Arnold Carmiggelt & Marieke Keur
Hoe een c la s sic us na zis pion wer d
De omzwervingen van Elferink
Hoe een classicus nazispion werd
De om z wer vingen van Elferink Ar nold Car miggelt & Marieke Keur
Deze u itgave k wa m tot st a nd mede da n k zij f i na nciële steu n va n:
Boeken fond s El isabet h Grent / F J A M va n der Hel m
St icht i ng d r Hend r i k Mu l ler ’s Vaderla nd sch Fond s
M A O C Grav i n va n Byla ndt St icht i ng
St icht i ng Fond s voor de Geld- en Ef fec ten ha ndel
Ont wer p omslag: Bij Ba rba ra
Foto omslag: Theo va n Hout s
Ont wer p bi n nenwerk : Cr iu s Group, Hu lshout
isbn 978 94 6456 643 7
n ur 681 | 686
© 2026 A . Ca r m ig gelt & M. Keu r, p/a Uitgever smaat schappij Wa lbu rg Per s, Zut phen
© 2026 Uitgever smaat schappij Wa lbu rg Per s, Zut phen
w w w wa lbu rg per s.n l
A l le rechten voorbehouden . Niet s u it deze u itgave mag worden ver veelvoud igd, opgeslagen i n een geautomat iseerd gegevensbest a nd, of openbaa r gemaa k t , i n en ige vor m of op en ige w ijze, het zij elek t ron isch, mecha n isch, door fotokopieën, opna men of en ige a ndere ma n ier, zonder voora fgaa nde sch r i f tel ijke toestem m i ng va n de u itgever.
Zoveel mogel ijk is get racht de event uele recht hebbenden va n de a f beeld i ngen te achterha len
Recht hebbenden d ie i n d it verba nd n iet zijn benaderd wordt ver zocht zich met de u itgever i n verbi nd i ng te stel len
Diplomats and Intelligence agents, in m y ex perience, are
e ven bigger liars than jour nali sts, and the hi storian s who
t r y to recon st r uct the pa st out of their record s are, for the most par t, dealing in fanta s y – Ma lcol m Mug ger idge
Elferink en Homerus (Foto: Theo van Houts)
Woord voora f
Hoe k lei n i s de men s: Homer u s w i st het a l en het leven va n L a mber t u s
Elfer ink (1910 -1992) illustreer t het. Hoewel zijn ouders van eenvoudige komaf zijn, st u ren zij hu n slimme zoon naa r een goede basisschool buiten de w ijk, aa n de ch ique Keizer sg racht in A msterda m. Wa n neer h ij in 1922 naa r het
Stedel ijk Gy m nasiu m k a n (het hu id ige Ba rlaeus), steu nen ze hem. Daa r na volg t een st udie k lassieke t a len aa n de Universiteit va n A msterda m. A l leen de beste opleid ing is goed genoeg. Niet s st aat een mooie ca r r ière in de weg. Deze jongen heef t veel mee, k r ijg t veel k a nsen en toch k iest h ij na verloop va n t ijd het verkeerde pad. Hoe komt dat?
De student Elfer ink heef t een uitgesproken ta lent voor k lassieke ta len dat hij sl im inzet om voor u it te komen in de wereld. Hij houdt er nat iona l ist ische en a nt isem it ische opvat t ingen op na in een Nederla nd dat het z waa r heef t t ijden s de c r i si s i n de ja ren der t ig. Z ijn a mbit ie en verl a ngen n a a r geld brengen hem overa l naa r toe. Zo voer t zijn pad naa r het Berl ijn va n Hit ler, het racist ische Zu id-A f r i k a, de spion nen st ad L issabon en de geva ngen is va n de Br it se geheime d ienst .
El fer i n k is ha nd ig. H ij verkeer t net zo ma k kel ijk met wetenschapper s en d iplomaten a ls later met col laborateu r s in de Scheven ingse geva ngen is en react iona ire heren. Na de oorlog komt h ij zonder berecht ing v r ij en wordt na verloop van t ijd leraar k lassieke ta len aan een bekend Haags g y mnasium.
Som mige mensen ver moeden dat h ij niet zu iver op de g raat is, maa r bew ijs is er niet. Ger uchten zijn er wel en die blijven aan hem k leven. Tot zijn dood d raag t h ij een geheim met zich mee. Zijn biog ra f ie toont hoe raa r het k a n lopen in een mensen leven.
Elfer in k s over t u ig ingen bepa len zijn keu zes in de cr isisja ren en de Tweede Wereldoorlog. Ook a l is h ij eigenzinnig en volst rek t autonoom, h ij ont snapt n iet a a n de i nvloed va n het pol it ieke k l i m a at i n d ie t ijd en z ijn d i rec te omge v i ng – f a m i l ie, docenten en s t ud iegenoten . Z ijn opvat t i ngen z ijn opn ieuw act ueel: popu l ist ische pa r t ijen zet ten de democrat ie onder d r u k, compr om it t er en de w a a r heid en d i s c r i m i ner en m i nder he den, t er w ijl autor it a i re leider s de veerk racht va n de recht st aat testen. De vergel ijk i ng t u ssen de ja ren der t ig en nu d r i ng t zich op. Er ha ng t een wa a r schuw i ng in de lucht .
8
Eerder werk ten we sa men aa n een biog ra f ie d ie ei nd 2019 u it k wa m . * Die g ing over de a rcheoloog A ssien Boh mer s (191 2 -1988), ook een ma n met een dubieus oorlogs verleden, w iens naa m opdu i k t in een g rote a rcheolog ische ver valsingszaak die in de jaren zeventig veel stof deed opwaaien. Bohmers en Elfer ink kenden elkaar uit hun net werk van studiev r ienden en Elfer ink wordt da n ook in de Bohmers-biog ra f ie genoemd. In het voor jaa r va n 2020 k wa m een lezer met aa nv u l lende i n for mat ie over El fer i n k d ie ons n ieuw sg ier ig maakte. Een or iënterend onderzoek wees uit dat er over deze onbekende man een i nt r igerend, spa n nend verhaa l te ver tel len va lt met een onver wachte verbind ing met de act ua l iteit . Opn ieuw g ingen we aa n het werk, deze keer met ex t ra aa ndacht voor de v raag hoe we Elfer in k s verhaa l en t ijd het beste tot leven konden wek ken
Voor zijn biog ra f ie hebben we da n ook een a f w ijkende vor m gekozen. Ze best a at u it een feiten rela a s geba seerd op u it voer ig a rch iefonder zoek i n binnen- en buitenland. Hierdoor kan Elfer inks leven van veel kanten worden bel icht . Toch bl ijven er lege plek ken, waa rover wein ig tot n iet s bekend is. Op d it soor t momenten zijn f ic t ieve scènes toegevoegd, waa r i n El fer i n k het verhaa l bin nenst apt en we door zijn ogen k ijken. Deze scènes (met een eigen verant woording) geven een idee over hoe iets geweest zou kunnen zijn. Het feiten relaa s vor mt de hoofd moot va n het boek, de scènes beslaa n ongeveer een k wa r t . Ze openen met plaat s en dat u m en zijn ged r u k t in een a ndere let ter. Wie geen zin heef t in f ict ie slaat d ie gewoon over. Maa r w ie geen zi n heef t i n feiten, moet d it boek ter zijde leg gen . De epi loog is een u it zonder ing op deze vor m. Wie daa r aa ngekomen is, za l zien waa rom.
