Issuu

Vlaanderen is milieu

Luchtkwaliteit in Hoboken Focus op de periode 2016 - 2018

VLAAMSE MILIEUMAATSCHAPPIJ

www.vmm.be

DOCUMENTBESCHRIJVING Titel Luchtkwaliteit in Hoboken – focus op de periode 2016 - 2018 Samenstellers – Afdeling Lucht Milieu en Communicatie, VMM • Dienst Lucht, team Rapportering, team Specifieke Studies Lucht en team Emissie-inventaris Lucht. – Milieudienst Umicore Hoboken – Agentschap Zorg en Gezondheid (AZG) – Provinciaal Instituut voor Hygiëne (PIH) Foto cover Kenny Bellekens Inhoud Dit rapport toont een overzicht van de luchtkwaliteitsmetingen die de VMM in de regio Hoboken uitvoerde tussen 2016 en 2018. Ook de metingen die Umicore uitvoerde komen aan bod. Daarnaast bespreekt dit rapport de trend van de luchtkwaliteit over de jaren heen. Verder komt ook het gezondheidsluik aan bod. Er wordt een inschatting gemaakt van de risico’s voor de gezondheid bij de gemeten concentraties van zware metalen in fijn stof. Bovendien bespreken we de resultaten van lood in bloed bij kinderen, uitgevoerd door het Provinciaal Instituut voor Hygiëne (PIH). Tenslotte beschrijft dit rapport de emissies van Umicore en de verbeterprojecten uitgevoerd door het bedrijf. Wijze van refereren Vlaamse Milieumaatschappij (2019), Luchtkwaliteit in Hoboken – focus op de periode 2016 - 2018 Verantwoordelijke uitgever Bernard De Potter, Vlaamse Milieumaatschappij Vragen in verband met dit rapport Vlaamse Milieumaatschappij Dokter De Moorstraat 24-26 9300 Aalst Tel: 053 72 62 10 info@vmm.be Depotnummer D/2019/6871/030

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 2

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

SAMENVATTING De VMM brengt de luchtverontreiniging in kaart De VMM volgt sinds 1975 de luchtkwaliteit nauw op in deze regio. De meest recente resultaten publiceert de VMM op haar website en in het Jaarrapport Lucht. Dit 3-jaarlijks rapport focust op de resultaten van de luchtmetingen in de regio Hoboken in de periode 2016 tot en met 2018. Ook de trend over de jaren heen komt aan bod. De VMM meet in de regio Hoboken de volgende parameters: – zware metalen in totale depositie; – zware metalen in fijn stof (PM10); – zwaveldioxide (SO2); – stikstofdioxide (NO2); – fijn stof (PM10 en PM2,5). In dit rapport worden de resultaten getoetst aan de wettelijke Europese en Vlaamse normen en aan de advieswaarden opgesteld door de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO). Niet alleen de VMM voert metingen uit, ook het bedrijf Umicore voert metingen uit, met name: – zware metalen in fijn stof (PM10) en totaal stof (TSP); – zware metalen in totale depositie; – dioxinedepositie. De resultaten van deze metingen zijn ook mee opgenomen in dit rapport. Ten slotte zijn ook de uitstootgegevens opgenomen die de bedrijven rapporteren in het integraal milieujaarverslag. Zware metalen in fijn stof: arseen in PM10-stof overschreed de Europese streefwaarde in de periode 2016 - 2018 In 2016 was er ook een overschrijding van de Europese streefwaarde voor cadmium op 1 meetplaats. In functie van de tijd is er geen duidelijke trend. Voor cadmium, lood, arseen en zink was er een daling vanaf 2017. Voor nikkel, koper en mangaan blijven de concentraties stabiel of is er een stijging. Via modellering schat de VMM in of de Europese grensen streefwaarden van arseen, cadmium en lood overschreden werden op plaatsen waar we niet meten. In de tabel lijsten we op waar die overschrijdingszone zich bevindt en hoeveel procent van de bevolking van Hoboken daar woont. In een overschrijdingszone is het jaargemiddelde hoger dan de Europese grensof streefwaarde.

