『出島に降り注ぐ光』は、19世紀半ば、 写真がオランダと日本の交流を通じて日本 に伝わった経緯を文章と画像から解き明か します。はじまりは長崎に築かれた小さな 人工島の「出島」にあります。出島は約 200年にわたり、日本との貿易を許されて いた唯一の西洋の国であるオランダの活動 拠点でした。出島でオランダ人医師と日本 の先駆者たちの間で活発な知識の交流が繰 り広げられるなか、写真もまた日本へと伝 わりました。写真は日本の近代化の一部と なると同時に、19世紀の古き日本、西洋 人の来訪、社会的情勢の緊張、そして新し い日本の形成を記録しました。
出 島 に 降 り 注 ぐ 光
Light over Dejima
www.wbooks.com
Light over Dejima tells, in words and images, how photography came to Japan in the mid-nineteenth century through Dutch-Japanese contacts. We zoom in on Dejima, the small artificial island off the coast of Nagasaki. For more than two centuries, the Dutch were the only Western nation permitted to trade with Japan there. Photography also found its way to Japan through the lively exchange of knowledge that developed between Dutch physicians and Japanese pioneers. Photography became part of Japan’s modernisation, while at the same time depicting old Japan, the arrival of Europeans, social tensions and the building of a new Japan.
Licht over Deshima
Licht over Deshima vertelt in woord en beeld hoe de fotografie midden negentiende eeuw via Nederlands-Japanse contacten Japan binnenkwam. Dat gebeurde grotendeels op Deshima, het kleine kunstmatige eiland voor de kust van Nagasaki. Ruim twee eeuwen hadden Nederlanders daar als enigen uit de westerse wereld het recht om met Japan te handelen. In de levendige uitwisseling van kennis die daar ontstond tussen Nederlandse artsen en Japanse pioniers, vond ook de fotografie haar weg naar Japan. Fotografie werd onderdeel van Japans modernisering en verbeeldde tegelijk het oude Japan, de komst van Europeanen, sociale spanningen en de bouw van een nieuw Japan.
Licht over Deshima 出島に降り注ぐ光
Light over Dejima
1843–1870
Licht over Deshima Een gedeelde Japans-Nederlandse geschiedenis van de introductie van fotografie in Japan
Onder redactie van Maartje van den Heuvel Akiyoshi Tani
Light over Dejima
出島に降り注ぐ光
A Japanese-Dutch Shared History of the Introduction of Photography in Japan
日本における写真の導入をめ
Edited by
編集 ：
Maartje van den Heuvel Akiyoshi Tani
マールティェ・ファン・デン・ホーフェル 谷 昭佳
ぐる日蘭の共有の歴史
inhoud
5 Voorwoord Kurt De Belder, Kazuo Shibata, Marianna van der Zwaag 9 Toegangspoort voor fotografie 51 Licht over Deshima Een gedeelde Japans-Nederlandse geschiedenis van de introductie van fotografie in Japan Maartje van den Heuvel 61 Vroege verkenningen van de fotografie in Japan: import uit Nederland Akiyoshi Tani 75 Terug naar de oorsprong Een geschiedenis van het onderzoek naar de introductie van de fotografie in Japan Herman Moeshart 83 De geschiedenis van fotografische collecties in Japan Junichi Himeno 91 Verantwoording afbeeldingen 99 Arts en de opkomst van de fotografie 211 Europeanen en Japanners 283 Onrust en militaire aanwezigheid 309 De weg naar modernisering
321 Bibliografie 322 Met dank aan 322 Over de auteurs
contents
目次
6 Preface Kurt De Belder, Kazuo Shibata, Marianna van der Zwaag
7 序文
9 Photography’s Gateway
9 写真が日本に伝わった玄関口
99 Physicians and the Emergence of Photography
99 日本における医師と写真の伝習
163 Light over Dejima A Japanese–Dutch Shared History of the Introduction of Photography in Japan Maartje van den Heuvel
211 ヨーロッパ人と日本人
173 Early Exploration of Photography in Japan: Import from the Netherlands Akiyoshi Tani 187 Tracing the Origins A History of Research on the Introduction of Photography to Japan Herman Moeshart 195 Collecting and Conservation of Photographs in Japan Junichi Himeno
