Etty Hillesum
Het verweer van tegen het nazisme
Sporen van agency in haar dagboeken en brieven uit Amsterdam en Westerbork, 1941-1943
LOTTE BERGEN
In houdsopgave
verk la r i ngen voor Et t y ’s
1. Et t y Hi l lesu m 191 4-1943
De ont slu it ing en de publ icat ie va n
De recept iegesch ieden is va n de nagelaten gesch r if ten en onderzoek sper spect ieven
Egodocu menten: de dagboeken en br ieven va n Et t y Hi l lesu m a ls
DEEL I Zelf bevrijding als fundament voor agenc y 8 maar t 1941-15 februari 1942
2 . In t herapie bij Ju lius Spier, ‘geboor tehelper va n de ziel’
8 maa r t 194 1, Lieber Her r S, de ps ychoch iroloog u it Berl ijn
I nd r u k ken va n Spier onder t ijdgenoten en beeldvor m i ng i n de l iterat uu r
Spier s in novat ieve ha nd leesk u nd ige met hode 83 ‘En i k leefde opeens a nder s, bev r ijder, “f l ießender ”’ 88
3 . Therapeutisch schr ijven, lezen en de zoektocht naa r een eigen vor m 95
Et t y ’s ont w i k kel ing a ls sch r ijfster volgens Bren ner, De Cost a en
Met de v u lpen ten st r ijde tegen de in nerl ijke chaos
Taa l en woorden r ijkdom
‘ Model leren i n onbehouwen g r a n iet ’ en de vor mende rol va n l iterat uu r in Et t y ’s sch r ijven
4 . Hyg iënisch leven, licha mel ijk en geestel ijk 117
Ma na ra’s v isie op de levensk u nst in Et t y ’s tek sten 117
Med it at ie; ‘Hineinhören’ en het den ken stoppen 119
L ichaa m, geest en ziel in sa menspraa k brengen 123
Concent rat ie, st r uct uu r en d iscipl ine 126
5 . Een non- confor mistische levensst ijl 131
“Het is n iet zo eenvoud ig , dat v rouwenv raagst u k ” 131
L iefde voor ma n nen en v rouwen, ‘en het mensel ijke over weeg t a lt ijd’ 138
Een mu lti-inter pretabel godsbeeld en eigen omgangsgebaren met
DEEL II Autonomie van het denken en ‘omgangsgebaren’ vinden met de oorlog en ver volging 16 februari 1942-2 juli 1942
6. Den ken over de oorlog, het na zireg ime en de haat 155
O ver de gele ster, wegen naar de v r ijheid en ‘de ongerantsoeneerde lucht ’ 156
Het s ysteem, een Du it se hu ishoudster, ‘a l d ie z.g. v ija nden’ en de haat best r ijden 163
7. De eigen houd ing bepa len 171
‘ E r i s vo or a l le s pl a at s i n é én le ven : […] 19 4 2 , het ho e ve el s t e oorlogsjaa r? […] goede nacht ’ en Japa nse lel ies 171
Z or gd r a gen vo or e s t he t i s c he er v a r i n gen; blo emen , R i l ke en k apotgegooide steden 176
De d ingen met hu mor benaderen 181
8. Hi l lesu ms inter pret atie va n het joodse nood lot 187
Lot sbeg r ippen en godsgeloof 187
Schicksal, Ein zel schicksal, Ma ssen schicksal 189
Et t y ’s voor stel l ing va n het Ma ssen schicksal 192
De rol va n God in de lot sbestem m ing 197
De act ua l iteit va n de dood 199
‘I k heb de beker cacao bew ust weg gelaten’ 202
DEEL III Een eigen invulling geven aan het lot 3 juli 1942-13 ok tober 1942/7 september 1943
9 . Limina le er va r ingen: een nieuwe toon v inden 209
Een on zekere toekomst; leven in het moment, ver in nerl ijken en loslaten 211
A n ker pu nten in de t ijd: h istor isch besef en de bl i k ger icht op de toekomst 216
Handelingsperspect ief: ‘Ik za l die paar st appen doen, die ik meen te moeten doen’
10. Werken bij de Joodse R aad en doelger icht naa r ‘het f ront ’ op de Drentse hei 221
‘Dat merk waa rd ige bem iddel ingsl ichaa m’
A rbeidset hos bij de Joodse R aad en het verzoek tot over plaatsing naa r Westerbork
Westerbork: Van vluchtelingen kamp tot Poli zeiliches Judendurchgangslager 1939 -194 2
De façade va n Westerbork en de ‘gent lema n-com ma nda nt ’ 231
Et t y ’s belev ing va n Westerbork 233
‘Hu lpverleenster ’ in k a mp Westerbork 241
K ron iek s c h r ijf s t er i n We s t er b ork : De m i s d a ad v a s t leg gen i n sprook jes vor m
Voor woord
Wie was Ett y Hillesum? Deze v raag werd me de afgelopen jaren vaa k gesteld a ls i k ver telde over het onder wer p va n m ijn promot ieonder zoek . Dit wa s a lt ijd een goede aa n leid ing om wat meer te ver tel len over deze bijzondere en toch nog voor velen onbekende Joodse v rouw. Haar onbekend heid en het bela ng va n haa r nagelaten tek sten tonen de noodzaa k aa n om meer kennis over deze dagboek sch r ijf ster te delen . H istor icu s Abel Her zberg meende over Et t y ’s dagboek : ‘ Dit is een ont zag l ijk bela ng r ijk boek ’ . De a fgelopen ja ren heb i k m ij met d it ‘ont zagl ijk bela ng r ijk boek ’ bezig mogen houden.
Wat m ij per soon l ijk en va nu it m ijn st ud ieachterg rond voora l raa k te en interesseerde was de w ijze waa rop Et t y Hi l lesu m in t ijden va n onderd r u kk ing en ver volg ing haa r eigen pad bewa ndelde. Ze g ing in t herapie om aa n zichzelf te werken, verd iepte zich in de ps ychochirolog ie (ha nd leesk u nde), ont w ik kelde haar schr ijverschap, een eigen Godsgeloof, onderhield meerdere l iefdesrelat ies, verd iepte zich i n de g rote Russische sch r ijver s en bovena l koos zij er voor haa r lot zel f vor m te geven.
Ett y ’s teksten ademen persoonlijke ont w ik keling, autonomie en zelf bepaling in een t ijd waar in er voor Joden steeds minder v r ijheid was en het leven a l sm a a r beperk ter werd, m a a r Et t y h ad een t a a kopvat t i ng en z ij w i lde op haa r eigen ma n ier beteken is en i nv u l l i ng geven aa n haa r kor te leven.
Va nu it haa r eigen intent ies maa k te zij de keu ze om naa r doorga ngsk a mp Westerbork te gaa n en de onderdu i k te weigeren. Hoe k wa m Et t y tot haa r beslu it en ha a r moed om na a r Westerbork te ga a n? I k w i lde achter ha a r keu zes k u n nen k ijken . Niet en kel ha a r mot ivat ie proberen te beg r ijpen, maa r het proces achter de moed om d ie besl issing te nemen. In m ijn onderzoek heb i k d it proces gedu id met het sociolog ische beg r ip agenc y. Een beg r ip dat in zichtel ijk maa k t hoe d it proces zich ont w i k kelde en volt rok i n de per iode dat Et t y haa r dagboeken en br ieven sch reef. Dit onder zoek k wa m na zes jaa r tot voltooiing en op 16 december 2022 verded igde i k aa n de Un iver siteit Ut recht m ijn proef sch r i f t 1 waa r va n d it boek de publ iek su itgave is. Ten opzichte va n het proefsch r if t zijn, naast de t itel, een aa nt a l k lei ne w ijzig i ngen opgenomen . Voor de bet rok ken lezer i s de l iterat uu rl ijst in ongew ijzigde ver sie opgenomen in deze publ iek su itgave.
