Eindnoten
Bij het schrijven van deze bijdrage is dankbaar gebruik gemaakt van Jochem Abbes e.a. (red.), Landschapsbiografie Westerwolde (Assen 2021) en Henny A. Groenendijk en Remi van Schaïk, ‘Isolated and backward Westerwolde (Groningen, The Netherlands)? A confrontation of archaeological and historical data from the Middle Ages in a wider geographical context’, Palaeohistoria 61/62 (2019/2020) 273-344.
1 John Urry, The tourist gaze (Londen 1990); A.G.J. Dietvorst, Het toeristisch landschap tussen illusie en werkelijkheid (Wageningen 2001).
2 https://www.archined.nl/2005/06/kijken-zonder-te-zien-the-tourist-gaze/
3 Rob de Windt, ‘Landschapsschilderkunst in Westerwolde van 1795 tot heden’, in: Jochem Abbes e.a. (red.), Landschapsbiografie Westerwolde (Assen 2021) 342-371.
4 J.G. Rijkens, ‘Een reisje van Winschoten naar Klooster ter Apel (…)’, Almanak ter bevordering van kennis en goeden smaak (Leens 1836) 12-45.
5 Monique Pelletier, Les cartes des Cassini, la science au service de l’état et des provinces (Parijs 2013).
6 Het volgende op basis van: Graham Robb, The Discovery of France. A Historical Geography, from the Revolution to the First World War (Londen 2007).
7 R.I.A. Nip, ‘Hoofdelingen en stedelingen: een wereld van verschil circa 13501536’, in: M.G.J. Duijvendak e.a. (red.), Geschiedenis van Groningen. Dl. I (Zwolle 2008) 229-293, daar 250-252.
8 A.T. Schuitema Meijer, Het klooster Ter Apel (Groningen 1966) 25.
9 Groninger Archieven, tg 1605 Stadsbestuur van Groningen (2), 1594-1815, inv.nr. 1-61, resolutie 27 januari 1637; E.G. Schrage, ‘Gansevoort’, Driemaandelijks tijdschrift van de Vereniging voor genealogie en historie van Westerwolde 16 (1995) nr. 1, 3-9.
10 Schuitema Meijer, Klooster Ter Apel, 76.
11 Schuitema Meijer, Klooster Ter Apel, 96-97.
12 Gert van Klinken, ‘Vrijzinnige cultuur in het klooster van Ter Apel 1830-1930’, Documentatieblad voor de Nederlandse kerkgeschiedenis na 1800 35 (2012) nr. 76, 49-75. Citaten aangehaald uit: http://www.stadtarchiv-schaffhausen. ch/fileadmin/Redaktoren/Dokumente/Mueller_Johann_Georg.pdf
13 J.G. Müller (vert. W.J. Koppius), Viertal brieven ter bevordering van het beoefenen der geschiedkunde, inzonderheid met betrekking tot de staatkunde (Groningen 1803) 11.
14 A.H. Koning, ‘Westerwolde’s geschiedenis’, in: A.A. Lubberts en H.J. Tiemersma (red.), Westerwolde in woord en beeld (Kroonpolder/Groningen 1897) 7-56.
15 Anoniem, ‘Mijn neef en ik in Westerwolde en een gedeelte van Drenthe. Reisindrukken, ontmoetingen, avonturen’, in: Nederlandsch Museum. Geschied- en letterkundige merkwaardigheden, natuurbeschrijvingen, aardrijkskundige bijzonderheden, historische en romantische verhalen 29 (Amsterdam 1864) 1-16.
16 https://kennis.cultureelerfgoed.nl s.v. ‘Saksische boerderijen’; J.H. Gallée, Het boerenhuis in Nederland (Utrecht 1907-1908) 50; T. Dekker, H. Roodenburg en G. Rooijakkers (red.), Volkscultuur. Een inleiding in de Nederlandse etnologie (Nijmegen/Amsterdam 2000) 27, 125-132.