クルト・デ・ベルダー, 山口 敦子, マリアンナ・ファン・デル・ズワーフ
243 出島に降り注ぐ光 日本における写真導入の日蘭史 マールチェ・ファン・デン・フーヴェル
253 日本に於ける最初期の写真術の探究 - オランダからの導入 谷 昭佳
263 起源をたどる 日本への写真伝来に関する研究史 ヘルマン・ムスハルト
271 日本における写真コレクションの歴史 姫野順一
277 詳細なキャプション 204 Image credits 211 Europeans and Japanese 283 Unrest and military Presence 309 The Path to Modernisation
321 Bibliography 322 With thanks to 322 About the authors
283 騒乱と西洋列強 309 近代化への道筋
321 参考文献 322 謝辞 322 著者について
4
Voorwoord
Met veel genoegen presenteren wij u dit boek Licht over Deshima en de gelijknamige tentoonstelling in het SieboldHuis. Beide zijn het resultaat van de bijzondere samenwerking tussen Universitaire Bibliotheken Leiden, Nagasaki University Library, Japanmuseum SieboldHuis en meerdere musea en fotocollecties in Nederland en Japan. De wetenschappelijke traditie die Philipp Franz von Siebold mede in gang zette, vormde ook de voedingsbodem voor de introductie van de fotografie in Japan halverwege de negentiende eeuw. Dit boek belicht in tekst en beeld het fascinerende verloop van deze Nederlands-Japanse samenwerking en het Nederlandse aandeel in de opkomst van de fotografie in Japan. Tegelijkertijd laat het zien hoe de fotografie uit de periode van circa 1840 tot 1870 een onschatbare historische bron vormt voor onderzoek naar een tijdperk van ingrijpende veranderingen in Japan. De fotografiegeschiedschrijving van Japan begon in de jaren tachtig aan het toenmalige Prentenkabinet van de Universiteit Leiden, met het pionierende werk van Herman Moeshart en Ingeborg Leijerzapf aan de oudste publieke fotohistorische fotocollectie van Nederland. Hun onderzoek richtte zich op vroege Japanse fotografie in Nederlandse erfgoedcollecties en resulteerde in het boek Herinneringen aan Japan (1987), dat bij de Staatsuitgeverij verscheen in het Nederlands en het Japans. Een belangrijke impuls kwam daarna van Nagasaki University Library, die fotografie uit verschillende internationale collecties in onderlinge samenhang toegankelijk en doorzoekbaar maakt in de online Global Database for Old Japanese Photographs.
5
Het onderhavige boek bouwt voort op deze solide basis en verwerkt tevens sindsdien opgedane inzichten en nieuw in kaart gebrachte fotocollecties in Nederland en Japan. Anders dan destijds is aan de Leidse redactie, onder leiding van conservator fotografie Maartje van den Heuvel, een Japanse redactie toegevoegd van Akiyoshi Tani van het Historiographical Institute van de University of Tokyo. Doordat dit boek ook in het Engels verschijnt, bereikt deze bijzondere geschiedenis van de fotografie een breder internationaal publiek van kunsthistorici, historici en andere onderzoekers en geïnteresseerden. De foto’s in dit boek zijn voornamelijk afkomstig uit de collecties van Universitaire Bibliotheken Leiden, Nagasaki University Library, de Koninklijke Verzamelingen, Het Scheepvaartmuseum Amsterdam, het Rijksmuseum Amsterdam, De Nederlandsche Bank en Erfgoed Leiden en Omgeving. Terwijl in Nederland het Nederlands Fotogenootschap de samenwerking heeft ondersteund en bevorderd, is het fantastisch hoe deze instellingen in Nederland en Japan bereidheid hebben getoond om hun digitale collecties voor dit project beschikbaar te stellen. Hun medewerking onderstreept hoe samenwerking cultureel erfgoed toegankelijk maakt voor onderzoekers en een breed publiek.