P roloog
Op d i n sdag 7 september 19 43 ver t rok een goederent rei n met 9 87 Jood se pa s s ag ier s va n a f de Bou l e va rd d es m i sères 1 – de hoofdweg d ie door het doorga ngsk a mp Westerbork l iep en waa r va ndaa n de t rein ver t rok – naa r het ver niet ig ingsk amp Auschw itz-Birkenau in Polen.2 In wagon nummer 1 2 zat de Jood se d agboek sch r ijf ster Et t y (Est her) H i l lesu m (19 1 4-19 43).3 I n de volgepa k te mensen massa zat zij op haa r r ug za k en k rabbelde nog een laatste g roet op een br ief k aa r t die zij r icht te aa n Chr ist ine va n Nooten, een goede v r iend in va n de fa m i l ie Hi l lesu m. Et t y sch reef dat zij zingende het k a mp hadden verlaten en hoe f l in k en k a l m haa r vader, moeder en jongste broer M ischa de reis r icht i ng het oosten a a nva a rdden . Et t y da n k te ha a r v r iendin en a lle andere v r ienden voor hun goede zorgen t ijdens haar verblijf in Westerbork . Zij eind igde haa r ber icht met de woorden:
‘Achtergebleven v r ienden sch r ijven nog naa r A’da m, m issch ien hoor je iet s? Ook va n m ijn laat ste la nge br ief ? Tot ziens v. ons v ieren. Et t y.’4
Iet s voor de g ren s met Du it sla nd w ier p Et t y de k aa r t u it de t rei n met de hoopvolle wens dat iemand de kaar t zou v inden en zou posten.5 Ett y en haar fa milie, evena ls miljoenen lotgenoten, overleefden de naziverschr ik k ingen n iet .
Wat de ja ren va n bezet t ing en na ziter reu r wel overleefden wa ren Et t y ’s dagboek not it ies d ie zij t ussen 8 maa r t 194 1 en 13 ok tober 194 2 in ver sch i llende c a h ier s optekende en de vele br ieven d ie zij a a n v r ienden sch reef t ijdens de oorlog. Het zou echter bijna v ier decen n ia du ren voordat haa r d agboek tek sten wereld k u nd ig werden gem a a k t . Dat moment k wa m op 1 ok tober 1981 toen een eer ste select ie va n haa r tek sten onder de t itel Het verstoorde le ven: Dagboek van Ett y Hillesum, 1941-1943 verscheen.6 Va na f dat moment is het rondom de Joodse dagboek schr ijfster nooit meer stil geweest en werd haar diepe wens om k roniek schr ijfster van haar t ijd te worden, ‘een heel k lein woordje mee w i l len spreken’,7 na de oorlog post uu m ver v u ld.
Brief k aar t die Et t y uit de trein wierp op 7 septemb er 19 43 ( vo ork ant) Colle c tie Jo o ds museum ams terdam
Brief k aar t die Et t y uit de trein wierp op 7 septemb er 19 43 (achterk ant) Colle c tie Jo o ds museum ams terdam
In
leid i ng
‘ Een men s moet z’n weg , d ie h ij meent te moeten ga a n, m a a r gewoon verder ga a n, onder wat voor om st a nd ig heden ook . I k geloof over igen s helemaa l niet aan “omst andigheden”. Er blijf t nog a lt ijd ergens een k leine speel r u i mte, waa r men z’n eigen leven bouwen k a n.’1
Deze regels schreef Et t y Hi l lesu m in een br ief aa n haa r v r iend in Sw iep va n Wer meskerken va nu it door ga ngsk a mp Westerbork ei nd november 194 2 . Het met pr i k keld raad omgeven k a mpter rein op de Drent se heide vor mde het decor waa r tegen de toen achtent w int ig ja r ige Et t y haa r gedachten aa n het papier toever t rouwde. De avond tevoren stond zij a l leen op de g rote appelplaat s. Ze keek om hoog naa r de ster ren hemel en ontdek te de Grote Beer t ussen ontelba re fon kelende l icht jes. Zel fs boven ‘deze ver re negor ij’2 was daa r t roost r ijk d ie ver t rouwde Grote Beer.
Va nu it Wes terbork werden du i zenden on schu ld ige Jood se m a n nen, v rouwen en k inderen gedepor teerd naa r de ver n iet ig ingsk a mpen in OostEu ropa . Op deze plek waa r de eer ste dagen ‘a l le gelu iden i n me [werden] gesmoord door de modder en de ont zet t ing ’3 , t racht te Et t y haa r eigen weg te gaa n en een leven op te bouwen bi n nen de speel r u i mte d ie zij had en voor zich zel f w ist te creëren.
Nadat Et t y in de zomer van 194 2 eerst t wee weken voor de Joodse R aad in A msterdam had gewerkt, g ing ze op eigen verzoek naar Westerbork om daa r, met t ussenpozen, a ls ‘sociaa l werk ster ’ iet s te betekenen voor haa r medemens, haar Joodse lotgenoten. Een radicaa l besluit, want niet a l leen wees zij de onderduik af – ze had die mogelijk heid namelijk wel – maar ook koos zij bew ust voor een verblijf in het doorgangskamp in de wetenschap dat haar het noodlot wachtte. Ett y w ilde dat lot, het ‘Massenschicksal ’, zoals zij dat noemde, niet ont lopen, zich daar niet aan onttrek ken, maar samen ondergaa n. Daa r naast w ilde zij haa r fa milie in het k a mp bijst aa n en hen behoeden voor depor t at ie A ls medewerk ster va n de Joodse R aad had zij immers een Sperre, een tijdelijke v rijwaring van depor tatie, die ook voor haar ouders gold. Een andere belangrijke reden om naar het doorgangskamp te gaan, was Ett y ’s grote wens en taakopvatting om kroniekschrijfster van haar tijd te worden. Om gehoor aan die wens te geven, achtte zij het noodzakelijk om bij de geschiedenis aanwezig te zijn, in het kamp zelf om daar het leven vast te leggen, ‘zodat na de oorlog het mozaïek over de hele wereld sluitende zal zijn’. 4
De onderdu i k weigeren, naa r een doorga ngsk a mp of a nder k a mp gaa n om je medemens bij te st aa n en te helpen wa ren keuzes die wel meer Joden
maakten. Ett y behoor t tot die groep moedige mensen die in een zeer duistere per iode in de geschiedenis in staat was hun eigen pad te volgen, de autonomie over haa r den ken te behouden en gehoor te geven aa n een in nerl ijke stem d ie opr iep te ha ndelen zonder het eigen l ijfsbehoud voorop te stel len.5
In Et t y ’s dagboek tek sten en br ieven is nauwgezet te volgen hoe zij tot haa r keuze k wa m en wat haa r in st aat stelde om zelf inv u l ling te geven aa n ha a r lot , een keu ze wa a r mee zij zich zel f en ha a r gedachtegoed een plek in de toekomst sch reef. Haa r tek sten leidden sinds de eer ste publ icat ie in 1981 tot bewonder ing , ver wonder ing , herken n ing , erken n ing en k r it iek . Er volgden meer publicaties en inmiddels zijn haar dagboeken in t w intig t a len ver schenen. Et t y ’s tek sten i nspi reren r u i m t acht ig jaa r na haa r dood nog steeds vele mensen wereldw ijd
