Punkty spustowe i łańcuchy mięśniowo-powięziowe w osteopatii i terapii manualnej

W nowym wydaniu książki omówiono przyczynowo-skutkowe zmiany napięcia i struktury mięśni, a także wprowadzono nowy rozdział o statyce postawy ciała. Książka została również wzbogacona o zwięzłe opisy i ilustracje leczniczych ćwiczeń rozciągających (stretchingu), które są niezbędnym elementem skutecznej terapii w przypadkach występowania punktów spustowych. Autorzy podpowiadają czytelnikom, jak aktywnie włączyć pacjenta do terapii, zwłaszcza w warunkach domowych. Rozszerzone i uaktualnione wydanie bestsellerowej książki Punkty spustowe i łańcuchy mięśniowo-powięziowe w osteopatii i terapii manualnej to obowiązkowa i zarazem niezwykła w swojej formie i treści lektura dla fizjoterapeutów, osteopatów oraz chiropraktyków.

www.galaktyka.com.pl ISBN: 978-83-7579-330-7

PUNKTY SPUSTOWE I ŁAŃCUCHY MIĘŚNIOWO-POWIĘZIOWE

prof. zw. dr hab. n. med. Bogusław Frańczuk Kraków, czerwiec 2010 roku

Philipp Richter, Eric Hebgen

Podręcznik składa się z dwóch części. W pierwszej (Łańcuchy mięśniowo-powięziowe) omówiono znaczenie łańcuchów mięśniowo-powięziowych w organizmie człowieka oraz zagadnienia z zakresu fizjologii tkanek, między innymi wzorce bólu i punkty wrażliwe na ucisk oraz wegetatywne unerwienie narządów. Chód przedstawiono jako całościowy i funkcjonalny wzorzec ruchu. Kolejnymi prezentowanymi zagadnieniami są: model kraniosakralny, biomechaniczny model mechaniki kręgosłupa, mięśnie posturalne, mięśnie fazowe, wzorce skrzyżowań posturalnych, wzorce Zinka, modele łańcuchów mięśniowo-powięziowych, statyka układu mięśniowo-szkieletowego oraz diagnostyka i terapia (z zastosowaniem techniki energizacji mięśni – MET, technik rozluźniania mięśniowo-powięziowego, technik nerwowo-mięśniowych). W drugiej części podręcznika (Punkty spustowe i ich leczenie) podano klasyfikację punktów spustowych i ich patofizjologię. Przedstawiono schemat postępowania podczas diagnozowania i terapii punktów spustowych. Omówiono też czynniki sprzyjające utrzymywaniu się punktów spustowych oraz zagadnienia związane z tak zwanym segmentem nadwrażliwym. Najbardziej wartościowa w tej części jest prezentacja punktów spustowych poszczególnych mięśni, uwzględniająca: położenie punktów spustowych, przyczepy, funkcje i unerwienie mięśni oraz lokalizację objawów, promieniowanie bólu i powiązanie z narządami wewnętrznymi. Liczne zdjęcia i barwne ilustracje ułatwiają czytelnikowi zapoznanie się z treścią podręcznika. Pozycja ta, kompleksowo traktująca zagadnienia związane z łańcuchami mięśniowo-powięziowymi i punktami spustowymi, będzie cennym uzupełnieniem wiedzy dla terapeutów interesujących się tą problematyką, szczególnie dla specjalistów fizjoterapii, rehabilitacji medycznej oraz neurologów. I choć prezentowany przez autorów model łańcuchów mięśniowych, podobnie jak wiele innych modeli, to jedynie założenia hipotetyczne, przedstawione metody lecznicze (np. terapia punktów spustowych) mają duże walory praktyczne. Niniejsza publikacja, bardzo staranna edytorsko, z powodzeniem wypełni na polskim rynku wydawniczym odczuwalny brak tak zbiorczego i kompletnego opracowania przedstawianej tematyki.

PUNKTY SPUSTOWE I ŁAŃCUCHY MIĘŚNIOWO-POWIĘZIOWE w osteopatii i terapii manualnej

Philipp Richter, Eric Hebgen Redakcja naukowa wydania polskiego

Krzysztof Gieremek

Wydanie II, rozszerzone i zaktualizowane

Tytuł wydania niemieckiego: Triggerpunkte und Muskelfunktionsketten in der Osteopathie und Manuellen Therapie, 3/e © 2007 Hippokrates Verlag in MVS Medizinverlage Stuttgart GmbH & Co. K.G., Niemcy All rights reserved. ISBN wydania oryginalnego: 978-3-8304-7321-3

© Copyright for the Polish edition by Galaktyka Sp. z o.o., Łódź 2010 90-562 Łódź, ul. Łąkowa 3/5 tel. +42 639 50 18, 639 50 19, tel.fax 639 50 17 e-mail: info@galaktyka.com.pl; sekretariat@galaktyka.com.pl www.galaktyka.com.pl ISBN: 978-83-7579-330-7 Wydanie II, rozszerzone i zaktualizowane (na podstawie III wydania niemieckiego) Za pomoc techniczno-redakcyjną wydawca dziękuje pracownikom sekretariatu Katedry Fizjoterapii Górnośląskiej Wyższej Szkoły Handlowej w Katowicach. Przekład: Kamila Safrończyk Redakcja naukowa wydania polskiego: doc. dr n. k.f. Krzysztof Gieremek, specjalista fizjoterapii Redakcja językowa: Aneta Wieczorek Korekta: Monika Ulatowska Redakcja techniczna: Marta Sobczak Redaktor prowadzący: Marek Janiak Projekt okładki: Artur Nowakowski DTP: Jakub Kabała Druk i oprawa: Białostockie Zakłady Graficzne S.A.

Uwaga: Ze względu na ciągły rozwój medycyny wszystkie informacje, zwłaszcza te dotyczące procedur diagnostycznych i terapeutycznych, mogą odzwierciedlać jedynie stan wiedzy aktualny w momencie oddania książki do druku. Zalecenia dotyczące leczenia, wyboru i dawkowania leków zostały opracowane z zachowaniem największej staranności. Niemniej jednak każdy użytkownik powinien skonfrontować podane informacje specjalistyczne z treścią ulotek dołączanych do leków i informacjami specjalistycznymi producenta, a w przypadku wątpliwości skonsultować się z lekarzem specjalistą. Jeśli znajdą Państwo błędy w zamieszczonych informacjach, prosimy dla dobra ogółu o powiadomienie wydawnictwa. Użytkownik sam odpowiada za każde podanie, zastosowanie i dawkowanie leku w celach diagnostycznych bądź leczniczych. W niniejszej książce nie oznaczono w specjalny sposób zarejestrowanych znaków towarowych (chronionych prawnie nazw towarowych). Brak stosownej wzmianki w danym przypadku nie oznacza więc, iż chodzi o niezastrzeżoną nazwę towarową.

Wszel­kie pra­wa za­strze­żo­ne. Bez pi­sem­nej zgo­dy Wy­daw­cy żad­na z czę­ści tej książ­ki nie mo­że być tłu­ma­czo­na na in­ne ję­zy­ki, pu­bli­ko­wa­na, prze­dru­ko­wy­wa­na, po­wie­la­na, re­pro­du­ko­wa­na ani prze­twa­rza­na z za­sto­so­wa­niem ja­kich­kol­wiek środ­ków elek­tro­nicz­nych, me­cha­nicz­nych, fo­to­ ko­piar­skich, na­gry­wa­ją­cych i in­nych.

Spis treści A. Łańcuchy mięśniowo-powięziowe (Philipp Richter) ............................................................... 1 1. Wstęp.............................................................................................................................................................................................. 2

Zna­cze­nie łańcuchów mięśniowo-powięziowych w or­ga­ni­zmie.............................................................................. 2 Oste­opa­tia dr. Stil­la....................................................................... 2 Do­wo­dy na­uko­we......................................................................... 4 Ru­cho­mość i sta­bil­ność............................................................... 5 Or­ga­nizm ja­ko jed­ność................................................................. 6

Wza­jem­ne po­wią­za­nie struk­tu­ry i funk­cji.................................... 7 Bio­me­cha­ni­ka krę­go­słu­pa i apa­ra­tu ru­chu................................. 7 Zna­cze­nie ho­me­osta­zy................................................................. 8 Układ ner­wo­wy ja­ko cen­tra­la za­rzą­dza­ją­ca................................ 8 Róż­ne mo­de­le łańcuchów mięśniowo-powięziowych............... 8 W ni­niej­szej książ­ce...................................................................... 9

2. Modele łańcuchów mięśniowo-powięziowych .............................................................................................................................. 10 2.1. Her­man Ka­bat, 1950: pro­prio­cep­tyw­ne to­ro­wanie ner­wo­wo­‑mię­śnio­we (PNF) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Wzor­ce ru­chu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 10 Spo­so­by za­sto­so­wa­nia............................................................... 11 Pod­su­mo­wa­nie............................................................................ 11 2.2. Godelieve Struyf-Denys . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .11 Po­dział pię­ciu łań­cu­chów mię­śnio­wych.................................... 12 2.3. Tho­mas W. My­ers . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 15 Ana­to­my Tra­ins, me­ri­dia­ny mię­śnio­wo­‑po­wię­zio­we................ 15