A r nold Ca r m ig gelt en Ma r ieke Keu r
Den Haag , najaa r 2025
* A . Ca r m ig gelt, ‘Geheim zinnigheid i s zijn for t ’. Assien Bohmers (archeoloog), 1912-1988. Ut recht
2019
In houdsopgave
Woord voora f
1 . In de ba n va n de k lassieken
Een g root t a lent met a mbit ie — 1910 -1935
2 . Pol it iek ont wa ken
Groot-Nederla nd en het Du it se succes — 1929 -1935
3 . Een jou r na l ist komt overa l
Op onder zoek i n een on r ust ige wereld — 1936 -1940
4 . Onder de Koue Bok keveld Mou nt a ins
Ken n isma k i ng met een v reemd ver t rouwd la nd — Ju n i-sept . 1940
5 . Du istere za ken in een l icht st ad
Een keu r ig echt paa r i n L issabon — 1940 -194 1
6. Spion in Zu id-A f r i k a
Operat ie Weissdor n en meer — 194 1-1943
7. Ca mp 020
In ha nden va n de Br it ten — 1943-1945
8. Ter ug in het vaderla nd
Schu ld ig of n iet? — 1945-1949
9 Op v r ije voeten
Vr iendschap met Wei n reb — 1949 -1958
10. Leraa r en vader
Gouden ja ren en cat ast rofe — 1958 -19 67
1 1 . Recht se v r ienden
Het react iona i re sent i ment — 19 68 -1974
P roloog
N a maq uala nd (Zuid -Afrika), 14 ju ni 1941
Va ste grond! De Zuid-Afrikaan snak t naar adem als een golf de zware rubberboot tegen hem aan smijt. Wild slaat hij met zijn armen in het ijskoude water. Het touw rond zijn middel waaraan de boot zit, trek t strak . Niet terug naar open zee, dat wordt zijn dood . Daar is de grond weer! Hij probeer t te gaan staan , maar een golf beuk t hem omver.
H ij la at zich m eesle p e n e n co n ce nt ree r t zich o p zij n vo ete n . Wee r! G a sta a n , niet o pgeve n n u . D o o d s a ngst e n wo ed e ko lke n o m h o og. D o o r h et donker vecht hij zich voet voor voet naar de wit te strepen van de branding, met de boot achter zich aan. Als hij ondiep water bereik t, gaat hij op handen en voeten verder. M et zijn laatste k racht trek t hij de zwa re boot het za nd op en laat zich hijgend vallen . Hij is geland .
Nissen had niet overdreven toen hij hem verbood het schip te verlaten Dat moet hij die rot tige kapitein van de Kyloe nageven . ‘ Uw kansen zijn te klein o m de ku st te bereiken . E r is nauwelijk s zicht. Als u in het water valt, bent u er geweest. H et komt van de zuidpool en zal u verlam men .’ H ij had hem uitgelachen . Hij zou zich dik insmeren met va seline. Dat wa s voldoende.
Hij weigerde nog langer te luisteren naar die arrogante klootzak , met wie h ij va n af d e e e rste d a g r uzie h ad ge m a a k t. H o e va a k h ad h ij zich m o e te n bedwingen om hem niet k nock-out te slaan . Toen het schip wa s ver trokken uit B retagne, had Nissen zijn koersaanwijzingen gla shard genegeerd . Hij had zo snel mogelijk koers willen zet ten naar deze kust, maar Nissen dacht daar a n ders over. I n plaats daa r va n hadden ze wekenla ng over de r uwe oceaa n gez wo r ve n , ve r weg va n e n ig va s te l a n d – zo b a ng wa s d i e l af b e k d at d e geallieerden hem op het spoor zouden komen .
Bij de oversteek van de Atlantische Oceaan vanaf Zuid-Amerika wa s het weer zo slecht geworden dat hij er bijna in was gebleven De zeeziek te k wam elke keer weer o pzet ten . Eerst la ngza a m , steed s ha rd er, totdat hij bij elke slingering van het zeilschip uit elkaar getrokken werd Nissen en zijn bemanning hadden respec t voor zijn vuisten , maar lachten hem uit zodra hij in zijn hut bleef. Hij zag het aan hu n verholen grijns wan neer hij zich even liet zien . Hij verdroeg het niet langer. Toen Nissen vandaag gemeld had dat ze het vasteland van Zuid-Afrika genaderd waren, wist hij het zeker: hij ging de leiding overnemen . H ij had bevolen alles in gereedheid te b rengen . Die nacht zou hij het schip verlaten en de over tocht wagen . Nissen had geprotesteerd , dit
wa s niet volgens de afspraken met de Abweh r. * M aar die klootzak had niets te zeg gen over de operatie.
Dat hij zich niet aan de orders uit Berlijn hield , kon hem niets schelen Hij zou dat later wel uitleg gen . Dat hij niet o p de afgesp roken plaats aa n la nd
k wam , wa s zijn zaak . Ook Dorner ging niet met hem mee. Die Fransman die alles va n zen d ers weet ma a r geen woo rd E ngel s of Afrika a ns sp reek t, zo u bij een eerste contac t direc t tegen de lam p lopen . Hij zou zelf wel contac t leg gen met die Tom , de geheim agent van de Abweh r. Hij had zich een foto van de N ederlander moeten in prenten: een blond ventje met een brilletje.
G een spor tman , zoals hij. Zijn echte naam kende hij ook : Elferink . Vo l o nge d u ld had hij h et m o m e nt afgewacht wa a ro p hij h et schi p ko n verlaten Ter wijl de bemanning de rubberboot met de lading in orde maak te, had hij zich dik ingesm eerd m et va selin e. Da a r na had hij een ko r t b ro ek je aangetrokken , met een shir t. Zijn voeten staken in zeilschoenen . O p zijn lijf droeg hij zijn pistool en een dolk. Hij stond strak van de spanning, net als voor een wedstrijd. Door het duister kon hij in de ver te net de zwar te streep zien waar zijn vaderland lag. Zes kilometer, dat moest te doen zijn. Toen het zover wa s had hij het dik ke touw dat aa n de ru bberboot va st zat o m zijn middel gebonden . O mdat er geen ruimte over wa s in de boot, wa s hij op de lading gaan zit ten . Daarna had hij opdracht gegeven de boot te water te laten . Een laatste keer had hij Nissen in de ogen gekeken. ‘ Heil Hitler! Leve de Vierkleur!’ had hij gebruld , ter wijl de boot op de dansende golven werd neergelaten . L ang kon hij niet genieten van zijn over win ning. Toen de rubberboot de golven raak te begon een nieuw gevecht. Wat vanaf dek een redelijk kalme zee had geleken , zag er n u h eel a n ders uit. D e eerste golf gooide de boot volledig uit balans en hij moest alles doen om te voorkomen dat die omging De golven k wamen snel na elkaar en tilden de boot hoog op. O nder tussen probeerde hij vaar t te maken met zijn peddels . De Kyloe voer direc t weg. H oe lang hij tegen de golven vocht weet hij niet De eerste ijskoude golf had hem de adem benomen . Daarna wa s het alleen maar vechten geweest o m de boot in bala ns te hou den en de peddels te geb r uiken . D oodsa ngst had hij gevo eld to e n hij h et d o n d e re n d e gelu id h o o rd e va n o p d e rotse n b reken de golven . Weg hier, weg! Over zijn sch o u der had hij wit te strepen gezien van vlak brekende golven . Daar moest hij heen! H et was goed gegaan totdat een golf hem van de lading had geslingerd De ijskoude zee trok hem n a a r b e n e d e n . E n to e n h a d h i j ko r t va s te g ro n d gevo e ld . D a a r n a wa s h i j m eegesleu rd e n wa s d e b o ot tege n h e m a a n ges m ete n Te r wijl h et wate r
* Du it se m i l it a i re i n l icht i ngend ienst
zich terug trok om opnieuw k racht te verzamelen en het touw met de boot in zijn middel sneed , had hij weer va ste grond gevoeld . Hij had het gered .
