Arbeidsmarkt e n d i v e r s i t e i t … …over d e vreemde e e n d i n d e b i j t De werkgelegenheid v a n migranten
moeilijk
af
te
bakenen
doelgroepen:
Hans Verhoeven, d e p . S o c i o l o g i e K.U.Leuven A l b e r t Martens, d e p . S o c i o l o g i e K.U.Leuven
1. Inleiding Hoewel iedereen o v e r t u i g d i s van de zwakkere p o s i t i e van a l l o c h t o n e n op de Belgische arbeidsmarkt v a l t h e t op d a t accuraat c i j f e r m a t e r i a a l hieromtrent t o t v o o r k o r t z e e r schaars was. De r e s u l t a t e n van enkele onderzoeken toonden w e l aan d a t a l l o c h t o n e n minder kansen hebben op de a r b e i d s m a r k t , maar de t o t a l e g r o o t t e van de problematiek werd steeds s l e c h t s fragmentarisch i n k a a r t g e b r a c h t . Deze onderzoeken hadden immers o f w e l b e t r e k k i n g op l o k a l e fenomenen, ofwel op s p e c i f i e k e deelsectoren en -zaken z o a l s b e d r i j f s s l u i t i n g e n . Doordat de l a a t s t e j a r e n de ganse allochtonenproblematiek meer en meer onder de aandacht kwam van de samenleving, onder meer door de groeiende i n v l o e d van extreem r e c h t s , g r o e i d e de vraag naar accuraat c i j f e r m a t e r i a a l op g r o t e r e s c h a a l . Het g r o t e probleem, n i e t a l l e e n v o o r wetenschappers, d a a r b i j i s de s t a t i s t i s c h e afbakening van de d o e l g r o e p . Het i s onbetwistbaar zo d a t het t o t v o o r k o r t i n b i j n a a l l e onderzoeken g e b r u i k t e c r i t e r i u m n a t i o n a l i t e i t n i e t l a n g e r v o l d o e t aan de s o c i a l e r e a l i t e i t . Door h e t groot a a n t a l n a t u r a l i s a t i e s en v e r k r i j g i n g e n van de Belgische n a t i o n a l i t e i t e n e r z i j d s (300.000 de l a a t s t e 20 j a a r ) , m o g e l i j k door versoepelingen en w e t s w i j z i g i n g e n a l l e r h a n d e , en a n d e r z i j d s door s o c i a l e fenomenen a l s gemengde h u w e l i j k e n , i s h e t onmogelijk geworden om de groep a l l o c h t o n e n t e beperken t o t hen d i e n i e t beschikken o v e r de Belgische n a t i o n a l i t e i t . Het g r o t e probleem h i e r b i j i s h e t f e i t d a t i n b i j n a a l l e databanken n a t i o n a l i t e i t de enige beschikbare v a r i a b e l e v o o r afbakening van de doelgroep i s . Een r e g i s t r a t i e s y s t e e m op b a s i s van herkomst b e s t a a t immers i n B e l g i ë ( o f Vlaanderen) n i e t . U i t e r a a r d maakt d i t gegeven h e t voor wetenschappers u i t e r m a t e m o e i l i j k om i n t e gaan op de vraag van beleidsmensen naar accurate en betrouwbare c i j f e r s o v e r a l l o c h t o n e n . Globaal genomen kunnen we s t e l l e n d a t de zwakkere p o s i t i e van allochtonen op de arbeidsmarkt z i c h kenmerkt door twee g r o t e problemen. E n e r z i j d s i s e r een probleem van hoge werkloosheid ( i n s t r o o m ) , a n d e r z i j d s een probleem van c o n c e n t r a t i e en afwezigheid i n bepaalde ( h o g e r e ) segmenten van de a r b e i d s m a r k t . Het probleem van instroom wordt s i n d s k o r t i n k a a r t gebracht nu de VDAB s t u d i e d i e n s t s i n d s einde 1997 r e g e l m a t i g w e r k l o o s h e i d s c i j f e r s naar e t n i e p u b l i c e e r t . Door g e b r u i k t e maken van een softwareprogramma dat gebaseerd i s op naamherkenning i s de VDAB e r i n geslaagd om de groep vreemdelingen ( n i e t - B e l g e n ) u i t t e b r e i d e n t o t de groep a l l o c h t o n e n , a l t h a n s v o o r hen d i e van Turkse o f Maghrebijnse o r i g i n e z i j n . D i t z i j n de g r o o t s e groep van a l l o c h t o n e n i n Vlaanderen d i e n i e t u i t de EU komen en d i e door h e t c u m u l a t i e f proces van a l l e r h a n d e
processen h e t h e t m o e i l i j k s t hebben om een j o b t e vinden op de Vlaamse arbeidsmarkt. Het onderzoek d a t w i j vandaag v o o r s t e l l e n s c h e t s t v o o r h e t e e r s t een k w a n t i t a t i e f coherent beeld van h e t tweede probleem d a t z i c h v o o r allochtonen op de arbeidsmarkt s t e l t , n l . de s i t u a t i e van hen d i e de drempel van de instroom hebben kunnen nemen en w e l een j o b u i t o e f e n e n als loontrekkende.
