#9 2014/15 www.gardenandplace.com
INTERNATIONAAL MAGAZINE VOOR INRICHTING BUITENRUIMTE
02 | VOORWOORD | COLOFON
VOORWOORD
FOTO: WIENERBERGER
Beste lezer,
PIET MATHIJSEN Verkoopmanager bestratingsoplossingen Wienerberger BV
De openbare ruimte vormt een wezenlijk deel van een stad, en het belang hiervan neemt toe. Het is immers een plek waar een groot deel van het sociale leven plaats vindt, een plaats van ontmoeting en activiteiten. Het is een sport- en speelplaats, een plek van integratie, van kunst en cultuur. Ongeacht of het grote pleinen, parken of voetgangerszones zijn, ze dienen allemaal aantrekkelijke, uitnodigende buitenruimtes te zijn. Maar bovenal moeten ze hun functie goed uitoefenen. Openbare plaatsen zijn echter niet altijd goed gepland of uitgevoerd, ook al is de aanpak goed bedoeld.
Deze Garden+Place is opnieuw samengesteld uit mooie voorbeelden die illustreren hoe functioneel, sympathiek, praktisch en uitnodigend, zowel publieke als private ruimtes kunnen zijn. Dit keer afkomstig uit de Verenigde Staten, Engeland, Duitsland, Polen, Nederland en zelfs Australië. Het laat een verscheidenheid aan projecten zien waarmee de esthetiek en de warmte van straatbakstenen, en niet te vergeten de praktische voordelen van het natuurlijke bouwmateriaal, benadrukt worden. Natuurlijk, duurzaam en blijvend mooi.
16
Met een breed scala aan formaten, afwerkingen en kleuren biedt Wienerberger een passende oplossing voor elk toepassing. Bijvoorbeeld voor het prestigieuze project bij de nieuwe bibliotheek van Birmingham. Al met al werden hier vier verschillende soorten straatbaksteen toegepast om een onmiskenbaar patroon te creëren. Veel leesplezier! Piet Mathijsen PS: Heeft u mooi project ontworpen of ontdekt dat u zou willen terug zien in de volgende editie van Garden+Place? Laat het ons weten en mail naar info.nl@wienerberger.com
18
COLOFON Garden + Place, 9. Ausgabe Productie Österreichischer Wirtschaftsverlag GmbH, 1120 Wenen Uitgever Wienerberger AG, 1100 Wenen Redactie Christine Müller (Österreichischer Wirtschaftsverlag), Rita Kremsner, Marion Göth (Wienerberger AG) Met bijdragen van Nancy Christiaens (BE), Daan Elstak (NL), Alexa Uplegger (DE), Saulé Mukauskiene (LIT), Joanne Garside (UK), Arnaud Mounier (FR), Dawn Henning (US), Oliver Bannert (Pipelife), Sabine Berger (Semmelrock) Fotografie Claerhout (32 – 33), Andrew Smith (22 – 25), Steven Massart (14 – 15), Andrew Lloyd (18 – 19), Ruud Peijnenburg (20 – 21, 26 – 27), Christoph Große (28 – 31), Raimondas Urbakavičius (34 – 36), Algirdas Marcinkevičius/Gintaras Kandrotas (37) Design Simon Jappel (Österreichischer Wirtschaftsverlag) Garden + Place International verschijnt in het Duits, Engels, Frans en Nederlands. Deze uitgave is gedrukt op milieuvriendelijk, chloorvrij gebleekt papier. www.gardenandplace.com www.wienerberger.nl/straat
12
INHOUD | 03
04
NIEUWS
06 08 10
EEN AMERIKAANSE DROOM
12 28 14 16 18
SCHOONHEID VAN DE KUST
20 22 22 26 28 32
WARME ZONNEBLOEMEN VOOR KLEIN ROME IN NEDERLAND
PRIVAT E R UIM T E S Rose Hill, North Carolina | VS
TIJDLOOS MOOI Tomaszów Lubelski | Polen
ONMISKENBARE FLAIR IN DE TUIN Zwembaden
PARKE N Rutledge, Brunswick | VS
RESPECTVOLLE HERONTWIKKELING VAN DE BINNENTUIN Mechelen | België
DE KLEUREN VAN DUURZAAMHEID Loos | Frankrijk
IN DE WISSELING DER TIJDEN Box Hill | Australië
OPE NBARE R UIM T E
34 38 34 39
Oudenbosch | Nederland
PRESTIGEPROJECT MET SYMBOLISCHE KRACHT Birmingham | Groot-Brittannië
HET SPORTIEVE OPTIMISME VAN EEN NIEUWE WIJK IN EEN NIEUWE STAD Almere | Nederland
UITKIJKEN NAAR SLIPVASTE BODEM Ludwigslust | Duitsland
GESLAAGDE HERAANLEG VAN DE KERKOMGEVING IN NIEUWMOERKALMTHOUT Kalmthout | België
PLAATS VAN ONTMOETING Krekenava – Vilnius – Marijampolė | Litouwen
HET INTELLIGENTE AFWATERINGSSYSTEEM Pipelife Raineo
ADRESSEN
04 | NIEUWS
NIEUWE FORMAATMIX GOED ONTVANGEN Vanwege het warme levendige kleurenspel wordt de sortering Rotblau-bunt van Wienerberger enorm gewaardeerd. In september 2013 introduceerde Wienerberger Duitsland op de bouwbeurs NordBau in Neumünster de zogenaamde „formaatmix“ van deze sortering. Nieuw is de combinatie van verschillende formaten in één oppervlak. De straatbaksteen met een hoogte van 52 millimeter is in drie afmetingen beschikbaar (300 x 100, 200 x 200, 200 x 150 millimeter). Hij wordt, naar grootte gesorteerd, op afzonderlijke pallets geleverd. De verwerker kan ervan uitgaan dat het aantal stuks per oppervlak en legsoort precies is geteld. Hierdoor kan hij bij het leggen de formaten simpel combineren en bespaart hij kostbare tijd. Het resultaat zijn zeer individuele bestratingen voor wegen, terrassen of pleinen. De reactie van de beursbezoekers op NordBau was duidelijk: de formaatmix werd met groot enthousiasme ontvangen, omdat ontwerpen buiten de standaard legverbanden mogelijk wordt gemaakt. www.wienerberger.de
Een levendig, warm kleurenspel karakteriseert de straatbaksteen Rotblau-bunt van Wienerberger. Een mix van formaten zorgt voor een grote ontwerpvariatie. De mix is naar grootte van de vlakken precies gedefinieerd en overeenkomstig samengesteld.
STRAATMEUBEL ALS KUNSTOBJECT
„
WAAROM MOET EEN BIJZONDER OBJECT OP EEN BANALE PLAATS STAAN? OM VAN DIE BANALE PLAATS EEN BIJZONDERE PLAATS TE MAKEN. Dirk Melzer
De hoekbank aan het Randkanal in Köln-Worringen is geplaatst aan een fietsroute die op deze plek een rechthoekige bocht maakt en als nieuw stop- en oriëntatiepunt dient. Het straatmeubel heeft een grondvlak van 2 x 3 meter en is 3 meter hoog. De grondplaat gaat naar boven over in de bank en de beide zijwanden die het dak dragen. Omdat slechts twee wanden het dak dragen, moest de draagconstructie uit 18 mm sterk staal worden opgebouwd. De hoekbank weegt ca. 5 ton en werd compleet geprefabriceerd en in één stuk naar zijn standplaats aan het Randkanal getransporteerd. De beide open zijden van de hoekbank zorgen ervoor dat rolstoelen en rollators aan de tafel kunnen schuiven en maken het object toegankelijk. De gelaserde perforaties in de zijwanden geven historische motieven weer: ze staan bijvoorbeeld voor het Randkanal, de haven en het recht op vrijheid in het gebied. www.dirk-melzer.de
NIEUWS | 05
SPECTACULAIRE TUINEN IN SINGAPORE De „Gardens by the Bay“ in Singapore zijn een van de meest spectaculaire tuincomplexen ter wereld. Sinds de regering van Singapore de transformatie naar een groene wereldstad hoog in het vaandel heeft staan, werd meerdere jaren aan het park gewerkt. Het gehele park heeft een oppervlak van meer dan 100 hectare en is maar vijf minuten van de kust verwijderd. In het centrum van het park bevinden zich twee reusachtige futuristische kassen die zelfs een 50 meter hoge waterval huisvesten. De beide hallen overkoepelen een oppervlak van meer dan twee hectare en behoren tot de grootste geklimatiseerde kassen ter wereld. Meer dan 130.000 plantensoorten uit verschillende klimaatzones kunnen hier worden bekeken; van de apenbroodboom tot en met de aster. Hoogtepunten van het park zijn echter de zogenaamde “supertrees”. Deze reusachtige, kunstmatige bomen van beton en staal zijn tussen de 18 en 50 meter hoog en met 200 verschillende plantensoorten van groen voorzien. De exotische planten groeien verticaal aan traliewerk. Niet alleen optisch zijn de superbomen een blikvanger. Ook wordt er regenwater in verzameld en zorgen zonne-installaties voor voldoende stroom voor de imposante nachtverlichting.