Hij klauw t in het rulle zand. Zijn vaderland! Wat is het koud. Moeizaam komt hij overeind. Alles doet pijn, maar een man als hij staat op. Altijd. Uit de boot ko m en een zwa re koffer en een ta s m et eerste levensbehoef ten . H ij trek t droge kleren aan . Van de drie flesjes water voor zijn tocht door de woestijn , is er een kapot. H ij drink t er een leeg. Daarna snijdt hij de boot in stukken , breek t de peddels doormidden en begraaf t alles buiten het bereik va n de golven. Niemand zal weten dat hij geland is. Operatie Weissdorn is begonnen.
1 . In de ba n va n de k lassieken
Een g root t a lent met a mbit ie 1910 -1935
Kenni s i s macht – Fra ncis Bacon
Ma a nd ag 2 0 ok tober 1930 is het feest i n A m sterd a m . 1 De or t hodox-pro -
test a nt se Vr ije Un iver siteit ( V U) best a at v ijf t ig ja a r en d at wordt g root s gev ierd. Uit het hele land zijn leden van de intellectuele en politieke elite naar
A msterdam afgereisd Het Concer tgebouw zit stampvol chique genodigden
Voor nieuwsgierigen en belangstellenden is de Keizersgrachtkerk opengesteld om daar het verloop van de plechtigheden in het Concer tgebouw te volgen v ia een radiograf ische verbinding. Het loopt storm, schr ijf t een verslaggever in De Heraut, het voor naa mste kerkblad va n gerefor meerde kerken in Nederla nd:
‘De Keizersgrachtkerk, de “Kathedraal” der Gereformeerden, welke reeds zoo menigmaal getuige is geweest van belangr ijke gebeur tenissen in Gereformeerden kring, was reeds vér voor het aanvangsuur tot de laatste plaats bezet.’
Deze men sen wacht echter een teleu r stel l i ng , wa nt de tech n iek la at het a f weten. ‘Helaas wa ren de toespra ken slecht te verst aa n, waa rom velen het kerkgebouw verl ieten’, rappor teer t de ver slag gever.2
Een jaa r eerder heef t de Vr ije Un iver siteit per facu lteit een pr ijs v raag (‘een wetenschappel ijke wedst r ijd’) u itgesch reven om het aa nst aa nde jubi leu m te v ieren. El ke w innaa r k r ijg t een gouden meda i l le of, a ls iema nd dat liever heef t, 400 g u lden. St udenten van andere universiteiten en ook personen die n iet gest udeerd hebben, k u n nen ‘zich i n het st r ijdperk wagen en d i ngen om den erepr ijs’.
De opdracht van de Facu lteit der Letteren en Wijsbegeer te luidt te komen tot ‘eene beschr ijv ing en verk la r ing va n Aug ust inus’ opvat t ing en beoordel i ng va n het vol k sk a ra k ter en de cu lt uu r der Romei nen i n De ci vitate Dei I-V ’. De Vr ije Un iver siteit beschouw t de kerk vader, t heoloog en f i losoof Aug ust inus va n Hippo (35 4-430) a ls een va n de ‘geestel ijke voorouder s der
Un iver siteit ’. Hoe pa ssend om hem op het v ijf t ig ja r ig jubi leu m te eren i n het jaa r waa r in het 1500 jaa r geleden is dat Aug ust inus st ier f.
Er komen slechts v ier inzendingen binnen, die blind beoordeeld worden.
Pas nadat de facu lteit een inzend ing best udeerd heef t en va n com ment aa r
16 H o E E E n c l a s s i c u s n a z i s p i o n w E r d
voorzien, va lt het besluit of de inzending mee kan dingen. Twee inzendingen zijn onder de maat en de naambr ief jes met daar in de naam van de inzenders, worden ongeopend ver nietigd. De overgebleven t wee inzendingen ont lopen elkaar nauwelijks. Beide inzenders k r ijgen weliswaar een eer volle ver melding
maa r geen meda i l le of geld. De ene inzender is de ‘Eer waa rde Zuster Ag nes Dicker, doctoranda in de k lassieke let teren aan de Keizer-K arel-Universiteit te Nijmegen en lera res aa n het R .K . Meisjeslyceu m te Rot terda m’. Een jaa r later za l Dicker (1899 -1993) op haa r verha ndel i ng va n 2 4 1 blad zijden promoveren. De a ndere meded inger is een negent ienja r ige st udent k lassieke t a len, L a mber t us Joha n Elfer in k (1910 -1992).
Wat een prest at ie voor een eerstejaa rs st udent! Wa nneer Elfer in k va n de wedst r ijd hoor t, is h ij net begon nen aa n zijn st ud ie k lassieke t a len aa n de Gemeente Universiteit van A msterdam (hier na Universiteit van A msterdam genoemd). Hij sch r ijf t een verha ndeling va n 1 22 blad zijden, d ie h ij op goed gelu k inst uu r t . De ci vitate Dei (‘O ver de st ad va n God’) va n Aug ust inus telt 22 boeken en is een apolog ie (verded ig ing) va n het ch r istel ijk geloof. Het is door de eeuwen heen vaa k ver taa ld en becommentar ieerd. Hoewel de jonge st udent va n hu is u it n iet ch r istel ijk is, beslu it h ij zich maa nden aa n deze opd racht te w ijden. Hij is n iet a l leen a mbit ieus maa r ook geboeid door het onder wer p en k r ijg t a l le steu n en aa n moed ig ing va n zijn docenten. In het voor woord va n zijn inzend ing beda n k t h ij een va n hen in het bijzonder:
‘(…) Prof. d r. G. A . S. Sn ijder, d ie door een aa nstel ling tot wetenschappel ijk assistent het m ij mogelijk maa k te m ijn t ijd onverdeeld aa n Aug ust inus te w ijden, en d ie m ij bovend ien toestond des avonds va n de schr ijf machine va n het a rcheolog isch-h istor isch inst it uut gebr u i k te ma ken ( ) ’3
H ij bed a n k t ook de a non ieme hoog lera ren va n de Vr ije Un iver siteit ‘d ie deze pr ijs v raag u it sch reven, waa rdoor i k met een vaa k – en ten on rechte –ver waarloosd gebied der litteratuur, de patr istiek, in aanrak ing ben gekomen’. Een va n hen gaat later een g rote rol in zijn leven spelen.