2 . Onderzoekshypotheses e n w e r k w i j z e De hoofdvragen d i e w i j ons a l s onderzoekers s t e l l e n z i j n de volgende: i n welke mate bestaan e r v e r s c h i l l e n tussen de p o s i t i e van loontrekkende a l l o c h t o n e n en autochtonen e n e r z i j d s , en i n welke mate vinden we v e r s c h i l l e n binnen de groep van a l l o c h t o n e n a n d e r z i j d s . Om een antwoord op deze hoofdvragen t e kunnen geven werden door tussenkomst van de Kruispuntbank S o c i a l e Zekerheid i n d i v i d u e l e gegevens verzameld en gekoppeld van de R i j k s d i e n s t v o o r S o c i a l e Zekerheid (RSZ), de R i j k s d i e n s t v o o r Arbeidsvoorziening (RVA) en h e t R i j k s r e g i s t e r op 30 j u n i 1997. Vooral de aanwezigheid van de gegevens u i t h e t R i j k s r e g i s t e r maakt h e t onderzoek i n t e r e s s a n t en u n i e k . Door de h i s t o r i e k van n a t i o n a l i t e i t van de betrokkenen na t e gaan, s t e l d e d i t ons immers i n s t a a t om n i e t enkel de n i e t - B e l g e n i n h e t onderzoek op t e nemen, maar ook de genaturaliseerden. Er werd geopteerd om h e t onderzoek t e beperken t o t de arrondissementen Gent, Antwerpen, H a s s e l t en B r u s s e l . Deze r e g i o ' s werden gekozen omwille van de c o n c e n t r a t i e van a l l o c h t o n e n en omdat h e t bovendien de b e l a n g r i j k s t e l o k a l e arbeidsmarkten v o o r Vlaanderen z i j n . De d r i e Vlaamse r e g i o ' s bespreken we h i e r o n d e r gezamenlijk a l s ' V l a a n d e r e n ' . Al deze mensen werden ingedeeld i n a c h t n a t i o n a l i t e i t s g r o e p e n : autochtone Belgen, a l l o c h t o n e Belgen, mensen u i t de Buurlanden, I t a l i a n e n , Overige Zuid-Europeanen, Turken, Marokkanen en O v e r i g e . I n t o t a a l werden gegevens van b i j n a 130.000 loontrekkenden verzameld: ruim 110.000 a l l o c h t o n e n en een s t e e k p r o e f van 15.000 autochtonen. De hoofdvragen werden afgeleid uit de achterliggende onderzoekshypothese van de e t n o s t r a t i f i c a t i e van de arbeidsmarkt . Deze t h e o r i e i s gebaseerd op de i d e e van de duale arbeidsmarkt d i e i n de j a r e n ' 6 0 i s ontstaan i n Amerika. Volgens deze t h e o r i e b e s t a a t de arbeidsmarkt u i t een p r i m a i r en een secundair segment d i e z i c h op een a a n t a l b e l a n g r i j k e kenmerken h i Í r a r c h i s c h t e n o p z i c h t e van e l k a a r verhouden: werkzekerheid, beloning, fysische omstandigheden, statuut, doorstroming, carrièremogelijkheden, b i j s c h o l i n g s m o g e l i j k h e d e n , w a a r b i j werknemers u i t h e t p r i m a i r e segment gekenmerkt worden door een g u n s t i g e r e score op a l deze kenmerken. E s s e n t i e e l h i e r b i j i s w e l d a t de m o b i l i t e i t tussen de segmenten volgens deze t h e o r i e s l e c h t s z e e r b e p e r k t o f zo goed a l s onbestaande i s . De t h e o r i e van de e t n o s t r a t i f i c a t i e s t e l t d a t a l l o c h t o n e n meer kans hebben om t e r e c h t t e komen i n sectoren en f u n c t i e s d i e behoren t o t h e t secundaire segment van de duale a r b e i d s m a r k t .