De „Gardens by the Bay“ in Singapore kregen in 2012 de „World Building of the Year Award“ en in 2013 de „Royal Institute of British Architects (RIBA) 2013 Lubetkin Prize“. www.wilkinsoneyre.com
MET VLAG EN WIMPEL
Wienerberger is een samenwerking met NL Greenlabel aangegaan, vlnr: Luut Zuidema (WB), Harry Mounoury (WB), Lodewijk Hoekstra (NL Greenlabel), Ruud Knipping (WB)
Het Nederlands Instituut voor Bouwbiologie en Ecologie (NIBE) heeft onlangs aan de vijf straatbaksteenfabrieken van Wienerberger in Nederland het certificaat DUBOkeur toegekend. Het certificaat omvat nagenoeg het gehele in Nederland geproduceerde assortiment straatbakstenen en geldt voor nagenoeg alle handvorm-, wasserstrichen strengpersstenen van Wienerberger Nederland. Met DUBOkeur laat Wienerberger zien dat de straatbakstenen op een milieuvriendelijke manier worden geproduceerd en dat ze vooral uitblinken door hun ecologische eigenschappen waaronder hun onderhoudsvrijheid, kleurvastheid en een wetenschappelijk aangetoonde levensduur van minstens 125 jaar. En dat niet alleen, Wienerberger Nederland is ook een samenwerking met NL Greenlabel aangegaan, een onafhankelijke organisatie met als doel de duurzame ontwikkeling van de openbare ruimte door het gebruik van duurzame materialen te bevorderen. Alle Nederlandse straatbakstenen kregen het Greenlabel A toegekend, de hoogste classificatie van NL Greenlabel. www.wienerberger.nl
06 | ROSE HILL, NORTH CAROLINA | VS
Alsof hij altijd al deel uitmaakte van dit privĂŠ-parklandschap, voert deze bestrate oprit van 48.000 straatbakstenen met zijn flauwe bochten en warme roodtinten tot het huis in Gregoriaanse stijl.
ROSE HILL, NORTH CAROLINA | VS | 07
EEN AMERIKAANSE DROOM Meer dan 48.000 straatbakstenen werden gelegd om de unieke oprijlaan van een woonhuis in Rose Hill, N.C., vorm te geven. Sinds de bewoners de schoonheid van een dergelijke bestrate oprit ontdekten, is het aantal toegepaste straatbakstenen, in vergelijking met de eerste order, bijna vijfentwintig keer zoveel geworden. Het begon toen de Johnsons hun huis vanwege een verjaardagsfeest van hun kleindochter op wilden knappen. Luanne Johnson wilde graag een voetpad van straatbakstenen van het huis naar het nieuwe zwembad. Een vooralsnog relatief eenvoudige opdracht: de eerste bestelling van Phoenix-straatbakstenen bij Wienerberger/General Shale omvatte een aantal van circa 2.000 stuks. Phoenix-bakstenen en -straatbakstenen worden geproduceerd in de fabriek Brick Haven in Moncure, N.C., niet ver van het huis van de familie Johnson vandaan. ONDER DE INDRUK Na het leggen van het voetpad waren de Johnsons zo onder de indruk van het resultaat, dat ze besloten ook de oprijlaan voor het huis een nieuw gezicht te geven. Hun in 1969 gebouwde huis had een oprit van asfalt, maar deze had eigenlijk nooit echt bij hun bakstenen huis in Gregoriaanse stijl gepast. Aanvankelijk wilden de Johnsons alleen de parkeerruimte voor hun huis veranderen, maar al snel werd duidelijk dat het project grotere vormen aan zou nemen. „We dachten dat de bewerking van een klein gedeelte er niet goed uit zou zien. Bovendien wisten we nog niet zo goed hoeveel straatbakstenen we voor een groter oppervlak nodig zouden hebben“, zegt huiseigenaar Bob Johnson, „maar ik wist dat het er vrij veel zouden zijn.“ Het uiteindelijke aantal benodigde straatbakstenen liep op tot 48.000! EEN OMVANGRIJKE BESTELLING De bestelling was zo omvangrijk dat Terry Wright, regiomanager bij Wienerberger/ General Shale, genoodzaakt was een tweede blik op het papier te werpen: „Toen ik de opdracht preciezer las en vaststelde dat dit een particuliere en geen zakelijke bestelling was, riep ik de klanten voor de zekerheid terug om de hoeveelheid nogmaals te controleren. En de Johnsons bevestigden dat het daadwerkelijk 48.000 straatbakstenen waren.“ Het leggen van het enorme oppervlak dat bestraat moest worden, duurde meer dan een maand. Het resultaat ziet er prachtig uit: „We vinden het schitterend“, zegt de familie Johnson. „Iedereen die nu voorrijdt blijft verbaasd staan, bekijkt het resultaat en wil erop lopen. Ze vinden het geweldig.“
Ontwerp oprijlaan Rose Hill, USA Opdrachtgever Bob & Luanne Johnson Toegepaste straatbakstenen Phoenix Beschikbare formaten
Engineered Modular
Gelegde oppervlakte 985 m² Voltooiing
Juni 2013
Bob Johnson kijkt al uit naar hoe het uiterlijk van de straatbakstenen mettertijd zal veranderen als ze langzaam verouderen. Hij is ervan overtuigd dat het uiteindelijk zal lijken alsof de oprit er al sinds de bouw van het huis is geweest. Er is nog een strook asfalt bij het huis over, verraadt Johnson en lacht, maar eigenlijk zijn 48.000 straatbakstenen voor nu wel genoeg.
08 | TOMASZĂ“W LUBELSKI | POLEN
TIJDLOOS MOOI Natuurlijke, tijdloze schoonheid en hoge belastbaarheid waren de veeleisende uitdagingen voor de vormgeving van de buitenruimte van dit privĂŠhuis in Polen. De criteria zorgden ook voor de beslissing om straatbakstenen toe te passen. Uiteindelijk moest ook de stijl van de bestrating bij de typisch Duitse architectuur van het huis passen. Garden + Place sprak met Andrzej Bednarz die de opdracht kreeg om de bestrating te realiseren.
TOMASZÓW LUBELSKI | POLEN | 09
Klassiek, natuurlijk en tijdloos: niet alleen het ingezette formaat, maar ook de rood geschakeerde straatbakstenen die bij nieuwbouw in traditionele stijl passen, gaan perfect in de omgeving op. De ingewikkelde bestrating weerspiegelt bovendien de vakkundige competentie van de stratenmaker.
Toen Andrzej Bednarz de opdracht kreeg voor het ontwerp van de bestrating rondom de nieuwbouw, adviseerde hij om met straatbakstenen te werken. Omdat de vlakken ook berijdbaar moesten zijn, is gekozen voor de steenhoogte van 5,2 centimeter. Ook de keuze van verschillende kleurschakeringen was belangrijk. Passend bij het traditionele woonhuis viel de keuze op rood geschakeerde straatbakstenen die natuurlijk overkomen en aangenaam in de omgeving opgaan. Naast de oprit werden op aanvraag van de heer des huizes ook de wegen en toegangspaden uniform bestraat. Zelfs in de vormgeving van de tuin werden met straatbakstenen accenten aangebracht: als omlijsting voor perken en grindpaden. Waarom heeft u uw klant straatbakstenen aanbevolen? Ik had al 25 jaar geleden de mogelijkheid om mijn eerste projecten in Duitsland te realiseren en kan me de daar typische stijl van de huizen en tuinen nog goed herinneren. Daardoor was de beslissing eenvoudiger toen ik het object voor de eerste keer bekeek en de eigenaar zijn wens uitte over een hoogwaardige bestrating. Vanaf het begin waren straatbakstenen hier mijn absolute favoriet, omdat het formaat klassiek en tijdloos is en blijft. Ongelofelijk veel legvariaties zijn mogelijk en toch blijft de totale werking altijd natuurlijk.
Was u tevreden over de samenwerking met Wienerberger en Semmelrock? Als verwerker zijn voor mij beschikbaarheid en snelle levering van bestratingsmaterialen heel belangrijk. Eerst was bij dit project alleen de oprit naar het huis gepland. In de projectfase raakte de klant echter steeds meer onder de indruk van de mooie vormgeving en besloot hij de bestrating uit te breiden. Hierdoor ging ik me zorgen maken of dit tot vertragingen zou leiden. Dit bleek totaal niet het geval te zijn: de extra straatbakstenen werden prompt geleverd en we konden het project zonder problemen binnen het geplande tijdschema afronden.
Ontwerp oprijlaan Tomaszów Lubelski, Polen Verwerker
Andrzej Bednarz
Toegepaste straatbakstenen
Alt Schwerin
Beschikbare formaten
200 x 100 x 52 mm
Gelegde oppervlakte
300 m²
Voltooiing 2010
010 | ZWEMBADEN
Bakstenen bestrating rondom het zwembad helpt het zwembad schoon te houden, is onderhoudsarm en ongevoelig voor reinigingsmiddelen en chloor en bovendien een echte blikvanger.
ZWEMBADEN | 011
ONMISKENBARE FLAIR IN DE TUIN Waterelementen geven de tuin een extra dimensie en zorgen voor een ontspannende omgeving, en tegelijkertijd voor levendigheid en rust. In veel nieuw aangelegde tuinen is water daarom in verschillende vormen terug te vinden: als vijver, fontein of zwembad. Het zwembad wordt hierbij een decoratief element. Alleen al vanwege zijn grootte is hij niet alleen de blikvanger, maar vaak ook het middelpunt van een tuin. Des te belangrijker is de vormgeving van het zwembad en de rand. Uiteindelijk moet deze perfect in het tuinontwerp opgaan en er niet alleen mooi uitzien maar ook praktisch zijn. Met straatbakstenen is iedere ontwerpwens te vervullen: mediterrane oase, kinderparadijs of natuurlijke elegantie. Straatbakstenen zijn producten met karakter die met de jaren mooier worden. Noch UV-stralen noch hitte of vorst zijn van invloed en ze verbleken ook niet zoals oppervlakken van hout of beton. En heel belangrijk voor alle plekken waar voeten en water samenkomen: straatbakstenen zijn antislip. Straatbakstenen zorgen voor een bijzondere, unieke charme en stralen, vooral als er water in het spel is, zomer, zon en zuidelijke flair uit.
