gebouwd nederland
MARTJAN KUIT
Hoe gebruik je deze zakgids 8
Tips voor beginnende gebouwenfans 9
Dit moet je weten 11
Top 25 Nederlandse gebouwen die je gezien moet hebben 16
Routes – Van hunebed tot hoogbouw 26
Wonen
1. Rijtjeshuis 31
2. Hoogbouw 32
3. Twee-onder-een-kap 33
4. Villa 34 Mustsee 35
5. Woonboot 40 6 . Woonwagen 41
7. Tiny house 42
8. Studentenhuis 43 Mustsee 44
9. Kasteel 48
10. Buitenplaats 49
11. Landgoed 50
12. Paleis 51 Mustsee 52
13. Grachtenpand 56
14. Arbeiderswoning 57
15. Hofje 58
16. Collectief wonen 59
Mustsee 60
17. Geschenkwoning 64
18. Experimentele woningbouw 65
19. Drive-inwoning 66
39.
Overheid en publieke sector
Gevangenis
Religie
Crematorium 126
46. Kapel 127
Zorg en welzijn
47. Ziekenhuis 133
Sanatorium 134
49. Verzorgingshuis 135
50. Weeshuis 136
51. Hospice 137
52. Buurthuis 138 Mustsee 139
Onderwijs
53. Basisschool 145
54. Voortgezet onderwijs 146
55. Beroepsonderwijs 147
56. Universiteit 148
57. Kinderdagverblijf 149
Mustsee 150
Cultuur en vrije tijd
58. Theater 155
59. Museum 156
60. Bioscoop 157
61. Poppodium 158 Mustsee 159
62. Horeca 164
63. Pretpark 165
64. Vakantiepark 166
65. Stadion 167 Mustsee 168
66. Zwembad 170
67. Bibliotheek 171
68. Dierentuin 172
69. Kunst in de openbare ruimte 173 Mustsee 174
Techniek
70. Molen 177
71. Watertoren 178
72. Vuurtoren 179
73. Zendmast 180
Mustsee 181
74. Energiecentrale 186
75. Gashouder 187
76. Silo 188
77. Schoorsteen 189 Mustsee 190
Infra
78. Station
79. Abri
80. Brug
81. Tunnel
82. Dam, sluis en stuw 202
83. Parkeergarage 203
84. Gemaal 204
85. Trafohuisje 205 Mustsee 206
Militair
86. Bunker 213
87. Stelling van Amsterdam 214
88. Luchtwachttoren 215
89. Limes 216 Mustsee 217
Overig
90. Straatmeubilair 221
91. Folly 222
92. Nutteloze bouwwerken 223
93. Nooit gebouwd 224 Mustsee 225
Tijdlijn – Met zevenmijlslaarzen door de architectuurgeschiedenis 231
Doe het zelf – Kijkwijzer 235 Naslagwerk – Handige websites, organisaties en
Tips voor beginnende gebouwenfans
Bereid je (niet) voor –
Om gebouwen te bekijken heb je weinig nodig, maar een camera op zak en een architectuurgids in de hand kunnen het extra leuk maken. Neem een notitieboekje, een pen en eventueel een verrekijker mee. En vergeet vooral niet wat eten, drinken en comfortabele schoenen.
Kijk om je heen
–
Je hoeft niet ver te reizen om mooie gebouwen te zien. Architectuur vind je overal: in je eigen straat, op pleinen, of in parken. Kijk om je heen en laat je verrassen!
Kijk omhoog –
Omhoog kijken loont altijd. Veel van wat gebouwen zo bijzonder maakt, zit boven ooghoogte. Ornamenten, geveldetails, kroonlijsten of bijzondere dakconstructies gaan vaak onopgemerkt voorbij als je alleen recht vooruit kijkt.
Gooi je vooroordelen overboord –
Denk jij dat er na de Tweede Wereldoorlog niets moois meer is gebouwd? Of hou je alleen van brutalisme? Vind je molens niks? Laat die vooroordelen varen. Er is niet één juiste manier van bouwen. Van elk type
gebouw, iedere stijl en elke periode bestaan zowel geslaagde als minder geslaagde voorbeelden. De wereld wordt mooier als je in alles iets weet te waarderen.
Mooi mag. En lelijk ook.