Vanuit verschillende disciplines en onderzoeksperspectieven worden haar teksten benaderd. Deze multidisciplinar iteit komt deels voor t uit de gelaagdheid va n de tek sten zelf en hu n u niversa liteit . Vr ijwel geen en kel menselijk aspect in het leven l iet Et t y onbesch reven. Niet a l leen wetenschapper s en onder zoeker s houden zich bezig met haa r tek sten, maa r ook k u nstenaa r s, mu sici en toneelspeler s laten zich i nspi reren door haa r leven en tek sten en ook i n het onder w ijs v i nden de gesch r i f ten va n Et t y H i l lesu m steed s meer weerk la n k . Ook zijn er inst it uten en cent ra in bin nen- en bu iten la nd opger icht rondom de sch r ijfster. In Deventer, waa r Et t y een g root deel va n haa r jeugd doorbracht, werd in 1996 het Et t y Hi l lesu m Cent r u m opger icht . Sinds 2020 is in het geboor tehu is va n Et t y Hi l lesu m in Middelbu rg het Et t y Hi l lesu m Hu is gevest igd dat va nu it de pijler s educat ie, wetenschap, k u nst en cu lt uu r het gedachtegoed va n de sch r ijfster onder de aa ndacht breng t en borg t voor komende generaties. Daar naast behoor t haar werk, met name haa r Westerborkbr ieven, tot de bela ng r ijk ste h istor ische egodocu menten over doorga ngsk a mp Westerbork . Westerbork werd op 9 ok tober 1939 op i n it iat ief va n de Nederl a nd se overheid opger icht a ls Cent raa l V luchtel ingen k a mp Westerbork en moest een veilig heen komen bieden aa n Joden die het nazireg ime in Duitsla nd en Oostenr ijk waren ont vlucht, maar op 1 ju li 194 2 k wam het kamp onder Duits gezag.6 Westerbork g ing verder onder de nieuwe of f iciële naam Poli zeiliches Ju d end u rchga ngsl a ger Westerbork . Va n a f d at moment res sor teerde het k a mp onder de Befehl sha ber der Sicherheit spol i zei und d es SD, W i l hel m Ha r ster (19 04-1991). De bewa k ing werd aa ngescher pt . Het pr i k keld raad en de ex t ra wacht torens gaven het k a mp nu een geheel a ndere, a fsch r i k wekkende aa nbl i k . 7 Het voor ma l ig vluchtel ingen k a mp t ra nsfor meerde in een door voerhaven, een t ussenst at ion voor depor t at ie naa r de k a mpen in OostEu ropa. Het lu idde de voorlaatste fase in va n de a nt i-Joodse polit iek va n de
nazi’s: de ver nietig ing van het Europese Jodendom. ‘Men is op onze a lgehele ver n iet ig ing u it ’ , 8 sch reef Et t y op 3 ju l i 194 2 , t wee dagen nadat de Du it ser s de reg ie over het doorgangskamp hadden overgenomen. Een ha lf jaar eerder, op 20 januar i 194 2, werd t ijdens de zogenoemde Wannseeconferentie, onder leid i ng va n Rei n ha rd Heyd r ich (19 04-19 4 2) de chef va n het Reich ssicherheitshauptamt (R SH A) over de pra k t ische orga n isat ie en u it voer ing va n de ver niet ig ing va n het Joodse leven vergaderd. De ver niet ig ingspolit iek k reeg va na f dat moment steeds meer vor m en werd zichtbaa rder.
Nadat in ja nua r i 194 2 was begon nen met de gedwongen verhu izing va n Joden u it de prov incies naa r A msterda m,9 volgde in maa r t 194 2 het verbod om gebr uik te ma ken van het openbaar ver voer; f ietsen mocht ook niet meer en het gebr u i k va n telefoons was even m in nog toegest aa n 10 Op 27 maa r t 194 2 werden de op ras gebaseerde wet ten van Neurenberg in Nederland van k racht . Op 3 mei 194 2 werden Joden ver pl icht om een gele ster zichtbaa r op de k led ing te d ragen, de ma rker ing va n het Jood-zijn.11 Et t y sch r ijf t op 18 mei 194 2 over de steeds stev iger wordende w u rg g reep va n de na zi’s: ‘De bed reig i ngen va n bu iten steeds g roter, de ter reu r st ijg t met de dag ’ . 12 Om zich weerbaar te ma ken en de omstandigheden het hoofd te kunnen bieden, verscha nst zij zich achter de don kere en beschut tende muu r va n het gebed a lsof zij zich ter ug t rek t in een k loostercel. En va nu it d ie r u imte t reedt zij da n de d reigende bu itenwereld met her n ieuwde k rachten tegemoet . 13
Op 26 ju n i 194 2 k reeg de Joodse R aad, d ie op last va n de Du it se bezet ter op 13 febr ua r i 194 1 was opger icht, va n Hauptst ur mf ührer Ferdina nd aus der Fü nten (19 09 -19 89), d ie de dagel ijk se leid i ng voerde over de Zent ral stelle f ür Jüdi sche Au s wander ung, 14 de mededel ing dat de depor t at ies va n Joden u it Nederla nd ha l f ju l i hu n aa nva ng zouden nemen.15 Va n de Joodse R aad werd a ssistent ie vereist bij de reg ist rat ie en bij het selec teren va n Joodse bu rger s voor de Arbeitsein satz. 16 Tegen deze achterg rond van de a lsmaar beperkter wordende v r ijheid, de discr iminatie en stig matiser ing, de isolatie en de ophanden zijnde dreig ing van de depor taties, staat Ett y stil bij de vernietigende zekerheid die haar leven en dat van haar lotgenoten was binnengeslopen Ze schr ijf t dat zij hier voor een nieuwe levenstoon moet zien te v inden, zodat ze door kan gaan met haar leven. Op het moment dat ver nietig ing, het doel van de nazi’s, rea liteit werd voor Ett y, stelt zij dit in haar dagboek a ls een gegeven vast en geef t zichzelf ver volgens de opdracht daar mee om te gaan, ‘er even een plaats voor v inden’, ‘en dan gaat het verder wel weer ’ . 17 Et t y verhield zich op eigen w ijze tot de omstandigheden van haar tijd. En al schrijvend, denkend en voelend, volgde zij haar eigen morele kompas en vond haar weg in een wereld van onderdr uk king en dictatuur en bouwde een br ug van woorden naar toekomstige generaties.
Eerdere verk la r ingen voor Ett y ’s weiger ing tot onderdu ik
Vele st ud ies zijn reeds gew ijd aa n Et t y ’s bijzondere houd ing en haa r keu ze om de onderdu i k te weigeren . Red ac teu r K l a a s Smel i k , d ie i n 1979 een u itgever w ist te v inden voor Et t y ’s dagboek tek sten, nadat zijn vader in de jaren v ijf tig en zestig tevergeefs pog ingen daar toe had onder nomen, stelt dat deze keuze een opva llende rol speelt in de beoordeling van Ett y Hillesum a ls persoon. In d ie eva luat ie overheersen globaa l t wee dom ina nte v isies.18 Het eer ste st a ndpu nt is dat Et t y u it sol ida r iteit met haa r Joodse lotgenoten de onderduik weigerde en naar Westerbork ging. Vanuit deze v isie wordt Ett y de rol va n een soor t ‘heilige’ toegedicht, of zelfs een ‘ma r telaa r ’ . Hier tegenover stelt Smelik het st a ndpunt va n publiciste Henr iët te Boas Haa r idee was dat Et t y er ju ist a l les aa n deed om depor t at ie en ver niet ig ing te ont lopen. Haa r g rote liefde, de psychochiroloog Ju lius Spier, was overleden op 15 september 194 2 . Om da n toch nog beteken is aa n haa r eigen leven te geven koos Et t y voor Westerbork . Volgens Boas was er da n ook geen spra ke va n hei l igheid, maa r eerder va n egocent r ische mot ieven.