3 . Onderzoeksresultaten e n nieuwe onderzoeksvragen 3.1
De e t n o s t r a t i f i c a t i e h y p o t h e s e w o r d t b e v e s t i g d
Na een grondige s t u d i e van de verzamelde d a t a kunnen we concluderen dat we zeer sterke aanwijzingen hebben die de etnostratificatiehypothese ondersteunen. Bij de onderzochte loontrekkenden kunnen we zowel i n de Vlaamse r e g i o ' s a l s i n B r u s s e l a l s h e t ware d r i e h i ë r a r c h i s c h e s t r a t a i d e n t i f i c e r e n : Stratum 1 : autochtonen en mensen u i t de buurlanden Stratum 2 : a l l o c h t o n e Belgen , Zuid-Europeanen en de mensen u i t de r e s t c a t e g o r i e Stratum 3 : Turken en Marokkanen Overzicht van de v e r s c h i l l e n d e arbeidsmarkt.
geïdentificeerde
strata
op de loontrekkende
Deze algemene c o n c l u s i e werd gebaseerd op v i j f v a s t s t e l l i n g e n d i e we hieronder a f z o n d e r l i j k behandelen. Oververtegenwoordiging van allochtonen in bepaalde sectoren De mate van s p r e i d i n g van (bepaalde groepen v a n ) a l l o c h t o n e n hebben we t r a c h t e n t e meten aan de hand van een eigen systeem van concentratie-indexen. Deze i n d e x i s de verhouding van h e t percentage d a t van een (deelpopulatie van een) nationaliteitsgroep in een bepaalde ( h o o f d ) s e c t o r wordt tewerkgesteld en h e t percentage d a t i n deze ( h o o f d ) s e c t o r tewerk wordt g e s t e l d op de g l o b a l e a r b e i d s m a r k t . Een index g r o t e r dan 1 w i j s t dus op een oververtegenwoordiging van de betrokken n a t i o n a l i t e i t s g r o e p i n d i e s e c t o r , een i n d e x k l e i n e r dan 1 op een ondervertegenwoordiging. Een f i c t i e f voorbeeld maakt voorgaande d u i d e l i j k e r : s t e l d a t op de globale arbeidsmarkt 5 % van de mannen i n de bouwsector w e r k t en d a t d i t b i j de I t a l i a a n s e mannen 10% zou z i j n . Dan bekomen we een i n d e x van 2 ( 1 0 / 5 ) , een oververtegenwoordiging dus van de I t a l i a a n s e mannen i n de bouwsector. I n deze beperkte samenvatting geven we een o v e r z i c h t van de sectoren met p e r n a t i o n a l i t e i t s g r o e p de g r o o t s t e c o n c e n t r a t i e - i n d e x e n . Voor Vlaanderen merken we een a a n t a l sectoren op d i e vaak voorkomen en waar dus de s t e r k s t e c o n c e n t r a t i e a l l o c h t o n e n wordt a a n g e t r o f f e n : Land- en t u i n b o u w , Horeca, I n d u s t r i ë l e r e i n i g i n g , I n t e r i m - a r b e i d , S t r a a t r e i n i g i n g en a f v a l v e r z a m e l i n g . Daarnaast merken we ook een a a n t a l sectoren met c o n c e n t r a t i e s van s p e c i f i e k e categorieën van a l l o c h t o n e n : Marokkanen i n de m e t a l l u r g i e , Turken i n de t e x t i e l i n d u s t r i e , mensen u i t de Buurlanden i n de I n f o r m a t i c a s e c t o r , I t a l i a n e n i n de m e t a a l s e c t o r . Algemeen kunnen we s t e l l e n d a t h e t i n Vlaanderen v o o r n a m e l i j k de p r i m a i r e s e c t o r , de secundaire sectoren en s p e c i f i e k e t e r t i a i r e
sectoren z o a l s de horeca en de i n t e r i m - a r b e i d z i j n waar de c o n c e n t r a t i e van a l l o c h t o n e n h e t s t e r k s t i s . De mate van c o n c e n t r a t i e i s h e t g r o o t s t b i j de Turken en de Marokkanen en h e t l a a g s t b i j autochtonen en mensen u i t de Buurlanden. I n B r u s s e l t r e f f e n we een i e t s andere s i t u a t i e aan doordat de Brusselse arbeidsmarkt s l e c h t s i n z e e r beperkte mate werk v e r s c h a f t i n de p r i m a i r e en secundaire s e c t o r en v o o r n a m e l i j k een d i e n s t e n s e c t o r is. Toch t r e f f e n we h i e r d e z e l f d e tendensen a a n : een a a n t a l sectoren d i e terug komen b i j v e r s c h i l l e n d e n a t i o n a l i t e i t s g r o e p e n z o a l s de Horeca en Land- en t u i n b o u w . Verder i s h e t o p v a l l e n d hoe g e l i j k l o p e n d de c o n c e n t r a t i e i n s p e c i f i e k e sectoren i s p e r s t r a t u m : de Turken en Marokkanen i n de T e x t i e l i n d u s t r i e en de S t r a a t r e i n i g i n g , de I t a l i a n e n , de Zuid-Europeanen en de a l l o c h t o n e Belgen i n h e t garagewezen b i j de mannelijke loontrekkenden. Ondervertegenwoordiging van allochtonen in bepaalde sectoren Ter compensatie van de oververtegenwoordiging van a l l o c h t o n e n i n bepaalde s e c t o r e n , moeten e r u i t e r a a r d op de arbeidsmarkt ook sectoren z i j n waar i n v e r g e l i j k i n g met de autochtone loontrekkenden r e l a t i e f gezien h e e l wat minder a l l o c h t o n e n i n terechtkomen. Heel wat van deze sectoren behoren t o t de q u a r t a i r e o v e r h e i d s s e c t o r . Als we p e r n a t i o n a l i t e i t s g r o e p h e t aandeel van a l l e q u a r t a i r e sectoren ( o n d e r w i j s , gezondheidszorg, openbaar b e s t u u r , . . . ) b e k i j k e n wordt d i t duidelijk. 50 40