–
In de architectuur lijken de woorden ‘mooi’ en ‘lelijk’ taboe. Ze zouden te simpel zijn. Kenners gebruiken liever termen als esthetisch, krachtig of markant, maar die zijn vaak net zo subjectief en vooral vager. Laat die persoonlijke voorkeur gewoon lekker de vrije loop, joh. Natuurlijk is er meer dan mooi en lelijk, maar het is een prima startpunt. Waardering volgt vanzelf. Of niet. En dat geeft dan ook weer te denken.
Gedraag je
Als je gebouwen bekijkt, respecteer dan altijd de omgeving. Laat alles netjes achter: gooi geen afval op straat en raak geen kwetsbare elementen aan. Ga niet zomaar andermans tuin in en blijf weg van privéterreinen, tenzij je toestemming hebt. Volg eventuele aanwijzingen op en respecteer bewoners en eigenaren.
Deel je enthousiasme
Sta je een gebouw te bewonderen en vragen voorbijgangers wat je ziet?
Neem even de tijd om je fascinatie uit te leggen. Een opvallende gevel of bijzonder detail kan voor anderen een nieuwe wereld openen. Zo inspireer je hen om ook met andere ogen naar gebouwen te kijken.
Wees kritisch...
Het is al knap dat een gebouw überhaupt wordt neergezet, maar dat betekent niet dat we alles zomaar goed moeten vinden. Kijk verder dan de eerste indruk en vraag je af: past dit gebouw in zijn omgeving? Wordt het goed gebruikt? Had het mooier, slimmer of duurzamer gekund? Alleen door kritisch te zijn, kunnen we de lat hoger leggen voor de gebouwen van morgen.
...en bescheiden –
Hartstikke interessant dat jij die moskee, corporatiewoning of bibliotheek helemaal niks vindt, maar het kan zijn dat het alsnog geslaagd is. Als de gebruikers er blij mee zijn bijvoorbeeld. Je bent slechts een voorbijganger met een blik van buitenaf. Een gebouw wordt pas echt beoordeeld door de mensen die erin leven, werken of samenkomen.
Vijf gebouwen om mee te beginnen
1. Rijtjeshuis – Misschien wel de meest Nederlandse woning die er is. Met circa vier miljoen exemplaren zijn ze makkelijk te vinden.
2. Kerk – Kerken heb je in alle soorten en maten, van een middeleeuwse kathedraal tot een eigentijdse preekschuur.
3. Molen – Icoon van het Nederlandse landschap. Bekijk een klassieke poldermolen of een industriële molen in een stad. Windturbines tellen ook mee.
4. Station – Van sierlijke oude gebouwen tot hypermoderne knooppunten, ze bieden een mooie mix van geschiedenis en innovatie.
5. Trafohuisje – Een doodnormaal nutsgebouwtje. Soms niet veel meer dan een kast ter grootte van een parkeerplaats. Maar elektriciteitshuisjes kunnen wonderschoon zijn. Er zijn zelfs een paar rijksmonumenten.
Dit moet je weten
Goed, je gaat op gebouwenjacht. Dan is het wel handig om er iets vanaf te weten. Daarom hier een paar antwoorden op vragen die je geheid tegenkomt. Want wat is architectuur eigenlijk? Wat doet een architect? En waarom duikt de naam Cuypers altijd op?
Wat is architectuur?
Vraag je tien mensen wat architectuur is, dan krijg je tien verschillende antwoorden. De één noemt het kunst, de ander het slim ordenen van ruimte. Sommigen kijken vooral naar techniek, anderen naar sfeer, gebruik, duurzaamheid of hoe een gebouw in de stad past.
Onder gebouwenprofessionals gaat het vaak een stap verder. Architectuur wordt gezien als kunst én wetenschap. Al in de oudheid stelde Vitruvius dat goede architectuur draait om een balans tussen schoonheid, stevigheid en bruikbaarheid. Die gedachte staat nog altijd overeind: een gebouw moet meer doen dan alleen werken.
Dat verwoordde architect Jaap Bakema mooi bij het ontwerp van het stadhuis van Terneuzen: “Wanneer je een gebouw maakt, neem je een stuk van de grote ruimte af. Daarvan moet je geen spijt hebben, als je er maar een nieuw plezier voor in de plaats zet.”
Voor mij begint architectuur waar het puur functionele ophoudt. Zodra een gebouw iets vertelt, iets laat voelen of je even anders laat kijken, wordt het architectuur. En dat is al best snel.
Weetje: Ken je dat iconische beeld van een man in een cirkel en een vierkant, getekend door Leonardo da Vinci?