E l fer i n k heef t een u it nod ig i ng ont va ngen om i n het Concer tgebouw de eer vol le ver meld i ng i n ont va ngst te komen nemen . Voor deze feestel ijke gelegen heid is het Concer tgebouw pracht ig aa ngek leed. Er zijn pa l men op het pod iu m va n de g rote zaa l geplaat st en va n de gaa nder ijen zijn z wa re Perzische tapijten neergelaten. De indeling van de zaal is zo aangepast dat de u niversit a ire en polit ieke hoog waa rd igheidsbek leders in st at ige optochten hu n plaat sen rond het pod iu m k u n nen i n nemen. De ver slag gever va n De Heraut sch r ijf t:
i n d E b a n v a n d E k l a s s i E k E n 17
‘P recies ha l f t wee weerk l in ken daverende toeju ich ingen. De orgel ist zet de At ha l ia ma r sch i n en de deu ren aa n de achter zijde worden geopend
en de pedel sch r ijdt n a a r bi n nen, openend den of f ic ieelen s toet va n d i rec teu ren, c u ratoren en hoog leraa ren der Vr ije Un iver siteit , gevolgd door de eere- doc toren . Door den m idden loop begeven zij zich door de ga nsche zaa l naa r het pod iu m. ’4
Zodra zij hebben plaatsgenomen, opent de pedel een t weede stoet, bestaande uit ministers, de burgemeester van A msterdam en een aanta l wet houders en Eerste en Tweede K a merleden. Een derde stoet best aat uit een af vaa rdig ing va n de Kon i n k l ijke Nederla ndse A k adem ie va n Wetenschappen, gevolgd door een lange stoet professoren (‘bijk ans a l len in toga’) en ‘t w int ig rectores mag n if ici va n de Zuster u n iversiteiten en de Secret a r issen va n de Senaten’. Een va n de eregasten is generaa l C .J. Sn ijders (1852-1939), opperbevel hebber t ijdens de Eer ste Wereldoorlog.
Op het prog ra m ma st aat onder meer de u it rei k ing va n een eredoctoraat aa n Hend r i k Col ijn (1869 -194 4), m inister-president in de ja ren 1925-1926 en op dat moment f ractievoorzitter van de Anti-Re volutionaire Partij (A R P) in de Tweede K a mer. Het is een macht ig pol it icus d ie nog veel va n zich za l laten horen. Daar na volg t de plenaire besprek ing van de uitslag van de pr ijsv ragen. De beoordel ingsrappor ten worden voorgelezen, d ie zijn opgesteld toen de na men va n de i n zender s nog n iet bekend wa ren . De hoog lera ren va n de Facu lteit der Let teren en W ijsbegeer te sch r ijven over Elfer in k, d ie in m iddels t weedejaa r s is: ‘ De Facu lteit heef t een zeer g u nst igen i nd r u k va n de wetenschappel ijke aa n leg va n den auteu r en va n de toew ijd ing, waa r mede h ij zich in het onder wer p heef t verd iept . ’5
Na het zingen van het zesde couplet van het Wilhelmus komt het of f iciële prog ra m ma ten ei nde en begeef t het voor na me gezelschap zich na a r de recept ie, wa a r gelegen heid is de rec tor mag n i f ic u s en de eredoc toren te feliciteren. Generaa l Snijders r icht daar namens de Konin k lijke Vereenig ing ‘Ons L eger ’ het woord tot Col ijn, met w ie h ij t ijdens de mobi l isat ie heef t sa mengewerk t . Col ijn wa s aa n de vooravond va n de Eer ste Wereldoorlog m i n ister va n Oorlog en Ma r i ne, maa r verl iet vla k voor het u itbreken va n de oorlog de polit iek om t ien jaa r voor de Bat aa fse Pet roleu m Maatschappij te gaa n werken, een latere dochter va n Kon in k l ijke Shel l. Sn ijder s compl imenteer t de zevent ien jaa r jongere eredoctor.
‘Ge aa r zelt n iet om, waa r het nood ig is, het gew icht va n Uw stem invloed te doen oefenen. We bewonderen in U den wak keren en stoeren kampioen, d ie st a nd za l houden op de bres. ’6
18 H o E E E n c l a s s i c u s n a z i s p i o n w E r d
K r ijgshaf tige taa l in een k r ijgshaf tig beeld dat, zo za l later blijken, af komstig is u it een voorbije wereld.
Voor Elfer ink –‘Lamber t ’ of ‘Ber tus’ voor familie en v r ienden – moet het een over weldigende er var ing zijn geweest om zich kor tstondig te begeven onder de el ite va n zijn t ijd en hu n lof te oogsten. Hij is va n bescheiden a f komst .
Niet s i n zijn achterg rond verk laa r t waa r h ij dat k racht ige brei n va ndaa n heef t waa r mee h ij zoveel ind r u k heef t gemaa k t .
O p 9 ju l i 19 10 i s h ij i n Rot terd a m geboren a l s zoon va n de i n Zwol le geboren t rei n mach i n ist Ad r ia a n El fer i n k (1880 -19 4 4) en de u it Nijeveen (bij Meppel) a f kom st ige H i l l ig je Bezoen (1880 -19 60).7 Zijn ouder s zijn i n
1908 in Lon neker (bij Enschede) get rouwd en vest igen zich in Rot terda m. 8
Hu n eer ste k i nd is een meisje, Hen r iët te Ja nt je, geboren op 19 december
1908, dat helaas a l een jaa r later overl ijdt . L a mber t us Joha n is hu n t weede k ind. In 191 2 verhu ist het gezin naa r A msterda m, waa r t wee jaa r later zijn zusje Hen r iët te Joha n na (191 4-2006) wordt geboren. 9
O ver zijn ouder s is wein ig bekend. Zijn vader stopt op 45-ja r ige leef t ijd met werken vanwege een traumatische gebeur tenis, mogelijk samenhangend met zijn werk op het spoor. Zijn moeder is de k racht ige per soon l ijk heid in hu is. Elfer in k heef t geen specia le ba nd met zijn jongere zus, d ie tegen haa r sl im me broer opk ijk t . 10
Vo or de l a ger e s c ho ol b e s lu it en E l fer i n k s ouder s hu n z o on n a a r de
Va n den E ndes c hool a a n de Kei zer sg r ac ht t e s t u ren : een opmerkel ijke keu ze omd at er genoeg l agere scholen i n de buu r t z ijn . 11 Ze wonen d a n i n een n ieuwe k lei ne won i ng aa n de Spaa r nda m mer st raat , een w ijk voor de l agere m idden k l a s se i n s t ad sdeel Wes t . De Va n den E ndeschool l ig t
verder weg , m a a r heef t meer a a n z ien . Bl ijk ba a r z ijn de ouder s soc i a a l
a mbit ieu s en hebben pla n nen voor hu n zoon . De jonge El fer i n k k a n het leer prog ra m ma ma k kel ijk a a n en st roomt na de lagere school door na a r
het voor n a me Stedel ijk Gy m n a siu m a a n de Weter i ngsch a n s, va n a f 1927
Ba rlaeu s Gy m na siu m genoemd . Beg i n ja ren t w i nt ig gaa n er maa r wei n ig k i nderen naa r het voor tgezet onder w ijs, laat st aa n naa r het g y m na siu m .
Wat za l de fa m i l ie t rot s zijn geweest .
Elfer in k bl ijf t in het eer ste jaa r zit ten, maa r haa lt zijn achter st a nd vl iegens vlug i n door i n de v ijfde k las met goed gevolg st aat sex a men te doen.
Zijn hoogste score is voor Lat ijn, d irect gevolgd door Gr iek s, Nederla nds en gesch ieden is. Stel k u nde (a lgebra) is een echte onvoldoende i n een verder goede l ijst . 12
i n d E b a n v a n d E k l a s s i E k E n 19
Na het beha len va n het st aat sex a men heef t h ij een paa r maa nden over voordat zijn st ud ie k la ssieke t a len i n het naja a r beg i nt . Da a rom ga at h ij
waa r sch ijn l ijk in de zomer va n 1928 een t ijdje va ren.
