Onderzoeksrapport Erfgoed waarderen. Hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen Deel 2 Waarderingskader Agentschap Onroerend Erfgoed
COLOFON TITEL Erfgoed waarderen. Hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen. Deel 2 Waarderingskader REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 207 AUTEURS Hilde Verboven DANKWOORD Met bijzondere dank aan Julien Cannaerts voor zijn feedback, zijn bereidheid informatie te delen en zijn toestemming om de door hem gemaakte voorstellingen van de grondplannen van forten te mogen gebruiken JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Fort van Steendorp De binnenkoer van het in 1914 opgeblazen centraal reduit Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Hilde Verboven agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/354 /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
pagina 2 van 4
Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen
2021
Waarderingskader vesting Antwerpen: fortengordels
Erfgoedwaarden
ERFGOEDWAARDEN Invulling erfgoedwaarde
HISTORISCHE WAARDE
Historische waarde De vesting Antwerpen evolueert en past Fortificatie uit de vesting zich aan de gewijzigde militaire en Antwerpen getuigt van het internationale omstandigheden aan militaire verleden van het land in het bijzonder van de periode toen Antwerpen de rol van nationaal reduit in het defensiebeleid van België vervulde (1850-1947)
17/11/2021
SELECTIECRITERIA Invulling selectiecriteria
WAARDERING Selectiecriteria
Hoog
Relict is representatief voor het ontstaan of de uitbreiding van de binnenste fortengordel van de vesting Antwerpen in de periode: Elementen die afbreuk doen aan de - 1860-1865 (eerste bouwfase) representativiteit van een fort/schans als - 1870-1882 (aanpassingen) relict van ons militaire verleden. - 1906-1914 (omvorming naar veiligheidsomwalling) De buitenste fortengordel: - eerste bouwfase (1878-1893) - vervollediging met betonnen pantserforten (1906-1914) - omvorming naar infanteriesteunpunten of antitankbescherming (interbellum)
Een verfijnd of bijzonder voorbeeld van een bepaald type uit een welbepaalde periode uit de evolutie van de vesting Antwerpen bv. Fort VIII is meer dan de andere representatief voor een fort uit de eerste bouwfase van de binnenste fortengordel, omdat het nadien nooit is aangepast of gemoderniseerd.
Historische gelaagdheid: een relict uit de Representatief vesting Antwerpen kan illustratief zijn voor meerdere periodes.
Is er ooit geweest, maar niet langer aanwezig, bv. omdat het fort of schans slecht bewaard is, of omdat de onderdelen die deze historische gelaagdheid visualiseren, ontbreken. bv. De historische gelaagdheid kan niet meer geduid worden, omdat het forteiland en het gebouwencomplex te zeer aangetast zijn
Het relict draagt de sporen van meerdere fasen en evoluties in de uitbouw van de vesting Antwerpen. De belangrijkste evoluties zijn: - Van open naar beschutte opstelling van artillerie (enkel herkenbaar in binnenste fortengordel). Kantelmoment rond 1870-85. Bv. Zichtbaar aan toevoeging holtraversen of het verschijnen van pantserkoepels. - Toevoeging van versterkte bouwmaterialen: van baksteen naar beton (kantelmoment rond 1870-85) , van beton naar gewapend beton (kort voor 1914). Bv. Zichtbaar aan toevoeging van betonlagen op gewelven, toevoeging van betonnen constructies aan oorspronkelijk bakstenen forten. - Omvorming van forten naar infanteriesteunpunten (enkel herkenbaar in buitenste fortengordel). Kantelmoment in de jaren 1930. Bv. Zichtbaar aan toevoeging van bunkers/abris aan het forteiland.
Een fort dat de sporen van alle periodes en aanpassingen vertoont heeft een hogere waarde omdat het meer dan andere de evolutie van de vesting Antwerpen concretiseert.