Arseen1 Cadmium² Lood1

Overschrijdingszone W-N-O van Umicore N van Umicore N van Umicore

Aantal inwoners van Hoboken (%) max. 8,4 % max. 0,1 % < 0,1 %

2016-2018 ²:2017-2018

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Gezondheidskundig risico is niet verwaarloosbaar De concentraties zware metalen in PM10-stof hebben een invloed op de gezondheid. Gezondheidskundig blijft er in Hoboken een verhoogd risico bestaan door de aanwezigheid van zware metalen in de omgevingslucht. Dit risico is niet onaanvaardbaar hoog, maar niet verwaarloosbaar. Verdere inspanningen om de emissies te doen dalen zijn vanuit gezondheidskundig oogpunt aangewezen met het oog op een daling in extra risico op longkanker. Het Provinciaal Instituut voor Hygiëne (PIH) meet de concentratie van lood in bloed bij kinderen in de wijk Moretusburg-Hertogvelden. In de zomer van 2014 werd de school in de wijk gesloten waardoor alle kinderen nu buiten de wijk naar school gaan. Voor kleuters en leerlingen uit de lagere school, die in de wijk wonen, lag het gemiddelde van beide meetcampagnes in 2018 onder de gezondheidskundige advieswaarde van 5 µg per deciliter. Zware metalen in totale depositie: VLAREM II-grenswaarde voor lood en richtwaarde voor cadmium worden gehaald (indicatieve toetsing) Er was enkel een overschrijding van de richtwaarde voor lood. Uit de VMM-resultaten blijkt dat globaal gezien de totale deposities van zware metalen dalen. Ook uit de metingen van Umicore blijkt dat er enkel de richtwaarde voor lood werd overschreden. In 2017 en 2018 werd door VMM een vergelijkende campagne uitgevoerd tussen beide bemonsteringsmethoden. Uit deze testen volgt dat voor de meeste parameters de depositie volgens de ENmethode lager is dan volgens de VLAREM methode. Wanneer volgens de EN-methode bemonsterd wordt, is het nodig de VLAREM-grenswaarde voor Pb en de VLAREM-richtwaarde voor Pb en Cd aan te passen. Verder bleek uit deze metingen dat het nodig is om na bemonstering de trechter van de EN-kruik te spoelen en het spoelwater mee in rekening te brengen. In de periode 2005-2018 werden de Europese grenswaarden voor zwaveldioxide (SO2) gerespecteerd In 2018 mat de VMM éénmaal een uurconcentratie hoger dan 500 µg/m³ en 2 keer een uurconcentratie hoger dan 350 µg/m³. Dit is minder dan het aantal toegelaten uren volgens de Europese alarmdrempel en Europese uurgrenswaarde. De WGO-dagadvieswaarde werd in 2018 overschreden, op 30 dagen was de dagconcentratie hoger dan 20 µg/m³. De Europese grenswaarden en de WGO-advieswaarde voor stikstofdioxide (NO2) werden gerespecteerd Voor NO2 was er een licht dalend verloop van het jaargemiddelde sinds 2005. Fijn stof (PM10): de Europese jaargrenswaarde werd sinds het begin van de metingen in 2005 gerespecteerd De Europese daggrenswaarde voor PM10 werd sinds 2012 gerespecteerd. De jaar- en dagadvieswaarden van de WGO voor PM10 werden sinds het begin van de metingen overschreden. Deze situatie is vergelijkbaar met de rest in Vlaanderen. Fijn stof (PM2,5): de Europese grenswaarde werd gerespecteerd De WGO-advieswaarden werden echter overschreden. Deze situatie is vergelijkbaar met de rest in Vlaanderen. De dioxinedepositie buiten het bedrijf was zeer laag De lichte stijging in 2018 was een gevolg van een brand aan een productieafdeling in september.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 4