40
mannen
30 20
25
vrouwen
24
22
16
21
15 10
10
10 4
2
10 3
10
8
4
0 Autochtonen
Allochtone Belgen
Marokkanen
Turken
Italianen
ZuidEuropeanen
Buurlanden
Overige
Grafiek 1 : O v e r z i c h t van h e t aandeel van de q u a r t a i r e s e c t o r i n de t o t a l e t e w e r k s t e l l i n g naar n a t i o n a l i t e i t s g r o e p en g e s l a c h t i n "Vlaanderen"
Daar waar i n Vlaanderen b i j de autochtonen 16% van de mannen en 40% van de vrouwen i n deze sectoren wordt t e w e r k g e s t e l d , l i g t d i t b i j a l l e n a t i o n a l i t e i t s g r o e p e n h e e l wat l a g e r . De a l l o c h t o n e Belgen, de loontrekkenden u i t de Buurlanden en de mensen u i t de r e s t c a t e g o r i e halen nog amper de h e l f t van deze percentages b i j mannen en b i j vrouwen, maar de ondervertegenwoordiging i s h e t s t e r k s t b i j de Turken waar nog geen 2% b i j de mannen en 10% b i j de vrouwen i n de q u a r t a i r e sector werk h e e f t gevonden. De s i t u a t i e b i j de Zuid-Europeanen en de I t a l i a n e n i s n i e t v e e l b e t e r evenmin a l s de s i t u a t i e b i j de Marokkaanse mannen. De Marokkaanse vrouwen daarentegen b l i j k e n v r i j goed vertegenwoordigd met 24% ( v o o r n a m e l i j k i n de gezondheidszorg).
I n B r u s s e l t r e f f e n we e x a c t d e z e l f d e tendensen a a n . A l l i g g e n de percentages daar b i j de meeste n a t i o n a l i t e i t s g r o e p e n hoger en i s de ondervertegenwoordiging dus iets minder uitgesproken, 50 39
36
40 30
mannen 27
22
vrouwen
23
18
20
16 7
10
4
7
34
31 26
9
16
9
0 Autochtonen
Allochtone Belgen
Marokkanen
Turken
Italianen
ZuidEuropeanen
Buurlanden
Overige
uitgezonderd b i j de Turken d i e opnieuw z e e r s l e c h t s c o r e n . Grafiek 2: Overzicht van het aandeel van de quartaire sector in de totale tewerkstelling naar nationaliteitsgroep en geslacht in Brussel
Ook h i e r doen de Marokkaanse vrouwen h e t b e t e r dan de mannen en z i e n we d e z e l f d e s t r a t a z i c h a f t e k e n e n . Andere ( n i e t - q u a r t a i r e ) sectoren waar we voor bijna alle nationaliteitsgroepen zware ondervertegenwoordigingen optekenen, z i j n de i n f o r m a t i c a s e c t o r , de financiĂŤle dienstensector, de sector van de post en de telecommunicatie, en de s e c t o r van e l e k t r i c i t e i t , g a s , stoom en w a t e r . Niet toevallig zijn deze laatste twee sectoren voormalige overheidssectoren. Zoals we eerder vaststelden, is de vertegenwoordiging van a l l o c h t o n e n i n de resterende overheidssectoren zeer b e p e r k t . Een logische reden hiervoor kan gevonden worden in de n a t i o n a l i t e i t s v o o r w a a r d e d i e v o o r v e l e van deze f u n c t i e s g e l d t . A l moeten we h i e r b i j w e l enkele opmerkingen maken. Ten e e r s t e i s deze voorwaarde n i e t van toepassing v o o r a l l e f u n c t i e s i n deze s e c t o r e n . Deze i s immers e n k e l van toepassing op s t a t u t a i r e f u n c t i e s en n i e t op c o n t r a c t u e l e . Ten tweede i s e l k e afscherming van deze f u n c t i e s v o o r onderdanen van de Europese Unie i n s t r i j d met de Europese wetgeving. Ten derde b l i j k t d u i d e l i j k d a t e r meer aan de hand i s dan deze n a t i o n a l i t e i t s v o o r w a a r d e a l l e e n a l s we k i j k e n naar de s i t u a t i e van de a l l o c h t o n e Belgen d i e voldoen aan deze n a t i o n a l i t e i t s v o o r w a a r d e . Tenslotte zou h e e l d i t gegeven van de n a t i o n a l i t e i t s v o o r w a a r d e eens grondig moeten herbekeken worden. Allochtonen hebben gemiddeld l a g e r e l o n e n
18-25 jaar
26-40 jaar
41-55 jaar
mannen vrouwen 110 100 90 80 70 60 18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
18-25 jaar
26-40 jaar
41-55 jaar
110 100 90 80 70 60 18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
18-25 jaar
26-40 jaar
41-55 jaar
Als we een analyse maken van de beschikbare loongegevens vinden we d u i d e l i j k e v e r s c h i l l e n tussen autochtonen en a l l o c h t o n e n . Onderstaande g r a f i e k g e e f t een o v e r z i c h t van de r e l a t i e v e gemiddelde daglonen naar n a t i o n a l i t e i t , l e e f t i j d en G r a f i e k 3 : O v e r z i c h t v a n d e gemiddelde d a g l o n e n n a a r n a t i o n a l i t e i t s g r o e p , g e s l a c h t e n l e e f t i j d u i t g e d r u k t i n % v a n h e t gemiddelde d a g l o o n v a n d e corresponderende c a t e g o r i e v a n a u t o c h t o n e n i n " V l a a n d e r e n " .