Licht over Deshima verschijnt tijdens een bijzonder jubileum: tweehonderd jaar geleden maakte Von Siebold, in 1826, zijn hofreis naar Edo. Deze reis gaf een belangrijke impuls aan zijn onderzoek naar Japan en aan de uitwisseling van kennis tussen Oost en West. Wij hopen dat dit boek en deze tentoonstelling bezoekers uitnodigen om de vroegste fotografie van Japan te ontdekken en de gedeelde geschiedenis van Nederland en Japan opnieuw te beleven. Bovenal laten zij zien hoe duurzame samenwerking tussen universiteiten, erfgoedinstellingen en musea leidt tot nieuwe kennis, wederzijds begrip en blijvende verbindingen. Ook nodigen zij een breed publiek uit om deze geschiedenis opnieuw, nu via het bijzondere medium van de fotografie, te ontdekken. Kurt De Belder Directeur Universitaire Bibliotheken Leiden Kazuo Shibata Directeur Nagasaki University Library Marianna van der Zwaag Directeur Japanmuseum SieboldHuis
011 Felice Beato (1832-1909) Schepen voor de kust van Nagasaki, 1864-1865 Albuminedruk Felice Beato (1832-1909) Ships before the coast of Nagasaki, 1864-1865 Albumen print フェリーチェ・ベアトヵ (1832-1909) 『出島』1864-1865年頃 鶏卵紙
26
27
028 Milton Miller (1830-1899) De buitenlandse nederzetting Oura, gezien vanuit de Japanse tuin naast de woning van de hoofdopzichter op Dejima, 1861-1862 Albuminedruk Een foto die de Britse fotograaf Milton Miller op Deshima maakte. Hij heeft deze foto kunnen maken tijdens een reis naar Japan vanuit Hong Kong, waar Milton van 1860 tot 1864 een fotostudio runde. (Régine Thiriez, ‘William Pryor Floyd’s Views of Hong Kong’. Photo Researcher 15 (2011), pp. 61-68: p. 66.) Milton Miller (1830-1899) Oura Foreign Settlement from Japanese Garden next to Chief Officer’s Residence at Dejima, 1861-1862 Albumen print A photograph taken by the British photographer Milton Miller on Deshima. He was able to take this photograph during a trip to Japan from Hong Kong, where Miller ran a photographic studio from 1860 to 1864. (Régine Thiriez, ‚William Pryor Floyd’s Views of Hong Kong’, Photo Researcher 15 (2011), pp. 61-68: p. 66.) ミルトン・ミラー （1830-1899） 『出島の日本庭園から望む大浦外 国人居留地』1861-1862年頃 鶏卵紙 英国人写真家ミルトン・ミラーが 出島で撮影した写真。ミラーは 1860年から1864年まで香港で写真 スタジオを経営しており、香港か ら日本へ渡航した際にこの写真を 撮影することができた。（レジー ヌ・ティリエ『ウィリアム・プラ イヤー・フロイドの香港風景』 「Photo Researcher」15号 （2011年）、61-68頁：66頁。）
50
Licht over Deshima Een gedeelde Japans-Nederlandse geschiedenis van de introductie van fotografie in Japan
51
Maartje van den Heuvel
Tweede helft negentiende eeuw kwam uit het voorheen zo gesloten Japan, net als uit andere landen, een fotografisch beeld naar buiten dat door middel van reisfotografie en albums een publiek van reislustigen en geïnteresseerden over de hele westerse wereld bereikte. Maar weinigen weten echter, hoe de fotografie aanvankelijk in Japan zijn intrede deed en dat dit een Nederlands-Japanse gedeelde geschiedenis is. Hoe kwamen de eerste camera’s Japan in? Hoe werd er gepionierd met fotografie, wat zag dat ontluikend fotografisch oog en hoe verspreidde de fotografie zich uiteindelijk? Het eilandje Deshima, voor de kust van Nagasaki, was cruciaal.[003–029]
52
Deshima: handel, wetenschap en een beetje culturele uitwisseling De geschiedenis van de introductie van fotografie in Japan neemt ons mee terug naar dit bijzondere eiland Deshima. Op dit eiland hadden Nederlanders het bijzondere en exclusieve voorrecht gekregen om te handelen met Japan, dat zich verder voor buitenlandse uitwisseling en invloed gesloten hield.1 233 bij 70 meter groot was Deshima. Nederlanders kwamen hier met een diplomatieke of handels opdracht. Ze arriveerden er om er voor gemiddeld zes jaar te verblijven.2 De Japanners wilden