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Uitstoot van zware metalen â€“ zowel de geleide als de niet-geleide emissies â€“ door Umicore daalt in de periode 2000-2018 De emissies van NOx (NO2) bleven vrij stabiel in de periode 2000 - 2018. De emissies van SOx (SO2) vertoonden een schommelend verloop. De geleide emissies worden uitgestoten via puntbronnen (bijvoorbeeld een schoorsteen) en worden veroorzaakt door activiteiten zoals de productie van zwavelzuur, loodraffinaderij, edele metaalraffinage, edelmetaalconcentratie, hoogoven/convertor, smelter. De niet-geleide emissies of diffuse emissies komen vrij via industriĂŤle gebouwen, banen, opslagterreinen en laden en lossen van grondstoffen. Umicore ondernam acties Umicore voerde zelf ook metingen uit om de invloed van hun activiteiten van nabij te kunnen opvolgen. Na de overschrijding van de grenswaarde van lood in 2015 moest Umicore een actieplan met maatregelen opmaken. Bij de bespreking van de meetresultaten in dit rapport gaan we na in welke mate we hiervan al een (indicatie van) impact op de concentraties kunnen ontwaren.

INHOUD 1 INLEIDING ....................................................................................................................................................10 2 METEO .........................................................................................................................................................11 3 ZWARE METALEN IN FIJN STOF (PM10) ........................................................................................................13 3.1 Normen ................................................................................................................................................13 3.2 Meetstrategie VMM .............................................................................................................................13 3.2.1 Meetnet .......................................................................................................................................13 3.2.2 Meetmethode ..............................................................................................................................15 3.3 Meetstrategie Umicore ........................................................................................................................15 3.3.1 Meetnet .......................................................................................................................................15 3.3.2 Meetmethode ..............................................................................................................................16 3.4 Resultaten VMM ..................................................................................................................................16 3.4.1 Resultaten 2014-2018 ..................................................................................................................17 3.4.2 Windgerichte interpretatie ..........................................................................................................20 3.4.3 Effecten op de gezondheid ..........................................................................................................25 3.4.4 Modellering ..................................................................................................................................27 3.4.5 Trend ............................................................................................................................................30 3.5 Resultaten Umicore..............................................................................................................................37 3.5.1 Resultaten 2016 tot en met 2018 ................................................................................................37 3.6 Conclusies.............................................................................................................................................39 4 ZWARE METALEN IN TOTALE DEPOSITIE .....................................................................................................40 4.1 Normen ................................................................................................................................................40 4.2 Meetstrategie VMM .............................................................................................................................40 4.2.1 Meetnet .......................................................................................................................................40 4.2.2 Meetnet .......................................................................................................................................42 4.3 Meetstrategie Umicore ........................................................................................................................42 4.3.1 Meetnet .......................................................................................................................................42 4.3.2 Meetmethode ..............................................................................................................................43 4.4 Resultaten VMM ..................................................................................................................................43 4.4.1 Resultaten 2016 - 2018 ................................................................................................................43 4.4.2 Windgerichte interpretatie ..........................................................................................................45 4.4.3 Trend ............................................................................................................................................46 4.5 Resultaten Umicore..............................................................................................................................47 4.6 Vergelijkende metingen .......................................................................................................................48 4.7 Conclusies.............................................................................................................................................48 5 AUTOMATISCHE METINGEN........................................................................................................................50 5.1 Normen ................................................................................................................................................50 5.2 Meetstrategie .......................................................................................................................................50

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 6

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

5.2.1 Meetnet .......................................................................................................................................50 5.2.2 Meetmethode ..............................................................................................................................50 5.3 SO2 ........................................................................................................................................................50 5.4 NO2 .......................................................................................................................................................52 5.5 PM10......................................................................................................................................................54 5.6 PM2,5 .....................................................................................................................................................56 5.7 Besluit ...................................................................................................................................................58 6 DIOXINES IN DEPOSITIE ...............................................................................................................................59 6.1 Normen ................................................................................................................................................59 6.2 Meetstrategie .......................................................................................................................................59 6.2.1 Meetnet .......................................................................................................................................59 6.2.2 Meetmethode ..............................................................................................................................60 6.3 Resultaten ............................................................................................................................................60 6.4 Trend ....................................................................................................................................................60 7 EMISSIES ......................................................................................................................................................62 7.1 Resultaten 2018 ...................................................................................................................................62 7.2 Trend ....................................................................................................................................................65 8 BESLUIT ........................................................................................................................................................67 Normering.....................................................................................................................................70 Informatie over geaccrediteerde metingen in 2018 (normen ISO/IEC 17025:2005) ...................74 Detectielimieten ...........................................................................................................................76 Statistische gegevens zware metalen in PM10-stof ......................................................................79 Modelresultaten 2014 â€“ 2017 ......................................................................................................88 Meteogegevens neerslagkruiken 2016 - 2018 .............................................................................92 Meetresultaten zware metalen in totale depositie......................................................................97 Acties Umicore............................................................................................................................103

