej ze wzorcem niedoboru yang wątroby i nerek. b. 15 g radix Angelicae sinensis (dang gui), 50 g prażonego w miodzie radix Astragali (zhi huang qi) i 500 g caro galli (ji rou). Przygotować wywar ze wszystkich składników, następnie zjeść kurczaka i wypić zupę. Wskazane w leczeniu przewlekłej choroby wyniszczającej ze wzorcem niedoboru krwi i qi. 2. Terapia akupunkturą a. Wybrać następujące podstawowe punkty akupunkturowe: fei shu (PM 13), pi shu (PM 20), ge shu (PM 17) i zu san li (Ż 36); dodać yu ji (Pł 10), tai yuan (Pł 9), xin shu (PM 15), yu ye (EX-HN 13), jin jin (EX-HN 12) i cheng jiang (RN 24) we wzorcu niedoborowego gorąca wywołanego niedoborem yin; dodać nei ting (Ż 44), san yin jiao (Śl 6), wei shu (PM 21) i zhong wan (RN 12) we wzorcu niedoboru qi i yin; dodać tai xi (N 3), tai chong (W 3), gan shu (PM 18), shen shu (PM 23) i guan yuan (RN 4) we wzorcu niedoboru yin i yang. Wszystkie miejsca nakłucia, jak też igły, powinny być starannie wysterylizowane w celu uniknięcia infekcji. b. Wybrać do zabiegu następujące punkty: guan yuan (RN 4), qi hai (RN 6), zu san li (Ż 36) i bai hui (DU 20), następnie użyć metody moksy bezpośredniej lub wykonać zabieg akupunktury ogrzaną igłą, aby pobudzić qi i wzmocnić yang. Wskazane w leczeniu przewlekłej choroby wyniszczającej ze wzorcem niedoboru yang śledziony i nerek.

128

Choroby wewnętrzne w ujęciu TMCh

Gorączka wywołana „uszkodzeniem wewnętrznym” GŁÓWNE PUNKTY DIAGNOZY 1. Przyczyną choroby jest uszkodzenie wewnętrzne. W patogenezie choroby istotną rolę odgrywają zaburzenia czynnościowe narządów zang-fu, niedobór qi, krwi, yin i yang. Objawy kliniczne to: powolny początek i długi przebieg choroby, różne natężenie gorączki, często niska lub tylko subiektywnie odczuwana, lub uczucie dysforii i gorąca w klatce piersiowej, dłoniach i podeszwach stóp, bez wyraźnego wzrostu temperatury ciała. 2. W medycynie zachodniej dolegliwość tę powszechnie obserwuje się w przypadkach gorączki funkcjonalnej, nowotworów, chorób hematologicznych, chorób tkanki łącznej, chorób układu endokrynnego, gruźlicy oraz innych chorób zakaźnych lub gorączki o nieokreślonym pochodzeniu, której towarzyszą powyżej wspomniane objawy kliniczne.

DODATKOWE BADANIA 1. Rutynowe badania krwi, moczu i stolca oraz odczyn Biernackiego (OB). 2. Fluoroskopia lub badania obrazowe klatki piersiowej. 3. W zależności od stanu pacjenta: odczyn antystreptolizynowy (ASO), poziom immunoglobulin w surowicy krwi, badanie na obecność komórek LE w surowicy krwi, testy immunologiczne, biopsja szpiku kostnego, wskaźnik przemiany materii (BMR).

LECZENIE OPARTE NA ROZRÓŻNIENIU SYNDROMÓW (tab. 1.68) Tabela 1.68. Leczenie gorączki wywołanej „uszkodzeniem wewnętrznym” oparte na rozróżnieniu syndromów Rodzaj wzorca

Główny syndrom Objawy

Obraz języka

Puls

Gorączka wywołana niedoborem yin

gorączka po południu lub wieczorem, niechęć do cieplejszego ubierania się, dysforia z uczuciem gorąca w klatce piersiowej, dłoniach i podeszwach stóp, syndrom parujących kości i gorączka falująca, zaczerwienione policzki, nocne poty, mniej snu i liczne marzenia senne, suchość w ustach i gardle, żółty mocz i suchy stolec

nitkowaty język suchy i czerwony lub i szybki ze szczeliną bez nalotu lub z lekkim nalotem

Gorączka wywołana niedoborem yang

uczucie wewnętrznej gorączki, lecz niewysoka temperatura ciała, chęć zakładania większej ilości ubrań, awersja do zimna, brak ciepła w kończynach i blada cera, zawroty głowy, nadmierna senność i ból w okolicach pasa i kolan, powierzchniowo zaczerwieniona cera, cienki i nieuformowany stolec

język blady, obrzęknięty, miękki lub z odciśniętymi śladami zębów z białym i wilgotnym nalotem

Gorączka wywołana niedoborem krwi

blady język częsta niska gorączka, zawroty głowy i zamglony wzrok, znużenie i brak siły, palpitacje i niepokój, matowa cera, blade wargi i paznokcie, u kobiet skąpa menstruacja lub nawet zanik menstruacji

Założenia terapeutyczne

Podstawowa formuła

wzbogacić yin i oczyścić gorąco

wywar z bylicą jednoroczną i skorupą żółwia (qing hao bie jia tang) lub proszek oczyszczający kości (qing gu san) (zmodyfikowane)

głęboki i nit- ogrzać i odzyskać yang nerek kowaty lub unoszący się, wielki i bez siły

nitkowaty i słaby

wzmocnić qi i krew

pigułki na odbudowanie prawej nerki (you gui wan) (zmodyfikowane)

wywar odsyłający do śledziony (gui pi tang) (zmodyfikowany)

129