Relicten uit sommige fasen van de vesting Zeldzaam Antwerpen hebben minder goed de tand des tijds doorstaan en zijn dus zeldzamer.
Relicten uit de periode van de uitbouw van de binnenste of buitenste fortengordel zijn niet zeldzaam
Zeldzaam zijn relicten uit de vroegste periode van de uitbouw van de vesting Antwerpen.
Fort Sint -Marie is het oudste fort uit de vesting Antwerpen, met name uit de periode tussen de uitbouw van het Verschanst Kamp (1851-52) en de binnenste fortengordel (1860-65) in.
Manier waarop aan het abstracte idee van Herkenbaar het concentrationisme als defensieconcept gestalte wordt gegeven
Reduit of binnenfort ontbreekt in het geval van de forten uit de binnenste fortengordel.
Het forteiland, en in bijzonder het reduit in het geval van de binnenste fortengordel, maakt het abstracte idee van het concentrationisme als defensieconcept uit de periode 18501947 herkenbaar. De geslotenheid van een fort illustreert hoe in die tijd over defensie werd gedacht (concentratie van middelen en mensen op één plek). Het is één van de meest in het oog springende elementen (beeldbepalend) waarmee de forten uit de binnenste fortengordel worden geassocieerd.
Het fort is duidelijk herkenbaar als een zelfstandig opererende eenheid, bv. aan de volledigheid van de omringende vestinggracht, de aanwezigheid van een reduit.
Schade als gevolg van verwijderen/opblazen in de naoorlogse periode. Schade door slopingen in latere fasen, bv. tijdens de Tweede Wereldoorlog voor metaalrecuperatie of de ontmanteling van bunkers boven op de geschutkoepels.
Fort is betrokken geweest bij de aanval van de Duitse troepen tijdens de Eerste Wereldoorlog, maar draagt er de sporen niet van. De fortificatie is niet beschadigd geweest of de oorlogsschade is alweer uitgewist.
Fort/schans heeft schade geleden tijdens de slag om de vesting Antwerpen en draagt er de zichtbare sporen van, bv. Walem, Lier, St-Katelijne-Waver, Koningshooikt, Broechem, Kessel, Duffel, Breendonk en de schansen Dorpveld-Bosbeek, Tallaert. Associatie met een historisch personage uit de wereldoorlogen
Muurschilderingen, opschriften, bunkers of bijgebouwen getuigen van de Duitse bezetting tijdens de wereldoorlogen.
Fort van Breendonk dat tijdens de Tweede Wereldoorlog als gevangenekamp en doorvoer naar de vernietigingskampen is gebruikt Een representatief voorbeeld van een type uit de vestingbouw dat bovendien weinig voorkomt, bv. defensieve dijk; een restant van een omwalling.
Getuigen van de Duitse bezetting tijdens de wereldoorlogen Bij fortengordels gaat het om een specifiek type architectuur, met name militaire architectuur, die schatplichtig is aan de eeuwenlange traditie van de vestingbouw. Een fort moest op zichzelf een belegering kunnen doorstaan, hetzij door artillerie of infanterie; moest verdediging op afstand hebben, maar ook dichtbij; zorgde ook voor de verdediging van de tussenliggende ruimtes (intervals) en had dus een relatie met nabijgelegen forten. Al deze factoren samen bepalen mee de inrichting.
Gemiddeld
Atypische kenmerken voor de periode waarin het relict tot stand is gekomen.
De fortificatie getuigt van de Oorlogsschade aan gebouwen of Herkenbaar betrokkenheid van de vesting Antwerpen aanaardingen toont aan dat het bij de wereldoorlogen fort/schans het mikpunt is geweest tijdens de slag om de vesting Antwerpen (28 sept.10 oktober 1914) in de Eerste Wereldoorlog
Architecturale waarde De fortengordels rond Antwerpen getuigen van een fase in de militaire architectuur, waarbij gedacht werd in functie van vestingen, versterkte bolwerken en kringstellingen.