g e s l a c h t . De gemiddelde daglonen p e r c a t e g o r i e van a l l o c h t o n e n werden u i t g e d r u k t i n f u n c t i e van d e z e l f d e c a t e g o r i e autochtonen. A l s we g r a f i e k 3 b e k i j k e n s t e l l e n we v a s t d a t e r een d u i d e l i j k l o o n d e f i c i t i s tussen autochtonen en allochtonen in Vlaanderen. In alle n a t i o n a l i t e i t s g r o e p e n s t e l l e n we w e l v a s t d a t h e t d e f i c i t b i j de jongeren k l e i n e r i s dan b i j de ouderen. Verder i s h e t l o o n d e f i c i t v e r g e l i j k b a a r tussen mannen en vrouwen i n de meeste n a t i o n a l i t e i t s g r o e p e n , behalve b i j de Turken en de oudere Marokkanen waar h e t v e r s c h i l tussen autochtonen en a l l o c h t o n e n b i j de vrouwen v e e l g r o t e r i s dan b i j de mannen. D i t i s t e w i j t e n aan de z e e r lage lonen van de Turkse vrouwen en de oudere Marokkaanse. Ook nu weer tekenen d e z e l f d e s t r a t a z i c h a f : de mensen u i t de Buurlanden verdienen gemiddeld ongeveer evenveel a l s de autochtonen. De a l l o c h t o n e Belgen, de I t a l i a n e n , de Zuid-Europeanen en de mensen u i t de Restcategorie i e t s minder en de Marokkanen en de Turken ( v o o r a l deze l a a t s t e b i j de vrouwen) beduidend m i n d e r . Zoals g r a f i e k 4 l a a t z i e n t r e f f e n we een g e l i j k a a r d i g e s i t u a t i e aan i n B r u s s e l , a l doen de Turkse vrouwen h e t h i e r w e l b e t e r dan i n Vlaanderen.
18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
18-25 jaar
26-40 jaar
41-55 jaar
18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
110 100 90 80 70 60 18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
mannen vrouwen 110 100 90 80 70 60 18-25 jaar 26-40 jaar 41-55 jaar
G r a f i e k 4 : O v e r z i c h t v a n d e gemiddelde d a g l o n e n n a a r n a t i o n a l i t e i t s g r o e p , g e s l a c h t e n l e e f t i j d u i t g e d r u k t i n % v a n h e t gemiddelde d a g l o o n v a n d e corresponderende c a t e g o r i e v a n a u t o c h t o n e n i n B r u s s e l .