‘A ls jongen ben i k, omdat i k de st ud ie “en igszi ns” ver velend vond, gaa n va ren. (…)
En het wa s m ijn neder ige t aa k daa r ’s morgens voor dag en dauw i n de kombu is met d ie enor me pappot te ma nouv reren. ’13
De opmerk i ng over d ie ver velende st ud ie is n iet ser ieu s te nemen, wa nt
Elfer in k houdt va n st uderen. Hij is bu itengewoon leerg ier ig , sl im en heef t een brede bela ngstel l i ng. Ver moedel ijk doelt h ij op het onder w ijs . L ater wordt hij zelf leraar met uitgesproken opvat tingen over hoe je goed les moet geven. Leerl ingen gaa n zich nu een maa l snel ver velen. Waa r sch ijn l ijk put h ij u it eigen er va r ing.
Zijn besl issi ng om een paa r maa nden te gaa n va ren – h ij zit da n rond zijn acht t iende – is interessa nt . Op zoek naa r avont uu r is h ij n iet ba ng zijn handen uit de mouwen te steken. Misschien heef t hij zijn inspiratie gevonden i n de Od yssee va n de Gr iek se sch r ijver Homer u s (ca . 80 0 - 750 v.Ch r.), een heldend icht dat onget w ijfeld in de lessen Gr iek s aa n bod is gekomen. Het ga at over de om z wer v i ngen va n de held Ody sseu s d ie met zijn m a n nen ja ren la ng op zee rond z wer f t op weg naa r hu is en va n a l les beleef t . Het schip waarop Elfer ink aanmonster t, is de Simon Bolivar. 14 Later in zijn leven za l h ij a f en toe sch r ijven over ont zagl ijk g rote pappot ten en vloeken uitbra kende kapiteins, wat de indr u k wekt dat hij onder meer in de kombuis heef t gewerk t . Hij is een paa r ex t ra ha ndjes helemaa l onderaa n de ladder.
‘A a ngezien een ver wend g y m nasiast va n toeten noch blazen weet op een schip wa ren m ijn werk zaa m heden – ofschoon u iterst ver moeiend – toch u iter st eenvoud ig. I k l iep rond i n een roodgest reept ja sje en wa s zoiet s a ls een duvelstoejager.’15
De Simon Bol i var is een g loed n ieuw pa ssag ier sch ip, i n 1927 gebouwd i n Rot terda m. Deze oceaa nstomer vaa r t voora l op het Ca ra ïbisch gebied en Zuid-A mer ika en is eigendom van de Konink lijke Nederlandsche StoombootMaat schappij i n A m sterda m . De proef vaa r t va n het n ieuwe stoom sch ip heef t i n maa r t 1927 veel publ iciteit gek regen. A ls je daa r a ls jonge jongen een t ijdje op k u nt werken, zie je nog eens wat va n de wereld. Met d it sch ip loopt het over igens slecht a f. A a n het beg in va n de Tweede Wereldoorlog , op 17 november 1939 , ver t rek t het u it A msterda m, r icht ing Ca ra ïben. Een
dag later vaa r t het voor de Engelse k ust op t wee mag net ische m ijnen, d ie daa r de vor ige nacht door een Du it se tor pedojager zijn achtergelaten. De Simon Bolivar zinkt rechtstandig naar de bodem; 59 passag iers en 21 bemann ingsleden komen om. Onder de passag ier s zijn veel Joodse gezin nen d ie voor het d reigend oorlogsgeweld zijn u itgeweken. Het beg i n va n het st ud iejaa r i n 192 8 betekent het ei nde va n El fer i n k s avont u ren op zee. Nu is het t ijd voor de k lassieken en ser ieuze hoofda rbeid.
De eer ste u itd ag i ng d ient zich a l snel a a n i n de vor m va n de pr ijs v r a ag va n de Vr ije Un iver siteit . El fer i n k g r ijpt d ie met beide ha nden a a n . Z ijn docenten zien a l snel dat deze a mbit ieuze jongema n veel in zijn ma rs heef t en steu nen hem waa r ze k u n nen. Hij maa k t de belof te waa r en k r ijg t een eer vol le ver meld ing Dit bl ijf t n iet onopgemerk t
Am sterda m , 17 februa ri 1931
M e t e e n zu cht s t a pt E lfe r i n k n a a r b u ite n D e n ie u we p o r t ie k wo n i ng wa a r h i j m e t zi j n o u d e r s e n zu s i s ko m e n wo n e n , b e n a u w t h e m . H e t i s zo vo l m e t zij n vie re n . H ij is h e t t h u is wo n e n zat, m a a r o p ka m e rs ga a n is gewo o n te d u u r. Zij n k a m e r t je t h u is is e e n s o o r t ce l , m e t n e t ge n o eg r u i mte vo o r
e e n b e d e n e e n t afe lt j e. St u d e re n d o e t h i j i n d e u n ive r s i te i t s b i b l i ot h e e k i n h e t ce nt r u m
Toch is het fijn wonen in deze nieuwe R ivierenbuur t. De grote woonblokken zijn mooi. Hij wordt gefascineerd door sommige ramen, net ogen die welwillend op hem neerkijken . H eel anders dan de benauwde volksbu u r t waar hij een jaar geleden nog woonde. Deze moderne bu u r t lig t aan de rand van de stad . Als je de hoek omloopt kijk je uit over de spor t velden , met daarachter de polder. Over de weilanden waait de geu r van het land je tegemoet
Over de plankieren loopt hij de Niersstraat uit en bereidt zich voor op zijn dagelijkse confrontatie met het zand . Kruispu nten zijn zandvlak tes waar de wind vrij spel heef t. Er zijn nog nauwelijks stoepen. Met een auto of fiets kun je hier niets begin nen . Als je geluk hebt zijn er loopplanken gelegd en ku n je een beetje vaar t maken . Als het waait k narst het zand tussen je tanden . Als het regent veranderen de straten in modder vlak tes E r zijn nog geen bomen en struiken geplant.
De ochtend is koud en helder. Hij schik t het stapeltje boeken onder zijn arm. Zo kan iedereen zien dat hij student is en tot de geleerde stand behoor t. Vandaag gaat hij weer vele kilometers door de stad afleg gen . Eerst naar het Archeologisch- H isto risch Institu ut aa n de Weesper zijde, daa rna doo r naa r
i n d E b a n v a n d E k l a s s i E k E n 21
h et I nstit u u t vo o r Kla ssieke Tale n in h et cent r u m . J e m o et b ewegen al s je e e n s t u d ieu s leve n leid t. D e k la s sie ke n wa re n e r a l va n ove r t u igd d at h e t
belangrijk is het lichaam te trainen en te ont wikkelen . M ens sana in corpore s a n o! ‘ E e n gezo n d e ge es t i n e e n gezo n d lich a a m .’ D eze u its p r a a k va n d e
Romeinse dichter Juvenalis haalt hij vaak aan . Hij wandelt graag en ver – en spaar t zo ook de kosten van de tram uit
E lfe ri n k sta pt fli n k doo r. Als hij de h o ek naa r de Waa lstr aat o mslaat r uik t hij de geu r va n versgebak ken b rood . H oewel hij o ntbeten heef t loo pt het water hem in de m o nd . E r is alweer een nieuwe bak ker bij geko m en . I n de b u u r t vestigen zich steed s m eer J o o d se mid d ensta n d ers . Dat lever t th u is veel gemopper op. Zijn ouders hebben het niet op de Joden . H em kan het niets schelen . Die bakkers maken heerlijk brood .