in de negentiende eeuw in omgang en cultuur geen vermenging met Europeanen. Met de Portugezen, die eerder rondom de handel ook het katholicisme hadden proberen te verbreiden, hadden ze slechte ervaringen opgedaan. De handelsactiviteit mocht voor de Nederlanders uitsluitend op het eilandje Deshima plaatsvinden. Tot eind 1855 mochten ze het eiland helemaal niet af en daarna mondjesmaat. Op Deshima en vanaf 1855 ook daarbuiten werden de Nederlands nauwgezet gadegeslagen door Japanse beambten, bewakers die ‘dwarskijkers’ werden genoemd.3 In het dagelijks leven lagen voor de Nederlanders eenzaamheid en vervreemding op de loer. Gestuurd door de klimaatomstandigheden van oceaanstromen en wind, kwam er slechts één keer per jaar aan het einde van de zomer een schip dat goederen bracht, en weer mee terugnam. Contact en handel hadden de Nederlanders niet met Japanners rechtstreeks. Tussen die twee groepen zat de Geldkamer. Nederlanders leverden handelswaar aan dit door Japanners gerunde bureau, de Geldkamer rekende die met de Japanse afnemers af. De Nederlanders kregen in natura uitbetaald: in koper, boomwas of kamfer. Indrukken van het dagelijks leven, uit een tijd dat fotografie dat nog niet kon doen, zijn ons nagelaten door de Japanse prentkunstenaars die als vaste visuele verslaggevers op Deshima voor de Nederlanders werkten: Ishizaki Yushi en diens leerling Kawahara Keiga.[004-005, 009-010] 53
Verbindend tussen Japanners en Nederlanders was de omgang met vrouwen. Zowel bij de Nederlanders overzee als bij de Japanners die met hen in contact stonden, leefde er weinig besef van de persoonlijke integriteit van meisjes en vrouwen. Terwijl Europese vrouwen op Deshima verboden waren, was er al snel overeenstemming tussen de Japanners en Nederlanders, dat de Nederlanders op Deshima ruimschoots over gezelschapsdames, vaak van maar zestien jaar oud, konden beschikken. Beroemd is het bord op de Portugese toegangsbrug tot Deshima, waarop stond ‘Verboden voor vrouwen, behalve voor prostitués’. De talrijke feesten maar ook de relaties die op het eiland voorkwamen, waar ook kinderen uit voortkwamen, kwamen maar gedeeltelijk tegemoet aan de behoefte aan een gelukkig persoonlijk leven.4 Behalve handel en een bijzondere vorm van leven, vond op het eilandje Deshima nog iets anders heel opmerkelijks plaats. Er bloeide kennisuitwisseling op. Japanners waren niet alleen geïnteresseerd in de handelswaar van de Nederlanders. Hoezeer het land zich ook tijdenlang beschermd had tegen buitenlandse invloeden, er was wel degelijk interesse in de kennis en inzichten van de Europese wetenschap en technologie. Het was in die context, op Deshima als hotspot van handel, diplomatie en geconcentreerde kennisuitwisseling over wetenschap en techniek, dat de fotografie zijn intrede deed in Japan.
1 Onlangs verscheen het fascinerende boek van Anne Sey over de bijzondere manier waarop het leven op Deshima door de Nederlanders, streng in de gaten gehouden door Japanners, werd vormgegeven. Sey 2025. 2 Zijl 2025: p. 41. 3 Sey 2025: p. 179. 4 Zijl 2025: pp. 65-77, 80, 107-109; ‘Japanse vrouwen’, in Sey 2025, pp. 205-215.
030 W. Bos Portret Jan Karel van den Broek, ca. 1850 Hij geeft les in geneeskunde aan onder meer Doctor Joshio, de arts van de landheer van Shikuzen en aan de Japanse dokter Keisai. W. Bos Portrait Jan Karel van den Broek, ca. 1850 He teaches medicine to, among others, Doctor Joshio —the physician to the lord of Shikuzen—and the Japanese doctor Keisai. W. ボス 『ヤン･カレル･ファン･デン ･ブルックの肖像』1850年頃ヵ 彼は、志久膳（しくぜん） の領主の侍医である医師・吉雄 （よしお）や、日本の医師・桂斎 （けいさい）らに医学を教え ている。