Concentratie van allochtonen in arbeidersstatuut Een v i e r d e v a s t s t e l l i n g b e t r e f t h e t percentage loontrekkenden d a t onder a r b e i d e r s s t a t u u t wordt tewerkgesteld p e r n a t i o n a l i t e i t s g r o e p . B i j de a l l o c h t o n e n , zowel b i j de mannen a l s b i j de vrouwen, zowel i n Vlaanderen a l s i n B r u s s e l , b l i j k t d i t beduidend hoger t e l i g g e n dan b i j de autochtonen, z o a l s g r a f i e k 5 en 6 i l l u s t r e r e n . 100 80 60
mannen vrouwen
95 76
50
40
97 93
89
71
87 73
70
63
67
52
45
31
28
20 0 Autochtonen
Allochtone Belgen
Marokkanen
Turken
Italianen
ZuidEuropeanen
Buurlanden
Overige
Grafiek 5 : O v e r z i c h t van h e t percentage a r b e i d e r s onder de loontrekkenden naar n a t i o n a l i t e i t en g e s l a c h t i n "Vlaanderen"
100 80
mannen
93 92
89
vrouwen
74
74
67
59
40 20
46
42
35
33
29
58
54
60
18
13
0 Autochtonen
Allochtone Belgen
Marokkanen
Turken
Italianen
ZuidEuropeanen
Buurlanden
Overige
Grafiek 6 : O v e r z i c h t van h e t percentage a r b e i d e r s onder de loontrekkenden naar n a t i o n a l i t e i t en g e s l a c h t i n Brussel
We s t e l l e n v a s t d a t i n Vlaanderen ongeveer de h e l f t van de autochtone mannelijke loontrekkenden en 28% van de vrouwen a l s a r b e i d e r wordt
tewerkgesteld. I n a l l e n a t i o n a l i t e i t s g r o e p e n l i g g e n deze c i j f e r s beduidend h o g e r , enkel b i j de personen u i t de Buurlanden z i j n de waarden v e r g e l i j k b a a r . Ook h i e r bekleden de a l l o c h t o n e Belgen en de mensen u i t de Restcategorie een middenpositie en vinden we v e r u i t de meeste arbeiders b i j de Marokkanen (95% van de mannen en 71% van de vrouwen) en de Turken (maar l i e f s t 97% van de mannen en 93 % van de vrouwen). De s i t u a t i e i s s l e c h t s i n beperkte mate v e r s c h i l l e n d i n B r u s s e l . Omdat de Brusselse arbeidsmarkt h o o f d z a k e l i j k een markt van d i e n s t e n i s vinden we h i e r h e e l wat minder a r b e i d e r s b i j de autochtonen i n v e r g e l i j k i n g met " V l a a n d e r e n " . De v e r s c h i l l e n tussen autochtonen en allochtonen b l i j v e n e c h t e r even g r o o t , w a a r b i j opnieuw h e t g r o o t aantal a r b e i d e r s b i j Marokkanen en Turken i n h e t oog s p r i n g t . Beduidend meer deeltijds werk bij allochtonen Een l a a t s t e v a s t s t e l l i n g b e t r e f t h e t arbeidsregime van de betrokkenen. We s t e l l e n v a s t d a t de a l l o c h t o n e n v e e l minder vaak één v o l t i j d s e baan hebben i n v e r g e l i j k i n g met autochtonen. Ze combineren vaak meerdere d e e l t i j d s e j o b s t o t een v o l t i j d s e o f vinden s l e c h t s d e e l t i j d s werk (interim-arbeid). Onderstaande g r a f i e k e n geven een o v e r z i c h t van h e t percentage loontrekkenden dat minstens één deeltijdse job heeft per nationaliteitsgroep. 80
mannen
77
68
65
vrouwen 54
60
56 47
46
36
40 25
20
56
27
28 15
10
17
14
0 Autochtonen
Allochtone Belgen
Marokkanen
Turken
Italianen
ZuidEuropeanen
Buurlanden
Overige
G r a f i e k 7 : O v e r z i c h t v a n h e t % l o o n t r e k k e n d e n d a t m i n s t e n s één d e e l t i j d s e j o b u i t o e f e n t naar n a t i o n a l i t e i t s g r o e p en g e s l a c h t i n "Vlaanderen"
80
mannen
70
vrouwen
60 34
40 20
48
47
45 37 31
47
41 35
34 21
18
19
35
19
0 Autochtonen
Allochtone Belgen
Marokkanen
Turken
Italianen
ZuidEuropeanen
Buurlanden
Overige
G r a f i e k 8 : O v e r z i c h t v a n h e t % l o o n t r e k k e n d e n d a t m i n s t e n s ĂŠĂŠn d e e l t i j d s e j o b u i t o e f e n t naar n a t i o n a l i t e i t s g r o e p en g e s l a c h t i n Brussel
We s t e l l e n v a s t d a t zowel de a l l o c h t o n e mannen a l s de a l l o c h t o n e vrouwen h e e l wat meer d e e l t i j d s werken dan de autochtonen. D e e l t i j d s e arbeid komt h e t v a a k s t v o o r b i j de Turken en Marokkanen i n Vlaanderen en de Turken i n B r u s s e l . Theoretisch zou h e t kunnen d a t de d e e l t i j d s e a r b e i d b i j a l l o c h t o n e n een bewuste keuze i s . De e r v a r i n g e n u i t de p r a k t i j k en h e t hoge percentage a l l o c h t o n e loontrekkenden d i e meerdere d e e l t i j d s e j o b s combineren l a t e n e c h t e r vermoeden d a t d i t geen v o l l e d i g e v e r k l a r i n g g e e f t v o o r h e t fenomeen. 3.2