Rechts ziet hij h et silh o u et va n D e Wo lken k rab b er verschijn en . Al s h et gebouw klaar is , telt het t waalf verdiepingen . Twaalf verdiepingen! De woningen krijgen centrale ver warming en warm water met een temperatuur van 70 graden Voor de ver warming wordt olie gebruik t in plaats van die smerige kolen. Dat lijk t hem wel wat. Als hij nu ’s avonds in bed stapt, is het steenkoud Wat haat hij de kou en de boerse paardendekens waarmee hij zichzelf warm moet zien te krijgen . Hij wil later een eigen huis met centrale ver warming en warm water. E n een bibliotheek natu u rlijk , met planken vol boeken tot aan het plafond en een schrijf tafel bij het raam. En een borstbeeld van Homerus, zijn held. Een plek om je in terug te trekken of goed gezelschap te ont vangen om te debat teren , onder het genot van een sigaar en een goed gla s . H et is een van zijn liefste fanta sieën .
M a a r d e re a l i te i t i s a n d e r s . Zi j n o u d e r s m o e te n ro n d ko m e n va n h e t s poo r wegpensioen va n zij n vad er. Dat is ge en ve t pot. D e n ieuwe wo n i ng hebben ze dan ook ingericht met het oude meubilair. De oude vloerkleden en gordijnen , het boekenka stje, de eet tafel met de bijpa ssende stoelen , de bank met de gehaak te sprei en de geborduurde kussens van zijn moeder, de salontafel en de wiebelige fauteuils – al die troep is meegekomen . Zelfs de m u ffige geu r is terug H et herin neringsbo rd 1 813 -1913 , dat het ho nderdja rig bestaan van de N ederlandse onaf hankelijkheid memoreer t na de bevrijding van de Franse bezet ter, hang t ook weer op de vaste plek boven het dressoir De trouw foto staat op het dressoir zelf : t wee jonge mensen uit het oosten van het land , klaar om iets van het leven te maken . Je hoor t nog steeds dat ze niet van hier zijn
H et duu r t nog even voordat hij rechtdoor kan lopen , voorbij de Wolkenkrabber, naar de nieuwe brug over de Amstel. Die brug is bijna klaar en wordt heel mooi, de grootste brug van Amsterdam , met aan weerszijden van het
water brede wandelboulevards en boothuizen voor de waterspor tlief hebbers Er komt ook een paviljoen. Het lijk t hem heerlijk om de zomeravonden straks a a n h e t wate r d o o r te b re nge n . N u m o e t h ij n og ove r d e o u d e b r ug. D ie voldoet al lang niet meer, want er komen steeds meer auto’s in de stad . De oude brug kan de toestroom niet meer aan. Er zijn steeds vaker opstoppingen en aanrijdingen, want er zijn veel fietsers en kooplui met handkarren en paard en wagen die de brug ook gebruiken . Dat leidt tot veel heibel . Hij zal blij zijn als die nieuwe brug opengaat.
O p het instituut heef t hij een afspraak met professor Snijder, hoogleraar in d e kla ssieke a rch eo logie. To e n hij b ego n a a n zijn st u die kla ssieke tale n , heef t de jonge professor zijn talent direc t opgemerk t en hem gevraagd zijn assistent te worden. Zijn medestudenten keken er behoorlijk van op. Hij lacht zachtjes bij de herin nering aan hu n verbouwereerde gezichten toen hij het grote nieuws ver telde. Vijf leerlingen van zijn g ym na siu m zijn ook kla ssieke talen gaan studeren, zoals Henriët te Boas. Zij schepte altijd op dat zij de beste van de kla s wa s . M aar wat wil je, met een vader die leraar kla ssieke talen is . Zij ka n altijd bij hem terecht als ze iets niet weet. H ij niet. Zijn vader heef t alleen verstand van treinen. Maar dat assistentschap, dat was mooi voor hem!
P rofe s s o r S n i j d e r ve r w a cht ve e l va n h e m . H i j i s va s t va n p l a n o m d i e ve r wacht i nge n te ove r t re ffe n . H e t a s sis te nts ch a p is e e n gewe ld ige k a n s , want hij k rijg t voor het eerst salaris . Bovendien gaan er nu deu ren voor hem o pen die voo r zijn m edestu denten gesloten blijven . Va n deze toega ng tot een nieuwe wereld gaat hij goed gebruik maken
De A msterdamse R iv ierenbuur t is onderdeel van het Plan Zuid van architect
Berlage, dat in 1917 door de A msterda mse gemeenteraad is aa ngenomen. 16 Sa men met de Apol lobuu r t en de St ad ionbuu r t moet deze moder ne w ijk voorzien in een stadsuitbreiding om de woning nood te lenigen. In de per iode 1917-1925 ont wer pen a rch itecten va n de A msterda mse School g rote bouwblok ken, die ondanks hun monumenta liteit licht en hoog ogen Kenmerkend zijn gevelver sier ingen in rode ba k steen of nat uu r steen, f raa i vor mgegeven raa mpa r t ijen, r it m isch geplaat ste ba l kons en torent jes en a ndere speelse det ails. St adsbeeld houwer Hildo K rop breng t her en der ar t ist ieke accenten op de bouwblok ken aan en in de openbare r uimte. De w ijk wordt doork r uist door brede lanen voor een toekomst met veel meer verkeer. Er is veel r uimte voor g roen.
De R iv ierenbuu r t is bedoeld voor de m idden k lasse. Veel Joden vest igen zich hier en vanaf 1933 komen er ook veel Joodse vluchtelingen uit Duitsland
i n d E b a n v a n d E k l a s s i E k E n 23
bi n nen. In 1940 wonen er 17.0 0 0 Joden. Na de oorlog komen er 13 .0 0 0 n iet
t er ug. 17 O nder hen i s A n ne Fr a n k , d ie met h a a r f a m i l ie ge v luc ht i s u it
Fra n k f u r t en va n 1933 tot 194 2 aa n het Mer wedeplein woont .