Smelik a na lyseer t beide v isies om Et t y ’s keuze in perspect ief te plaatsen, aa ngezien beide st a ndpu nten gebaseerd zijn op uitspra ken va n Et t y zelf. Er zijn d r ie za ken d ie een rol spelen bij de beschouw ing va n Et t y ’s mot ieven om n a a r Westerbork te ga a n . Ten eer ste zag ze het a l s een pl icht om i n Westerbork zo la ng mogelijk de rol va n ‘sociaa l werk ster ’ te k u nnen ver v u llen. Een t weede reden d ie Smel i k noemt , is het morele bez waa r tegen de onderdu i k . Et t y sch reef het volgende daa rover : ‘En ieder, d ie zich zel f nog w i l redden en d ie toch wel weten k a n, dat, wa n neer h ij n iet gaat, daa r voor een a nder in de plaat s moet gaa n’.19 Onderdu i ken betekende volgens haa r dat een a nder plaat s ver va ngend op t ra nspor t moest . Dit ha ng t sa men met het verei ste a a nt a l men sen d at va nu it het R SH A werd va stgesteld voor depor t atie. Dat dit aant a l zo belang r ijk was, had te ma ken met de capaciteit va n de k a mpen in het Oosten. Te wein ig mensen op t ra nspor t zorgde voor een st ag nat ie in de Endlösung, maa r te veel mensen was ook onver st a nd ig, wa nt da n zouden de k a mpen te vol ra ken 20 Naast deze morele over t u ig ing om n iet onder te du i ken, w ijst Smel i k op een derde verk la r i ng , na mel ijk dat er bij Et t y spra ke wa s va n een gevoel va n my s t ieke lot s verbonden heid . Het g i ng om een gemeen sch appel ijk lot, een Ma ssen schicksal dat de Joden t rof en volgens Et t y mocht je je daa r a l s i nd iv iduele Jood n iet a a n ont t rek ken; d it zou i m mer s de onderl i nge sol ida r iteit verbreken. Dit st a ndpu nt k a n door recent onder zoek va n neerla nd ica en sch r ijf ster Bet t i ne Sier t sema worden genua nceerd . Zij bracht na mel ijk aa n het licht dat Et t y sa men met ver zet sma n Ies Spet ter mogel ijk
bet rok ken wa s bij k i nder smok kel u it k a mp Westerbork . 21 Dit i mpl iceer t dat Et t y haa r over t u ig i ng over een gedeeld lot wa a r je je n iet a a n mocht onttrek ken mogelijk heef t aangepast of dat zij tot de conclusie was gekomen dat k i nderen d it gemeenschappel ijk lot n iet hoefden te onder gaa n a ls er voor hen toch een u it weg bestond.
Neerla nd ica Ma r ja Clement gaat nader in op de bijzondere f i losof ischrel ig ieu ze en spi r it uele redenen voor Et t y ’s keu ze het lot te w i l len delen . Het ga at volgen s Clement om het meed ragen en delen va n het leed va n haa r medemens, het verd r iet va n de a nder doorleven en het op d ie ma n ier d ragel ijker ma ken voor d ie a nder. Et t y ziet voor zich zel f een rol weg gelegd in het col lect ief door ma ken va n het Joodse lot . 22
In dit boek wordt Ett y ’s keuze om niet onder te duiken en naar Westerbork te gaan opnieuw tegen het licht gehouden en geana lyseerd vanuit de aan de sociale wetenschappen ontleende ter m agency, een beg r ip dat niet eenduidig wordt gedef i n ieerd en bi n nen ver sch i l lende d iscipl i nes wordt toegepa st Tegelijker tijd is het begr ip zeer behulpzaam om meer inzicht te k r ijgen in het gedrag en handelen van mensen in omstandigheden waar in v r ijheid minder va nzelfsprekend was en werd ingeperk t . In de contex t va n d it boek bet ref t het de agenc y van de Joden binnen de nazibeg renzing en in het bijzonder de agenc y van Et t y Hil lesum. Het agenc y-concept f ungeer t a ls sleutel om beter te k u n nen beg r ijpen hoe Et t y zich ont w i k kelde va n een on zekere v rouw die k a mpte met een ‘Verstopf te Seele’ , zoa ls zij dat omschreef, tot een v rouw d ie zel f vor m en beteken is ga f aa n haa r leven en haa r lot .
Het beg r ip agenc y nader u itgelegd
A ls sociolog isch beg r ip raa k te agenc y in 1963 in z wa ng door het werk va n de Br it se sociaa l-h istor icu s en socia l ist Edwa rd Pa l mer Thompson (192 41993).23 Hij deed onder zoek naa r het a rbeider sbew ust zijn, dat volgens hem een d i rec t en log i sch u it vloei sel wa s va n de log ic a va n het k apit a l i sme. Va nu it d ie relat ie legde h ij de nad r u k op het bela ng va n human agenc y en de ref lec t ie d a a rop. Het beg r ip k reeg va na f Thompson s i nt roduc t ie een steeds prom inenter plek bin nen de socia le wetenschappen.24
A ls a na ly t isch concept wordt agenc y veelv u ld ig toegepa st bi n nen versch i l lende d iscipl i nes, waa ronder a nt ropolog ie, pol it icolog ie, sociolog ie, ps ycholog ie en in de geschiedwetenschap. Zoa ls vaa k gebeu r t, veroorzaa k t popu la r iteit va n een bepaa ld beg r ip poly sem ie, stelt de Zweedse sociaa lantropoloog Gudr un Dahl.25 Door toevoeging van de betekenis van het begrip ‘facu lteit ’ k r ijg t agenc y een aa ngepaste def i n it ie: agenc y a ls het ver mogen
(i n per sonen en d i ngen) wa a rdoor iet s wordt gecreëerd of ged a a n . Da h l leg t u it dat d it de dubbel zi n n ig heid va n het beg r ip agenc y weergeef t: het ver w ijst zowel naa r het mensel ijk ver mogen en de w i l om v r ij te ha ndelen a ls naa r het ef fect ief invloed hebben op de wereld.
L i ng u ïst isch en sociaa l- cu lt u reel a nt ropoloog L au ra M. A hea r n bek r it iseer t de w ijze waa rop agenc y door academ ici is geconcept ua l iseerd en toegepa st . Z ij w ijst er net a l s Da h l op d at het beg r ip som s te beperk t of te si mpl ist isch wordt voor gesteld: agenc y om sch reven a ls v r ije w i l of a ls verzet, dan wel a ls een sociaa l-cu lt ureel bepaa ld ver mogen om te handelen.