OP DE JUISTE PLAATS: TIPS VOOR DE JUISTE INRICHTING • Zon is de beste energiebron voor de verwarming van het bassin. Zorg daarom voor zo hoog en lang mogelijk binnenvallende zonnestralen. • Wind koelt het water erger af dan de omringende aarde en brengt het meeste vuil, zoals zand en bladeren naar het bassin. • Struiken, bomen en bloemen horen niet vlakbij een zwembad te staan, omdat ze vervuilen en bovendien de binnenvallende zonnestralen belemmeren. • In een vlak terrein is een zwembassin sneller te bouwen dan in een terrein met hellingen, waarbij vaak steunmuren moeten worden aangebracht. • Plan het zwembad niet op het diepste punt van het terrein, omdat het regenwater zich hier verzamelt.
012 | RUTLEDGE, BRUNSWICK | VS
SCHOONHEID VAN DE KUST Het toneel: een kleine woonwijk in een kustgemeente in North Carolina. Daar worden straat- en gevelbakstenen ingezet om te voldoen aan duurzaamheid, schoonheid en elegantie. Toegangswegen, bruggen en zelfs afwateringskanalen door de hele woonwijk leveren het overtuigende bewijs.
RUTLEDGE, BRUNSWICK | VS | 013
Brunswick County, North Carolina, is een vakantieparadijs. De zoute lucht en de warme temperaturen trekken ieder jaar duizenden bezoekers. En de mensen die deze plek hun thuis mogen noemen, willen ruimtes die de natuurlijke schoonheid van de omgeving weerspiegelen. In Rutledge Park weet een mengeling van watersystemen, vegetatie en een kunstig gerealiseerde bakstenen infrastructuur, precies dit te bereiken. STATEMENT VAN DE HOGERE KLASSE Rutledge Park is statige woonwijk met circa 250 koopwoningen met woonoppervlaktes van 200 tot 450 vierkante meter. De koopprijzen variëren hier van een kleine 500.000 tot meer dan 750.000 euro. Deze bedragen zijn ook gerechtvaardigd door een hoogwaarde afwerking van de openbare ruimte. Uitvoerder H.L. Holmes had het idee van een toegangsweg die een soort statement moest maken. Toen hij uiteindelijk Phoenix-producten van Wienerberger/General Shale ontdekte, werd duidelijk dat hij deze voor de hele woonwijk zou gebruiken. AFWISSELEND ONTWERPELEMENT De bebouwing zelf ligt in een zeer natuurrijke omgeving met veel water en hoge bomen en had daarom een passende baksteen nodig. Juist aan deze eis voldoen deze bakstenen met het uiterlijk van oude Engelse stenen”, legt Holmes uit. Gelukkig vindt niemand het vervelend om stenen met dezelfde kleur overal terug te zien omdat ze op de meeste uiteenlopende manieren zijn ingezet, als traliewerk rondom het zwembad, bij de brug of bij verschillende andere speciale uitvoeringen. AANBOD MET VEEL VARIANTEN Een reden waarom Holmes voor Wienerberger/General Shale had gekozen, is het aanbod met veel kleurvarianten. Holmes werkt samen met Terry Wright, regiomanager bij General Shale in Wilmington, North Carolina. Wright legt uit: „H.L. Holmes had de visie en wij als baksteenexpert konden de concrete mogelijkheden voor de realisatie demonstreren. Zo werkten we samen aan dit grootse project.“ De bouwwerkzaamheden aan Rutledge Park begonnen in het jaar 2005. De derde bouwfase voor het stadsdeel zal waarschijnlijk tegen 2015 worden voltooid.
Ton-sur-ton: het kunstig gerealiseerde park midden in de statige woonwijk onderstreept de natuurlijke schoonheid van de omgeving. De onomstreden sterren van deze geslaagde productie zijn naast de oude Engelse stenen Phoenix-straatbakstenen.
Herontwikkeling toegangsweg van een woonwijk Rutledge, USA Opdrachtgever
Holmes Development
Architect
H.L. Holmes
Toegepaste straatbakstenen Phoenix Beschikbare formaten
Engineered Modular
Gelegde oppervlakte
516 m²
Voltooiing 2012
014 | MECHELEN | BELGIË
RESPECTVOLLE HERONTWIKKELING VAN DE BINNENTUIN Het echtpaar Jan Van Aert en Lies Bergmans, oprichters van het bureau voor landschaps- en tuinarchitectuur, ‘janenlies’ bvba, geeft reeds 25 jaar tuinen, parken en openbare ruimtes vorm vanuit het landelijke Putte bij Mechelen. Met een duidelijke filosofie voor ogen die best omschreven kan worden als: ruimte geven, ruimte nemen en soms ook ruimte onberoerd laten. Ze werken het liefst met duurzame, natuurlijke materialen omdat deze sterk en tijdloos zijn, mooi verouderen en herbruikt kunnen worden. Hoewel beide partners ook bijzonder geboeid zijn door architectuur, kozen ze toch bewust voor tuinarchitectuur om met levende materie te kunnen werken. Onlangs mochten ze hun visie toepassen op de binnentuin van het Klein Begijnhof in Mechelen.
MECHELEN | BELGIË | 015
KLEIN BEGIJNHOF MET GROTE GESCHIEDENIS Het Klein Begijnhof bevindt zich sinds de veertiende eeuw binnen de stadsmuren van Mechelen. Oorspronkelijk was het een verpleeghuis voor bejaarde priesters en begijnen. Vanwege deze functie werden er in de tuin vroeger geneeskundige planten en kruiden gekweekt. Vandaag de dag is het Klein Begijnhof een openbare ruimte die deel uitmaakt van een wandelroute door de stad en kadert het in de Begijnhofwijk met panden opgetrokken uit traditionele bak- en zandsteenstijl. In het kader van een herwaarderingsplan werden er onlangs enkele panden gerestaureerd en werd de binnentuin door janenlies onder handen genomen in opdracht van A2D architecten. VAN VENETIAANSE BOUWTRADITIES EN KRUIDENTUINEN Lies Bergmans: „De bouwtrant van het Klein Begijnhof en van de hele Begijnhofwijk deden ons denken aan het stadsbeeld van Venetië waar ook veel gebruik gemaakt wordt van baksteen en zandsteen. Voor mij was het dan ook snel duidelijk dat we voor de bestrating van de binnentuin zouden werken met natuurlijke materialen, zoals bakstenen. We kozen voor de Hortus Althea van Wienerberger, omwille van zijn duurzame karakter en perfecte kleurenmatch met de oude gebouwen. De klinkers werden gelegd in een halfsteensverband en lijken reeds eeuwen deel van de omgeving uit te maken. Bijkomend voordeel van deze straatbaksteen is dat hij hard gebakken is en dus bijzonder resistent. De Hortus Althea werd niet enkel gebruikt voor de loopvlakken op verschillende niveaus, maar ook voor tal van opstanden en muurtjes. In totaal werd er 500 m² aan straatbakstenen gebruikt voor deze oude binnentuin”. WATER HAALT OORSPRONKELIJKE PLANNEN OVERHOOP Lies Bergmans: „Bij voorbereidende graafwerkzaamheden in de tuin stootten we plots op de restanten van een oude vliet. Bij verder onderzoek bleek deze ooit deel uitgemaakt te hebben van het omvangrijke en uiterst belangrijke irrigatiesysteem van de stad Mechelen. We vonden dat het hier om een element van bijzondere historische waarde
ging en beslisten om de plannen bij te sturen in functie van deze vondst. We hebben de vliet in zijn oorspronkelijke staat hersteld, zichtbaar gelaten en er een blikvanger van gemaakt. Water past bovendien perfect in onze visie van milieu, natuur en levende materie. Met waterplanten hebben we een biotoop gecreëerd die andere levensvormen zal aantrekken en voor een nieuwe biodiversiteit zal zorgen. Omdat de vliet zich op een zekere diepte bevindt, hebben we dit niveauverschil probleemloos kunnen opvangen met de muurtjes en de loopvlakken in straatbaksteen”. Dit renovatieproject van historisch belang bewijst eens te meer de waarde van de Wienerberger kleiklinkers bij het bewaren en respecteren van de authenticiteit. Herontwikkeling publieke tuin Mechelen, België Architect
janenlies bvba
Toegepaste straatbakstenen
Hortus Althea
Beschikbare formaten
WF 208 x 48 x 98 mm KF 178 x 43 x 85 mm
Gelegde oppervlakte
ca. 500 m²
Voltooiing 2012
016 | LOOS | FRANKRIJK
DE KLEUREN VAN DUURZAAMHEID De in 1900 opgerichte „Ligue du Nord contre la Tuberculose“ draagt nu de naam „Santélys“. Deze in thuisverpleging gespecialiseerde vereniging zonder winstoogmerk, vierde zijn 110-jarig jubileum door een nieuw gebouw te betrekken met twee landschappelijk vormgegeven en zorgvuldig aangelegde binnentuinen.