Nuances b i j h e t algemeen s t r a t i f i c a t i e m o d e l
Zoals ook a l u i t de exemplarische gegevens b l i j k t d i e we i n deze b i j d r a g e hebben gepresenteerd, moeten we bij dit algemeen s t r a t i f i c a t i e m o d e l enkele nuances maken. Ten e e r s t e dienen we t e w i j z e n op de "onzuivere" s a m e n s t e l l i n g van de categorie a l l o c h t o n e Belgen. I n deze c a t e g o r i e vinden we n a m e l i j k a l l e genaturaliseerde loontrekkenden terug, ongeacht hun vorige n a t i o n a l i t e i t . I n deze c a t e g o r i e vinden we dus zowel mensen van b i j v o o r b e e l d Turkse o f Marokkaanse o r i g i n e a l s van pakweg Nederland, Amerika o f D u i t s l a n d . D i t zou eventueel een v e r k l a r i n g kunnen z i j n voor de middenpositie van deze g r o e p : a l s we een a a n t a l mensen d i e e i g e n l i j k behoren t o t h e t e e r s t e s t r a t u m samen z e t t e n met mensen d i e behoren t o t h e t derde s t r a t u m k r i j g e n we een groep d i e een middenpositie i n n e e m t . ( v e r t e k e n i n g van h e t gemiddelde) Indien we de o o r s p r o n k e l i j k e n a t i o n a l i t e i t van deze mensen zouden hebben zouden we deze hypothese kunnen nagaan. D i t b l e e k e c h t e r n i e t mogelijk. Toch kunnen we aannemen, en de recentste n a t u r a l i s a t i e c i j f e r s bewijzen d i t , d a t EU-burgers minder en minder reden hebben om z i c h t e l a t e n n a t u r a l i s e r e n door de u i t b r e i d i n g van de Europese wetgeving en dus ook minder g e b r u i k maken van deze
procedures. D i t zou betekenen d a t z i j i n deze c a t e g o r i e van ' a l l o c h t o n e B e l g e n ' dan ook i n mindere mate vertegenwoordigd z i j n . D i t z a l v e r d e r onderzoek moeten u i t w i j z e n . Ten tweede s t e l l e n we v a s t d a t de e t n o s t r a t i f i c a t i e b i j de jongeren i n mindere mate aanwezig i s dan b i j de ouderen. De vraag i s n a t u u r l i j k o f d i t een fenomeen i s d a t z i c h i n de toekomst z a l d o o r z e t t e n . A l s d i t h e t g e v a l i s , z u l l e n we b i j h e r h a l i n g van de analyse i n de toekomst moeten v a s t s t e l l e n d a t de v e r s c h i l l e n tussen oudere a l l o c h t o n e n en oudere autochtonen k l e i n e r z i j n geworden ( r e ĂŤ e l cohorte-effect). Het kan e c h t e r ook z i j n d a t we t e maken hebben met h e t fenomeen d a t op het t i j d s t i p van instroom op de arbeidsmarkt de kansen v o o r jonge allochtonen en jonge autochtonen min o f meer g e l i j k (even l a a g ) z i j n , maar d a t de kansen op doorstroming en promotie b i j de autochtonen g r o t e r z i j n ( l e e f t i j d s e f f e c t ) . Dan z u l l e n we b i j d e z e l f d e analyse i n de toekomst v a s t s t e l l e n d a t de k l o o f tussen oudere loontrekkende allochtonen en autochtonen v e e l minder g e d i c h t z a l z i j n . D i t z a l verder onderzoek moeten u i t w i j z e n . Een derde nuance b e t r e f t h e t v e r s c h i l tussen de Vlaamse onderzochte regio's en Brussel voor wat betreft de sterkte van de e t n o s t r a t i f i c a t i e . Het v e r s c h i l tussen loontrekkende autochtonen en allochtonen b l i j k t i n B r u s s e l i e t s minder g r o o t dan i n de Vlaamse regio's. Redenen h i e r v o o r kunnen z i j n : de g r o t e r e aanwezigheid van a l l o c h t o n e n i n B r u s s e l , de v e e l k l e i n e r e i n d u s t r i ĂŤ l e en p r i m a i r e s e c t o r i n B r u s s e l waar v e e l allochtonen in Vlaanderen terecht komen, minder taalproblemen b i j bepaalde groepen door de k e n n i s van h e t F r a n s , . . . Ook d i t z a l v e r d e r onderzoek moeten u i t w i j z e n . 3.3
Onderzoek n o d i g n a a r d e o o r z a a k v a n d e e t n o s t r a t i f i c a t i e