Dergelijke def inities laten andere belang r ijke aspecten buiten beschouw ing. A hear n geef t aan dat het belangr ijk is rekening te houden met de taalkundige aspecten van het beg r ip Het gaat namelijk om wat mensen zeggen en doen In de toepassing va n het beg r ip in de h istor iog ra f ie over de Sjoa komt deze complex iteit ook aa n het l icht . Dit geldt n iet a l leen voor de ver sch i l lende beteken issen d ie aa n het beg r ip agenc y worden toegekend, maa r ook voor de w ijze waa rop agenc y door de slachtof fer s in de pra k t ijk werd toegepast . Het i n de pra k t ijk brengen va n agenc y v i ndt pla at s i n de conte x t va n de socia le omgev ing en wordt gevor md door socia le relat ies en instel lingen. 26
In een ma nifest dat in het Jiddisch en Hebreeuws in 194 2 in het get to va n Vi l n ius was opgesteld, r iep de auteu r, Abba Kov ner, op tot ver zet tegen de nazi’s: ‘Laat ons niet a ls schapen naa r de slachtba n k geleid worden!’27 In het get to van Warschau k lon k deze oproep eveneens en werd door de leden van de ZOB, Zydowska Organizacja Bojowa – Je wish Fighting Organisation, geprocla meerd. In het beroemde Wa r schau-get to -dagboek va n de Pools-Joodse h istor icus Em ma nuel R ingelblu m stelt deze de v raag:28 ‘ Waa rom stonden w ij onszel f toe om a ls schapen naa r de slachtba n k te worden geleid? ’29
Ook i n de wetenschappel ijke l iterat uu r over de Sjoa, d ie i n de ja ren na de oorlog op ga ng k wa m, wa s d it een element a i r v ra agst u k . Het bet ref t de tegen s tel l i ng t u s sen ener z ijd s de pa s sie ve Jood se sl achtof fer s en de ac t ieve ver zet sst r ijder s. Histor ica Eva Moraa l gaat i n haa r d isser t at ie ‘Al s i k morgen niet op t ran spor t ga , ga i k ‘s a vond s naar de re vue ’ speci f iek i n op de agenc y va n de Joodse bevol k ing in k a mp Westerbork 30 Via u it voer ig bron nenonder zoek breng t zij i n beeld hoe het leven i n Westerbork werd er va ren en op wel ke ma n ier de Joodse k a mpingezetenen ver zet pleegden of ju ist n iet . Ze herkent i n de door haa r onder zochte egodoc u menten de spa n n i ng t u s sen ‘ ver zet ’ en ‘ pa s siv iteit ’ . Mor a a l leg t u it d at het voor de auteurs van egodocumenten zelf a l lastig was om verzet en passiv iteit helder a f te ba kenen; voor de lezer roept d it v ragen op a ls: Wa n neer is iet s ver zet? Wat moet onder pa ssiv iteit worden ver st a a n? Is het n iet onderdu i ken of vluchten ook een vor m va n passiv iteit?
Et t y werd ook met d it v raagst u k gecon f ronteerd. Zij had zelf de over t u ig ing zich n iet aa n het lot te w i l len ont t rek ken. Vr ienden in haa r omgev ing meenden d at Et t y moest h a ndelen, iet s moest doen voor zich zel f, en ze noteerde daa rover in haa r dagboek : ‘ Velen ver w ijten m ij onver sch i l ligheid en passiv iteit en zeg gen, dat i k me zomaa r overgeef. En zeg gen: ieder, d ie u it hu n k lauwen k a n bl ijven, moet dat proberen en is dat ver pl icht ’ . 31 Et t y voelde zich echter in n iema nds k lauwen. Zij voelde zich geborgen in Gods a r men en meende dat zij dat overa l zo zou er va ren. In A msterda m achter ha a r bu reau, i n een k a le k a mer i n de Jodenbuu r t of i n een a rbeid sk a mp met SS -bewa k i ng.32 L ater in Westerbork werd de t weest r ijd t ussen passief ondergaa n en act ief iet s doen voor haa r nog pra ngender. Ze sch r ijf t in een br ief aan Han en anderen in A msterdam op indr ingende w ijze over de avond voora fgaa nd aa n de t ra nspor t nacht:
‘ M a a r i k ga v a n n ac ht a l le babie s a a n k le den en mo e der s k a l mer end toespreken en dat noem i k da n “helpen”, i k zou me h ier bijna om k u nnen ver vloeken, we weten toch, dat we on ze zieken en weerlozen gaa n pr ijsgeven aa n honger, aa n h it te en kou en onbeschut heid en verdelg i ng en we k leden ze zel f aa n en geleiden ze naa r de k a le beestenwagens, a ls ze n iet k u n nen lopen, da n maa r op bra nca rds. Wat gebeu r t er h ier toch a llemaa l, wat zijn dat voor raadselachtigheden, in wat voor een nood lottig mech a n i sme z it ten we ver st r i k t? We k u n nen d it n iet a f doen met de woorden, dat we a l lemaa l la f zijn. En zo slecht zijn we toch ook n iet . We st aa n h ier voor d iepere v ragen.’33
Volgens Moraa l is agenc y een nut t ig ana ly t isch concept om deze worsteling in het schr ijven over verzet en passiv iteit te du iden.34 Ik deel Moraa ls v isie. De toepassi ng va n het concept agenc y maa k t het mogel ijk om het ged rag en ha ndelen va n Joodse slachtof fer s los te zien va n een categor ische indel i ng wa a rbij ener z ijd s het held h a f t ige ver zet en a nder z ijd s het idee va n passieve slachtof fer s wordt genua nceerd. Het toont ju ist de mogel ijk heden d ie mensen hadden om vor m en beteken is aa n hu n leven te geven bin nen na zibeg ren zing.
De Oosten r ijk se ps ychot herapeut en k a mpoverlevende V i k tor Fra n k l (1905-1997) meende dat een mens onder alle omstandigheden de v r ijheid had om betekenis aan het leven te geven. In zijn boek De zin van het bestaan: Een ps ycholoog beleef t het concent ratiekamp en een inleiding in de logotherapie35 , refereer t Fra n k l aa n een u it spraa k va n de f i losoof Fr ied r ich Niet zsche: ‘Hij die een reden tot leven heef t, kan v r ijwel a lle levensomstandigheden verdragen’.36 Fra n k l, a ls oog get u ige, zag dat een aa nt a l va n zijn medegeva ngenen
deze uitspraa k bevestigden. De omstandigheden in de kampen zorgden voor ont w r ichting. Toekomstplannen en a lles wat ver trouwd was, werd hen in de k a mpen ont nomen, maa r wat de geva ngenen nog rest te, was de menselijke v r ijheid om de eigen houd ing te bepa len tegenover de omst a nd igheden en zel f keu zes te ma ken.37
De A mer ik aa nse histor icus Law rence La nger (1929 -2024) is het niet eens met Frank l. Hij stelt dat in een kamp als Auschw itz het nor male morele leven a f wezig wa s en beg r ippen a ls autonom ie, moed en keu ze n iet br u i kbaa r wa ren i n d ie om st a nd ig heden en een heel a ndere lad i ng k regen . Er v iel immers niets te k iezen voor de slachtof fers; zij zaten geva ngen in de wereld va n wat h ij omsch r ijf t a ls de ‘choiceless choice’.38 Ter i l lust rat ie ver w ijst h ij naa r een moeder met d r ie k inderen d ie va n de na zi’s te horen k reeg dat zij een k i nd mogel ijk kon redden va n execut ie. Zij mocht k iezen wel k k i nd . L a nger v ra ag t zich a f wat h ier d a n de keu ze is: ‘[…] what civ i l i zed m i nd cou ld consider t h is a n exercise of mora l choice […]’.39 Een morele keu ze in Auschw itz was volgens Langer betekenisloos en hij ont kent de mogelijk heid d ie de k a mpi ngezetenen hadden om zich a ls ‘mora l agent s’ te ged ragen . In de int roduct ie va n zijn boek, Admit ting the Holocau st, l icht L a nger zijn v isie a ls volg t toe:
‘ I f t he Holoc au st ha s t aug ht u s a ny t h i ng , it is t hat we were ot her t ha n we bel ieved, ma ster s of neit her t i me nor space. Depor tees were forced i nto zones of con f i nement void of a f ut u re, host ages on ly to deat h. Na zi Ger ma ny demoted it s v ic t i ms to t he ra n k of less-t ha n-hu ma n, t u r n i ng t hem aga i nst t hei r w i l l i nto bei ngs who fou nd t hat choice was of ten a n illusion A r med w it h t he weapons of hindsight and foresight, t hose outside t he net st i l l d id l it t le to t hwa r t t he cat ast rophe or help ot her s to vau lt it s ba r r icades i nto a secu rer doma i n. They, too, lost cont rol over t i me a nd space Discou raged by t hese fa i lu res, we cont i nue to resist t hei r i mpor t by g roping for ways to cha nge t hem into l im ited ver sions of success. The resu lt i s a per si st i ng my t h about t he t r iu mph of t he spi r it t h at color s t he d isaster w it h a ros y t i nge a nd helps us to ma nage t he u n i mag i nable w it hout hav i ng to look at it s na ked a nd ugly face.’40
L a nger w ijst de v isie va n Fra n k l stel l ig a f. Fra n k l meende im mer s dat een men s onder a l le om st a nd ig heden de v r ijheid h ad om beteken is a a n het leven te geven, zel fs in een ver n iet ig ingsk a mp. L a nger stelt dat Fra n k l ten on rechte een scheid i ng aa nbreng t t u ssen men sen d ie zich i n Au schw it z a ls ‘hei l igen’ ged roegen, de moraa l hoog w isten te houden en mensen d ie zich a ls ‘ va rkens’ ged roegen. La nger v indt dit een a rbit ra ire en misleidende
i n l E i d i n g 25
scheiding. Hij meent dat Frank l de er varing van het ver nietigingskamp in zijn eigen wereldbeeld w i l opnemen, om de gebeu r ten issen in d ienst te stel len va n zijn eigen ged rags-t heor ie dat een mens beide mogel ijk heden i n zich heef t en wel ke het wordt a f ha ng t va n keu zes en n iet va n omst a nd igheden.