Het is gebaseerd op de ideeën van de Romeinse architect Vitruvius, die in De architectura het menselijk lichaam gebruikte als maatstaf voor architectuur: harmonie, proportie en balans. Daarmee werd de Vitruviusman een symbool van het humanisme, waarin de mens het middelpunt vormt van denken, meten en ontwerpen.
Van hunebed tot hoogbouw
Twaalf Provinciën
Route
Deze Grand Tour door Nederland brengt je langs twaalf gebouwen in evenveel provincies.
Start in Groningen bij de 1 Hangende Keukens in Appingedam, een herinnering aan het middeleeuwse handelsverleden.
Scheur door naar Friesland om een kijkje te nemen bij het 2 Eise Eisinga Planetarium in Franeker, het oudste nog werkende planetarium ter wereld.
Wie Drenthe zegt, zegt hunebed. En 3 Hunebed D27 bij Borger is het grootste van Nederland. Snel door naar Overijssel, voor wat eigentijdse architectuur.
De 4 Yunus Emre Moskee in Almelo, met mollige minaret, is het eerste speciaal als moskee ontworpen gebedshuis in Nederland.
In Flevoland bezoek je 5 Schoolwerf 21, de eerste bakstenen woning van Almere.
Gelderland brengt je naar de 6 Grafelijke Korenmolen, de oudste windmolen van het land, waar nog altijd graan wordt gemalen.
In Utrecht moet je natuurlijk even naar de 7 Domtoren. Die behoeft verder geen introductie.
Ook in Noord-Holland ga je langs een oude bekende: het 8 Paleis op de Dam. Ooit stadhuis en het ‘achtste wereldwonder’, nu koninklijk paleis.
In Zuid-Holland zoef je naar het spiegelende 9 Depot Boijmans Van Beuningen, het eerste publiek toegankelijke kunstdepot ter wereld.
Vond je dat groot? Moet je in Zeeland eens bij de 10 Oosterscheldekering gaan kijken, het grootste Deltawerk.
Even binnen bijkomen? Dat kan in de 11 Sint-Janskathedraal in ’s-Hertogenbosch, het gotische meesterwerk dat je in Noord-Brabant moet zien.
We sluiten af in Limburg. Bij 12 Station Valkenburg, het oudste station van Nederland. Een spoorwegkasteel van mergel.
Randstad Route
Voor wie het graag behapbaar houdt: een handjevol architectonische hoogtepunten, allemaal goed bereikbaar met het openbaar vervoer. De route voert langs gebouwen uit de twintigste eeuw in de vier grote steden én groeistad Almere.
Je start bij 1 Museum Het Schip in het fabelachtige woningbouwcomplex uit 1919, ontworpen door architect Michel de Klerk. Het
Vrijstaand, ruim en luxe: de villa is al eeuwenlang een statussymbool. Van weelderige buitenhuizen in de ‘gouden eeuw’ tot moderne designvilla’s met panoramische ramen en infinity pools. Waar vroeger alleen de elite zich een villa kon permitteren, zijn er vandaag de dag villawijken in heel Nederland.
Wat is het?
Een villa is een vrijstaande, luxe woning, vaak gelegen in groene of exclusieve wijken. De term komt uit het Romeinse Rijk, waar het verwees naar een landhuis voor de elite. In de ‘gouden eeuw’ verschenen de eerste Nederlandse villa’s als buitenverblijven voor welgestelden. Tussen 1840 en 1916 veranderde het gebruik van villa’s en landhuizen sterk. Ze werden steeds vaker permanent bewoond door de gegoede middenklasse. De groeiende welvaart en de uitbreiding van het spoorwegnet maakten wonen buiten de stad aantrekkelijk.
Villawijken
Eind negentiende eeuw ontstond een markt voor kleinere, comfortabele villa’s met veel licht en ruimte. Architecten als Karel de Bazel en Johan Wilhelm Hanrath specialiseerden zich in deze ontwerpen. Veel steden kregen villawijken net buiten het centrum, zoals Villapark Meer en Bosch in Den Haag en de Kollenberg in Sittard, bekend als filmlocatie van Flodder. Deze wijken groeiden uit tot enclaves voor de welgestelden en kregen bijnamen als ‘de goudkust’.
Hoe herken je een villa?
• Vrijstaand: Een villa staat los van andere woningen en heeft geen gedeelde muren.
• Ruim perceel: Villa’s worden meestal omringd door een tuin of een groot stuk grond.