Laag
Een fortificatie is representatief voor een Representatief fase in de evolutie van de vesting Antwerpen. Globaal genomen is de vesting uitgebreid van het verschanst kamp (geen relicten meer), naar de binnenste fortengordel (vanaf 1855), naar de buitenste fortengordel (vanaf 1878). De fortengordels zijn dus telkens verder van de stad gaan liggen. Doel was Antwerpen aan een bombardement te onttrekken.
Type vestingbouw: Getuigt van de inzichten in hoe op een architecturale manier aan de verdediging vorm kon worden gegeven.
Herkenbaar
Sporen van de Duitse bezetting zijn er nooit geweest, ontbreken of zijn verwijderd. Representatief/zel Het type forten of schansen uit de dzaam binnenste en buitenste fortengordel zijn niet zeldzaam.
Type grondplan: Heeft betrekking op de Representatief plaatsing en de vorm van de onderdelen van een fort binnen het geheel, zowel gebouwen als aardwerken (glacis, wallen). Wijzigingen in het grondplan getuigen van veranderingen in de artillerie en van de manier waarop vestingbouwers daarmee omgingen, bv. wallen die getuigen van de open opstelling van de artillerie in de eerste fase van de uitbouw van de vesting Antwerpen (voor 1880).
ARCHITECTURALE WAARDE
Herkenbaar
Fort met een langere voorgeschiedenis als versterking, dus pre 19de-eeuws.
Het relict is representatief voor een type uit de vestingbouw, zoals een omwalling, bastion, fort, schans, antitankgracht, inundatie. Wallen die getuigen van de open opstelling van de artillerie in de eerste fase van de uitbouw van de vesting Antwerpen (voor Zeldzaam zijn de typologieën schansen van de 1880). Hangt samen met evolutie van de artillerie veiligheidsomwalling, wallen en dijken. De Grote Omwalling uit 1859 die bij de binnenste fortengordel hoort, is met uitzondering van een lunet (Brilschans in Berchem) volledig uit het landschap verdwenen.
De typerende kenmerken van een welbepaald grondplan van een fort/schans/wal zijn niet meer aanwezig bv. Fort van Merksem: bijzonder aan het grondplan van het fort van Merksem was het langgerekte, afwijkende reduit omgeven door een binnengracht. Maar dit is niet meer aanwezig. Het reduit is opgeblazen en de binnengracht gedempt.
Het relict is representatief voor een type grondplan. Het type grondplan van een fort varieert naargelang het gebruikte materiaal, geschut, positie van de caponnière (grachtverdediging). De meeste forten/schansen uit de vesting Antwerpen zijn vertegenwoordigers van het polygonale stelsel. Kenmerkend voor de forten uit de binnenste gordel is de verdediging op de wallen aan de rand van het forteiland. Daar bevinden zich ook de meeste gebouwen zoals het hoofdfrontgebouw, de halve caponnières, de flankeringsbatterijen, enz. Het forteiland zelf is open (als het niet door latere toevoegingen is aangetast) met vrij centraal het reduitgebouw. Bv. Het type gebouwen (caponnière, halve caponnières…) en hun positionering op het eiland en de typische open organisatie van de artillerie op de wallen zijn representatief voor een fort uit de binnenste fortengordel. Bv. Representatief voor het type sperfort (Walem, Lier, Steendorp, Duffel, Schoten, Kapellen). Bv. Representatief voor het type betonnen pantserfort (ten vroegste vanaf 1902)
Bijzondere kenmerken van een fort/schans/wal die dat welbepaalde fort/schans/wal typeren. Aandacht voor varianten, of afwijkingen die een fort bijzonder maken, bv. fort 3 is het eerste fort dat gebouwd wordt en waarvan de bouw het dichtst bij het oorspronkelijke grondplan bleef (escarpmuur); bv. fort 4 bevindt zich op een scharnierpunt van de binnenste fortengordel. Het is het enige fort met een lage batterij in baksteen. Een laat voorbeeld van een fort dat volgens het gebastioneerde stelsel is gebouwd, (bv. fort SintMarie). Een laat voorbeel van een fort dat volgens het type centraal reduit is gebouwd, is het fort van Steendorp. Eveneens bijzonder kenmerkend voor Steendorp waren de droge grachten. De vroegste voorbeelden van het type betonnen pantserforten zijn de prototypes van de forten van Stabroek en St-Katelijne-Waver. Bv. Bijzonder karakteristiek voor het fort van Duffel is de rondlopende onderaardse bakstenen gang vanaf de beide zijden van het keelfront naar de holtraversen. Bv. Fort 4 heeft als enige fort een met gebouwen (gekazematteerde) versterkte lage batterij (Lombaerde 1997, 69).