Volgens L a nger moest Fra n k l heel wat bew ijzen negeren om zijn beeld va n de mens in de ver niet ig ingskampen a ls een persoon met zelf beschik k ing te bescher men. 41 Over Ett y schreef Langer dat voor haar de reis van Westerbork naar Auschw itz een ‘manageable cha llenge’ was. Hoe had zij anders kunnen opsch r ijven dat zij haa r leven met de dood a ls rea l iteit had ver r u i md en zo een echt leven kon leiden. L a nger ver volg t met te stel len dat Et t y zich door haa r favor iete sch r ijver s l iet inspireren: ‘she a l lowed t he vocabu la r y of ma r t y rdom to sh ield her m ind f rom t he siege of l iqu idat ion’ 42
Volgen s de A mer i k a a n se ps ychoa n a ly t ic u s Pau l Ma rc u s betekent de ont ken n i ng v a n L a nger om de k a mpi ngez et enen a l s ‘ mor a l a gent s ’ t e beschouwen ook de ont ken n ing va n hu n agenc y – wat Ma rcus omsch r ijf t a ls de mogel ijk heid om te ha ndelen in de wereld. Ma rcus deelt de v isie va n L a nger a l ler m i n st en ver w ijst n a a r overlevenden a l s P r i mo L ev i en El ie Wiesel om aan te tonen dat – hoewel de keuzes in de kampomstandigheden ex treem moeilijk waren – zij a ls ‘mora l agents’ stand hielden in Auschw itz.43 Et t y Hi l lesu m zou h ier, naast a nderen, aa n toegevoegd moeten worden. Zij overleefde n iet, maa r h ield wel st a nd.
Een begrip dat als sterke uitingsvor m er van samenhang t met agency, is het Hebreeuwse amidah. De Israëlische histor icus en Holocaust-onderzoeker Yehuda Bauer bespreekt dit beg r ip in zijn monog raf ie Rethinking the Holocaust u it 2001. In t wee hoofdst u k ken gaat h ij in op het Joodse ver zet . Hij stelt dat zijn eerdere def init ie daar van niet langer houdbaar is. Hij omschreef verzet na mel ijk a ls ‘a ny g roup ac t ion con sciously t a ken i n opposit ion to k now n or su r m ised law s, ac t ion s or i ntent ion s d i rec ted aga i n st t he Jew s by t he Ger ma ns a nd t heir suppor ters’. 44 Deze u it leg acht h ij te beperk t, omdat het indiv iduele verzet (gewapend en ongewapend) a ls uitdr u k k ing va n de v r ije w i l daa r in bu iten beschouw ing bl ijf t . Het ver zet va n ind iv iduen is volgens hem echter een last ig onder wer p, wa nt wat moet nu precies a ls een daad va n ver zet beschouwd worden en wat va lt erbu iten? De Hebreeuwse ter m amidah is volgens Bauer een v r ijwel onmogelijk te ver talen begr ip. De in deze contex t letterlijke betekenis ‘opstaan tegen’ omvat niet de diepere betekenis er va n. Voor Bauer behelst a mida h zowel gewapend a ls ongewapend verzet, maa r slu it pa ssief ver zet u it , omdat het v r ijwel on mogel ijk is ver zet echt pa ssief te plegen. In zijn v isie k a n a m ida h ver w ijzen naa r u iteen lopende acties: smok kelen van voedsel in de get to’s; zelfopof fer ing binnen de familie om verhonger i ng te voorkomen; ont plooi i ng va n c u lt u rele, rel ig ieu ze en
pol it ieke ac t iv iteiten om de moraa l hoog te houden; het werk va n a r t sen, ver pleegk u nd igen en lera ren; gewapende of ongewapende ver zet sdaden.
In de bu ndel Agenc y and the Holocau st u it 2020 wordt agenc y t ijdens de bezetting in Europa vanuit verschillende perspectieven – daders, slachtof fers, en mensen die de Joden bijstonden – benaderd. Thema’s als religie, identiteit, gender en seksualiteit, jeugd, onder w ijs, vluchtelingen en her inner ing komen aa n bod. Zo besch r ijf t I la na Of fenberger hoe een Tsjech ische fa m i l ie hu lp k reeg va n hu n buu r ma n, Joseph Flou ma, d ie spu l len va n het gezin verborg en zo een f rag ment va n hu n leven bewaa rde. 45 Dit behoud is een vor m va n agenc y. Sa ra h M . Cu sh ma n ga at speci f iek i n op sek su a l iteit en sek sueel geweld in het v rouwenkamp van Auschw itz-Birkenau in relatie tot agenc y. 46
Zij stelt dat som m ige v rouwen ‘sex ua l agenc y ’ i n zet ten a ls m iddel om te overleven. In bepaa lde geva l len was het zoeken naa r sek sueel plezier een zekere vor m va n behoud op l icha mel ijke integ r iteit, ju ist op een plek waa r f ysieke u it roeiing het doel was. 47 De a r t ikelen in deze bu ndel laten zien dat agenc y vele aspecten behelst en zich in verschil lende vor men manifesteer t.
Et t y get u ig t tot aa n haa r laat ste ber icht u it de r ijdende t rein wat agenc y inhoudt en dat gaat verder dan enkel het maken van keuzes of het nemen van act ies. Het gaat ook om de processen d ie aa n keu zes en act ies voora fgaa n. Den k w ijzen, intent ies en houd ingen ma ken deel u it va n agenc y.