A a n d it plei n l ig t ook De Wol ken k rabber u it 193 2 , een sen sat ie i n zijn
t ijd. Wa n neer d ie a f is, st romen bezoeker s va n heinde en ver re toe om het ‘ Twaa lf verd iepingen hu is’, zoa ls het ook genoemd wordt, met eigen ogen te zien. In het beg in k u n nen er nauwel ijk s huu rder s voor gevonden worden, omdat n iema nd zo hoog du r f t te wonen. De Wol ken k rabber va lt nu in het n iet bij de torens va n de Zu idas, vla k bij de R iv ierenbuu r t, en de won ingen zijn onbet aa lbaa r geworden voor de m idden k la sse. De Berlagebr ug over de A mstel wordt eveneens in 193 2 geopend en zorg t voor verl icht ing in de verkeer sd r u k te
Elfer in k is een echte wa ndelaa r. Op het g y mnasiu m heef t h ij in het best uu r va n de hon kba lveren ig ing gezeten, maa r veel verder zu l len zijn spor t ieve i nspa n n i ngen wel n iet zijn gegaa n. 18 Waa r sch ijn l ijk va nwege zijn slechte ogen, wa nt h ij d raag t een br i l let je. Hij wordt om d ie reden a fgekeu rd voor m i l it a i re d ienst . Op 1 mei 1929 beslu it de Keu r i ngsraad dat de 1 .73 meter lange Lamber tus Johan Elfer ink ‘ voorgoed ongeschikt ’ is. ‘Niet voor inlijv ing aa ngewezen’ wordt er achter zijn naa m gestempeld in het m i lit iereg ister.19
Hoewel de paden va n El fer i n k en de Jood se Hen r iët te Boa s (191 1-20 01) elkaar regelmatig k r uisen, trek ken ze niet samen op.20 Waarschijnlijk zien ze elkaar als concur renten. Henr iëtte is de dochter van de classicus Marcus Boas (1879 -194 2). Ma rcus is de eerste st udent in de fa milie en k iest voor k lassieke t a len aa n de Un iver siteit va n A msterda m. A ls h ij 26 is promoveer t h ij cu m laude. Daa r na st udeer t h ij nog t wee jaa r met een st ipend iu m in Rome en Bonn. Wanneer hij ter ugkeer t in Nederland heef t hij moeite om als leraar aan het werk te komen en te bl ijven. Na en kele ja ren vest ig t h ij zich a ls opleider
L at ijn en Gr iek s aa n hu is, waa r h ij met na me jongens voorbereidt op het st aat sex a men. Deze k a mergeleerde werk t dag en nacht en publ iceer t ook nog eens honderden a r t i kelen in zijn va kgebied en daa rbu iten. Hen r iët te adoreer t hem en t reedt in zijn voet sporen
E l fer i n k wordt geen l id va n een s t udentenveren ig i ng , zoa l s het A msterda mse St udenten Cor ps (A SC). Waa r sch ijn l ijk zijn de kosten va n het l id maat schap te hoog geweest . Wa n neer Elfer in k Sn ijder s assistent wordt, gaat h ij er f i na ncieel enor m op voor u it . Zijn eer ste st ud iejaa r moet h ij nog
4 0 0 g u lden lenen va n de Veren ig i ng A lgemeen St ud iefond s om rond te komen. Met het assistent schap is dat nog maa r 100 g u lden. 21
24 H o E E E n c l a s s i c u s n a z i s p i o n w E r d
Het A rcheolog i sch-H i stor i sch I n st it uut best a at nog m a a r net . Het i s i n
1929 opger icht op i n it iat ief va n Geer to (G. A . S .) Sn ijder (189 6 -1992) en de hoog leraa r oude gesch ieden is Dav id Cohen (1882 -19 67).22 Hoewel Cohen ouder is en la nger aa n de Un iver siteit va n A msterda m verbonden is, wordt de energ ieke Sn ijder gekozen tot directeu r. Hij is ent housiast en bet rok ken, en een u it stekend docent . Z ijn spor t ieve gest a lte i s overa l en h ij i s heel toegankelijk – een enor m verschil met de andere hoogleraren. De st udenten lopen da n ook met hem weg. Een va n hen d r u k t het na de oorlog a ls volg t u it: ‘Prof. Sn ijder was een br i lja nt docent en werd op ha nden ged ragen. ’23
A ls d iens assistent leer t El fer in k Sn ijder steeds beter ken nen. De jonge hoogleraar is niet a lleen er udiet en a ltijd op de hoog te van de laatste ont w ikkel ingen in het va k, maa r ook een u it stekend za ken ma n. Dat zie je aa n de m a n ier wa a rop h ij het i n st it uut leidt : h ij k r ijg t veel voor el k a a r. Sn ijder is d r u k bezig het n ieuwe i nst it uut op te t u igen. Het heef t nog geen eigen bibl iot heek en even m i n een a rcheolog ische col lec t ie voor onder w ijs en onder zoek . Hij gaat d irect aa n het werk om beide bin nen te ha len. 24
Die bibliot heek heef t hij a l in het v izier: die van voor ma lig hoogleraar Jan Si x (1857-1926). Tot zijn dood is Si x hoogleraa r k u nstgesch ieden is geweest aa n de Un iver siteit va n A msterda m. Hij was een ver mogend ma n met een eigen bibl iot heek en a rcheolog ische col lec t ie. De st udenten k wa men bij hem a a n hu i s voor col lege. Na z ijn dood k a n de u n iver siteit n iet l a nger gebr u i k ma ken va n bibl iot heek en col lect ie. Sn ijder beslu it geld te regelen om d ie over te kopen. Hij weet a l w ie h ij daa r voor moet hebben. H ij benader t de ba n k ier Ja n Lodew ijk P ier son (185 4-194 4). H ij is de zoon va n A l la rd P ier son, d ie de eer ste hoogleraa r k u nstgesch ieden is wa s va n de Universiteit va n A msterda m. Si x is zijn opvolger. Sn ijder weet de zoon er va n te over t u igen d at het f i n a ncieel steu nen va n het n ieuwe A rcheolog i schH i stor i sch I n st it uut een goede za a k i s . Da a r toe wordt de Alla rd Pierson Stichting i n het leven geroepen . Ja n L odew ijk P ier son en Sn ijder vor men
het bes t uu r. P ier son doneer t ver volgen s een voor d ie t ijd a s t ronom i sch bed rag aa n de st icht i ng: 2 4 8 .0 0 0 g u lden . Met zoveel m iddelen k a n Sn ijder de volgende s t ap nemen H ij ben ader t de er f gen a men v a n Si x met het ver zoek om de bibl iot heek voor een schappel ijke pr ijs over te nemen . Die zijn zeer genegen . Zo koopt Sn ijder de bibl iot heek a a n voor het i n st it uut .
De gemeente helpt onder t u ssen ook mee en stelt r u i mte ter besch i kk i ng i n een monu ment a a l pa nd a a n de Weesper zijde. De i n st it uten va n de Fac u lteit der L et teren en W ijsbegeer te resideren va n oud sher i n het cent r um van de st ad, op het adres Oudeman huispoor t 4 , kor t weg ‘de Poor t ’ .
Met deze verhu izing naa r een n ieuw ad res k r ijg t Sn ijder s inst it uut een a ir va n zelfst a nd igheid.
Hoogleraar g a s snijder in zijn werk kamer op het archeologisch - Historisch instituut (collec tie stadsarchief amsterdam)
Onder t u ssen beg i nt Sn ijder aa n de vor m i ng va n een a rcheolog ische collect ie. Hij beschik t nog steeds over r u ime f ina nciële middelen u it de A l la rd P ier son St icht i ng en doet her en der aa n kopen op de k u nst ma rk t . Totdat h ij een beter idee k r ijg t . Ook nu weer is het een ba n k ier d ie hem helpt zijn pla n nen te rea liseren. Bovend ien spelen de econom ische omst a nd igheden hem in de k aa r t .
Beg in jaren der tig heef t de cr isis in Wall Street van 1929 Nederland bereikt en is de economie in een diepe recessie geraa k t . Niet a l leen gewone bu rgers komen in de problemen; ook een Haagse ba n k ier met een g rote interesse in de k lassieke oudheid. Constant Willem Lunsingh Scheurleer (1881-194 1) is veel meer dan een gepassioneerd amateurarcheoloog met een grote por temonnee.
H o E E E n c l a s s i c u s n a z i s p i o n w E r d
Hij ver werf t t wee eredoctoraten, een van de technische hogeschool in Danzig (1925) en een jaa r later va n de Un iver siteit va n A msterda m. Zijn promotor is Si x . A l v roeg beg int de ba n k ier een bijzondere col lect ie a rcheolog ische vond sten a a n te leg gen . H ij is er zo t rot s op dat h ij da a r voor i n 192 4 een mu seu m la at bouwen . Het l ig t achter het Vredespa leis i n Den Ha ag , dat i n 1913 geopend is. Zijn museu m bevat voora l oud- Gr iek se en Eg y pt ische vondsten. Daar naast ex poseer t hij in een ander museum een g rote collectie a nt ieke mu ziek i nst r u menten. Rond 1930 komt zijn ba n k echter i n z waa r weer, en wel zo erg dat die in 1932 failliet gaat. De ban k ier heef t opeens hard geld nod ig , maa r waa r haa lt h ij dat va ndaa n?
Lu nsingh Scheu rleer weiger t zijn musea en col lect ies te gelde te ma ken om zijn f i na nciële nood te len igen en r icht daa r toe het Comité tot Behoud d er Mu sea Scheu rl eer op. Sn ijder meldt z ich d i rec t a a n a l s bes t uu r sl id .