Aangetast grondplan: Onvolledig. Stukken gesloopt of gedempt. Verschillende onderdelen zijn slecht bewaard. Storende toevoegingen die niets met het oorspronkelijke grondplan of bestemming van het relict te maken hebben. De circulatie is verstoord door het wijzigen van de toegang tot het fort. Fort- of schanseiland is opgesplitst en verkaveld in verschillende percelen.
Het (oorspronkelijke) grondplan is nog leesbaar. Het hoeft niet volledig te zijn. Belangrijkste onderdelen moeten wel bewaard zijn. Bekijk hier zowel gebouwen, aanaardingen en microrelëf, vestinggracht. Wallen en aanaardingen getuigen van de manier waarop militaire gebouwen bomvrij werden gehouden, met name door de dikke gewelven met een robuuste laag aarde te bedekken.
Gaaf bewaard grondplan Geen storende toevoegingen uit de post-militaire periode, bv. voetbalveld. Gaaf bewaard microreliëf Gaaf bewaarde onderdelen van het grondplan Gaafheid van het circulatieplan op het fort (poterne, galerijen) Bv. Fort Merksem: De vestinggracht is uitstekend bewaard, wat uitzonderlijk is voor de forten van binnenste gordel.
Een voorbeeld van een referentiekader voor de walorganisatie op keelfront, zij- en hoofdfront van de bakstenen forten: is meestal onvolledig bewaard en geërodeerd. Vermits de wallen in de bakstenen forten symmetrisch zijn georganiseerd, volstaat een bewaring van de walorganisatie aan één kant van het forteiland. Dat is voldoende om een idee te krijgen hoe van op wallen de omgeving onder vuur kon worden genomen.
Ensemble
De ruimtelijke relaties tussen de elementen in de opbouw van het forteiland zijn verstoord
De elementen uit het grondplan vertonen onderlinge samenhang: Het forteiland vormt een ensemble tussen de gebouwen, de aanaardingen, de vestinggracht, de droge gracht, (contr)escarp, het glacis. Forteiland als ensemble, inclusief glacis, vestinggracht, gekasseide toegangsweg Voor restanten van omwallingen geldt in het bijzonder de samenhang tussen schans of caponnière met een gracht, wal of weg.
Stijl: Gevelarchitectuur kenmerkt de bouwstijl van een fort. Ondanks de functionaliteit van de gebouwen hebben de architecten toch ook aandacht voor gevelarchitectuur.
Representatief
Voorzetgevel maskeert de oorspronkelijke gevelarchitectuur, bv. hoofdfrontgebouw fort 6, fort Zwijndrecht
De mengvorm van neo-stijlen (neo-tudorstijl, rundbogenstil) kenmerkt de forten van de binnenste fortengordel. De neoclassisistische stijl kenmerkt de forten van de buitenste fortengordel. Stijlen komt het meest uitgesproken voor aan de achterzijde van de forten (keelfront), omdat de gevels daar het meest zichtbaar zijn. De gebouwen die aan de binnenzijde van het forteiland liggen, kennen een soberdere uitwerking.