Een andere vraag d i e we ons b i j d i t model automatisch s t e l l e n b e t r e f t de w i j z e waarop de e t n i s c h e component de s t r a t i f i c a t i e op de loontrekkende arbeidsmarkt s t u u r t . Is deze stratificatie te wijten aan een verschillende opleidingsgeschiedenis en w e r k t deze a l d u s i n d i r e c t l a n g s o n d e r w i j s om o f hebben we t e maken met een s o o r t van d i r e c t e e t n o s t r a t i f i c a t i e d i e v o l l e d i g gebaseerd i s op de v e r s c h i l l e n d e e t n i s c h e achtergrond a l s autochtonen en a l l o c h t o n e n z i c h op de arbeidsmarkt aanbieden? I n h e t eerste g e v a l beschouwen we h e t d e f i c i t van a l l o c h t o n e n op b e l a n g r i j k e kenmerken z o a l s opleiding, ervaring, taalvaardigheid als de b e l a n g r i j k s t e oorzaak, i n h e t tweede g e v a l wordt d i s c r i m i n a t i e (bewust-onbewust, d i r e c t - i n d i r e c t ) a l s b e l a n g r i j k s t e oorzaak g e z i e n . Verder diepgaand onderzoek naar de oorzaken van deze e t n o s t r a t i f i c a t i e z a l moeten u i t w i j z e n i n welke mate beide mechanismen s p e l e n . Een l a a t s t e bemerking b e t r e f t de g e l i j k e n i s d i e we opmerken tussen de v e r s c h i l l e n d e s t r a t a i n ons model en de h i s t o r i s c h e m i g r a t i e g o l v e n . W a a r s c h i j n l i j k z a l d i t n i e t t o e v a l l i g zo z i j n . Een m o g e l i j k e hypothese i s d a t e l k e nieuw immigrerende bevolkingsgroep een bepaalde t i j d nodig h e e f t om z i c h aan t e passen aan h e t nieuwe systeem waarin z i j terechtkomt en d a t a n d e r z i j d s de autochtonen ook t i j d nodig hebben om z i c h aan de nieuwe r e a l i t e i t aan t e passen. Tot h i e r t o e i s e r e c h t e r geen onderzoeksmateriaal v o o r r a d i g d a t deze hypothese ondersteunt o f w e e r l e g t . V a n u i t d i e o p t i e k zou h e t z e e r
i n t e r e s s a n t z i j n om i n de toekomst de i n t e g r a t i e van nieuw immigrerende bevolkingsgroepen z o a l s Oost-Europeanen t e b e k i j k e n . Ook op de a r b e i d s m a r k t .
4. Besluit D i t onderzoek had a l s d o e l k w a n t i t a t i e f na t e gaan waar a l l o c h t o n e n z i c h op de loontrekkende arbeidsmarkt s i t u e r e n i n Vlaanderen en B r u s s e l . V a n u i t d i e o p t i e k i s h e t onderzoek ook een i n t e r e s s a n t v e r g e l i j k i n g s p u n t i n de t i j d . Zeker nu s i n d s 1998 i n Vlaanderen een akkoord i s g e s l o t e n binnen h e t Vlaams Economisch S o c i a a l OverlegcomitĂŠ (VESOC) d a t moet l e i d e n t o t een evenredige en volwaardige p a r t i c i p a t i e van a l l o c h t o n e n op de arbeidsmarkt op a l l e n i v e a u s . De w e r k l o o s h e i d s c i j f e r s van de VDAB s t u d i e d i e n s t tonen aan d a t e r nog steeds een probleem van instroom i s v o o r a l l o c h t o n e n en d i t onderzoek h e e f t aangetoond d a t z i j d i e e r i n slagen om i n t e stromen grotendeels i n een welbepaald ( l a g e r ) segment van de jobmarkt terechtkomen. We moeten dan ook concluderen d a t de aanwezige a l l o c h t o n e n op de loontrekkende arbeidsmarkt nog steeds beschouwd worden a l s de vreemde eend i n de b i j t . Hun aanwezigheid wordt door h e t (overwegend autochtone) systeem a l s h e t ware e n k e l g e t o l e r e e r d op bepaalde plaatsen en onder welbepaalde voorwaarden. Het t e n v o l l e r e a l i s e r e n van h e t VESOC-akkoord, door h e t implementeren van de j a a r l i j k s e r u i t a f g e l e i d e a c t i e p l a n n e n , z a l dus n i e t m a k k e l i j k z i j n op k o r t e t e r m i j n . D i t onderzoek schept w e l de m o g e l i j k h e i d om binnen enkele j a r e n na t e gaan wat de geleverde inspanningen hebben opgeleverd. Zeker i s dan w e l d a t de i n d i t onderzoek gevolgde manier van afbakening van de doelgroep ( i . e . v i a h i s t o r i e k van n a t i o n a l i t e i t ) n i e t l a n g e r accuraat z a l z i j n door de massale i n t r e d e van derde generatie a l l o c h t o n e n d i e h i e r a l s Belg geboren z i j n en dus n o o i t een andere n a t i o n a l i t e i t gehad hebben. D i t probleem van s t a t i s t i s c h e afbakening van de doelgroep z a l i n de toekomst ook moeten o p g e l o s t worden door de p o l i t i e k e overheden, w i l men b l i j v e n beschikken o v e r accurate c i j f e r s i n verband met de ganse allochtonenproblematiek. D i t z a l o n v e r m i j d e l i j k moeten gebeuren i n samenspraak met de a l l o c h t o n e n z e l f en met vertegenwoordigers u i t de wetenschap.