Łań­cu­chy mię­śnio­wo­‑po­wię­zio­we według Myersa.................. 15 2.4. Le­opold Bu­squ­et . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 18 Łań­cu­chy mię­śnio­we.................................................................. 18 Łań­cu­chy mię­śnio­wo­‑po­wię­zio­we we­dług Bu­squ­eta.............. 18 Funk­cje łań­cu­chów mię­śnio­wo­‑po­wię­zio­wych......................... 25 2.5. Paul Chauf­fo­ur: me­cha­nicz­ne po­wią­za­nia w oste­opa­tii . . . .25 Bio­me­cha­nicz­ne łań­cu­chy Pau­la Chauf­fo­ura........................... 25 2.6. Pod­su­mo­wa­nie róż­nych mo­de­li łań­cu­chów mię­śnio­wo­‑po­wię­zio­wych . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .26

3. Fizjologia............................................................................................................................................................................. 27 3.1. Mor­fo­lo­gia tkan­ki łącz­nej . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 27 Ko­mór­ki........................................................................................ 27 Sub­stan­cja po­za­ko­mór­ko­wa...................................................... 27 Zaopatrzenie tkanki łącznej........................................................ 29 Zjawisko podkradania................................................................. 29 3.2. Mięśnie . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 29 3.3. Powięzi . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 30 Funkcje powięzi........................................................................... 30 Objawy zaburzeń powięziowych................................................ 30 Ocena napięcia powięziowego.................................................. 31 Przyczyny dysfunkcji mięśniowo-szkieletowych....................... 31 Geneza zaburzeń mięśniowo-powięziowych............................ 31 Wzorce bólu................................................................................. 32 3.4. Wegetatywne unerwienie narządów . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 34 3.5. Irvin M. Korr . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .34 Wpływ somatycznej dysfunkcji kręgosłupa na cały organizm......................................................................... 34

Znaczenie rdzenia kręgowego................................................... 35 Znaczenie autonomicznego układu nerwowego...................... 35 Znaczenie nerwów dla trofiki...................................................... 35 3.6. Sir Charles Sherrington . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 36 Hamowanie mięśni antagonistycznych lub unerwienie (hamowanie) zwrotne.................................... 36 Rozluźnienie poizometryczne..................................................... 36 Sumowanie czasowe oraz sumowanie przestrzenne............. 36 Indukcja następcza..................................................................... 36 3.7. Harrison H. Fryette . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 37 Prawa Lovetta.............................................................................. 37 Prawa Fryette’a........................................................................... 38 Chód jako całościowy i funkcjonalny wzorzec ruchu.............. 39 Analiza chodu.............................................................................. 39 Aktywność mięśniowa podczas chodu .................................... 42 Podsumowanie............................................................................ 44

X

Spis treści

4. Model kraniosakralny......................................................................................................................................................... 45 4.1. William G. Sutherland..................................................... 45 4.2. Biomechanika układu kraniosakralnego..........................46 4.3. Ruchy oraz dysfunkcje mechanizmu kraniosakralnego..49 Zgięcie – wyprost........................................................................ 49 Skręcenie..................................................................................... 50 Skłon boczny – rotacja............................................................... 52

Naprężenie pionowe i naprężenie boczne................................ 53 Dysfunkcja kompresyjna chrząstkozrostu klinowo-podstawnego.............................................................................. 54 Dysfunkcje wewnętrznej powierzchni kości czaszki................ 54 Dysfunkcje kości krzyżowej........................................................ 56 4.4. Wpływ dysfunkcji kranialnych na struktury obwodowe...57

5. Biomechaniczny model Johna Martina Littlejohna – mechanika kręgosłupa.................................................................... 58 5.1. Historia............................................................................ 58 5.2. „Mechanika kręgosłupa” oraz linie sił ciała..................... 58 Cen­tral­na li­nia si­ły cią­że­nia (cen­tral gra­vi­ty li­ne)...................... 59 Przed­nia li­nia cia­ła (an­te­rior bo­dy li­ne)...................................... 59 Linia przednio-tylna..................................................................... 60 Dwie linie tylno-przednie............................................................. 61 5.3. Wielobok sił...................................................................... 61 5.4. Łuki, punkty obrotowe i łuki podwójne............................ 62

Łuki............................................................................................... 62 Punkty obrotowe......................................................................... 62 Łuki podwójne............................................................................. 63 5.5. Specyficzna technika regulacyjna (specific adjusting technique – SAT) według Dummera............................ 64 Historia......................................................................................... 64 Spo­sób wy­ko­na­nia...................................................................... 64 Trzy mo­du­ły................................................................................. 65

6. Mięśnie posturalne, mięśnie fazowe oraz wzorce skrzyżowań posturalnych Zasługi Vladimira Jandy dla rozwoju mięśniowo-powięziowych metod terapeutycznych ...................................................... 66 6.1. Statyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 6.2. Motoryka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 66 6.3. Posturalne włókna mięśniowe (włókna czerwone) . . . 67 6.4. Fazowe włókna mięśniowe (włókna białe) . . . . . . . 67 6.5. Mięśnie wykazujące skłonność do przykurczy . . . . . 67

6.6. Mię­śnie wykazujące skłonność do osła­bie­nia . . . . . . . . . . 68 6.7. Wzor­ce skrzy­żo­wań po­stu­ral­nych . . . . . . . . . . . . 69 Wzo­rzec skrzy­żo­wa­nia gór­ne­go ............................................... 69 Wzo­rzec skrzy­żo­wa­nia dol­ne­go ............................................... 69 6.8. Kon­se­kwen­cje prak­tycz­ne . . . . . . . . . . . . . . . . 70

7. Wzorce Zinka...................................................................................................................................................................... 71 7.1. Ze­sta­wie­nie wzor­ców Zin­ka............................................ 72 Kom­pleks OAA (oc­ci­put­‑atlas­‑axis)........................................... 72 Gór­ny otwór klat­ki pier­sio­wej..................................................... 73 Dol­ny otwór klat­ki pier­sio­wej...................................................... 74 Mied­ni­ca....................................................................................... 74

7.2. Prak­tycz­ne za­sto­so­wa­nie wzor­ców Zin­ka....................... 75 Kom­pleks OAA (oc­ci­put­‑atlas­‑axis)........................................... 75 Gór­ny otwór klat­ki pier­sio­wej..................................................... 75 Dol­ny otwór klat­ki pier­sio­wej...................................................... 75 Mied­ni­ca....................................................................................... 76

8. Łańcuchy mięśniowo-powięziowe – model........................................................................................................................ 77 8.1. Łańcuchy mięśniowe...................................................... 78 Łań­cuch zgię­cio­wy...................................................................... 80 Łań­cuch wy­prost­ny..................................................................... 83 8.2. Podsumowanie łańcucha zgięciowego i wyprostnego oraz wnioski........................................... 85 Łańcuch zgięciowy.............................................................................. 85 Łańcuch wyprostny............................................................................. 85 8.3. Skręcenie......................................................................... 86

8.4. Cechy szczególne niektórych mięśni i grup mięśniowych........................................................ 87 Mię­sień most­ko­wo­‑oboj­czy­ko­wo­-sut­ko­wy........................................ 87 Mię­śnie po­chy­łe................................................................................... 87 Prze­po­na.............................................................................................. 88 Mięsień biodrowo-lędźwiowy ............................................................ 91 Ro­ta­to­ry bio­dra.................................................................................... 92 Podsumowanie ................................................................................... 93

9. Statyka................................................................................................................................................................................ 94 9.1. Postawa........................................................................... 94 9.2. Wpływ siły ciążenia na aparat ruchu.............................. 96 9.3. Strefy zawiasowe............................................................. 97 9.4. Regulacja równowagi....................................................... 99

Znaczenie praktyczne................................................................. 99 Receptory statyczne................................................................... 99 Regulacja równowagi – podsumowanie................................. 102 9.5. Badanie.......................................................................... 103

Spis treści Metodyka................................................................................... 103 Analiza postawy........................................................................ 103 Różnicowanie okolicy parietalnej, wisceralnej i kranialnej.... 105 Badanie receptorów statycznych............................................ 106 Podsumowanie...........................................................................110 9.6. Róż­ni­ca dłu­go­ści koń­czyn dol­nych................................111 Sta­tycz­ne zmia­ny adaptacyjne w obrębie mied­ni­cy i kręgosłupa w przy­pad­ku nie­rów­no­ści koń­czyn dol­nych.. 111

XI

Kon­se­kwen­cje dla ukła­du mię­śnio­wo­-szkie­le­to­we­go oraz ob­ja­wy nie­rów­no­ści koń­czyn dol­nych.........................112 Roz­po­zna­nie róż­ni­cy dłu­go­ści koń­czyn dol­nych....................112 Czy na­le­ży wy­rów­ny­wać róż­ni­cę dłu­go­ści koń­czyn dol­nych?......113 Pod­su­mo­wa­nie...........................................................................114

10. Diagnostyka ................................................................................................................................................................... 115 10.1. Wywiad......................................................................... 115 10.2. Badanie........................................................................ 115 Ob­ser­wa­cja..............................................................................115