A l snel maa k t h ij zijn i nteresse voor de a rcheolog ische col lec t ie kenbaa r en doet een voor stel tot over na me. A ls best uu r sl id va n de A l la rd Pier son
Stichting beschikt hij over voldoende f inanciële middelen. Scheurleer houdt hem eer st a f. H ij ver wacht net a ls de reger i ng dat de recessie va n zel f za l a f lopen . Ma a r dat is n iet het geva l . Ter w ijl Sn ijder gedu ld ig wacht , bl ijf t
Scheu rleer s f i na nciële posit ie onver m inderd preca ir, zodat h ij u iteindel ijk wel a f st a nd moet doen va n zijn gel iefde col lec t ie. Sn ijder toont zich een sluwe ma nipu lator en ha rde onderha ndelaa r. Zo va lt de col lect ie-Lu nsingh
Scheu rleer u iteindel ijk voor een relat ief ger ing bed rag in zijn ha nden.
De gemeente A m sterd a m reageer t verheugd en stelt i n 193 4 een oud schoolgebouw ter beschik k ing voor ex posit ie va n de aa ngekochte col lect ie. Dit k r ijg t de na a m ‘A l la rd P ier son Mu seu m, A rcheolog isch Mu seu m der
Universiteit van A msterdam’. Snijder wordt de directeur. Zijn instituut heef t nu ook een eigen st ud iecol lect ie. En n iet de m inste. De col lect ie-Lu nsingh
Scheu rleer vor mt de basis va n het A l la rd Pier son Museu m, nu gevest igd in het pa nd va n de voor ma l ige Nederla ndsche Ba n k vla k bij het Rok in. Het is toonaa ngevend in de inter nat iona le wereld va n de k lassieke a rcheolog ie. Na zijn fail lissement za l Lunsingh Scheurleer zijn ha r t volgen en r icht hij zich vol ledig op de a rcheolog ie. In 1933 wordt h ij docent aa n de Universiteit Leiden en in 1936 bijzonder hoogleraa r Gr iek se a rcheolog ie. Hij sch r ijf t de eer ste cat a log u s va n het A l la rd P ier son Mu seu m, d ie i n 1936 u it komt en waa r Elfer in k ook bet rok ken bij is.
A ls Sn ijders assistent is het Elfer in k s t aa k de a rcheolog ische voor wer pen u it de col lec t ie -Lu n si ng h S c heu rleer t e be s c h r ij ven . Na de oorlog zeg t
Sn ijder over hem: ‘ H ij mu nt te u it door een helder ver st a nd en een g rote werk k r acht en i n verba nd met z ijn moei l ijke om st a nd ig heden stelde i k hem aa n tot a ssistent . ’25 Daa r naa st gaat El fer i n k helpen het eer ste A l la rd
i n d E b a n v a n d E k l a s s i E k E n 27
P ier son Mu seu m op te bouwen . Dat is onder gebracht i n een voor m a l ige mei sjes school a a n de Sa r ph at i st r a at d ie getei sterd wordt door vocht en tocht . Geen idea le plek voor een musea le col lect ie. Het museu m k a mpt ook nog eens met een mu i zenplaag. 26 Om een ei nd aa n de overla st te ma ken zet de beheerder een stel ‘g ret ige k at ten’ i n. Die ma ken kor te met ten met de mu i zen, maa r v rol ijken kor t daa rop het sombere pa nd op met nest jes vol schat t ige poesjes.
Am sterda m , 5 a pril 1933
Tev re d e n s ch u i f t E lfe r i n k a a n d e l a n ge t a fe l . I n d e we r k k a m e r s t a a n d e k u n s t vo o r we r p e n o pges teld d ie S n ijd e r d e la ats te tijd vo o r h e t i n s tit u u t heef t aangekocht. Deze middag ziet hij ze voor het eerst. Hij verheug t zich erop, want Snijder heef t ver teld dat hij een mooie oud- G riekse lek y th heef t a a ngeschaf t. Wat ee n vo o r recht o m zo’n o u d e o liek r u ik in zijn ha n d e n te nemen, het gewicht er van te voelen en zijn vingers over het gladde opper vlak met de versieringen te laten gaan . Alleen , in de stilte van de werkkamer.
Een klop op de deur. Voordat hij iets kan zeggen, zwaait die open en stapt een kleine vrouw bin nen . H et is An nie Zadoks-Josephus Jit ta , die bij Snijder is gepromoveerd. Ze is zes jaar ouder, Joods , en getrouwd met een advocaat van wie ze een kind heef t. In de jaren t wintig heef t ze in Berlijn gestudeerd Daar heef t ze niet alleen maar musea bezocht, volgens de geruchten . E r viel immers veel meer te beleven voor een wilde dame zoals zij. Na de geboor te van haar zoontje heef t ze een tijdje in Rome onderzoek gedaan . Ze kon de nieuwe leider M ussolini wel waarderen , werd gezegd .
‘ I k ko m d e l a at s te a a n s ch af b e k i j ke n’, zeg t ze ge d e ci d e e rd . ‘ Profes s o r Snijder zei dat je hier zou zijn ’
H e t i r rite e r t h e m d at zij zo m a a r bi n n e n lo o pt. Ze ze t h a a r ta s o p tafel , schuif t zijn spullen aan de kant en gaat zit ten .
‘ Waar staat alles? ’ zeg t ze. ‘ H eb je de besch rijvingen al gemaak t? Die wil ik zien . E n een gla s water graag.’
H i j k i j k t h a a r v e r b lu f t a a n D e n k t z e w e r k e li j k d a t z e h e m z o k a n com manderen?
‘ Die beschrijvingen heb ik nog niet gemaak t ’ , zeg t hij koel .
‘ H oezo niet? Daar heb je toch alle tijd voor in dit fijne baantje? ’
Hij hoor t de minachting in haar stem . Die Jodin . Wat denk t ze wel?
Een uitzonderlijk talent, toegang tot de voornaamste kringen en een mooie carrière binnen handbereik.
En toch loopt het anders…
In de roerige twintigste eeuw leidt Lambertus Elferink (1910-1992) een avontuurlijk leven. Als student in het benarde vooroorlogse Amsterdam en het zinderende Berlijn van Hitler wordt hij omringd door verleidingen. Tijdens de Tweede Wereldoorlog werkt hij als Duits spion in Zuid-Afrika en Lissabon, tot de Britse geheime dienst hem in 1943 in de val lokt. Na de bevrijding raakt hij in de Scheveningse gevangenis bevriend met de Joodse Friedrich Weinreb, die ook een besmet oorlogsverleden heeft. In 1949 keert Elferink geruisloos terug in de samenleving als leraar klassieke t alen in Den Haag. Langzaam begint de lokroep van radicaal-rechts opnieuw te klinken.
Met een combinatie van gedegen historisch onderzoek en fictieve scènes onderzoekt dit boek het leven van een eigenzinnige classicus met een geheim. Een verontrustende parallel met de actualiteit dringt zich op.
Arnold Carmiggelt studeerde geschiedenis en culturele prehistorie aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 2019 promoveerde hij op een biografie van de archeoloog Assien Bohmers, getiteld Geheimzinnigheid is zijn fort Vanaf 2009 is hij hoofd van Archeologie Rotterdam (boor).
Marieke Keur studeerde Engelse taal- en letterkunde aan de Rijksuniversiteit Groningen en Durham University. Als redacteur en tekstschrijver heeft zij gewerkt in de politiek, zorg en ict.