Interieur: Het interieur maakte eveneens deel uit van het architecturale ontwerp van de forten. Ook hier streefden de ontwerpers naar zoveel mogelijk eenvormigheid in het gebruik van de materialen en de vormgeving.
Representatief/zel Indeling van de binnenruimtes is in dzaam latere periodes veranderd, bv. fort Merksem hoofdcaponnière. Schrijnwerk is ontmanteld.
Het sobere, functionele interieur typeert de militaire binnenarchitectuur. Verharding van (binnen)pleinen, gangen, binnenruimtes.
Het huidige grondplan weerspiegelt het oorspronkelijke, Alle historische gebouwen op het fortdomein zijn nog aanwezig, geen nieuwe toevoegingen. De ruimtelijke relaties tussen de elementen in de opbouw van het forteiland zijn als ensemble gaaf bewaard gebleven. De samenhang is goed waarneembaar/beleefbaar, bv. De antitankgracht vormt een ensemble tussen gracht en flankerende (sluis)bunkers
Aanwezigheid van bijzondere interieurelementen die toch bewaard zijn gebleven (origineel of reconstructie), bv. muurversiering, schrijnwerk, vloeren.
Waarderingskader vesting Antwerpen: fortengordels
TECHNISCHE WAARDE
Erfgoedwaarden
Technische waarde Sporen van de technische uitrusting en wapenuitrusting illustreren de manier waarop een fort onafhankelijk van de buitenwereld een belegering moest kunnen doorstaan.
WETENSCHAPPELIJKE WAARDE
RUIMTELIJK-STRUCTURERENDE WAARDE
Ruimtelijk-structurerende waarde
Invulling erfgoedwaarde
De aanaarding van de vele gebouwen stelden de ingenieurs-ontwerpers voor technische uitdagingen, specifiek voor dit soort militaire gebouwen. Bovendien moest een fort onafhankelijk van de buitenwereld kunnen blijven functioneren. Vandaar ook het belang van een eigen water- en energievoorziening.
17/11/2021
Invulling selectiecriteria
Laag
Gemiddeld
Monumentaliteit: De grootte van het gebouwencomplex geven aan de forten van de vesting Antwerpen een monumentaal karakter.
Schansen hebben niet de monumentaliteit van de forten.
Heeft in het bijzonder betrekking op gebouwen zoals het reduit, De omvang van het forteiland geeft het fort een het hoofdfrontgebouw en op de omvang van het forteiland. monumentaliteit, die in andere constructies zelden is terug te vinden. Het is een voorbeeld van een 19de-eeuws monumentaal openbaar gebouw.
Materiaal: baksteen, beton Representatief De fortengordels tonen in hun geheel een evolutie aan van het gebruik van baksteen naar beton als belangrijkste bouwmaterialen voor militaire constructies die bomvrij moesten zijn.
De materiaalkenmerken die een fort/schans/wal zo typeren, zijn niet meer aanwezig, of zijn gemaskeerd, of worden gedomineerd door (toegevoegde) constructies uit andere materialen
De bakstenen forten uit de binnenste fortengordel vormen het sluitstuk op een lange traditie van militaire baksteen vestingsbouw (13de-19de eeuw). Betonnen pantserforten uit de buitenste fortengordel zijn voorbeelden van vroege functionele betonarchitectuur. Ze getuigen van het belang en de evolutie van de betonbouw in de militaire architectuur voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog.
Technische uitrusting, zoals machines, telefooninstallatie, telegrafie, elektriciteitsopwekking, verwarming, ventilatiesysteem, waterafvoer, beweegbare brug of ophaalbrug.