Ba­da­nie pal­pa­cyj­ne...................................................................115 Te­sty ru­cho­mo­ści......................................................................115

11. Możliwości terapeutyczne .............................................................................................................................................. 120 11.1. Techniki energizacji mięśni (MET).............................. 120 De­fi­ni­cja...................................................................................120 Wska­za­nia i prze­ciw­wska­za­nia.............................................121 Wa­run­ki opty­mal­ne­go sto­so­wa­nia tech­nik ener­gi­za­cji mię­śni....121 Wy­ma­ga­nia tech­nicz­ne oraz środ­ki po­moc­ni­cze w tech­ni­kach ener­gi­za­cji mię­śni........................................122 Wa­rian­ty tech­nik ener­gi­za­cji mię­śni......................................122 Za­sa­dy fi­zjo­lo­gicz­ne...............................................................122

11.2. Techniki rozluźniania mięśniowo-powięziowego......... 123 Wykonanie technik.................................................................124 11.3. Techniki nerwowo-mięśniowe .................................... 124 Wykonanie technik.................................................................125 11.4. Technika mięśniowo-powięziowego ........................... 125 rozluźnienia z kompresją niedokrwienną................. 125 Sposób wykonania.................................................................125

B. Punkty spustowe i ich leczenie (Eric Hebgen)................................................................. 127 12. Definicja........................................................................................................................................................................... 128 13. Klasyfikacja punktów spustowych.................................................................................................................................. 129 14. Patofizjologia punktów spustowych............................................................................................................................... 130 15. Diagnostyka punktów spustowych ................................................................................................................................ 134 16. Terapia punktów spustowych......................................................................................................................................... 137 17. Czynniki sprzyjające utrzymywaniu się punktów spustowych....................................................................................... 139 18. Segment nadwrażliwy..................................................................................................................................................... 140 19. Punkty spustowe............................................................................................................................................................. 142 19.1. Mięśnie wywołujące dolegliwości bólowe głowy i odcinka szyjnego................................................... 142 Mię­sień czwo­ro­bocz­ny..........................................................142 Mię­sień most­ko­wo­‑oboj­czy­ko­wo­‑sut­ko­wy...........................144 Mię­sień żwacz........................................................................146 Mię­sień skro­nio­wy..................................................................147 Mię­sień skrzy­dło­wy bocz­ny...................................................148 Mię­sień skrzy­dło­wy przy­środ­ko­wy.......................................149 Mię­sień dwu­brzu­ś­co­wy..........................................................149 Mię­sień okręż­ny oka, mię­sień jarz­mo­wy więk­szy, mię­sień sze­ro­ki szyi ...........................................................150 Mię­sień po­ty­licz­no­‑czo­ło­wy...................................................152 Mię­sień pła­to­wa­ty gło­wy i szyi..............................................153 Mię­śnie pół­kol­co­we gło­wy i szyi, mię­śnie wie­lo­dziel­ne......154 Mię­sień pro­sty gło­wy tyl­ny więk­szy i mniej­szy, mię­sień sko­śny gło­wy dol­ny i gór­ny.................................155 Rozciąganie bocznych mięśni szyi i karku ..........................156

19.2. Mięśnie wywołujące dolegliwości bólowe górnej części klatki piersiowej oraz okolicy barkowej i ramiennej................................................................ 157 Mię­sień dźwi­gacz ło­pat­ki.......................................................157 Mię­śnie po­chy­łe......................................................................159 Mię­sień nad­grze­bie­nio­wy......................................................160 Mię­sień pod­grze­bie­nio­wy......................................................161 Mię­sień ob­ły mniej­szy............................................................162 Rozciąganie rotatorów zewnętrznych...................................163 Mię­sień ob­ły więk­szy.............................................................163 Mię­sień naj­szer­szy grzbie­tu..................................................164 Rozciąganie bocznej strony tułowia.....................................165 Mię­sień pod­ło­pat­ko­wy...........................................................166 Mię­śnie rów­no­le­gło­bocz­ne....................................................168 Mię­sień na­ra­mien­ny...............................................................168 Mię­sień kru­czo­‑ra­mien­ny.......................................................169 Mię­sień dwu­gło­wy ra­mie­nia..................................................170

XII

Spis treści

Rozciąganie mięśnia dwugłowego ramienia .......................171 Mię­sień ra­mien­ny....................................................................171 Mię­sień trój­gło­wy ra­mie­nia....................................................172 Mię­sień łok­cio­wy....................................................................173 19.3. Mię­śnie wy­wo­łu­ją­ce dolegliwości bó­lo­we okolicy łokciowej i pal­ców........................................ 173 Mię­sień ra­mien­no­‑pro­mie­nio­wy............................................173 Mię­sień pro­stow­nik promieniowy długi nadgarstka ...........175 Mięsień prostownik promieniowy krótki nadgarstka..........176 Mięsień prostownik łokciowy nadgarstka............................177 Mięsień prostownik palców...................................................177 Mięsień prostownik wskaziciela............................................178 Mię­sień od­wra­cacz ...............................................................178 Rozciąganie prostowników przedramienia .........................179 Mię­sień dło­nio­wy dłu­gi...........................................................180 Mięsień zginacz nadgarstka promieniowy ..........................180 Mięsień zginacz nadgarstka łokciowy .................................180 Mięsień zginacz palców powierzchniowny ........................181 Mięsień zginacz palców głęboki ..........................................182 Mięsień zginacz kciuka długi ................................................183 Mięsień nawrotny obły ..........................................................183 Rozciąganie zginaczy przedramienia ..................................185 Mięsień przywodziciel kciuka ...............................................185 Mięsień przeciwstawiacz kciuka ..........................................185 Mięsień odwodziciel palca małego ......................................187 Mięśnie międzykostne ..........................................................187 19.4. Mięśnie wywołujące dolegliwości bólowe w górnej części tułowia ........................................... 189 Mięsień piersiowy większy ...................................................189 Mięsień piersiowy mniejszy ..................................................190 Mięsień podobojczykowy .....................................................191 Rozciąganie mięśni piersiowych ..........................................191 Mięsień mostkowy .................................................................192 Mięsień zębaty tylny górny ...................................................193 Mięsień zębaty tylny dolny ...................................................193 Mięsień zębaty przedni .........................................................193 Mięsień prostownik grzbietu ................................................194 Rozciąganie autochtomicznych mięśni pleców ..................196 Mięsień prosty brzucha, mięsień skośny brzucha wewnętrzny i zewnętrzny, mięsień poprzeczny brzucha, mięsień piramidowy ..............................................................197 Rozciąganie mięśni brzucha ................................................201 19.5. Mięśnie wywołujące dolegliwości bólowe w dolnej części tułowia .. .......................................... 202 Mięsień czworoboczny lędźwi .............................................202 Rozciąganie bocznej strony tułowia ....................................203 Mięsień biodrowo-lędźwiowy ...............................................203 Rozciąganie mięśni zginaczy bioder i mięśni pośladkowych......205 Mięśnie dna miednicy ...........................................................205 Mięsień zasłonowy wewnętrzny ..........................................205

Mięsień zwieracz zewnętrzny odbytu ..................................205 Mięsień pośladkowy wielki ...................................................207 Mięsień pośladkowy średni ..................................................209 Mięsień pośladkowy mały ....................................................210 Mięsień gruszkowaty ............................................................210 Rozciąganie mięśnia gruszkowatego ..................................211 19.6. Mięśnie wywołujące dolegliwości bólowe okolicy biodra, uda i kolana ..................................... 211 Mięsień naprężacz powięzi szerokiej ..................................211 Mięsień krawiecki ..................................................................212 Mięsień grzebieniowy ............................................................213 Mięsień czworogłowy uda ....................................................214 Rozciąganie mięśnia czworogłowego uda .........................216 Mięsień smukły ......................................................................217 Mięsień przywodziciel długi ..................................................217 Mięsień przywodziciel krótki .................................................218 Mięsień przywodziciel wielki .................................................220 Rozciąganie krótkich przywodzicieli biodra ........................221 Rozciąganie długich przywodzicieli biodra .........................222 Mięsień dwugłowy uda .........................................................222 Mięsień półścięgnisty ............................................................222 Mięsień półbłoniasty .............................................................223 Rozciąganie mięśni kulszowo-goleniowych ........................225 Mięsień podkolanowy ...........................................................225 19.7. Mięsnie wywołujące dolegliwości bólowe okolicy podudzia, kostki i stopy............................................ 225 Mięsień piszczelowy przedni ................................................225 Mięsień piszczelowy tylny ....................................................226 Mięsień strzałkowy długi .......................................................226 Mięsień strzałkowy krótki ......................................................227 Mięsień strzałkowy trzeci ......................................................228 Mięsień brzuchaty łydki ........................................................229 Mięsień płaszczkowaty .........................................................230 Mięsień podeszwowy ............................................................230 Rozciąganie mięśni łydki ......................................................230 Mięsień prostownik długi palców .........................................231 Mięsień prostownik długi palucha .......................................231 Mięsień zginacz długi palców ..............................................232 Mięsień zginacz długi palucha .............................................232 Mięsień prostownik krótki palców ........................................234 Mięsień prostownik krótki palucha ......................................235 Mięsień odwodziciel palucha ...............................................236 Mięsień zginacz krótki palców .............................................236 Mięsień odwodziciel palca małego ......................................238 Mięsień czworoboczny podeszwy .......................................239 Mięśnie międzykostne grzbietowe .......................................239 Mięśnie międzykostne podeszwowe ...................................239 Mięsień przywodziciel palucha .............................................240 Mięsień zginacz krótki palucha ............................................240