I k w i lde ju ist d ie achterl ig gende mecha n ismen in Et t y ’s keu ze om naa r Westerbork te ga a n en de onderdu i k te weigeren a a n het l icht brengen, dus achter haa r keu ze k ijken. I k maa k daa rom – om te voorkomen dat i k in de h ierboven besch reven categor iser ing ver va l of ju ist in simpl i f icer ing va n het beg r ip – gebr u i k va n de agenc y-leer va n de A mer i k aa ns- Ca nadese ps ycholoog en g rond leg ger va n de socia a l- cog n it ieve leer t heor ie A lber t Ba ndu ra (1925-2021). Hij geef t de volgende def i n it ie va n agenc y :
‘Agenc y embod ies t he endow ment s, belief s ystems, self-reg u lator y capabilit ies a nd dist r ibuted st r uct ures a nd f unct ions t hrough which persona l inf luence exercised, rat her t han residing as a discrete entit y in a par ticular place The core feat u res of agenc y enable people to play a pa r t i n t hei r sel f- development, adapt at ion, a nd sel f-renewa l w it h cha ng i ng t i mes.’48
Een per soon met agenc y omsch r ijf t h ij a ls volg t:
‘ To be a n agent is to i n f luence i ntent iona l ly one’s f u nc t ion i ng a nd l i fe circu mst a nce. People a re sel f-orga n izing , proact ive, sel f-reg u lat ing , a nd sel f-ref lect ing. They a re not simply on looker s of t heir behav ior. They a re cont r ibutor s to t hei r l ife ci rcu mst a nces, not just product s of t hem.’49
In Bandura’s theor ie kenmerkt een agent zich dus als iemand die intentioneel invloed u itoefent op zowel het eigen f u nct ioneren a ls de omst a nd igheden waa r in h ij of zij zich bev indt . Mensen creëren n iet a l leen hu n omst a nd igheden, maa r d ragen er ook aa n bij.
Vanuit deze benadering meen ik agency te kunnen omschr ijven of ver talen met het beg r ip eigenaarschap. In Et t y ’s tek sten is nauwgezet te volgen, door m iddel va n close-read ing , hoe zij zich ont w i k kelde va n een v rouw d ie aa n de ha nd genomen w i lde worden door haa r t herapeut Ju l iu s Spier tot een v rouw d ie zel f bepaa lde hoe zij haa r leven en lot vor mga f. Het gaat over de autonom ie va n Et t y ’s den ken, ha a r eigen houd i ng bepa len tegenover de ver volg ing , haa r keu ze om bij de Joodse R aad te werken, zich over te laten plaatsen naar Westerbork om gehoor te geven aan haar wens k roniek schr ijfster va n haa r t ijd te worden en haa r non- con for m ist ische leven sst ijl . De keu ze d ie Et t y ma a k t om v r ijw i l l ig na a r Westerbork te ga a n en da a r a l s medewerk ster va n de Jood se R a ad ha a r medemen s bij te st a a n – zij had namelijk de mogelijk heid om onder te duiken – beschouw ik a ls een uiterste vor m va n haa r eigenaa r schap, haa r u lt ieme ver weer tegen het na zisme.
Indeling va n dit boek
In d it boek wordt een d r iedel ige, goeddeels ch ronolog ische per iod iser i ng geha nteerd d ie u it Et t y ’s tek sten is a fgeleid . Et t y besch r ijf t op bepa a lde momenten i n ha a r d agboek d at zich een kenter i ng heef t voor ged a a n i n h a a r ont w i k kel i ng , i n h a a r ge voel sle ven, i n h a a r spi r it u a l iteit en i n de oorlogsom st a nd ig heden . Het z ijn over ga ngsmomenten d ie een n ieuwe belev ing of er va r ing va n de rea l iteit in lu iden. Uiteraa rd zijn scheidsl ijnen i n werkel ijk heid nooit zo st r i k t ; bepa a lde ont w i k kel i ngen en gedachten k u nnen el k aa r overlappen en ter ugkeren. Daa r naast ver w ijst Et t y geregeld n a a r momenten d ie voor h a a r bela ng r ijk wa ren of k ijk t z ij ju i st voor u it i n de t ijd . Een ch ronolog i sche i ndel i ng bleek evenwel adequ a at om het ont w i k kelingsproces va n haa r agenc y te besch r ijven en daa raa n st r uct uu r te geven.
Na eerst het biog ra f isch hoofdst u k, st aat in het eerste deel Et t y ’s ont w ikkeling om innerlijk v r ij te worden centraa l, een proces waar in de psychochiroloog Ju lius Spier een cr ucia le rol speelde. Deze eerste fase, die zich afspeelt t ussen 8 maa r t 194 1 – de dat um waa rop zij aa nva ng t met het bijhouden va n haar dagboek – en 15 febr uar i 194 2 beschouw ik a ls de per iode waar in zij het f undament legde om haar agenc y te ontplooien en vor m te geven. In dat jaar ontdoet zij zich zel f va n wat zij omsch r ijf t a ls ‘k lein mensel ijke gevoelens’.
Zij t racht a f te rekenen met haa r ‘Seeli sche Verstopf ung ’ en v indt a ls v rouw steeds meer een eigen omga ng met de socia le convent ies va n haa r t ijd. Ook ont w i k kelt Et t y i n deze ma a nden steed s meer ha a r eigen vor m om zich l itera ir u it te d r u k ken. In dezel fde per iode ont w i k kelt ze een geheel eigen omga ng met ‘ha a r ’ God . ‘ Ha a r ’ God en een eigen omga ng , omdat zij een mu lti-inter pretabel godsbeeld hanteer t door haar tek sten heen, een God die va n rol w isselt naa r gela ng Et t y ’s gemoedstoest a nd en de omst a nd igheden waa r in zij verkeer t . Het woord God (Et t y v indt d ie aa ndu id ing soms maa r pr i m it ief ) zien we steeds va ker ter ug keren i n haa r tek sten. Tegel ijker t ijd is God ook de d iepste bron in haa r zel f, is God k wet sbaa r en is ieder mens verant woordelijk voor God. De ont w ik keling van haar agenc y loopt para llel aa n haa r rel ig ieu ze ont w i k kel i ng en is daa r tegel ijker t ijd ook een u it i ng va n. Et t y bepaa lt im mer s haa r eigen omga ng met God. I n het t weede deel st a at Et t y ’s agenc y i n rel at ie tot de bu itenwereld, de ver volg ing en de omst a nd igheden va n de Joden cent raa l. Deze t weede fase beg int op 16 febr ua r i 194 2 met het v ijfde dagboekca h ier, waa r in zij in de open i ngspa ssage sch r ijf t over ‘de i n nerl ijke ver wor ven heden va n d it ja a r ’.50 Et t y houdt d a n i n m iddel s bijna een ja a r een d agboek bij en ha a r ver wor venheden leer t zij steeds meer toe te passen, vooral ook op momenten dat het haa r m inder goed gaat . Het is ook de per iode waa r in de a nt isem it ische maat regelen een vlucht nemen, en na de Wa n nsee-con ferent ie va n 20 ja nua r i 194 2 het doel va n de nazi’s steeds zichtbaa rder werd. Et t y get uig t in deze maa nden va n haa r ona f ha n kel ijke geest en haa r eigen v isie op de contou ren va n het t ijdsgew r icht waa r in zij leef t . Zij bewaa k t de autonomie van haar denken, haar geestelijk leven, maar ook hoe zij zich verhoudt tot de bu itenwereld, haa r v isie op het lot en de omga ng met de ver n iet ig ing en de dood. Zo k iest Et t y er voor om zorg te d ragen voor est het ische er va r ingen, zel fs of ju ist i n t ijden va n ver volg i ng , de d i ngen met hu mor te benaderen