De vereniging die lang geleden voor de behandeling van tuberculose werd opgericht, telt tegenwoordig circa 400 werknemers die jaarlijks 18.000 patiënten bij thuisverpleging begeleiden. Bovendien werken hier circa 1.000 studenten en stagiaires op het gebied van verpleging. ECOLOGISCH DUURZAAM ONTWORPEN Rémy Quenon en zijn bureau Urbalinea uit Lille kreeg de opdracht voor deze noodzakelijk geworden nieuwbouw. In juni 2012 werd het nieuwe twee verdiepingen tellende gebouw met een oppervlakte van 4.200 vierkante meter in gebruik genomen. Circa 200 medewerkers profiteren nu van de voordelen van dit duurzaam ontworpen gebouw. De draagconstructie, de eigenschappen met betrekking tot warmte en de kleurrijke
zinkplaten getuigen van een architectonische opvatting die de historische oorsprong van de locatie recht doet, terwijl aan alle geldende normen wordt voldaan. TUSSEN CONTINUÏTEIT EN MODERNE TIJD Het a-vormige bouwwerk omsluit twee binnentuinen waarin de minerale elementen met weelderig groen harmonisch samensmelten tot een aangenaam en kloppend geheel. François Haering, architect en ontwerper van het project, vertelde aan ons de beweegredenen voor zijn keuze van de bestrating: „De vorm van het gebouw zorgde ervoor dat we op 1.000 vierkante meter twee binnentuinen met verschillende vormgeving aanlegden. De ene tuin die op het zuiden ligt, is naar buiten toe geopend en heeft vooral een door planten gekenmerkt karakter. Het andere ligt binnenin en is
LOOS | FRANKRIJK | 017
Meesterlijk kleurenspel: drie verschillende materialen en drie kleurcontrasten creëren, dat was het doel van de architect François Haering. De blauwe bestrating, het groen van de planten en de rode voorgevels vormen samen een perfecte eenheid.
„
STRAATBAKSTENEN ZIJN HONDERD PROCENT NATUURLIJK EN BLIJVEND MOOI. ZE BRENGEN EEN PERFECTE VERBINDING TOT STAND TUSSEN TRADITIE EN MODERNE TIJD, ESTHETIEK EN François Haering DUURZAAMHEID.
aan het weerkaatsend geluid van het bouwwerk aangepast. Het was echter net zo belangrijk om al bestaande wegen te integreren. Daarom ook de keuze voor blauwe bakstenen bestrating met ‚Blenheim Terca‘ van Wienerberger, die hieraan goed voldeed. Deze straatbakstenen die honderd procent natuurlijk, onveranderlijk en eenvoudig te onderhouden zijn, bleken geschikt om een verbinding te maken tussen traditie en moderne tijd, esthetiek en duurzaamheid. We hebben bovendien Blenheimstraatbakstenen gebruikt om een contrast te maken met drie materialen en drie kleuren: het minerale element met de blauwe bestrating, het metaalachtige door de rode voorgevel en tot slot het plantaardige met de groene vegetatie.“
Ontwerp van twee binnentuinen van het hoofdkantoor Santélys, Frankrijk Opdrachtgever Santélys Architect Urbalinéa Toegepaste straatbakstenen
Blauw blenheim 52
Beschikbare formaten
200 x 100 x 52 mm
Gelegde oppervlakte
480 m²
Voltooiing
Mei 2012
018 | BOX HILL | AUSTRALIĂ‹
IN DE WISSELING DER TIJDEN Box Hill Gardens is een parklandschap binnen het snel veranderende stadscentrum van Box Hill, een voorstad van Melbourne. Het masterplan uit 2011 omvatte nieuwe recreatieve elementen en een verjonging van bestaande parkgebieden. Hiermee wilde men reageren op het groeiende inwonertal en nieuwe recreatieve mogelijkheden aanbieden die ook de grote verscheidenheid aan culturen in Box Hill moeten weerspiegelen.
BOX HILL | AUSTRALIË | 019
Het resultaat mag er zijn: het team van Aspect Studios schiep een innovatief multi functioneel gebied voor verschillende recreatieve activiteiten en evenementen. Het voormalige clubhuis en de velden van de tennisvereniging werden opnieuw ingericht en zijn omgetoverd tot een modern park met integratie van bestaande historische elementen. SYMBIOSE VAN OUD EN NIEUW Een hoofdkenmerk van het project is het hergebruik van het voormalige tennisclubhuis en zijn terrassen. Een deel van het clubhuis bleef behouden en werd hergebruikt als zittribunes van waaruit men de speelvelden kan overzien. Box Hill Gardens fungeert als openbare ruimte en biedt verschillende sport- en recreatieve activiteiten aan, waaronder t’ai chi, tafeltennis, balsporten, fietsen en skateboarden. Grafische grondelementen leggen voor de gebruikers duidelijk de speelvelden vast. Er is een geliefde en unieke plek ontstaan voor een groeiende gemeenschap die straks met een kilometer lange trimbaan zal worden voltooid. Deze baan zal om het park heen lopen, start- en eindstreep moeten in het multifunctionele gebied samenkomen. IN OVEREENSTEMMING MET DE GENIUS LOCI Er was veel overleg nodig bij de keuze van de stenen. Het toegepaste product met zijn warme kleurschakering past perfect bij het karakter van de plek en past ook goed bij de stijl van het oorspronkelijke bakstenen clubhuis. Ook met betrekking tot slipvastheid voldoen de stenen aan alle eisen om oppervlakken in de openbare ruimte niet alleen mooi, maar ook veilig vorm te geven. Tijdens de sloop van het clubhuis, voor de bouw van de nieuwe sanitaire voorzieningen en de stenen tribune, ontdekte men oude tegels met de stempel „Box Hill“. Als historische referentie werden deze voor de zitplatformen bij de tribunes gebruikt en met de stempelzijde naar boven gelegd.
Als een soort historische verwijzing werden oude stenen met de stempel „Box Hill“ hergebruikt, die bij de sloop van het oude clubhuis werden ontdekt. Ze geven de plek nu een speciaal karakter. Voor de bestrating werd een combinatie van „Red Face“-stenen, geglazuurde stenen en oude stenen van het bestaande tennisclubhuis gebruikt. Zo werden de onbepleisterde stenen muren via een „kruiwagen-mengsel“, bestaande uit hergebruikte „Red Face“stenen, wit geschilderde, gerecyclede stenen van het voormalige tennisclubhuis, nieuwe geglazuurde stenen en nieuwe „Red Face“-stenen gebouwd.
Ontwerp multifunctioneel plein Box Hill, Australië Opdrachtgever Gemeente Whitehorse Team Aspect Studios (aspect.net.au) NMBW Architecture Studio (nmbw.com.at) Oppervlakte 3.000 m²
020 | OUDENBOSCH | NEDERLAND
WARME ZONNEBLOEMEN VOOR KLEIN ROME IN NEDERLAND Oudenbosch is een relatief bescheiden gemeenschap in het katholieke zuiden van Nederland. Wat de Stefansdom voor Wenen is, is de Basiliek H.H. Agatha & Barbara voor Oudenbosch. De basiliek werd tussen 1865 en 1892 gebouwd, met in het achterhoofd twee Romeinse pronkstukken. Zo is de koepel een verkleinde weergave van de Sint Pieter. Het waarom van deze, op zijn minst markante kerkelijke kopieerdrift, ligt besloten in de geschiedenis. Oudenbosch was tussen 1864 en 1870 het voornaamste verzamel- en vertrekpunt van de zouaven, een pauselijk regiment dat naar Italië trok om te helpen de kerkelijke staat van de ondergang te redden. Een rijke roomse omgeving derhalve die je met respect behandelt. Vond ook het gemeentebestuur bij de herinrichting van het Tivoliplein. De gemeente wilde dat architect (Tjitse Schaap), aannemer (Van Agtmaal) en Wienerberger samen optrokken om de optimale straatbaksteen te kiezen. Voorstudie en showroombezoek leidden tot een geel genuanceerde straatbaksteen, genaamd Zonnebloem. Vanwege de intrinsiek warme uitstraling, de match met de neoclassicistische omgeving en de te realiseren nieuwbouw. Voor het Tivoliplein, de eerste fase van het project, werden er 255.000 stuks in de bestrating verwerkt. Na realisatie van het plein is nu de omgeving aan de beurt. Het zogenoemde Plan Tivoli bestaat uit huur- en koopappartementen, een parkeerkelder en commerciële ruimten. Grenzend aan het historische Arboretum – als parkachtige achtergrond van het project – wordt een leefgebied ontwikkeld waar wonen, werken, winkelen en cultuur versmelten. Aannemersbedrijf Van Agtmaal: “De architectuur van het nieuwe Tivoli is fraai en gevarieerd en past uitstekend in de bestaande bebouwing. Gelegen aan een schitterend plein dat uitnodigt tot een ontmoeting met alle inwoners.”
Tivoliplein, Oudenbosch Opdrachtgever Gemeente Halderberge, Oudenbosch Architect
Schaap en Sturm Architecten, Roosendaal
Uitvoerder
van Agtmaal BV, Oudenbosch
Toegepaste straatbakstenen Zonnebloem wasserstrich Beschikbare formaten
waalformaat en dikformaat
Gelegde oppervlakte 2.500 m² Voltooiing 2013
OUDENBOSCH | NEDERLAND | 021
„
EEN SCHITTEREND PLEIN DAT UITNODIGT TOT EEN ONTMOETING MET ALLE INWONERS Van Agtmaal
022 | BIRMINGHAM | GROOT-BRITTANNIË
BIRMINGHAM | GROOT-BRITTANNIĂ‹ | 023
PRESTIGEPROJECT MET SYMBOLISCHE KRACHT Het Centenary Square, het grootste openbare plein in hartje Birmingham, inclusief de unieke architectuur van de bibliotheek, heeft een nieuw gezicht. De keuze van straatbakstenen betrof een vrij gecompliceerde opdracht om het esthetische evenwicht te vinden tussen oud en nieuw, verleden en heden, toekomst en erfgoed.