Selectiecriteria
Hoog
De eerste/laatste voorbeelden van forten/schansen die een bepaald materiaal gebruiken, bv. Het fort van Schoten (1886-1892) en de spoorwegschans van Duffel (1886-1891) zijn de eerste constructies met gewelven in ongewapend beton. Het zijn representatieve voorbeeld van hybride forten die van in het begin van hun bouw baksteen met beton combineren. In de evolutie van bakstenen naar betonnen forten Bv. Het fort van Steendorp (bouwjaren 1882-1892) onderscheiden we drie fasen: is het laatst gebouwde bakstenen fort in de vesting - Bakstenen forten: de oorspronkelijke bouwplannen voorzien Antwerpen (bovendien zeer atypisch voor een fort uitsluitend bakstenen constructies. (later zijn betonnen in de buitenste fortengordel). versterkingen of constructies toegevoegd, behandelen we onder Bv. Het fort van Kapellen (bouwjaren 1893-97) is 'Historische waarde', historische gelaagdheid: zijn uitingen van het eerste betonnen pantserfort van de vesting latere moderniseringen) Antwerpen - Hybride forten: betonnen gewelven rusten op bakstenen muren (bv. fort van Schoten, Duffel...) Kantelmoment ligt rond 1885. - Betonnen forten: muren en gewelven in betonnen.
Zeldzaam
Bijzondere, unieke materiaalkenmerken: bv. noodversterkingen; toevoegingen in gewapend beton van kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog.
Representatief/zel Er zijn nog sporen van de technische Verantwoorde reconstructies van de technische uitrusting. dzaam uitrusting aanwezig, bv. gewelfhaken, leidingen, ventilatiegaten, druipstangen. Sporen van het ventilatiesysteem zijn nog zichtbaar in roosters en nissen in alle ruimtes van de forten.
(Originele) Technische uitrusting is aanwezig
Een fort kon in alle richtingen schieten en Wapenuitrusting, zoals kanonnen, Representatief op verschillende afstanden (plaatselijk, affuiten, bepantsering, observatieklokken, intervals, verre afstand). Dat vereiste pantserkoepels. verschillende bewapeningen.
Er zijn nog sporen van de wapenuitrusting aanwezig.
Fragmenten van de originele wapenuitrusting bestaat nog. Verantwoorde reconstructies van de technische uitrusting.
De wetgeving op de krijgsdienstbaarheden en het instellen van schoots- en waarnemingsvelden rond militaire infrastructuur had lange tijd duidelijk effect op de ruimtelijke ontwikkeling rondom een militair goed, zolang het niet gedeclasseerd was. In zoverre de open ruimte rondom een relict bewaard is, getuigt die van de ruimtelijk structurerende werking van deze krijgsdienstbaarheden.
Open ruimte rondom het fort is grotendeels ingenomen door verstedelijking of havenuitbreiding
Beperktere graad van verstedelijking, dunnere bebouwing, maar Het effect van de krijgsdienstbaarheden werkt nog de open ruimte is gedeeltelijk aangetast. Een deel van het altijd zichtbaar door op de ruimtelijke invulling van voormalige schootsveld buiten het fort is aangetast. de omgeving: open ruimte, grootte van de percelen.
Invloed van de vesting op de ontwikkeling Herkenbaar van de ruimte rondom: Krijgsdienstbaarheden, open schoots- en waarnemingsvelden. Is de omgeving daar minder door verstedelijking aangetast dan buiten de voormalige zone van krijgsdienstbaarheden? Context
Forteiland is verkaveld. Er is geen duidelijk onderscheid meer tussen fort en omgeving, veeleer verweving tussen vroeger duidelijk afgescheiden ruimtes
(Originele) Wapenuitrusting is aanwezig, koepels, kanonnen. Zeldzaam zijn geheel of gedeeltelijk bewaarde plaataffuiten. Bv. Fort van Broechem heeft als enige fort restanten van de centrale spil en tegengewichten in twee koepels
Binnen een woonkern kan een fort beeldbepalend en ruimtelijk structurerend zijn. Zijn schaal overstijgt die van de individuele bebouwing en kavels in de onmiddellijke omgeving. In een meer open omgeving kan een fort of schans als een baken of herkenningspunt in het landschap fungeren.