en voora l act ief de haat in zichzelf te best r ijden. Ook de ma rker ing va n het Jood-zijn, de gele ster d ie de Joden i n Nederla nd i n het voor jaa r va n 194 2 zichtbaa r op hu n k led ing moesten d ragen, t rad Et t y op geheel eigen w ijze tegemoet Het wa s deze u iterl ijke i nperk i ng va n de Jood se agenc y – d ie ident iteit werd nu ook zichtbaa r door de na zi’s opgelegd – waa r Et t y haa r eigen omgang mee vond. Zij beschreef hoe deze nieuwe maatregel poëtische gevoelens bij haa r opr iep. Ze wa s zich bew ust va n de beteken is va n deze n ieuwe verorden ing , maa r er voer de maat regelen op haa r eigen ma n ier.51 A ls eind ju n i 194 2 de depor t at ies worden aa ngekond igd en de ver n iet ig ing rea l iteit wordt, is Et t y in st aat om, op 27-ja r ige leef t ijd, de ver n iet ig ing en het l ijden dat da a rbij hoor t een pla at s te geven, te ra ngsch i k ken i n ha a r leven.52 Wel v raag t zij zich af of dit en kel t heor ie is, nog niet getoetst aa n de
praktijk, maar dat geloof t zij niet meer, het lijden er vaar t ook zij inmiddels en ze besch r ijf t haa r lichaa m en de pijn va n de bla ren onder haa r voeten door het vele lopen. Het openbaa r ver voer was voor Joden im mer s verboden.53
Het derde deel va n dit boek gaat in op de per iode die op 3 ju li 194 2 beg int en ei nd ig t met de l a at ste g roet d ie Et t y op een post k a a r t sch r ijf t en op 7 september 1943 u it de depor t at iet rei n naa r Au schw it z-Bi rkenau wer pt . Op d ie derde ju l idag in 194 2 , v r ijdagavond om ha l f negen, sch r ijf t Et t y dat zij een nieuwe zekerheid onderda k moet geven in haar leven. De ondergang en ver n iet ig ing zijn nu rea l iteit voor haa r en zij moet op een n ieuwe toon verder.5 4 Zij w i l dat zo goed, vol led ig en over t u igd mogel ijk leven, tot haa r laat ste ademtocht; d iegenen d ie na haa r komen hoeven da n n iet opn ieuw te beg in nen en zu l len het ook n iet zo moei l ijk hebben en zo v raag t zij zich a f: ‘Is dat ook n iet iet s doen voor het nageslacht? ’55
In deze per iode maakt Ett y de keuze om eerst voor de Joodse Raad te gaan werken, ver volgens v raag t zij over plaat sing aa n naa r het doorga ngsk a mp, omdat zij iet s w i l doen voor haa r Joodse medemens en de gesch ieden is w i l vast leg gen. De mogel ijk heid om onder te du i ken slaat zij a f. Et t y was zich bew ust va n de consequent ies d ie haa r keu ze met zich meebracht en toch maa k te zij d ie keu ze. Zij w ist dat het nood lot haa r wacht te en h ield, naast een sprankje hoop, er nstig rekening met de realiteit van een naderende dood.
Met tussenpozen verbleef zij tussen 30 juli 194 2 en 6 juni 1943, tot aan haar def i n it ieve ver t rek, in Westerbork . Daa r op de heide was Et t y in st aat om haa r eigen koer s te bepa len, vor mgeefster va n haa r eigen lot te worden en te get u igen va n haa r agenc y en dus het eigenaa r schap over haa r leven voor een t ijd la ng te behouden. Op 6 ju n i 1943 werd haa r verbl ijf in Westerbork def i n it ief; op 5 ju l i 1943 ver v iel de bijzondere st at us va n de medewerker s van de Joodse R aad en daar mee werd Et t y een ‘gewone’ kampingezetene. In het k a mp, zo get u ig t zij in haa r dagboek tek sten en br ieven, gaat zij zoveel mogelijk haar eigen gang en probeer t anderen tot steun te zijn. Daar naast is haa r sch r ijven, het vast leg gen va n de m isdaad, een u it ing va n haa r agenc y. Et t y ’s dagboek tek sten en br ieven ont hu l len de mensel ijke ver mogens om agenc y in te zet ten in een per iode waa r in de na zi’s ju ist a l les deden om de agenc y van de Joden tot nul te reduceren. Vanuit het agenc y-concept kunnen Et t y ’s nagelaten tek sten worden herlezen, daa r mee een wat onderbel ichte k a nt va n Et t y bloot leg gend: Et t y a ls ac t ieve, ha ndelende en doelger ichte v rouw d ie het eigenaa r schap over haa r leven en lot in eigen ha nd na m.
Et t y ’s agenc y was haa r ver weer tegen de u it roeiingsd ra ng va n de na zi’s, een ver weer dat dank zij de publicatie van haar teksten nog steeds door werkt. Nu, t acht ig jaa r na de oorlog, is Et t y ’s litera ire na latenschap onver m inderd act ueel en inspireer t zij vele mensen wereldw ijd.
Deze u itgave k wa m tot st a nd mede da n k zij f i na nciële steu n va n
Fa m i l iefond s Hu rg ronje
St icht i ng Et t y H i l lesu m Hu is
Hend r i k Mu l ler fond s
Boeken fond s El isabet h Grent / F J A M va n der Hel m
A f beeld i ng om slag: L ot te Bergen
Ont wer p omslag: Ma rg reet va n de Bu rg t
Ont wer p bi n nenwerk : Cr iu s Group, Hu lshout
isbn 978 94 6456 618 5 n ur 681 | 689
© 2025 L ot te Bergen, p/a Uitgever smaat schappij Wa lbu rg Per s, Zut phen © 2025 Uitgever smaat schappij Wa lbu rg Per s, Zut phen
w w w wa lbu rg per s.n l
A l le rechten voorbehouden . Niet s u it deze u itgave mag worden ver veelvoud igd, opgeslagen i n een geautomat iseerd gegevensbest a nd, of openbaa r gemaa k t , i n en ige vor m of op en ige w ijze, het zij elek t ron isch, mecha n isch, door fotokopieën, opna men of en ige a ndere ma n ier, zonder voora fgaa nde sch r i f tel ijke toestem m i ng va n de u itgever.
Zoveel mogel ijk is get racht de event uele recht hebbenden va n de a f beeld i ngen te achterha len
Recht hebbenden d ie i n d it verba nd n iet zijn benaderd wordt ver zocht zich met de u itgever i n verbi nd i ng te stel len
Etty Hillesum, een Joodse vrouw en auteur van een beroemd dagboek uit de tijd van de Holocaust, koos er bewust voor om niet onder te duiken. In plaats daarvan werkte ze voor de Joodse Raad en liet ze zich zelfs vrijwillig overplaatsen naar doorgangskamp Westerbork. Lang is de persoon van Etty Hillesum begrepen volgens een heersend beeld dat Joden tijdens de Holocaust passief hun ondergang tegemoet gingen. In dit boek nuanceert Lotte Bergen dat beeld ingrijpend. Ze laat zien hoe Hillesum haar leven, ondanks de toenemende onderdrukking, actief vormgaf. Bergen analyseert de dagboeken en brieven van Hillesum als uitingen van agency (eigenaarschap): ze wilde iets betekenen voor haar lotgenoten en een getuige van haar tijd worden.
Dit boek laat zien hoe Hillesum haar innerlijke vrijheid ontwikkelde. Haar daden en geschriften waren een vorm van eigenaarschap die tot op de dag van vandaag inspireren als een krachtig verweer tegen het nazisme.
Lotte Bergen promoveerde in 2022 aan de Universiteit Utrecht op onderzoek naar het werk van Etty Hillesum. Ze is directeur van het Etty Hillesum Huis in Middelburg en daarnaast werkzaam als docent geschiedenis en burgerschap. 9 789464 566185
www.walburgpers.nl