024 | BIRMINGHAM | GROOT-BRITTANNIË
„
HET IS EEN EER VOOR WIENERBERGER OM BIJ ZO‘N GROOTS PROJECT BETROKKEN TE ZIJN GEWEEST. DE OMVANGRIJKE OVERWEGINGEN EN DE PRECISIE DIE VOOR DE REALISATIE VAN DIT PROJECT DOORSLAGGEVEND ZIJN, WAREN PRECIES DE REDENEN WAAROM WE ABSOLUUT MEE WILDEN WERKEN.
Vanaf het moment van opening in september 2013, heeft de nieuwe Library of Birmingham aan Centenary Square de voorstellingskracht van de Britse mensen aangewakkerd. De uitdaging voor Wienerberger bij dit prestigieuze project bestond niet alleen uit de keuze voor de juiste bestrating, maar betrof ook de puur praktische eisen waaraan de oppervlakken moesten voldoen. Want het ging om een proces waarbij continu met een heel spectrum van geografische, architectonische en historische eisen rekening moest worden gehouden. SYMBIOSE VAN FUTURISME EN TRADITIE Bij de bestrating van het plein was het de uitdaging om een verbinding te maken tussen de moderne uitstraling van de bibliotheek en het trotse architectonische erfgoed van de regio, de Victoriaanse huizen van rode en terracotta stenen, synoniem aan het stadscentrum van Birmingham van de afgelopen eeuwen. In het ontwerp van de bibliotheek van Mecanoo Architects is met het oog op materiaal en constructie ondanks
Keith Barker, commercieel directeur bij Wienerberger UK
zijn futuristische uitstraling ook samenhang met het verleden te herkennen. Daarom was het essentieel om met de bestrating van Centenary Square dit subtiele esthetische evenwicht te bewaren. RODE LIJNEN TER ORIËNTATIE De stijl van de bestrating moest dus bij de constructie van het plein drie pregnante gebieden met elkaar verbinden: monumentaal, cultureel en onderhoudsvrij.De sorteringen Dragfaced Chamfered Blue en Multi Brindled van Wienerberger werden samen met straatbakstenen Essen Red en Hannover Buff Brindled uitgekozen voor de realisatie van wat Mecanoo de „rode lijn“ noemt, die de voetgangers naar de Centenary Square stuurt. Ook de kleuren werden zorgvuldig uitgekozen om ze aan de gebouwen aan te passen, met deze te contrasteren en een eenheid te vormen. In combinatie met de verschillende texturen van de straatbakstenen en de afwisselende legverbanden, waaronder halfsteensen elleboogverband, was het doel om een levendige indruk te behouden.
BIRMINGHAM | GROOT-BRITTANNIË | 025
In overeenstemming: de straatbakstenen met hun drie verschillende en krachtig contrasterende schakeringen vormen een verbindende schakel tussen de hedendaagse architectuur en het Victoriaanse erfgoed van de historische stadskern.
OVEREENSTEMMING IN PLAATS VAN CONCURRENTIE Het project is ondertussen als belangrijk architectonisch herkenningsteken in Birmingham en zelfs in Groot-Brittannië verankerd. De buitengewone kracht van de bestrating in deze speciale context schuilt misschien in het feit dat hij ondanks de vele afwegingen tussen oud en nieuw, verleden en heden, toekomst en erfgoed de delicate ondersteunende rol heeft gespeeld die hem was toegedacht. Dankzij de verscheidenheid aan straatbakstenen is het gelukt om het architectonische statement van de bibliotheek aan te vullen.
Herontwikkeling plein voor de bibliotheek Birmingham, Groot Brittannië Opdrachtgever
Gemeente Birmingham
Architect Mecanoo Toegepaste straatbakstenen Dragfaced Chamfered Blue Multi Brindled Essen Red Hannover Buff Brindled Beschikbare formaten
200 x 100 x 62 mm
Gelegde oppervlakte
3.600 m²
Voltooiing
September 2013
026 | ALMERE | NEDERLAND
HET SPORTIEVE OPTIMISME VAN EEN NIEUWE WIJK IN EEN NIEUWE STAD Almere behoeft een introductie voor het internationale lezerspubliek van Garden&Place. De stad is de grootste van de provincie Flevoland. De voormalige polder ligt twee tot vijf meter onder zeeniveau. Na realisatie van de Afsluitdijk in 1932 zou dit deel van Flevoland pas in 1968 droog worden verklaard. Nederland was een gigantisch areaal landbouwgrond rijker. En maakte plannen voor een geheel nieuwe stad, een zogenoemde overloop agglomeratie voor Amsterdam. In 1975 telde Almere 47 inwoners, anno 2013 zijn het er bijna 196.000. Almere is hard op weg de vijfde stad van Nederland te worden. De polder en de stad waren en zijn dromen voor ingenieurs, stedenbouwkundigen en architecten. In de nieuwe stad, vanuit het niets opgetrokken uit de klei, lieten internationaal vermaarde bouwmeesters als Francine Houben, Rem Koolhaas, Teun Koolhaas en Herman Hertzberger hun signatuur achter. Almere staat op de derde plaats van architectuursteden in Nederland en zelfs op één in de Europese ranglijst ‘European Newtowns’. ALMERE PRINCIPLES Almere blijft groeien. De meest recente ontwikkeling heet Olympiakwartier: ruim 50 hectaren, circa 2.000 woningen en 160.000 m² kantoor. Ook hier werkt het stadsbestuur met de ‘Almere Principles’, richtlijnen voor duurzame en verantwoorde ontwikkelingen. Leefbaarheid, duurzaamheid en economische vitaliteit zijn de pijlers onder iedere uitbreiding. Het Olympiakwartier kreeg slimme gemeenschappelijke parkeervoorzieningen en daarmee minder dominantie voor de auto in het straatbeeld. Door werk- en woonlocaties te combineren, zijn de verkeersstormen ingeperkt. De wijk anticipeert op de toekomst door de stedelijke blokken te fragmenteren. De blokken kunnen zich zo afzonderlijk ontwikkelen. De begane grondlaag krijgt een minimale
hoogte van vier meter, zodat deze van functie kunnen veranderen. De wijk moet in 2018 12.500 arbeidsplaatsen tellen, de meeste binnen 800 meter van het treinstation. STATION ALMERE POORT De beoogd hoogwaardige wijk combineert wonen, werken, winkelen en voorzieningen. De stedenbouwkundige structuur bestaat uit lanen en dwarsstraten, pleinen en parken. Langs een centrale wandelboulevard – met hoogteaccenten tot 90 meter, voor een goede herkenning van de centrumfunctie – komen de publieke voorzieningen zoals het winkelcentrum en het treinstation Almere Poort – de trein brengt nu de nog steeds vele forensen binnen een kwartier in Amsterdam. Waarmee we zijn aanbeland bij de essentie van deze casus: de zeer markante bestrating rondom het trein- en aanpalende busstation. OLYMPISCHE WINNAARS Uitgaande van de Almere Principles en het beeldkwaliteitplan was de keuze voor hoogwaardig keramiek bijna vanzelfsprekend. Zoals ook in de wijken rondom het nieuwe centrum voornamelijk gebakken materiaal is toegepast. Het stationsplein van Olympiakwartier kreeg gebakken klinkers en brede natuursteenbanden met
ALMERE | NEDERLAND | 027
Door het gebruik van lichte materialen krijgt het Olympiakwartier een optimistische uitstraling.
Olympische medaillewinnaars in de natuursteenbanden.
LF Olympiton. Keramiek met een afgewogen overgang van rood-paars genuanceerd naar bruin-aubergine.
daarin overleden Nederlandse winnaars van een olympische sportmedaille. Onder andere Fanny Blankers-Koen, Anton Geesink en Bep van Klaveren hebben er een plek gekregen. Het gemeentelijke ontwerpteam zocht wel een specifiek kleurbeeld en formaat die in de toekomstige, ‘optimistische’ bebouwing moest passen. Na een aantal sessies op de Wienerberger-fabriek in Pannnerden (Kijfwaard Oost) en het bezoeken van referentieprojecten vielen de puzzelstukken op hun plaats. Omdat het een langjarig project betreft, werden strikte eisen aan de continuïteit van levering gesteld. Wienerberger kon deze zekerheden bieden. Na realisatie van zes proefvlakken met verschillende kleurbeelden viel de keuze op de mix van straatbakstenen met een rustige overgang van rood-paars genuanceerd naar bruin-aubergine. De mix kreeg de toepasselijke naam Olympiton mee.
Herontwikkeling stationsplein in het Olympisch Kwartier Almere, Nederland Opdrachtgever
Gemeente Almere
Ontwerp Ria van Dijk, Annet Hospes en Michel Pfeiffer Uitvoerder
Reimert Bouw en Infrastructuur
Supervisor Olympiakwartier
Mecanoo Architecten
Straatbakstenen
Wienerberger mix Olympiton LF65 en DF
028 | LUDWIGSLUST | DUITSLAND
LUDWIGSLUST | DUITSLAND | 029
UITKIJKEN NAAR SLIPVASTE BODEM In het kader van de herinrichting van het oude stadsgedeelte van Ludwigslust moesten straten en trottoirs opnieuw bestraat worden. Omwonenden en ondernemers hechtten, naast esthetische eisen, veel waarde aan slipvastheid. Op dit vlak konden straatbakstenen in directe vergelijking met andere materialen punten verdienen.