17 Egge Knol, ‘Westerwoldse kamer in het Groninger Museum’, Groninger Museummagazine 17 (2004) nr. 1, 24-26.
18 R. Westerhoff en G. Acker Stratingh, Natuurlijke Historie der prov. Groningen. le deel, le stuk (Groningen 1839) 315.
19 Volks-tellinge in de Nederlandsche Republiek (Den Haag 1795).
20 Groninger Archieven tg. 1099, Gedeputeerde Staten van Groningen, 1814 –1942, inv.nr. 8935, Gemeenteverslag Vlagtwedde over 1856.
21 D. Mulder-Boers, De grens getrokken. De Noord-Nederlandse grensbewoners in verhouding tot de Duitse grensbewoners en hun verbondenheid met de Duitse grensstreek in het algemeen tussen 1914 en 1964 (Nijmegen 2020).
22 Meer over het Boschhuis in Jakob Been, Ter Apeler bossen. Heden en verleden (Ter Apelkanaal 2014).
23 Hans Zijlstra, ‘Het Zwitserse ideaal’, Geschiedenis Magazine 44 (2009) nr. 4.
24 Foeke Tjalma, ‘Westerwolde’, Eigen Haard 21 (1895) nr. 3, 36-40, daar 3637.
25 Liedblad in de collectie van het Veenkoloniaal Museum (Veendam), afgebeeld in P. Brood e.a., 400 Jaar Semslinie. De oudste lijnrechte grens ter wereld (Zwolle 2015).
26 C.J. Geertsema, ‘Beschrijving van den landbouw in de districten Oldambt, Westerwolde en Fivelgo in de provincie Groningen. Tijdschrift ter bevordering van Nijverheid 31 (1868) 104.
27 A.C. van Oorschot, De bevolking. De geschiedenis van Westerwolde. Deel 2 (Groningen 1992) 18-20.
28 Westerwolde en de Vereeniging ter bevordering der kanalisatie van dat landschap (1895); zie ook Geert Volders, ‘De voorvechter van Westerwolde. Boelo Luitjen Tijdens en de Kanalisatie-Vereeniging’, Historisch Jaarboek Groningen (2016) 102-117.
29 J. Buiskool, ‘Westerwolde en de werkverschaffing’, Ons Nederland. Een gids voor eigen land 4 (1932) nr. 3, 29-31, daar 31.
30 ‘Industrialisatie van acht gebieden’, Nieuwsblad van het Noorden, 12 oktober 1951.
31 ‘Philips’ elektronenbuizenfabriek officieel geopend. Stadskanaal nu centrum van industriële wereld’, De Veenkoloniale, 5 juni 1959.
32 Michel Brandsma, Het Philips gevoel. 50 Jaar Philips in Stadskanaal (Groningen 2005).
33 ‘Als de kolonels komen...’, Het Vrije Volk, 25 april 1969.
34 Meindert Schroor, Stadstaat Groningen. De Groninger stadsrechten en buitenbezittingen 1612-2000 (Groningen 1999) 24-25; ‘Groningen wil van zijn koloniën af’, Nieuwsblad van het Noorden, 13 januari 1972.
35 Alfred Kossmann, Reisverhaal (Amsterdam 1966) 33-34.
36 Ferdinand Bordewijk, Studiën in volksstructuur (Rotterdam/Den Haag 1951) 230-231.
37 ‘Asielzoekers kunnen cel in’, Algemeen Dagblad, 18 oktober 1994.
38 https://www.visitgroningen.nl/nl/plekken/westerwolde
39 ‘Noord, oost, zuid, west: Groningerbossen op hun best. Op pad met Sanne Meijer’, via https://www.eo.nl/artikel/noord-oost-zuid-west-groningerbossenop-hun-best
40 Chris van der Heijden, ‘Wie een alternatief heeft mag het zeggen’, Groene Amsterdammer 140, 8 september 2016.
41 Dit is een kleine greep uit de reacties op het platform X (voorheen Twitter) n.a.v. de uitzending van het tv-programma ‘Groeten uit Ter Apel’ in 2025.
42 https://cdk-provinciegroningen.nl/nieuws/artikel/paasrapport-december-2025-geen-oplossing-zonder-problemen