20. Piśmiennictwo................................................................................................................................................................. 241 21. Spis ry­cin......................................................................................................................................................................... 244 22. Spis skró­tów.................................................................................................................................................................... 245 Indeks.................................................................................................................................................................................... 245

Badanie 103

9.5. Badanie Na poczàtku nale˝y zlokalizowaç miejsce wyst´powania czynnika zaburzajàcego, innymi s∏owy okolic´ cia∏a, w której znajduje si´ dominujàce zaburzenie. Nast´pnie nale˝y si´ zorientowaç, w jakim stanie sà struktury mi´Êniowo-powi´ziowe oraz jak ogólnie funkcjonuje aparat ruchu: • Czy stan jest przewlek∏y, czego skutkiem mog∏yby byç powi´ziowe przykurcze i sklejenia? W takim przypadku nie wystarczy terapia jedynie dominujàcej dysfunkcji. Skrócone czy sklejone struktury tak˝e wymagajà leczenia. Godne polecenia sà tutaj zabiegi fizjoterapeutyczne oraz çwiczenia domowe dla pacjenta (pozycje u∏o˝eniowe, rozciàganie itp.). • Czy stan jest ostry? JeÊli tak, cz´sto mo˝na zidentyfikowaç przykurcze mi´Êniowe lub punkty spustowe, które tak˝e wymagajà leczenia. • W wielu przypadkach ostre dysfunkcje wyst´pujà na przewlek∏ym pod∏o˝u. W takiej sytuacji terapeuta powinien najpierw zajàç si´ bólem, zanim przejdzie do terapii przewlek∏ego problemu, który cz´sto jest przyczynà symptomatyki bólowej. Niezale˝nie od przypadku, terapeuta powinien byç Êwiadom, i˝ kr´gos∏up zawsze jest uwik∏any w proces chorobowy i wymaga leczenia. Dzieje si´ tak z dwóch powodów: • utrzymujàce si´ bodêce patogenne prowadzà pr´dzej czy póêniej do zjawiska uwra˝liwienia segmentów rdzenia kr´gowego, co pociàga za sobà przewlek∏e dysfunkcje kr´gos∏upa; • nieprawid∏owa funkcja lub pozycja kr´gos∏upa oddzia∏uje poprzez ∏aƒcuchy mi´Êniowe na g∏ow´ oraz koƒczyny i przyczynia si´ w ten sposób do zmiany postawy, co w d∏u˝szej perspektywie mo˝e doprowadziç do zaburzeƒ funkcjonowania receptorów statycznych. W praktyce autorzy stosujà poni˝ej opisane testy. Z pewnoÊcià istniejà jednak inne metody badania, które spe∏niajà to samo zadanie, a nie zosta∏y wyszczególnione w tej ksià˝ce. Wszystkie testy manualne majà jednà cech´ wspólnà – rzadko sà powtarzalne, a przez to praktycznie nie do wykorzystania w problematyce statycznej. Jednak˝e dla doÊwiadczonego terapeuty majà one wysokà wartoÊç diagnostycznà.

Diagnostyka uszkodzenia kluczowego Kluczowe uszkodzenie to takie, które wywo∏uje ca∏y patologiczny wzorzec, w∏àcznie z dysfunkcjami wtórnymi. Cz´sto nie powoduje ju˝ bólu u pacjenta, gdy˝ jest kompensowane dysfunkcjami wtórnymi. To w∏aÊnie kompensacyjne zaburzenia sà zazwyczaj bolesne. Kluczowe uszkodzenie natomiast charakteryzuje si´ najwyraêniejszym zaburzeniem funkcji. Zazwyczaj dotyczy ono du˝ych ograniczeƒ ruchomoÊci, czasami jednak tak˝e pourazowych stanów hipermobilnoÊci. Z posturologicznego punktu widzenia nie nale˝y zapominaç, ˝e sklepienia stóp tracà z biegiem ˝ycia swoje napi´cie. Przyczyny tego mogà byç ró˝ne – mikrourazy, nieodpowiednie obuwie, zaburzenia statyczne. Ta dysfunkcja mo˝e si´ póêniej przekszta∏ciç w pole zaburzajàce i nast´pnie przyczyniaç do powstawania bólu i zaburzeƒ funkcjonalnych w innych okolicach. U niektórych starszych pacjentów struktury mi´Êniowo-powi´ziowe nie sà ju˝ w stanie si´ zregenerowaç. Konieczna jest wtedy korekta zewn´trzna ∏uków stopy poprzez wk∏adki, aby „sztucznie” skompensowaç nieprawid∏owà statyk´ spowodowanà p∏askostopiem. W wielu przypadkach do skorygowania sklepieƒ stóp wystarczajà jednak dynamiczne wk∏adki proprioceptywne oraz fizjoterapia – po wczeÊniejszej korekcji ograniczeƒ ruchomoÊci ca∏ego aparatu ruchu.

Diagnostyka różnicowa Ka˝dy terapeuta powinien zadaç sobie nast´pujàce pytania: • Czy jestem w stanie pomóc pacjentowi jako terapeuta manualny, fizjoterapeuta lub osteopata? • Czy jestem w stanie pomóc pacjentowi we wspó∏pracy z innym specjalistà (okulistà, ortodontà, neurologiem, psychologiem czy posturologiem)? • Czy dany pacjent to przypadek dla specjalisty (chirurga, neurologa, internisty)? Wyczerpujàca anamneza wraz z badaniem klinicznym pomogà w odpowiedzi na te pytania. W dalszej cz´Êci podrozdzia∏u przedstawione zostanà oznaki i testy kliniczne, które mogà dostarczyç informacji wskazujàcych na zaburzenia uk∏adu posturalnego.

Metodyka

Analiza postawy

Dysfunkcjonalna okolica

Oglądanie w pozycji stojącej

Nale˝y odnaleêç dominujàcà okolic´, w której znajduje si´ kluczowe uszkodzenie – obszar kranialny, wisceralny lub parietalny.

Jak zachowujà si´ poszczególne jednostki ruchowe w stosunku do linii si∏y cià˝enia w p∏aszczyênie strza∏kowej i w p∏aszczyênie czo∏owej? W wi´kszoÊci przypadków

104 Statyka

kluczowe uszkodzenie znajduje si´ w tej jednostce ruchowej, która jest najbardziej wytràcona z równowagi, i to w obydwu p∏aszczyznach. Która z poni˝szych cz´Êci cia∏a najwyraêniej rzuca si´ w oczy w p∏aszczyênie czo∏owej (ryc. 9.4)? • Pozycja stóp – koÊç pi´towa (calcaneus), guzek koÊci ∏ódkowej (tuberculum naviculare), przodostopie. • Miednica – przesuni´cie lub skr´cenie miednicy. • Asymetria obr´czy barkowej – wysokoÊç barków, ustawienie ∏opatek, obojczyk. • Ustawienie g∏owy – sk∏on boczny, rotacja.

• Jakie sà krzywizny kr´gos∏upa? Gdzie znajdujà si´ wierzcho∏ki tych krzywizn? • Czy ramiona sà w protrakcji? Czy widoczna jest rotacja obr´czy barkowej? • Czy g∏owa znajduje si´ w protrakcji lub retrakcji? G∏owa w protrakcji mo˝e wskazywaç na wad´ zgryzu. Ale t´ nieprawid∏owà pozycj´ obserwuje si´ tak˝e cz´sto w zwiàzku z przykurczonymi lub nadmiernie napi´tymi powi´ziami po stronie brzusznej cia∏a, co cz´sto jest skutkiem dysfunkcji wisceralnej.

Która z poni˝szych cz´Êci cia∏a najwyraêniej rzuca si´ w oczy w p∏aszczyênie strza∏kowej (ryc. 9.5–9.7)? • Kolana – kolano zgi´te (genu flexum), kolano w przeproÊcie (genu recurvatum). • Ustawienie miednicy – antewersja lub retrowersja? Normalnie kolce biodrowe tylne górne oraz przednie górne ustawione sà na tej samej wysokoÊci, jak równie˝ kolce biodrowe przednie górne le˝à na jednej linii z koÊcià ∏onowà (os pubis).

Optyczne wskazania obni˝enia narzàdów (ptosis) (ryc. 9.8): • p∏aska klatka piersiowa, przede wszystkim w górnej cz´Êci, • Êciàgni´cie tkanek pomi´dzy ∏opatkami, • kàt odchylenia ˝eber od pionu jest mniejszy ni˝ 45°, • wàski kàt epigastryczny lub szeroka i p∏aska klatka piersiowa w dolnym obszarze, • wciàgni´ty brzuch pod ∏ukami ˝eber, • wybrzuszenie brzucha poni˝ej p´pka, • typ asteniczny, • cz´sto antewersja miednicy i protrakcja g∏owy.