De barokstad Ludwigslust, ten zuiden van Schwerin, is de toegangspoort tot Mecklenburg en kreeg in de 18e en 19e eeuw een nationale betekenis. Het slot, het unieke landschapspark en het historische oude stadsgedeelte trekken ieder jaar veel toeristen aan. BAROKKE ROYAALHEID Tot op de dag van vandaag is de stad door een barokke plattegrond met royale assen en pleinen gekenmerkt. Al in 1994 begon men in etappes de openbare ruimte op te knappen. Vanaf het begin werd hierbij ingezet op het gebruik van de straatbakstenen: gekozen is voor Husum geelbont, een markante straatsteen. Passend in het algemene concept dat met materiaalmix en meubilair een nieuwe kwaliteit van de openbare ruimte beoogt. Daarbij speelden criteria zoals duurzaamheid, kleurvastheid en vorstbestendigheid een essentiële rol. PLEIN OM TE VERTOEVEN Rond de Lindenstraße/Breite Straße wilden de gemeenteraad en omwonenden een plein met een bijzonder karakter dat uitnodigt om er te verblijven. De transformatie slaagde op een indrukwekkende manier. Multifunctionele oppervlakken werden gelegd waarin het trottoir van straatbakstenen is ingebed. Uitdagingen waren daarbij de meest uiteenlopende soorten wegen, deels onder straatniveau en portieken met voorschriften van monumentenzorg. Maar ook hier waren individuele oplossingen te vinden: door het hoogkant leggen werd op moeilijke plaatsen verschuiven voorkomen en door op maat gemaakte formaten werd uitvoering voor afzonderlijke stukken mogelijk.
Een uitnodigende blik in de Breite Straße: de straatbakstenen Husum geelbont markeren optisch de trottoirs en toegangen tot percelen of portieken.
OVERTUIGEND SLIPVAST Omwonenden en ondernemers vonden bij de materiaalkeuze slipvastheid erg belangrijk. Het was een thema dat bij meerdere afspraken op locatie en bij het gemeentebestuur ter sprake kwam. Het productmanagement van Wienerberger kon hier met gesprekken voorbehoud uit de weg ruimen: zo toonden ook certificaten van het onafhankelijke bouwmateriaalkeuringsbureau Wismar aan dat deze straatbakstenen de hoogste slipweerstandklasse U3 bereiken. Bovendien bood de fabrikant een bijzondere service aan: een test van de klinkers ter plekke tijdens de eerste bouwfase. Uiteindelijk werd een combinatie van heldere betonnen straatstenen en geelbonte bakstenen gelegd. Het resultaat is duidelijk: na zeker 15 jaar geen slijtage, geen vermindering van de slipweerstand. Al met al overtuigende argumenten voor veiligheid en duurzaamheid van dit bestratingsmateriaal.
030 | LUDWIGSLUST | DUITSLAND
INTERVIEW
OP BREDE DEMOCRATISCHE BASIS Drie vragen aan Jens Gröger, functionaris stedelijke ontwikkeling en civiele techniek, stad Ludwigslust:
Jens Gröger, functionaris stedelijke ontwikkeling en civiele techniek van de stad Ludwigslust.
Sinds 1994 worden de openbare pleinen en wegen in Ludwigslust gerenoveerd. Welke rol speelt de straatbaksteen hierbij? Bij het langdurende renovatieplan is de straatbaksteen Husum geelbont van Wienerberger vanaf het begin ingezet. De gemeenteraad en de ontwerper wilden zeker zijn van een hoogwaardige vormgeving van de terreinen. Klinkers werden vooral gebruikt in de gebieden voor voetgangers, bij portieken en bij de toegangen tot percelen. Vooral in de stadzones Lindenstraße en Breite Straße gebruiken veel ondernemers de multifunctionele oppervlakken met ingebedde trottoirs om de mensen uit te nodigen te kijken of plaats te nemen. De belevingswaarde van ons oude stadsgedeelte is daardoor verhoogd. Bezoekers bevestigen een prettige sfeer met veel groen en een geslaagde materiaalmix. Het straatmeubilair werd qua kleur aangepast met nieuwe banken, zitpalen, fietsenrekken en prullenbakken. U zet in op brede inspraak van de burgers. Waarom? Wij wilden dat de burgers actief betrokken waren bij de besluitvorming, vooral omdat de werkzaamheden een lange periode duurden. Eerst werden leidingen voor water, rioolwater, gas en telefoon vernieuwd. Het openbreken betekende grote beperkingen voor omwonenden. In verschillende commissies werd gediscussieerd over vragen over de implementatie en het verloop, ook zaken als slipvastheid, hoogte van de stoepranden, monumentenzorg, nieuwe beplanting met linden of de breedte van straten. Het is uiteindelijk gelukt om het historische karakter in waarde te vergroten door de buitenruimten in het oude stadsgedeelte geleidelijk te vernieuwen. De brede inspraak van de burgers heeft zijn vruchten afgeworpen, want de inwoners zijn vandaag de dag heel trots op de resultaten. Waarom was slipvastheid een centraal probleem? De meerderheid van de inwoners zijn oudere mensen. De jeugd is weggetrokken naar andere gebieden. We hebben daarom alle twijfels over slipvastheid serieus onderzocht en ze, dankzij de bijzondere betrokkenheid van Wienerberger, snel uit te weg kunnen ruimen.
Herontwikkeling stadscentrum Ludwigslust, Duitsland Opdrachtgever
Stad Ludwigslust
Architect Merkel Ingenieur Consult, Platz der Jugend 1, 19053 Schwerin
Husum geelbont: in Ludwigslust sinds 1994 vast onderdeel van de in etappes opgezette renovatie van buitenruimten. In materiaalmix gelegd, zorgen ze voor bijzondere kleuraccenten.
Toegepaste straatbakstenen
Husum geelbont, hoogkant gelegd
Beschikbare formaten
200 x 100 x 52 mm 200 x 100 x 62 mm
Gelegde oppervlakte Meerdere honderden vierkante meters, verdeeld over diverse bouwfases sinds 1994 Voltooiing
Laatste bouwfase, herfst 2012
LUDWIGSLUST | DUITSLAND | 031
De Lindenstraße in Ludwigslust zag er niet erg uitnodigend uit vóór de renovatie.
Bijna 90 procent van de portieken werd individueel bestraat. Redenen waren voorschriften van monumentenzorg of bijzondere oplossingen zoals deze granieten platen voor de ingang.
032 | KALMTHOUT | BELGIË
KALMTHOUT | BELGIË | 033
GESLAAGDE HERAANLEG VAN DE KERKOMGEVING IN NIEUWMOER-KALMTHOUT ‘Omgeving’ is een gerenommeerd ontwerpbureau voor ruimtelijke planning en ontwikkeling, architectuur en inrichting van publieke ruimtes. Het bureau werd opgericht in 1973 en telt een vijftigtal medewerkers met uiteenlopende specialismen zoals architectuur, stedenbouw, ruimtelijke planning, geografie, landschapsarchitectuur en mobiliteit. Goed voor een multidisciplinaire aanpak en een permanente kruisbestuiving vanuit de diverse vakgebieden. Enige tijd geleden mochten ze de kerkomgeving van Nieuwmoer-Kalmthout onder handen nemen en wat begon als een triviale vraag, groeide uit tot een volledige heraanleg van de ruimte rondom de kerk. ’Garden & Place’ had hierover een gesprek met Luc Wallays en Peter Seynaeve, twee bestuurders die nauw bij het project betrokken waren.
VAN „FAIT DIVERS“ NAAR CONTEXTUELE TOTAALAANPAK ‘Omgeving’ werkt reeds langer voor de gemeente Kalmthout. In 2008 werden ze gevraagd om een hellend vlak voor rolstoelgebruikers aan te leggen voor de kerk van Nieuwmoer. Luc Wallays: „Na deze initiële, bijna triviale vraag bleek al snel dat er meer scheef zat dan enkel het ontbreken van een hellend vlak. De rotonde die rond de kerk loopt, had de laatste jaren tot een gevaarlijke verkeerssituatie geleid. Plaatselijk-, en doorgaand verkeer, inclusief bussen en tal van landbouwvoertuigen moesten over deze rotonde. De onduidelijke verkeerssituatie had eerder al tot een verkeersdode geleid. We hebben dan ook de vraag van Nieuwmoer in een ruimer, contextueel kader bekeken en een voorstel geformuleerd om ook de rotonde aan te pakken”. DE KERK IN HET MIDDEN Peter Seynaeve: „De kerk van Nieuwmoer staat op een hoogte in het midden van de rotonde en was aan de voorzijde toegankelijk via enkele trappen. Verder was de vrije ruimte vooraan zeer beperkt, wat niet bevorderlijk is voor het sociaal contact. Achter de kerk was een grote verharding die enkel gebruikt werd door de lijnbussen, dit ten koste van voetgangers en fietsers. De complexe verkeerssituatie rond de kerk was historisch gegroeid in functie van de doorgang van landbouwvoertuigen. In ons voorstel hebben we zowel de woonstructuur als de economische context, het openbaar vervoer en de landschappelijke aspecten aangepakt”. 2.200 VIERKANTE METER STRAATBAKSTEEN Na de herontwikkeling ziet de kerkomgeving er helemaal anders uit. De rotonde laat nu grotere voertuigen toe, er werd een extra parkeerstrook aangelegd, rond de kerk werd meer groen voorzien, er werd éénrichtingsverkeer doorgevoerd, voor de kerk kwam een groter bordes en werd het initieel gevraagde hellend vlak aangebracht.