031 Maison Chevallier Daguerreotypie camera Hout, messing L. Daguerre (ontwerper), Lerebours (maker) Kwikkast voor daguerreotypie, met bijbehorende kist met fotochemicaliën, Parijs, 1844 Maison Chevallier Daguerreotype camera Wood, brass L. Daguerre (designer), Lerebours (maker) Mercury box for daguerreotype, with accompanying chest of photochemicals, Paris, 1844 メゾン シュヴァリエ ダゲレオタイプ カメラ 年木、真鍮 L. ダゲール（設計）、 ルルブール（製作） ダゲレオタイプ用水銀箱、 写真用化学薬品の箱付き、 パリ、1844年。
100
032 George Koch (toegeschr.) Natte-collodium camera, ca. 1860-1870 In gemonteerde vorm (boven) en gedemonteerd met toebehoren: een plaatklem om negatiefplaten te prepareren, een matglas om het beeld te componeren in de camera, een cassette voor het plaatsen en belichten van de negatiefplaat en een objectief met lensdop. Een foto werd gemaakt door het openschuiven van de negatiefcassette of het verwijderen van de lensdop. George Koch (attr.) Wet collodion camera, ca. 1860-1870 Shown assembled (top) and disassembled with its accessories: a plate clamp for preparing negative plates, a ground glass screen for composing the image in the camera, a plate holder for inserting and exposing the negative plate, and a lens with lens cap. A photograph was taken by sliding open the plate holder or temporarily removing the lens cap. ジョルジュ・コッホ（伝） 湿板コロジオン式カメラ 1860-1870年頃 組み立てた状態（その上）と、 付属品とともに分解した状態：ネ ガ用ガラス板を準備するためのプ レート・クランプ、カメラ内で画 像を構図するためのすりガラス、 ネガ用ガラス板を装填・露光する ためのカセット、レンズキャップ 付きのレンズ。撮影時には、ネガ 用カセットのスライドを開くか、 レンズキャップを取り外すこと で露光を行った。
101
086 Portretten van leden van de Japanse missie naar Europa, 1862 Albuminedruk Gustave Chenu Van linksboven naar rechtsonder: Takenouchi Yasunori, Matsudaira Yasunao, Kiōgoku Takaaki, Shibata Takenaka Portraits of members of the Japanese mission to Europe, 1862 Albumen print Gustave Chenu From top-left to bottom-right Takenouchi Yasunori, Matsudaira Yasunao, Kyōgoku Takaaki, Shibata Takenaka ギュスターブ・シュヌー撮影 『文久遣欧使節幹部の肖 像写真』1862 左上から右下へ 竹内保徳、松平康直、 京極高朗、柴田剛中 鶏卵紙
148
087 Portretten van leden van de Japanse missie naar Europa, 1862 Albuminedruk Van linksboven naar rechtsonder: Robert Severin Fukuzawa Yukichi, Mitsukuri Shuhei, Moriyama Takichiro M. Hille Ichikawa Wataru Portraits of members of the Japanese mission to Europe, 1862 Albumen print From top-left to bottom-right Robert Severin Fukuzawa Yukichi, Mitsukuri Shuhei, Moriyama Takichiro M. Hille Ichikawa Wataru 「『文久遣欧使節随員の肖 像写真』1862 鶏卵紙 左上から右下へ ロバート･セヴェリン撮影 福沢諭吉、箕作秋坪、 森山多吉郎 M・ヒレ撮影 市川渡
149
099 Felice Beato Klokhuis van de Daiwanghitempel in Nagasaki, 1864-1865 Albuminedruk Felice Beato Bell tower in a temple complex in Nagasaki, 1864-1865 Albumen print フェリーチェ・ベアトヵ 『長崎・大音寺鐘楼』 1864-1865年頃ヵ 鶏卵紙
160
161
130 Antoon Bauduin (toegeschr.) Japanse boeren, ca. 1865 Albuminedruk Antoon Bauduin (attr.) Japanese farmers, ca. 1865 Albumen print アントーン・バウドゥインヵ 『日本の農民たち』1865年頃 鶏卵紙
131 Antoon Bauduin Buitenlandse jongeman, ca. 1865 Albuminedruk Antoon Bauduin Foreign young man, ca. 1865 Albumen print アントーン・バウドゥイン 『外国人の青年』1865年頃 鶏卵紙
232
132 Antoon Bauduin Groepsportret van de gebroeders Bauduin en drie Europese mannen, ca. 1865 Albuminedruk Antoon Bauduin Group portrait of the Bauduin brothers and three European men, ca. 1865 Albumen print アントーン・バウドゥイン 『バウドゥイン兄弟とリチャード ・ユースデン艦長と二人の外国人 男性』1865年頃 鶏卵紙
133 Antoon Bauduin Zelfportret met onbekende Europese man, ca. 1865 Albuminedruk Antoon Bauduin Self-portrait with an unidentified European man, ca. 1865 Albumen print アントーン・バウドゥイン 『自画像と素性不明のヨーロッ パ人男性』1865年頃 鶏卵紙
233
153 Antoon Bauduin Baai van Nagasaki met de Nederlandse wijk op de voorgrond, 1865 Albuminedruk Antoon Bauduin Bay of Nagasaki with the Dutch quarter in the foreground, 1865 Albumen print アントーン・バウドゥイン 『手前に外国人人居留地を望 む長崎港』1865年頃 鶏卵紙