Ryc. 9.4. Ocena poszczególnych jednostek ruchowych oraz linii pionowych

Ryc. 9.5. Ocena poszczególnych jednostek ruchowych oraz linii pionowych

w płaszczyźnie czołowej

w płaszczyźnie strzałkowej

Badanie 105

Ryc. 9.6. Ustawienie kolców biodrowych tylnych górnych oraz przednich górnych

Ryc. 9.7. Antepulsja głowy i szyi u pacjenta z dysfunkcją stawów skroniowo-

Porównanie obręczy miednicznej i barkowej

Test słuchania (z ang. listening test – przyp. tłum.)

Czy obr´cz miedniczna lub barkowa wykazujà wyraênà asymetri´? Z regu∏y dominujàca dysfunkcja wyst´puje w tej okolicy, w której obecna jest du˝a asymetria. • Obr´cz barkowa – wskazuje na problem z kr´gos∏upem szyjnym, g∏owà, koƒczynà górnà, górnà lub Êrodkowà cz´Êcià kr´gos∏upa piersiowego. • Obr´cz miedniczna – wskazuje na problem z koƒczynà dolnà, miednicà, dolnym kr´gos∏upem piersiowym oraz kr´gos∏upem l´dêwiowym (ryc. 9.9).

Pacjent stoi w rozluênionej pozycji z zamkni´tymi oczami. Terapeuta stoi obok i k∏adzie jednà r´k´ bez nacisku na g∏ow´, a drugà na koÊç krzy˝owà. Wyczuwa, jaki jest kierunek naciàgni´ç powi´ziowych pacjenta.

w stosunku do siebie. Tutaj wskazuje ono na rotację do przodu kości biodrowej lub antrowersję miednicy

Różnicowanie okolicy parietalnej, wisceralnej i kranialnej Oglądanie • Wyraênie asymetryczna pozycja g∏owy wskazuje na ewentualnà dominacj´ komponentu kranialnego. • Je˝eli miednica jest zdecydowanie wyraêniej wytràcona z pionu ni˝ obr´cz barkowa, g∏ówny problem le˝y prawdopodobnie w dolnej po∏owie cia∏a.

-żuchwowych i problemami w obrębie kręgosłupa szyjnego

Test trakcji na potylicy i kości krzyżowej Pacjent le˝y na plecach. Terapeuta uk∏ada obydwie d∏onie pod potylicà lub te˝ jednà r´k´ pod koÊcià krzy˝owà. Nast´pnie zaczyna wykonywaç pociàgni´cie w celu zidentyfikowania wysokoÊci, na której wyst´puje restrykcja. WysokoÊç restrykcji wskazuje na okolic´ kr´gos∏upa, w której wyst´puje dysfunkcja. W przypadku dominujàcego problemu koƒczyny dolnej lub miednicy, wykonujàc pociàgni´cie na koÊci krzy˝owej, terapeuta wczeÊniej wyczuje restrykcj´ po stronie dysfunkcji. Je˝eli problem le˝y w okolicy kranialnej lub szyjnej, opór wyczuwalny b´dzie prawie natychmiast przy pociàgni´ciu za potylic´. Ten test umo˝liwia szybkà identyfikacj´ rejonu cia∏a, w którym restrykcja jest najwyraêniejsza.

106 Statyka

Ryc. 9.8. Widoczne oznaki obniżenia narządów wewnętrznych: płaska klatka piersiowa, wciągnięty brzuch pod łukami żeber, kąt nachylenia żeber

Ryc. 9.9. Różnica długości kończyn dolnych z przesunięciem miednicy w kierunku

1. Modyfikacja

Terapeuta pociàga koÊç krzy˝owà ogonowo a˝ do momentu wyczucia restrykcji po którejÊ stronie. Nast´pnie zmniejsza r´kà le˝àcà na brzuchu brzuszne napi´cia powi´ziowe i sprawdza, jak zachowujà si´ napi´cia w kr´gos∏upie. Zmniejszenie si´ napi´cia wskazuje na znaczny wp∏yw napi´ç wisceralnych na ruchomoÊç kr´gos∏upa.

Poni˝sza modyfikacja tego testu pozwoli ustaliç wisceralne wp∏ywy na restrykcj´. Terapeuta uk∏ada jednà r´k´ pod potylic´, a drugà na mostek pacjenta (ryc. 9.10a, b). Nast´pnie delikatnie pociàga g∏ow´ pacjenta w kierunku kranialnym i wyczuwa, czy napi´cie przebiega w kierunku kr´gos∏upa czy te˝ w kierunku mostka. W sytuacji dominacji komponentu wisceralnego napi´te b´dà powi´zi po stronie brzusznej. Gdy w takim przypadku terapeuta spróbuje zepchnàç mostek w kierunku ogonowym, natychmiast wyczuje naciàgni´cie r´kà le˝àcà na potylicy. Je˝eli brzuszne powi´zi sà rozluênione, mo˝liwe jest poruszenie mostkiem w kierunku ogonowym bez natychmiastowego wywo∏ania naciàgni´cia na potylicy (ryc. 9.11).

2. Modyfikacja Terapeuta uk∏ada jednà r´k´ pod koÊç krzy˝owà. Drugà r´k´ k∏adzie p∏asko na brzuchu pacjenta w taki sposób, aby palce wskazywa∏y doczaszkowo (ryc. 9.12). Tà r´kà wykonuje lekki nacisk i bada napi´cia powi´zi brzusznych.

nogi dłuższej, grzebienie kości biodrowych na różnych wysokościach, zmienione trójkąty talii

Badanie receptorów statycznych Gdy terapeuta rozpozna∏ okolic´ cia∏a, która wskazuje na najwi´kszà dysfunkcj´, powinien przystàpiç do szczegó∏owego badania tego obszaru. • Okolica kranialna: oczy, stawy skroniowo-˝uchwowe, narzàd równowagi. • Okolica wisceralna: ciÊnienie w jamach cia∏a, zawieszenie narzàdów wewn´trznych. • Okolica parietalna: kr´gos∏up, stopy.

Badanie 107

a

b

Ryc. 9.10 a, b. a) Badanie napięcia powięzi szyi. b) Test trakcji kręgosłupa szyjnego w celu różnicowania napięć wisceralnych i parietalnych Ryc. 9.11. W przypadku kierunku napięcia do przodu podczas testu trakcji na głowie dominuje komponent wisceralny, w przypadku kierunku napięcia do tyłu – komponent parietalny

Badanie oczu Test konwergencji Pacjent siedzi lub le˝y ty∏em. Terapeuta trzyma pisak o jasnym lub kolorowym czubku i prosi pacjenta o skoncentrowanie wzroku na tym punkcie. Nast´pnie porusza pisakiem w ró˝nych kierunkach i obserwuje, czy obydwoje oczu pacjenta jednakowo szybko nadà˝a za ruchem pisaka. Nast´pnie terapeuta porusza czubek pisaka w kierunku do nasady nosa i obserwuje, czy obydwie êrenice podà˝ajà za tym ruchem (ryc. 9.13). Je˝eli mi´Ênie zewn´trzne któregoÊ oka sà os∏abione, oko to zazwyczaj nie jest w stanie tak szybko podà˝aç za ruchem pisaka jak oko zdrowe. Zaburzenie konwergencji mo˝na rozpoznaç po tym, ˝e êrenica problematycznego oka w pewnym momencie nie mo˝e dalej podà˝aç za wierzcho∏kiem pisaka poruszanego w kierunku do nosa. Czasami êrenica ucieka wyraênie w bok lub te˝ pacjent zaczyna mrugaç.

Test naprzemiennego zasłaniania oczu (z ang. cover test – przyp. tłum.) Pacjent siedzi. Terapeuta zas∏ania jedno oko pacjenta i trzyma jeden palec na wysokoÊci twarzy pacjenta w odleg∏oÊci d∏ugoÊci ramienia. Pacjent ma za zadanie skupiç wzrok na tym palcu. Nast´pnie terapeuta ods∏ania zas∏oni´te oko i obserwuje zachowanie êrenicy tego oka. Je˝eli êrenica si´ poruszy, mamy wówczas do czynienia z zaburzeniem motoryki tego oka.

W przypadku stwierdzenia nieprawid∏owoÊci w funkcjonowaniu oczu nale˝y skierowaç pacjenta do okulisty.