Luc Wallays: „In ons voorstel speelden contextualiteit en authenticiteit een belangrijke rol. Baksteen en klei zijn nu eenmaal eigen aan polderdorpen en daarom kozen we voor de Ravenna in een waalformaat. Deze Wienerberger straatbaksteen heeft een mooie kleur en boeiende tekening, wat bij het verouderen voor een mooie patine zal zorgen. We werken ook graag met zo weinig mogelijk verschillende materialen. Naast de straatbaksteen hebben we voor de afboordingen blokken blauwe hardsteen gebruikt die wildparkeren onmogelijk maken”. De eerste plannen voor dit project dateren van 2008 en in 2011 liep de herontwikkeling ten einde. De resultaten van de ingreep bleven niet uit: het verkeer verloopt vlotter, rustiger en veiliger. En het kerkplein is levendiger dan ooit. De terrasjes van de plaatselijke horeca floreren als nooit tevoren.
Herontwikkeling kerkplein Kalmthout, België Ontwerpbureau
Omgeving Cvba
Toegepaste straatbakstenen
Ravenna WF
Beschikbare formaten
WF 202 x 50 x 88 mm DF 202 x 67 x 88 mm
Gelegde oppervlakte
ca. 2.200 m²
Voltooiing 2012
034 | VILNIUS – KREKENAVA – MARIJAMPOLĖ | LITOUWEN
Unieke architectonische oplossingen karakteriseren de oudste openbare plek van de Litouwse hoofdstad Vilnius: naar de bonte, groene buitenruimten leiden bestrate wegen waarvan de grensmuren ook als zitbanken kunnen worden gebruikt.
PLAATS VAN ONTMOETING In drie steden van Litouwen is grondig werk verricht, daar verfraaien straatbakstenen nu drie openbare ruimtes: het knooppunt in de kleine stad Krekenava kreeg een waardevolle uitstraling, het stadspark van de hoofdstad Vilnius herstelt de historische atmosfeer en de wederopbouw van de openbare ruimtes in Marijampolė tilt het openbare leven naar een nieuw niveau waarbij de identiteit van de stad behouden blijft.
VILNIUS – KREKENAVA – MARIJAMPOLĖ | LITOUWEN | 035
036 | VILNIUS – KREKENAVA – MARIJAMPOLĖ | LITOUWEN
Het eens zo ontoegankelijke, met struiken begroeide park van het plein Birutes in Krekenava werd in twee zones verdeeld: het zuidelijke groene gebied nodigt uit om te verblijven, terwijl het noordelijke deel als evenementenplek helemaal met straatbakstenen werd ingericht.
Zoals de woonkamer de sfeer van een woonhuis bepaalt en het leven van de bewoners weerspiegelt, zo vindt de identiteit van een stad en zijn gemeenschap zijn oorsprong in openbare ruimtes. Wat is nodig om een openbare ruimte te creëren die door zijn uitnodigende sfeer een ontmoetingsplek wordt? ONTSPANNING OF INSPANNING Rationele oplossingen waren voornamelijk de richtlijnen voor het renovatieconcept voor het plein Birutes in Krekenava van de architecten Andrius Daujotas en Valdas Klimavičius. Het vroeger ontoegankelijke, met struiken begroeide park dat wordt omringd door de belangrijkste gemeenschapsvoorzieningen (cultureel centrum, gemeentehuis, bibliotheek) werd in twee zones verdeeld. In het zuidelijke deel van het park nodigen nu grootse gazons, bloembedden en kronkelende wegen uit om te ontspannen. Het noordelijke deel daarentegen, dat gelijkmatig met straatbakstenen werd vormgegeven, is uitstekend geschikt voor verschillende evenementen. De architecten kozen roodachtige straatbakstenen om het gewenste optische contrast met het groen te bereiken.
IN HET SPOOR VAN DE MONNIKEN Unieke architectonische oplossingen karakteriseren de oudste openbare plek van de hoofdstad Vilnius. De in de 15e eeuw aangelegde tuin Bernardinai, uit een tijd toen de monniken het klooster en een park met vijver en tuin hier oprichtten, ligt vlak bij het oude slot en de dom. In de loop der eeuwen veranderde meerdere keren het uiterlijk van het park. De architecten die ten slotte de opdracht kregen voor de vernieuwing (Jurga Silvija Večerskytė Šimeliūnė, Modesta Duderytė Mazūrienė) en de gemeentelijke onderneming „Vilniaus planas” kozen voor de aanpassing van de tuin uit de 19e eeuw en creëerden verschillende plekken voor rust en activiteiten. Twee aan de hoofdingang aangelegde pleinen geven de thema‘s van de voormalige kloostertuin en de botanische tuin van de Universiteit van Vilnius weer. Kleine grondoppervlakken werden met vele soorten kruiden, bloemen en waterplanten vormgegeven. Hiernaartoe leiden bestrate wegen, grensmuren dienen ook als zitbanken. „Deze kleine knusse tuinen zijn een interpretatie van de tradities van de 19e eeuw“, legt architect Večerskytė Šimeliūnė uit. „Daarom werd de straatbaksteen voor wegen en
VILNIUS – KREKENAVA – MARIJAMPOLĖ | LITOUWEN | 037
Omdat rode stenen het kleurenspectrum van het oude stadsgedeelte van Marijampolė domineren, werd in het kader van de modernisering van het centrale gebied een overeenkomstige straatbaksteen uitgekozen. grensmuren als typisch materiaal van deze tijd gekozen.” Het nieuw vormgegeven plein Bernardinai in Vilnius heeft een belangrijke rol gespeeld bij het positieve imago van de hoofdstad. VAN ONGASTVRIJE SOVJETSTIJL NAAR UITNODIGENDE SFEER De modernisering van het centrale gebied van Marijampolė (architecten Gintautas Vieversys, Reda Marcinkevičienė, Algirdas Marcinkevičius, Arvydas Bekeris, Tomas Eidukevičius, Donatas Valiukas) toont ondertussen enorme lokale gevolgen: het gemeenschappelijke leven en een actieve communicatie onder de inwoners werd door de schepping van een nieuwe infrastructuur duidelijk verbeterd. In de Sovjetperiode werden openbare pleinen in Marijampolė gekenmerkt door een bijna vijandige uitstraling en iedere vorm van infrastructuur ontbrak. De opdracht van de architecten bestond echter niet uit het scheppen van nieuwe openbare ruimten, juist de bestaande plekken moesten worden gerenoveerd. Daarvoor werden straatstenen en verlichtingssystemen vernieuwd en werden banken en beelden toegevoegd. Voor voetgangers en fietsers werden nieuwe wegen aangelegd die pleinen en parken met elkaar verbinden. Omdat rode stenen het kleurenspectrum van het oude stadsgedeelte van Marijampolė domineren, werden overeenkomstige straatbakstenen uitgekozen. „Na grondig onderzoek bleek dat in het assortiment van Wienerberger exact de benodigde kleuren aanwezig waren. Om een te monotone bestrating te voorkomen, kozen we licht genuanceerde tinten die een levendig genuanceerd tapijt vormen”, legt architect Gintautas Vieversys uit. Brede straten werden overeenkomstig versmald, zodat het centrale gebied nu uitnodigender overkomt en voetgangers en fietsers op de voorgrond treden.
„
OM EEN TE MONOTONE BESTRATING TE VOORKOMEN, KOZEN WE LICHT GENUANCEERDE TINTEN DIE EEN LEVENDIG TAPIJT VORMEN. Architect Gintautas Vieversys
Openbare tuin in Vilnius Architecten Jurga Silvija Večerskytė Šimeliūnė, Modesta Duderytė Mazūrienė Gebruikte straatbakstenen
Cosmo Tumbled, Bara
Birutes plein in Krekenava Architecten Valdas Klimavičius, Andrius Daujotas Gebruikte straatbakstenen
STT Terrakota Kare
Centrum van Marijampolė Architecten Gintautas Vieversys, Reda Marcinkevičienė, Algirdas Marcinkevičius, Arvydas Bekeris, Tomas Eidukevičius, Donatas Valiukas Gebruikte straatbakstenen Holstein Aseri Terra smooth STT, Aseri red smooth STT
038 | PIPELIFE RAINEO
HET INTELLIGENTE AFWATERINGSSYSTEEM Heftige regenbuien, lange perioden van droogte, hitte en overstromingen: de gevolgen van de klimaatverandering zijn niet meer te overzien. Vooral overstromingen die het gevolg zijn van niet toereikend watermanagementsystemen, leiden tot erosie, watervervuiling en exorbitante kosten voor iedereen. Het systeem Raineo® biedt hier uitkomst.
Raineo® van Pipelife is een efficiënt regenwatermanagementsysteem dat overtollig regenwater afvoert en opslaat en zo de ongecontroleerde afvoer voorkomt.