• Luxe voorzieningen: Zwembaden, thuisbioscopen, ruime garages en wijnkelders zijn geen uitzondering.
Romeinse villa Voerendaal
Een van de grootste en best bewaarde Romeinse villa’s van Nederland. Het complex bestond uit meerdere gebouwen en diende waarschijnlijk als landbouwdomein van een rijke Romeinse landeigenaar. Het is niet alleen de meest indrukwekkende villa van Romeins Nederland, maar ook een fort uit de IJzertijd, een versterkte toren uit de laat-Romeinse tijd en een begraafplaats uit de vroege middeleeuwen. Wie nu naar de villaterrein gaat, treft slechts een weiland en een informatiebord. Maar in het centrum van Voerendaal verwijst het winkel- en appartementencomplex Furenthela naar de veronderstelde Romeinse naam van de plaats. Toch leuk.
01 Rijtjeshuis
• Huis Sloëtjes, Hilversum – Museum in een rijtjeshuis uit de wederopbouwperiode, gebouwd in 1955. Het interieur geeft een bijzonder inkijkje in de wooncultuur van de jaren vijftig tot de jaren tachtig. De Sloëtjes gooiden zelden spullen weg.
• Rietveldwoningen, Nagele – Doodgewone rijtjeshuizen, maar wel ontworpen door Gerrit Rietveld en zijn zoon Jan. Met platte daken. P. 37
• Doorzonwoningen in het Nederlands Openluchtmuseum, Arnhem – Rijtjeshuis als museumstuk. Dit zijn replica’s van de zogeheten PéGéwoningen. Peter Guelen en zijn zonen realiseerden ongeveer 12.000 van dit soort geprefabriceerde huizen. P. 36
02 Hoogbouw
• Kleiburg, Amsterdam – Deze in de jaren zeventig gebouwde Bijlmerflat stond op de nominatie om gesloopt te worden, maar werd na een grootschalige renovatie in 2016 omgetoverd tot een hip wooncomplex.
• De Zalmhaventoren, Rotterdam – Het hoogste woongebouw van Nederland, met 215 meter een blikvanger in de skyline van de Maasstad. Ontworpen door Dam & Partners Architecten. P. 38-39
• Gemeenteflat, Maastricht – Markant woongebouw uit 1950, ontworpen door Frans Dingemans. De eerste hoogbouw van Maastricht. Het gebouw werd bedreigd door de ondertunneling van de A2, maar kreeg een monumentenstatus en werd opgeknapt.
03 Tweekapper
• Dienstwoningen, Grou – Monumentale tweekapper uit 1942 in Delftse Schoolstijl, ontworpen door architect Alexander Kropholler als dienstwoningen bij het gemeentehuis. Voor de nerds: let op de ingezwenkte dakschilden.
• Tweekappers Klaarbeek, Epe – Acht royale tweekappers, gebouwd in 2016 naar ontwerp van Beltman Architecten. Het betreft een conceptwoning van bouwbedrijf Nijhuis: een huis met veel broertjes en zusjes elders in het land dus.
• Vier tweekappers, Bladel – Twee blokken van twee woningen aan de Burgemeester Goossensstraat. Streng doch snoezig ontwerp van architect A. van Buul uit 1938.
04 Villa
• Villa Rams Woerthe, Steenwijk –Gebouwd in 1899 voor de schatrijke familie Tromp Meesters. Architectenbureau Van Gendt maakte een prachtig voorbeeld van de ‘nieuwe kunst’, de Nederlandse variant van de jugendstil of art nouveau. Tegenwoordig een museum.
• Woonhuis familie Parpart, Geleen –Brutalistische villa in Limburg, de enige vrijstaande woning van béton brut in Nederland. De Duitse architect Wolfram Grundhoff ontwierp het in 1970.
• Villa Henny, Huis ter Heide – Een revolutionaire betonnen villa uit 1915, ontworpen door architect Robert van ’t Hoff. Een van de eerste woningen in Nederland die volledig in gewapend beton werd gebouwd. P. 37
13 Grachtenpand
• Warmoesstraat, Amsterdam – Bijzonder is dat de achtergevels van de panden nog altijd in het ongedempte Damrak staan. Een van de oudste straten van Amsterdam.
• Lamonggracht, Amsterdam – Een hedendaagse interpretatie van het grachtenpand. Eind jaren negentig aangelegd, met panden die bewust variëren in hoogte, breedte en gevelbeeld, als moderne echo van de historische grachtengordel.