190 Punkty spustowe

Punk­ty spu­sto­we cz´­Êci most­ko­wo­‑˝e­bro­wej (pars ster­ no­co­sta­lis), bocz­nie: • brzusz­na oko­li­ca pier­si • we­wn´trz­na stro­na ra­mie­nia • nad­k∏y­kieç przy­Êrod­ko­wy (epi­con­dy­lus me­dia­lis) • brzusz­na stro­na przed­ra­mie­nia • ∏ok­cio­wy brzeg d∏o­ni • po­wierzch­nia d∏o­nio­wa pal­ców III–V Punk­ty spu­sto­we cz´­Êci most­ko­wo­‑˝e­bro­wej (pars ster­ no­co­sta­lis), przy­Êrod­ko­wo: • mo­stek (ster­num) (bez prze­kra­cza­nia li­nii po­Êrod­ko­ wej) oraz przy­le­ga­jà­ca oko­li­ca pier­si Punk­ty spu­sto­we cz´­Êci most­ko­wo­‑˝e­bro­wej (pars ster­ no­co­sta­lis), ogo­no­wo: • brzusz­na oko­li­ca pier­si z nad­wra˝­li­wo­Êcià sut­ka oraz ewen­tu­al­nie ca­∏ej pier­si (w szcze­gól­no­Êci u ko­biet) Punkt „za­bu­rzeƒ ryt­mu ser­ca”: • ten punkt spu­sto­wy wy­st´­pu­je w przy­pad­ku aryt­mii ser­co­wych, nie wy­wo­∏u­je bó­lu.

Zwią­zek z następującymi narządami we­wnętrz­ny­mi • ser­ce Ryc. 19.78

Uner­wie­nie • nerw pier­sio­wy przy­Êrod­ko­wy i bocz­ny (nn. pec­to­ra­ les me­dia­lis et la­te­ra­lis) (C6–C8)

Mię­sień pier­sio­wy mniej­szy (m. pec­to­ra­lis mi­nor) (ryc. 19.76, 19.78) Przy­czep po­cząt­ko­wy • ˝e­bra III–V

Po­ło­że­nie punk­tów spu­sto­wych

Przy­czep koń­co­wy

Punk­ty spu­sto­we roz­miesz­czo­ne sà w ca­∏ym mi´­Êniu. Punk­ty po­∏o­˝o­ne bar­dziej bocz­nie i bli­sko fa∏­dy pa­cho­wej mo˝­na wy­czuç za po­mo­cà chwy­tu szczyp­co­we­go. Punk­ty le­˝à­ce bli­˝ej most­ka mo˝­na zlo­ka­li­zo­waç, wy­ko­rzy­stu­jàc me­to­d´ pal­pa­cji p∏a­skiej. Punkt spu­sto­wy „za­bu­rzeƒ ryt­mu ser­ca”: po­Êrod­ku po­mi´­dzy dwie­ma pio­no­wy­mi li­nia­mi, z któ­rych jed­ na prze­bie­ga przez su­tek, a dru­ga przez bocz­nà kra­w´dê most­ka; na­le­˝y od­na­leêç prze­strzeƒ mi´­dzy­˝e­bro­wà mi´­ dzy pià­tym i szó­stym ˝e­brem po pra­wej stro­nie – tam znaj­du­je si´ punkt spu­sto­wy.

• wy­ro­stek kru­czy ∏o­pat­ki (proc. co­ra­co­ideus sca­pu­lae) po stro­nie czasz­ko­wo­‑przy­Êrod­ko­wej

Pro­mie­nio­wa­nie bó­lu Punk­ty spu­sto­we cz´­Êci oboj­czy­ko­wej (pars cla­vi­cu­la­ris): • brzusz­na oko­li­ca mi´­Ênia na­ra­mien­ne­go (m. del­to­ideus) • cz´Êç oboj­czy­ko­wa (pars cla­vi­cu­la­ris)

Funk­cja • po­cià­ga­nie ∏o­pat­ki do przo­du i do do­∏u • mi´­sieƒ wde­cho­wy przy usta­bi­li­zo­wa­nej ∏o­pat­ce

Uner­wie­nie • nerw pier­sio­wy przy­Êrod­ko­wy i bocz­ny (nn. pec­to­ra­ les me­dia­lis et la­te­ra­lis) (C6–C8)

Po­ło­że­nie punk­tów spu­sto­wych PS1 w po­bli­˝u przy­cze­pu po­czàt­ko­we­go mi´­Ênia na czwar­tym ˝e­brze

Mię­śnie wy­wo­łu­ją­ce dolegliwości bó­lo­we w gór­nej czę­ści tu­ło­wia 191

Przy­czep koń­co­wy • oboj­czyk (cla­vi­cu­la) w Êrod­ko­wej jed­nej trze­ciej po stro­nie dol­nej

Funk­cja • po­cià­ga­nie oboj­czy­ka do do­∏u

Uner­wie­nie • nerw pod­oboj­czy­ko­wy (n. sub­c­la­vius) (C5–C6)

Po­ło­że­nie punk­tów spu­sto­wych • w po­bli­˝u przy­cze­pu koƒ­co­we­go mi´­Ênia

Pro­mie­nio­wa­nie bó­lu • brzusz­na oko­li­ca bar­ku i ra­mie­nia • pro­mie­nio­wa stro­na przed­ra­mie­nia • d∏oƒ i grzbiet d∏o­ni w oko­li­cy pal­ców I–III

Zwią­zek z na­rzą­da­mi we­wnętrz­ny­mi

Ryc. 19.79

PS2 na przej­Êciu brzu­Ê­ca mi´­Ênia w Êci´­gno, tro­ch´ ni­˝ej od wy­rost­ka kru­cze­go ∏o­pat­ki (proc. co­ra­co­ideus sca­pu­lae)

Pro­mie­nio­wa­nie bó­lu • • • •

brzusz­na oko­li­ca mi´­Ênia na­ra­mien­ne­go oko­li­ca pier­si ∏ok­cio­wa stro­na ra­mie­nia, ∏ok­cia i przed­ra­mie­nia d∏o­nio­wa po­wierzch­nia pal­ców III–V

Wzo­rzec pro­mie­niu­jà­ce­go bó­lu jest bar­dzo po­dob­ny do wzor­ca bó­lo­we­go mi´­Ênia pier­sio­we­go wi´k­sze­go (m. pec­to­ra­lis ma­jor).

Zwią­zek z na­stę­pu­ją­cy­mi na­rzą­da­mi we­wnętrz­ny­mi • ser­ce

Mię­sień pod­oboj­czy­ko­wy (m. sub­c­la­vius) (ryc. 19.76, 19.79) Przy­czep po­cząt­ko­wy • pierw­sze ˝e­bro (na gra­ni­cy chrzàst­ki i ko­Êci)

Mi´­sieƒ pod­oboj­czy­ko­wy (m. sub­c­la­vius) cz´­sto jest uner­wia­ny z ga­∏´­zi ner­wu prze­po­no­we­go (n. phrenicus), z cze­go wy­ni­ka­jà po­∏à­cze­nia z: • wà­tro­bà, • p´­che­rzy­kiem ˝ó∏­cio­wym.

Rozciąganie mięśni piersiowych (ryc. 19.80 a, b)

Pozycja wyjściowa Pacjent stoi w wykroku przodem do kàta pomieszczenia.

Wykonanie Pacjent obydwa przedramiona k∏adzie p∏asko na dwóch Êcianach kàta pomieszczenia, ramiona ma na tej samej wysokoÊci (oko∏o 90° odwiedzenia). Tu∏ów ma wypro‑ stowany, jednà stopà stoi w kàcie. Ramiona i tu∏ów nie wykonujà ˝adnych ruchów – tu∏ów poruszany jest z nóg w kierunku kàta. Ramiona przesuwajà si´ wówczas coraz bardziej do odwiedzenia w p∏aszczyênie poprzecznej. W okolicy piersiowej pojawia si´ uczucie rozciàgania – nale˝y je przytrzymaç przez 30 sekund. Ramiona mo˝na ustawiç tak˝e w odwiedzeniu wi´kszym ni˝ 90°– rozciàgane b´dà wówczas nieco odmienne cz´Êci mi´Êni piersiowych. åwiczenie mo˝na wykonywaç tak˝e jednostronnie.

192 Punkty spustowe

Ryc. 19.80 a,b Obustronne (a) i jednostronne (b) rozciąganie mięśni piersiowych

Mię­sień most­ko­wy (m. ster­na­lis) (ryc. 19.76, 19.81) Obec­ny tylko u jed­nej na 20 osób.

Przy­czep po­cząt­ko­wy • jed­no­stron­nie lub obu­stron­nie w po­wi´­zi pier­sio­wej al­bo po­wi´­zi mi´­Ênia most­ko­wo­‑oboj­czy­ko­wo­‑sut­ko­we­go (m. ster­noc­le­ido­ma­sto­ideus) z ewen­tu­al­ny­mi przy­cze­pa­mi w gór­nej cz´­Êci most­ka

Przy­czep koń­co­wy • du­˝a zmien­noÊç, mo˝­li­we przy­cze­py po­mi´­dzy trze­cim a siód­mym ˝e­brem na tkan­ce chrz´st­nej, po­wi´­zi pier­sio­wej lub po­wi´­zi mi´­Ênia pro­ste­go brzu­cha (m. rec­tus ab­do­mi­nis)

Funk­cja • nie­zna­na, byç mo­˝e na­pr´­˝a­nie po­wi´­zi

Uner­wie­nie • nerw pier­sio­wy przy­Êrod­ko­wy (n. pec­to­ra­lis me­dia­lis) (C6–C8) lub ner­wy mi´­dzy­˝e­bro­we (nn. in­ter­co­sta­les)

Po­ło­że­nie punk­tów spu­sto­wych Punk­ty spu­sto­we mo­gà wy­st´­po­waç w ca­∏ym brzu­Ê­cu mi´­Ênia, za­zwy­czaj w Êrod­ko­wej oko­li­cy most­ka.