294
295
Dit boek verschijnt ter gelegenheid van de gelijknamige tentoonstelling in Japanmuseum Sieboldhuis, van 24 09 2026 t/m 28 02 2027. Uitgave wbooks, Zwolle info@wbooks.com wbooks.com In samenwerking met Bijzondere Collecties, Universitaire Bibliotheken Leiden Universiteitsbibliotheek Nagasaki Japanmuseum Sieboldhuis, Leiden Redactie Maartje van den Heuvel Akiyoshi Tani Tekst Maartje van den Heuvel Akiyoshi Tani Herman Moeshart Junichi Himeno Ontwerp /productie Typography Interiority & Other Serious Matters © 2026 wbooks Zwolle / de auteurs Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
奥付
colophon
colofon De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden. Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een cisac-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. © c/o Pictoright Amsterdam 2026. isbn 978 94 625 8797 7 nur 646 Dit boek kwam mede tot stand dankzij financiële steun van de Isaac Alfred Ailion Foundation (iaaf) en het genereus ter beschikking stellen van gedigitaliseerd fotografisch erfgoed door Rijksmuseum Amsterdam, Het Scheepvaartmuseum, Amsterdam, Koninklijke Collecties Den Haag, De Nederlandsche Bank (dnb), Nagasaki Museum van Geschiedenis en Cultuur en Erfgoed Leiden en Omstreken.
Omslag 017 Felice Beato Deshima bij Nagasaki, 1864-1865 Albuminedruk Titelblad 076 Felice Beato Tokaido-weg in Japan (detail), 1864-1868 Albuminedruk
This book is published to accompany the exhibition of the same name at the Japan Museum SieboldHuis, from 24 09 2026 to 28 02 2027. Publication wbooks, Zwolle, The Netherlands info@wbooks.com wbooks.com In collaboration with Special Collections, Leiden University Libraries Nagasaki University Library Japanmuseum Sieboldhuis, Leiden Editorial board Maartje van den Heuvel Akiyoshi Tani Text Maartje van den Heuvel Akiyoshi Tani Herman Moeshart Junichi Himeno Design /production Typography Interiority & Other Serious Matters © 2026 wbooks Zwolle / the authors All rights reserved. Nothing from this publication may be reproduced, multiplied, stored in an electronic data file, or made public in any form or in any manner, be it electronic, mechanical, through photocopying, recording or in any other way, without the advance written permission of the publisher.
The publisher has endeavoured to settle image rights in accordance with legal requirements. Any party who nevertheless deems they have a claim to certain rights may apply to the publisher. Copyright of the work of artists affiliated with a cisac organisation has been arranged with Pictoright of Amsterdam. © c/o Pictoright Amsterdam 2026 isbn 978 94 625 8797 7 nur 646 This book was made possible by generous support from the Isaac Alfred Ailion Foundation (iaaf), and the generous provision of digitised photographic heritage by the Rijksmuseum Amsterdam, The National Maritime museum in Amsterdam, the Royal Collections in The Hague, De Nederlandsche Bank (dnb), the Nagasaki Museum of History and Culture, and Erfgoed Leiden en Omstreken (Leiden City Archives).
本書は、2026年9月24日から 2027年2月28日までシーボルトハ ウス日本博物館（Japan Museum SieboldHuis）で開催される同名 の展覧会に合わせて出版され ました。 発行元 wbooks（ズヴォレ） info@wbooks.com wbooks.com 協力 ライデン大学図書館 特別コレク ション室 長崎大学附属図書館 シーボルトハウス日本博物館 （ライデン） 編集 マールチェ・ファン・デン ・フーヴェル 谷 昭佳 執筆 マールチェ・ファン・デン ・フーヴェル 谷 昭佳 ヘルマン・ムスハルト 姫野順一 デザイン・制作 Typography Interiority & Other Serious Matters © 2026 wbooks Zwolle / 各著者
Cover 017 Felice Beato Dejima near Nagasaki, 1864-1865 Albumen print
無断転載・複製を禁じます。 本書のいかなる部分も、出版社 の事前の書面による許可なく、 電子的、機械的、複写や録画、 その他のいかなる手段による、 複製や電子ファイルの作成と 保存、公開を禁じます。
Title page 076 Felice Beato Tokaido road in Japan (detail), 1864–1868 Albumen print
320