Ensemble (met Ruimtelijke samenhang tussen fort en elementen binnen elementen uit de onmiddellijke zone van omgeving ontbreekt. krijgsdienstbaarh eden)
Samenhang tussen het forteiland en elementen in de onmiddellijke omgeving, zoals de strategische bosjes, circulatie tussen de forten (bv. Krijgsbaan), telegraafbureaus, servitudewoningen, samenhang tussen het fort en de spoorweg of toegang (bv. invalsweg) die het bewaakt (in het geval van de sperforten)
Zeldzaam zijn de ‘strategische bosjes’ die op uitgekozen plaatsen toegelaten waren. Het waren uitzonderingen op de voorgeschreven open waarnemings- en schootsvelden rond een fort.
Het landschap als bepalende factor voor Schaal, baken in de ruimte, verbindende de manier waarop aan de verdediging van ruimtelijke structuur het nationaal reduit vorm werd gegeven: inundeerbare polders en valleien
Context (zie ook Zware aantasting van de oorspronkelijke https://inventaris lanschappelijke context van het relict, .onroerenderfgoe bv. omgeven door opgespoten grond d.be/erfgoedobje cten/126619)
Wat was de landschappelijke context waarin een fort/relict van de vesting Antwerpen terecht kwam en in welke mate is die nog bewaard? Bv. Het bekenstelsel als context voor de afvoer van water uit de vestinggracht
Landschappelijke context (landschap, rivieren, polders, havenlandschap) is nog herkenbaar. Het relict zelf geeft context aan de omgeving: het vormt zelf een verbindende ruimtelijke structuur, bv. antitankgracht. Er zijn zichtrelaties van het fort op de omgeving en omgekeerd.
Culturele waarde
Forten, schansen en andere elementen Herdenking van oorlogsslachtoffers uit de Vesting Antwerpen kunnen een culturele waarde uitdragen in zoverre ze het voorwerp vormen van de herdenking van oorlogsslachtoffers.
Zeldzaam
Wetenschappelijke waarde
Forten als biotoop en studieobject voor Vleermuizen de omgeving van vleermuizen: bijzondere soorten Sommige relicten zijn interessant als Bouwwijze getuige van de wijze waarop forten werden gebouwd of gemoderniseerd en omdat ze typische bouwkenmerken van de fortenbouw blootleggen. Dit draagt bij tot de kennis en inzichten over de bouw van forten.
Zeldzaam
Aanwezigheid van een oorlogsmonument ter herdenking van de Fort van Breendonk dat sinds 1947 als Nationaal oorlogsslachtoffers Gedenkteken fungeert. Het fort van Breendonk ontleent zijn culturele waarde aan de herdenking als nazi-kamp en niet zozeer als onderdeel van de historische vesting rond Antwerpen. Fort is een overwinteringsplaats voor vleermuizen
Forten/schansen hebben op zich Archeologie enerzijds een archeologische waarde, die o.a. kunnen getuigen van de bouwhistoriek, het dagelijks leven binnen het fort en militaire gebeurtenissen. Anderzijds heeft de aanleg van de forten zo goed als alle oudere archeologische sporen en structuren uitgewist.
Herkenbaar
Archeologische waarde
Geen
Didactische doorsnede van gewelven of gebouwen die informatie verschaft over de de bouwwijze van het fort
Constructies die getuigen van de wijze waarom het fort is gebouwd of gemoderniseerd, bv. de dikte van de gewelven, de dubbele betonlaag boven op de gewelven, afwateringskanalen enz.
Fragmentarische sporen of structuren buiten (glacis) of op het forteiland Aanwezigheid van afvalcontexten, beerputten, met (WO1)puin gevulde ruimtes
Goed bewaarde sporen of structuren buiten (glacis) of op het forteiland.