Mię­śnie wy­wo­łu­ją­ce dolegliwości bó­lo­we w gór­nej czę­ści tu­ło­wia 193

Pro­mie­nio­wa­nie bó­lu • ca­∏y mo­stek, ewen­tu­al­nie tak­˝e po­ni­˝ej most­ka • gór­na oko­li­ca pier­sio­wa • brzusz­na stro­na ra­mie­nia i ∏ok­cia Pro­mie­niu­jà­cy ból przy­po­mi­na ból wy­st´­pu­jà­cy przy za­wa­ le ser­ca lub dusz­ni­cy bo­le­snej (an­gi­na pec­to­ris).

Zwią­zek z na­stę­pu­ją­cy­mi na­rzą­da­mi we­wnętrz­ny­mi • ser­ce

Mię­sień zę­ba­ty tyl­ny dol­ny (m. ser­ra­tus po­ste­rior in­fe­rior) (ryc. 19.82, 19.83) Przy­czep po­cząt­ko­wy • wy­rost­ki kol­czy­ste (procc. spi­no­si) i wi´­za­d∏a nad­kol­ co­we (ligg. su­pra­spi­na­lia) kr´­gów Th11–L2

Przy­czep koń­co­wy • po­wierzch­nia ze­wn´trz­na ˝e­ber IX–XII (z ty­∏u)

Funk­cja

Mię­sień zę­ba­ty tyl­ny gór­ny (m. ser­ra­tus po­ste­rior su­pe­rior)

• mi´­sieƒ wy­de­cho­wy, ak­tyw­ny przy g∏´­bo­kim wy­de­chu

(ryc. 19.82–19.84)

Uner­wie­nie

Przy­czep po­cząt­ko­wy

• brzusz­ne ga­∏´­zie ner­wów rdze­nio­wych Th9–Th12

• wy­rost­ki kol­czy­ste (procc. spi­no­si) oraz wi´­za­d∏a nad­ kol­co­we (ligg. su­pra­spi­na­lia) kr´­gów C7–Th2

Po­ło­że­nie punk­tów spu­sto­wych

Przy­czep koń­co­wy

• w brzu­Ê­cu mi´­Ênia bli­sko przy­cze­pu koƒ­co­we­go na ˝e­brach

• po­wierzch­nia ze­wn´trz­na ˝e­ber II–V (z ty­∏u)

Pro­mie­nio­wa­nie bó­lu

Funk­cja

• w oko­li­cy mi´­Ênia, do­oko­∏a ˝e­ber

• mi´­sieƒ wde­cho­wy ak­tyw­ny przy g∏´­bo­kim wde­chu

Zwią­zek z na­stę­pu­ją­cy­mi na­rzą­da­mi we­wnętrz­ny­mi

Uner­wie­nie

• • • • • •

• brzusz­ne ga­∏´­zie ner­wów rdze­nio­wych Th2–Th5

Po­ło­że­nie punk­tów spu­sto­wych

ner­ka dwu­nast­ni­ca trzust­ka je­li­to czcze, je­li­to kr´­te okr´˝­ni­ca ma­ci­ca

W po­zy­cji neu­tral­nej punkt spu­sto­wy znaj­du­je si´ na wy­so­ ko­Êci do­∏u nad­grze­bie­nio­we­go ∏o­pat­ki w po­bli­˝u grze­bie­nia na grzbie­to­wej Êcia­nie tu­∏o­wia. Do pal­pa­cji bark mu­si byç usta­wio­ny w pro­trak­cji, aby od­s∏o­niç punkt spu­sto­wy.

Mię­sień zę­ba­ty przed­ni (m. ser­ra­tus an­te­rior) (ryc. 19.85–19.86)

Pro­mie­nio­wa­nie bó­lu

Przy­czep po­cząt­ko­wy

• • • • • • •

• ˝e­bra I–IX oraz prze­strze­nie mi´­dzy­˝e­bro­we w oko­ li­cy li­nii Êrod­ko­wo­‑oboj­czy­ko­wej (li­nea me­dioc­la­vi­cu­ la­ris)

pod ∏o­pat­kà w jej gór­nej po­∏o­wie grzbie­to­wa oko­li­ca mi´­Ênia na­ra­mien­ne­go ra­mi´ po stro­nie grzbie­to­wej ∏ok­cio­wa stro­na przed­ra­mie­nia ∏o­kieç (grzbie­to­wo) d∏oƒ brzusz­nie i grzbie­to­wo w oko­li­cy k∏´­bi­ka i V pal­ca oko­li­ca pier­sio­wa

Przy­czep koń­co­wy • brzeg przy­Êrod­ko­wy ∏o­pat­ki (mar­go me­dia­lis sca­pu­lae)

Zwią­zek z na­stę­pu­ją­cy­mi na­rzą­da­mi we­wnętrz­ny­mi

Funk­cja

• ser­ce • p∏u­ca

• po­cià­ga­nie ∏o­pat­ki w kie­run­ku brzusz­no­‑bocz­nym • mi´­sieƒ wspo­ma­ga­jà­cy wdech

218 Punkty spustowe

m. glutaeus maximus

m. glutaeus medius

m. glutaeus minimus

PS2 m. adductor magnus

m. tensor fasciae latae

m. iliacus m. sartorius

m. sartorius m. rectus femoris

m. glutaeus medius m. rectus femoris

m. piriformis mm. gemelli

m. obturatorius internus

PS1 m. adductor magnus

m. iliopsoas

m. vastus intermedius m. biceps femoris (caput breve)

m. adductor magnus

m. semimembranosus

m. vastus lateralis

m. glutaeus maximus

m. semimembranosus

m. gastrocnemius (caput mediale)

m. glutaeus minimus

m. iliopsoas m. vastus lateralis

m. biceps femoris (caput longum) + m. semitendinosus

hiatus tendineus adductorius

m. piriformis

mm. glutaei medius et minimus m. quadratus femoris

lig. sacrotuberale

m. psoas major L5 m. piriformis lig. sacrospinale lig. sacrotuberale m. pectineus m. adductor longus m. obturatorius externus

m. vastus medialis

m. adductor brevis

m. adductor longus

m. adductor magnus

m. vastus intermedius

PS m. adductor brevis

m. vastus medialis m. plantaris m. gastrocnemius (caput laterale)

m. articularis genus

m. biceps femoris

m. biceps femoris

m. gracilis

m. semimembranosus

tractus iliotibialis

m. sartorius m. semitendinosus m. quadriceps femoris

Ryc. 19.122

Funk­cja • przy­wie­dze­nie w sta­wie bio­dro­wym • ro­ta­cja we­wn´trz­na w sta­wie bio­dro­wym

Uner­wie­nie • nerw za­s∏o­no­wy (n. ob­tu­ra­to­rius) (L2–L3)

Mię­sień przy­wo­dzi­ciel krót­ki (m. ad­duc­tor bre­vis) (ryc. 19.121, 19.122) Przy­czep po­cząt­ko­wy • ga­∏àê dol­na (ra­mus in­fe­rior) oraz trzon ko­Êci ∏o­no­wej (cor­pus ossis pu­bis)

Przy­czep koń­co­wy • prok­sy­mal­na jed­na trze­cia kre­sy chro­pa­wej (li­nea aspe­ra)

Funk­cja • przy­wie­dze­nie w sta­wie bio­dro­wym

Uner­wie­nie • nerw za­s∏o­no­wy (n. ob­tu­ra­to­rius) (L2–L3)

Po­ło­że­nie punk­tów spu­sto­wych Punk­ty spu­sto­we mo˝­na wy­raê­nie wy­czuç, gdy mi´­sieƒ zo­sta­nie wst´p­nie na­pi´­ty po­przez zgi´­cie i od­wie­dze­nie bio­dra. Pa­cjent le­˝y na ple­cach. Punk­ty spu­sto­we znaj­ du­jà si´ w prok­sy­mal­nej po­∏o­wie mi´­Êni.