Raineo® van Pipelife wordt bij de meest verschillende omstandigheden ingezet en is per uitdaging individueel aan te passen. Regenwater kan opgevangen, gereinigd of vervoerd worden. VOOR BESCHERMING VAN WAARDEVOLLE BRONNEN Naast overstromingen vormen steeds vaker door regenwater overbelaste kanaalsystemen een probleem. Ook het tekort aan groenvoorziening en onbebouwde grond heeft talrijke negatieve consequenties: recreatie- en natuurgebieden verminderen, landbouwgrond gaat verloren, regenwater kan niet meer ongehinderd wegsijpelen. Traditionele systemen, zoals beerputten of retentiebekken, die bijvoorbeeld langs autowegen of snelwegen te vinden zijn, zijn niet genoeg om het verzamelde water op te nemen, omdat voor deze afwateringsmethoden grote oppervlakken nodig zijn die steeds minder beschikbaar zijn. Pipelife presenteert met Raineo® een gepatenteerde systeemoplossing die het mogelijk maakt om het verzamelde water ook met minder oppervlak efficiënt op te vangen, op te slaan en te hergebruiken en neemt voor tientallen jaren de bescherming van water over. BETROUWBAAR WATERMANAGEMENT Speciaal onder de grond gebouwde watermanagementsystemen zijn erg geschikt als oplossing voor overstromingsproblemen op architectonisch waardevolle plekken, omdat ze zonder storende zichtbare elementen kunnen worden geïnstalleerd. Bij opslag en hergebruik moet het water zo schoon mogelijk zijn. Daarvoor zorgt een vooruitstrevende
filter- en reinigingstechniek, zoals oliescheiders of zwaarmetaalfilters, die onderdeel uitmaken van ieder goed doordacht regenwatermanagementsysteem. Het hoofdelement van ieder regenwatermanagementsysteem is een ondergronds waterreservoir, een zogenaamde „stormbox“, een afwateringslichaam van polypropeen dat als modulair systeem wordt opgebouwd. Zo kunnen met de afzonderlijke boxen dankzij uitgedachte steeksystemen verschillende formaten waterreservoirs onder de grond worden gebouwd. www.pipelife.com
ADRESSEN | 039 BELGIË Wienerberger NV Kapel ter Bede 121 B-8500 Kortrijk T: +32 56 24 96 35 info@wienerberger.be www.wienerberger.be
VERKOOP STRAATBAKSTENEN VIA: Semmelrock Stein+Design Burkolatkő Kft. HU-2364 Ócsa Bajcsy-Zsilinszky út 108. T: +36 29 578-112 info@semmelrock.hu www.semmelrock.hu
BULGARIJE Wienerberger EOOD St. Pimen, Zografski Str. 4 Office Building 2, Floor 2, Office 1 BG-1172 Sofia T: +359 2 961 54 60 office.bg@wienerberger.com www.wienerberger.bg VERKOOP STRAATBAKSTENEN VIA: Semmelrock Stein+Design EOOD Podbalkanski put, Shose 6 (E 871) Grigorevo BG-2100 Elin Pelin T: +359 (2) 90 224 00 office.bg@semmelrock.com www.semmelrock.bg
DENEMARKEN Wienerberger A/S Rørmosevej 85 DK-3200 Helsinge T: +45 70 13 13 22 info@wienerberger.dk www.wienerberger.dk
DUITSLAND Wienerberger GmbH Oldenburger Allee 26 D-30659 Hannover T: +49 511 610 70-0 info@wienerberger.de www.wienerberger.de
ESTLAND Wienerberger AS Tallinna esindus Room 215, Peterburi tee 46 EE-11415 Tallinn T: +372 6181 900 tallinn@wienerberger.ee www.wienerberger.ee
INDIA Wienerberger Brick Industry Pvt. Ltd.35/1 88/4, Richmond Road, Opp. HDFC Bank, Bangalore-560 025 Karnataka T: +91 80 4149 168 2-7 marketing@wienerberger.in www.wienerberger.in
ITALIË Wienerberger Spa Via Ringhiera 1 I-40027 Mordano (Bologna) fraz. Bubano T: +39 054 25 68 11 italia@wienerberger.com www.wienerberger.it
KROATIË Wienerberger Ilovac d.d. Donje Pokupje 2 KR-47000 Karlovac T: +385 47 69 41 00 office.hr@wienerberger.com www.wienerberger.hr VERKOOP STRAATBAKSTENEN VIA: Semmelrock Stein+Design d.o.o. Otok Oštarijski 4e HR-47300 Ogulin Tel. +385 47 819 200 semmelrock@semmelrock.hr www.semmelrock.hr
LETLAND Tirdzniecības pārstāvis Latvijā T: +371 29 424 586 info@wienerberger.lv www.wienerberger.lv
OEKRAÏNE Wienerberger TOV Kraynya St 1B UA-02660 Kyiv T: +380 445 94 50 46 office@wienerberger.ua www.wienerberger.ua
OOSTENRIJK Wienerberger Ziegelindustrie GmbH Hauptstraße 2 A-2332 Hennersdorf bei Wien T: +43 1 605 03-0 office.at@wienerberger.com www.wienerberger.at VERKOOP STRAATBAKSTENEN VIA: Semmelrock Stein+Design GmbH & CoKG Stadlweg 30 A-9020 Klagenfurt am Wörthersee T: +43 50 38 38 – 2 office@semmelrock.com www.semmelrock.com
POLEN Wienerberger Ceramika B udowlana Sp.z o.o. ul. Ostrobramska 79 PL-04-175 Warszawa T: +48 22 514 21 00 office@wienerberger.com.pl www.wienerberger.pl VERKOOP STRAATBAKSTENEN VIA: Semmelrock Stein+Design sp. z o.o. ul. 1 Maja 6 05-340 Kołbiel Tel. +48 25 756 21 00 informacja@semmelrock.com www.semmelrock.pl
ROEMENIË Wienerberger Sisteme de C aramizi SRL Str. Dr. Staicovici Nr. 75, Et. 5, Sect. 5 RO-050557 Bucuresti T: +40 21 411 29 33 office@wienerberger.ro www.wienerberger.ro VERKOOP STRAATBAKSTENEN VIA: Semmelrock Stein+Design S.R.L. Str. Palance nr. 2E, Bolintin Vale Judeţul Giurgiu RO-085100 T: +40 372 78 26 72 / 73 / 74 www.semmelrock.ro
VERKOOP STRAATBAKSTENEN VIA: Semmelrock Stein+Design Dlažby s.r.o. Trnavská cesta 3728 SK-926 01 Sereď T: +421 31 789 05 33 info.sk@semmelrock.com www.semmelrock.sk
SLOVENIË Wienerberger Opekarna O rmož D.D. Opekarniška cesta 5 SI-2270 Ormož T: +38 62 741 05 20 opekarna@wienerberger.com www.wienerberger.si VERKOOP STRAATBAKSTENEN VIA: SEMMELROCK tlakovci d.o.o. Opekarniška 5 SLO-2270 Ormož Tel. +386 40 756 484 office@semmelrock.com www.semmelrock.si
TSJECHIË Wienerberger cihlářský průmysl, a. s. Plachého 388/28 CZ-37046 České Budějovice T: +420 383 826 111 info@wienerberger.cz www.wienerberger.cz
VERENIGD KONINKRIJK Wienerberger Ltd Wienerberger House, Brooks Drive Cheadle Royal Business Park, Cheshire, SK8 3SA, UK T: +44 161 491 82 00 marketing.uk@wienerberger.com www.wienerberger.co.uk
VERENIGDE STATEN General Shale Brick 3015 Bristol Highway Johnson City, TN 37602 USA T: +1 423 282 46 61 office@generalshale.com www.generalshale.com
FINLAND
LITOUWEN
Wienerberger OY Ab Strömberginkuja 2 FIN-00380 Helsinki T: +358 9 565 58 70 office@wienerberger.fi www.wienerberger.fi
Wienerberger AB atstovybė Laisvės pr. 77B LT 06122, Vilnius T: +370 5 241 74 35 info@wienerberger.lt www.wienerberger.lt
FRANKRIJK
NEDERLAND Wienerberger BV Verkoop Straatbakstenen Kijfwaard 10 NL-6911 KE Pannerden straatbakstenen@wienerberger.com www.wienerberger.nl/straat
Wienerberger Kirpitsch OOO Russakowskajastr. 13 Bau 1, Bürogebäude „Borodino“, 11. Stock RU-107140 Moskau T: +749 5 981 95 20 moscow@wienerberger.com www.wienerberger.com
ALLE ANDERE LANDEN
Wienerberger SAS 8, Rue du Canal – Achenheim F-67087 Strasbourg Cedex 2 T: +33 3 90 64 64-64 contact@wienerberger.fr www.wienerberger.fr
HONGARIJE
NOORWEGEN
SLOWAKIJE
HOOFDKANTOOR
Wienerberger Téglaipari zRt. Bártfai u. 34 HU-1119 Budapest T: +36 1 464 70 30 info@wienerberger.hu www.wienerberger.hu
Wienerberger AS Brobekkveien 40 N-0598 Oslo T: +47 22 07 26 00 info@wienerberger.no www.wienerberger.no
Wienerberger Slovenské tehelne, spol s.r.o. Tehelná 5 SK-95301 Zlate Moravce T: +421 37 640 90 11 info.sk@wienerberger.com www.wienerberger.sk
Wienerberger AG A-1100 Wien, Wienerberg City Wienerbergstraße 11 T: +43 1 601 92-0 info@wienerberger.com www.wienerberger.com
RUSLAND
ZWEDEN Wienerberger AB Flädie SE-237 91 Bjärred T: +46 771 42 43 50 info.se@wienerberger.com www.wienerberger.se
Wienerberger Export Division Kapel ter Bede 121 B-8500 Kortrijk T: +32 56 249 583 export@wienerberger.com http://export.wienerberger.com
INTERNATIONAAL MAGAZINE VOOR INRICHTING BUITENRUIMTE
#9 2014/15 www.gardenandplace.com