• Thorbeckegracht 11, Zwolle – In dit huis werd Johan Rudolf Thorbecke geboren, de grondlegger van de Nederlandse parlementaire democratie. Later werd de straat naar hem vernoemd.
14 Arbeiderswoning
• Tuindorp ‘t Lansink, Hengelo –Gebouwd in de jaren twintig voor werknemers van de toenmalige Storkfabrieken. Mix van groene ruimten en karakteristieke arbeiderswoningen. Architect Karel Muller liet zich inspireren door de Engelse tuindorpbeweging.
• Batadorp, Best – Gebouwd in de jaren dertig door de Tsjechische schoenenfabrikant Bata voor zijn arbeiders. De huizen hadden geen zolder, dat zou alleen maar troep geven. P. 62
• De Pijp, Amsterdam – Geldt als een voorbeeld van revolutiebouw uit de negentiende eeuw: snelle, goedkope woningbouw. Smalle straten, dichtbebouwde huizenblokken en kleine woningen. André Hazes werd er geboren.
15 Hofjes
• Hofje van Bakenes, Haarlem – Het oudste hofje van Nederland, gesticht in 1395. De huidige woningen dateren uit het midden van de zeventiende eeuw. Met idyllische binnentuin. P. 63
• Knarrenhof, Zwolle – Het eerste Knarrenhof van Nederland. Gebouwd in 2018 als een woonvorm voor senioren die samen zelfstandig willen blijven wonen. Ontwerp van INBO Architecten. P. 63
• Hofje Onder den Toren, Middelburg – Gebouwd in 194243 in het kader van de wederopbouw. Oorspronkelijk bedoeld voor zelfstandige ouderen. Tegenwoordig een combinatie van wonen en commerciële functies.
16 Collectief Wonen
• Centraal Wonen De Meent, Hilversum – Het oudste Centraal Wonenproject van Nederland (1977). De buurt is ontworpen door architect Leo de Jonge. P. 62
• De Boschgaard, Den Bosch – Een voormalig buurthuis dat door de bewoners zelf is getransformeerd tot een sociaal en ecologisch paradijs. Superuse is architect en bedenker van de hergebruikstrategie.
• Wooncoöperatie De Warren, Amsterdam (IJburg) – De eerste zelfbouwwooncoöperatie van Amsterdam op gemeentelijke grond. Het ontwerp van het duurzame gebouw is van Natrufied Architecture.
Ventilatiegebouw van de Velsertunnel
Velsen
Station Heerlen Heerlen
Zeelandbrug Zeeland
Colofon
Uitgave
WBOOKS, Zwolle info@wbooks.com wbooks.com
Tekst Martjan Kuit
Ontwerp
Annelies Dollekamp
© 2026 WBOOKS Zwolle / de auteur
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of op enige andere wijze, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever.
De uitgever heeft ernaar gestreefd de rechten met betrekking tot de illustraties volgens de wettelijke bepalingen te regelen. Degenen die desondanks menen zekere rechten te kunnen doen gelden, kunnen zich alsnog tot de uitgever wenden.
Van werken van beeldende kunstenaars aangesloten bij een CISAC-organisatie is het auteursrecht geregeld met Pictoright te Amsterdam. © c/o Pictoright Amsterdam 2026.
ISBN 978 94 625 8775 5
NUR 648
Dit boek kwam mede tot stand met steun van het Jaap Harten Fonds.
Vogelaars hebben vogels, wij hebben gebouwen. En weet je wat? Gebouwen bewegen niet, dus gebouwenspotten is nog makkelijker ook. Deze zakgids leert je met een scherp oog kijken naar alles wat gebouwd is: van rijtjeshuizen en watertorens tot moskeeën en trafohuisjes. Gebouwenfan Martjan Kuit neemt je mee langs opvallende, vreemde en vaak onopgemerkte architectuurparels in Nederland. Elk hoofdstuk zit vol weetjes, anekdotes en must sees, zodat je met een frisse blik naar de wereld om je heen kijkt. In het boek vind je bovendien zelf in te vullen kijkwijzers, waarmee je je eigen ontdekkingen kunt vastleggen.
Dit is geen boek om thuis op de bank te lezen. Het wil naar buiten. De straat op. Loop door je eigen buurt, ontdek de bijzondere gebouwen om de hoek en kijk met nieuwe ogen naar wat altijd vanzelfsprekend leek. Deze gids nodigt uit om zelf op architectuuravontuur te gaan.