Pro­mie­nio­wa­nie bó­lu • • • •

pa­chwi­na brzusz­no­‑przy­Êrod­ko­wa oko­li­ca uda oko­li­ca na­drzep­ko­wa wzd∏u˝ kra­w´­dzi pisz­cze­li

Mię­śnie wy­wo­łu­ją­ce dolegliwości bó­lo­we okolicy biodra, uda i ko­la­na 219

Ryc. 19.123. Rozciąganie krótkich przywodzicieli biodra

m. glutaeus maximus

crista iliaca

Ryc. 19.124. Rozciąganie długich przywodzicieli biodra

m. glutaeus medius

m. glutaeus maximus

m. piriformis mm. gemelli m. obturatorius internus lig. sacrotuberale

m. glutaeus minimus m. quadratus femoris

m. semitendinosus PS m. semitendinosus (przykład) m. semimembranosus

os sacrum m. piriformis

m. glutaeus maximus

tractus iliotibialis PS m. biceps femoris (przykład) m. biceps femoris (caput breve) m. biceps femoris (caput longum)

mm. gemelli

lig. sacrotuberale

m. vastus lateralis

m. obturatorius internus

m. glutaeus maximus

m. adductor magnus

m. vastus intermedius

m. gracilis

m. adductor magnus

m. semimembranosus m. semitendinosus PS m. semimembranosus (przykład)

m. gastrocnemius

Ryc. 19.125

m. glutaeus minimus

m. quadratus femoris

m. gracilis m. adductor magnus

crista iliaca m. tensor fasciae latae

m. tensor fasciae latae os sacrum

m. glutaeus medius

m. biceps femoris (caput breve) m. biceps femoris (caput longum) PS m. biceps femoris (przykład)

m. gastrocnemius

220 Punkty spustowe

Przy­czep koń­co­wy • kre­sa chro­pa­wa (li­nea aspe­ra) do gu­zo­wa­to­Êci po­Êlad­ ko­wej (tu­be­ro­si­tas glu­ta­ea) • gu­zek przy­wo­dzi­cie­li ko­Êci udo­wej (tu­ber­cu­lum ad­duc­ to­rium fe­mo­ris)

Funk­cja PS m. biceps femoris

PS mm. semitendinosus et semimembranosus

• wy­prost w sta­wie bio­dro­wym • przy­wie­dze­nie w sta­wie bio­dro­wym • ro­ta­cja we­wn´trz­na w sta­wie bio­dro­wym

Uner­wie­nie • nerw za­s∏o­no­wy (n. ob­tu­ra­to­rius) (L2–L4) • nerw pisz­cze­lo­wy (n. ti­bia­lis) (L4–S3)

Po­ło­że­nie punk­tów spu­sto­wych PS1 na Êrod­ku mi´­Ênia, w po­bli­˝u przy­cze­pu koƒ­co­we­ go na kre­sie chro­pa­wej (li­nea aspe­ra) PS2 w po­bli­˝u przy­cze­pu po­czàt­ko­we­go na ko­Êci kul­szo­ wej (os ischium) i ∏o­no­wej (os pu­bis). (Patrz ryc. 19.112)

Pro­mie­nio­wa­nie bó­lu PS1 pa­chwi­na oraz brzusz­no­‑przy­Êrod­ko­wa oko­li­ca uda, pra­wie do ko­la­na

Ryc. 19.126

Zwią­zek z na­stę­pu­ją­cy­mi na­rzą­da­mi we­wnętrz­ny­mi • • • •

ma­ci­ca, przy­dat­ki pro­sta­ta jà­dra p´­cherz mo­czo­wy

Mię­sień przy­wo­dzi­ciel wiel­ki (m. ad­duc­tor ma­gnus) (ryc. 19.121, 19.122) Przy­czep po­cząt­ko­wy • ga­∏àê ko­Êci kul­szo­wej (ra­mus ossis ischii) • ga­∏àê dol­na ko­Êci ∏o­no­wej (ra­mus in­fe­rior ossis pu­bis) • guz kul­szo­wy (tu­ber ischia­di­cum)

Ryc. 19.127. Rozciąganie mięśni kulszowo-goleniowych

Mię­śnie wy­wo­łu­ją­ce dolegliwości bó­lo­we okolicy biodra, uda i ko­la­na 221

m. gracilis

m. biceps femoris

m. semimembranosus

m. plantaris

m. semitendinosus

m. gastrocnemius, caput mediale

m. semimembranosus

m. gastrocnemius, caput laterale

m. gastrocnemius, caput mediale m. gastrocnemius, caput laterale m. popliteus m. biceps femoris m. peroneus longus PS m. plantaris PS2 m. soleus

punkty spustowe m. gastrocnemius: PS3 PS4 PS1 PS2

PS m. popliteus m. soleus m. flexor digitorum longus tendo achillis

m. flexor digitorum longus m. tibialis posterior chiasma plantare m. tibialis anterior

m. peroneus brevis chiasma crurale m. peroneus longus tuber calcanei m. tibialis posterior m. tibialis anterior

PS3 m. soleus PS1 m. soleus m. peroneus longus m. peroneus brevis malleolus lateralis

ścięgno m. peroneus longus

m. flexor hallucis longus

Ryc. 19.128

PS2 koÊç ∏o­no­wa, po­chwa, od­byt­ni­ca, p´­cherz mo­czo­ wy, a tak­˝e in­ne roz­pro­szo­ne bó­le w oko­li­cy mied­ ni­cy ma­∏ej

Zwią­zek z na­stę­pu­ją­cy­mi na­rzą­da­mi we­wnętrz­ny­mi • ma­ci­ca, przy­dat­ki • pro­sta­ta • p´­cherz mo­czo­wy

Rozciąganie krótkich przywodzicieli biodra (ryc. 19.123) Pozycja wyjściowa Pacjent siedzi na pod∏odze.

Wykonanie Pacjent podciàga nogi i zbli˝a do siebie podeszwy stóp. Nast´pnie naciska przedramionami i ∏okciami na kola‑ na w kierunku do pod∏ogi. Wówczas pojawia si´ uczucie rozciàgania na bli˝szej przyÊrodkowej cz´Êci ud po obydwu stronach. Rozciàganie nale˝y przytrzymaç przez 30 sekund.

W nowym wydaniu książki omówiono przyczynowo-skutkowe zmiany napięcia i struktury mięśni, a także wprowadzono nowy rozdział o statyce postawy ciała. Książka została również wzbogacona o zwięzłe opisy i ilustracje leczniczych ćwiczeń rozciągających (stretchingu), które są niezbędnym elementem skutecznej terapii w przypadkach występowania punktów spustowych. Autorzy podpowiadają czytelnikom, jak aktywnie włączyć pacjenta do terapii, zwłaszcza w warunkach domowych. Rozszerzone i uaktualnione wydanie bestsellerowej książki Punkty spustowe i łańcuchy mięśniowo-powięziowe w osteopatii i terapii manualnej to obowiązkowa i zarazem niezwykła w swojej formie i treści lektura dla fizjoterapeutów, osteopatów oraz chiropraktyków.

www.galaktyka.com.pl ISBN: 978-83-7579-330-7

PUNKTY SPUSTOWE I ŁAŃCUCHY MIĘŚNIOWO-POWIĘZIOWE

prof. zw. dr hab. n. med. Bogusław Frańczuk Kraków, czerwiec 2010 roku

Philipp Richter, Eric Hebgen

Podręcznik składa się z dwóch części. W pierwszej (Łańcuchy mięśniowo-powięziowe) omówiono znaczenie łańcuchów mięśniowo-powięziowych w organizmie człowieka oraz zagadnienia z zakresu fizjologii tkanek, między innymi wzorce bólu i punkty wrażliwe na ucisk oraz wegetatywne unerwienie narządów. Chód przedstawiono jako całościowy i funkcjonalny wzorzec ruchu. Kolejnymi prezentowanymi zagadnieniami są: model kraniosakralny, biomechaniczny model mechaniki kręgosłupa, mięśnie posturalne, mięśnie fazowe, wzorce skrzyżowań posturalnych, wzorce Zinka, modele łańcuchów mięśniowo-powięziowych, statyka układu mięśniowo-szkieletowego oraz diagnostyka i terapia (z zastosowaniem techniki energizacji mięśni – MET, technik rozluźniania mięśniowo-powięziowego, technik nerwowo-mięśniowych). W drugiej części podręcznika (Punkty spustowe i ich leczenie) podano klasyfikację punktów spustowych i ich patofizjologię. Przedstawiono schemat postępowania podczas diagnozowania i terapii punktów spustowych. Omówiono też czynniki sprzyjające utrzymywaniu się punktów spustowych oraz zagadnienia związane z tak zwanym segmentem nadwrażliwym. Najbardziej wartościowa w tej części jest prezentacja punktów spustowych poszczególnych mięśni, uwzględniająca: położenie punktów spustowych, przyczepy, funkcje i unerwienie mięśni oraz lokalizację objawów, promieniowanie bólu i powiązanie z narządami wewnętrznymi. Liczne zdjęcia i barwne ilustracje ułatwiają czytelnikowi zapoznanie się z treścią podręcznika. Pozycja ta, kompleksowo traktująca zagadnienia związane z łańcuchami mięśniowo-powięziowymi i punktami spustowymi, będzie cennym uzupełnieniem wiedzy dla terapeutów interesujących się tą problematyką, szczególnie dla specjalistów fizjoterapii, rehabilitacji medycznej oraz neurologów. I choć prezentowany przez autorów model łańcuchów mięśniowych, podobnie jak wiele innych modeli, to jedynie założenia hipotetyczne, przedstawione metody lecznicze (np. terapia punktów spustowych) mają duże walory praktyczne. Niniejsza publikacja, bardzo staranna edytorsko, z powodzeniem wypełni na polskim rynku wydawniczym odczuwalny brak tak zbiorczego i kompletnego opracowania przedstawianej tematyki.

PUNKTY SPUSTOWE I ŁAŃCUCHY MIĘŚNIOWO-POWIĘZIOWE w osteopatii i terapii manualnej

Philipp Richter, Eric Hebgen Redakcja naukowa wydania polskiego

Krzysztof Gieremek

Wydanie II, rozszerzone i zaktualizowane