LIJST VAN TABELLEN Tabel 1: Aandeel windrichting 2009 – 2018 + 30-jarige referentie ..................................................................12 Tabel 2: Meetplaatsen zware metalen in PM10-stof in Hoboken in de periode 2016 - 2018...........................13 Tabel 3: Jaargemiddelde zware metalen in PM10-stof in de periode 2014 - 2018 (uitgedrukt in ng/m³) ........19 Tabel 4: Resultaten modellering in PM10-stof tussen 2014en 2018 .................................................................30 Tabel 5: Jaargemiddelde van zware metalen in fijn stof op de Umicore-meetplaatsen (ng/m³) ....................38 Tabel 6: VMM-meetplaatsen zware metalen in totale depositie in Hoboken in de periode 2016 - 2018.......40 Tabel 7: Jaargemiddelde deposities 2016 in μg/(m².dag) ................................................................................44 Tabel 8: Jaargemiddelde deposities 2017 in μg/(m².dag) ................................................................................44 Tabel 9: Jaargemiddelde deposities 2018 in μg/(m².dag) ................................................................................44 Tabel 10: Totale depositie (µg/(m².dag)) zware metalen (Umicore) ...............................................................48 Tabel 11: Ligging meetplaats automatische metingen.....................................................................................50 Tabel 12: Beschrijving van de meetapparatuur................................................................................................50 Tabel 13: Overschrijdingen SO2 uur- en daggrenswaarde, alarmdrempel en WGO-dagadvieswaarde ...........51 Tabel 14: NO2-jaargemiddelde en maximale uurwaarden ...............................................................................52 Tabel 15: PM10-jaargemiddelde en toetsing dagwaarden................................................................................54 Tabel 16: PM2,5-jaargemiddelde en toetsing dagwaarden ...............................................................................56 Tabel 17: Meetresultaten dioxine in uitvallend stof (Umicore) in pg TEQ(m².dag) .........................................60 Tabel 18: Emissies 2018 Umicore Hoboken .....................................................................................................62 Tabel 19: Grens-, streef- en advieswaarden en risicobeoordelingen zware metalen in PM10-stof (ng/m³) ....70 Tabel 20: Grens- en richtwaarden volgens VLAREM II (µg/(m².dag)) ..............................................................71 Tabel 21: Regelgeving voor SO2, NO2, PM10 en PM2,5 (richtlijn 2008/50/EG en WGO 2000 en 2005) .............72 Tabel 22: Drempelwaarden voor de deposities van dioxines en dioxineachtige PCB’s ...................................73

LIJST VAN FIGUREN Figuur 1: Windrozen van 2016, 2017, 2018 en de 30-jarige referentie ...........................................................11 Figuur 2: Ligging van de VMM-meetplaatsen zware metalen in PM10-stof in Hoboken ..................................14 Figuur 3: Ligging van de Umicore-meetplaatsen zware metalen in PM10-stof tussen 2016 en 2018 ..............16 Figuur 4: Pollutierozen voor lood in 2018………………………………………………………………………………………………….. 21 Figuur 5: Pollutierozen voor lood in 2017…………………………………………………………………………………………………….21 Figuur 6: Pollutierozen voor arseen in 2018…………………………………………………………………………………………..….. 22 Figuur 7: Pollutierozen voor cadmium in 2018 ................................................................................................22 Figuur 8: Pollutieroos voor antimoon in 2018 ..................................................................................................23 Figuur 9: Pollutieroos voor mangaan in 2017 ..................................................................................................24 Figuur 10: Lood in bloed, resultaten bij kinderen in Hoboken tussen 1990 en 2018 ......................................26 Figuur 11: Modelkaart voor arseen in Hoboken in 2018 (ng/m³) ....................................................................28 Figuur 12: Modelkaart voor cadmium in Hoboken in 2018 (ng/m³) ................................................................28 Figuur 13: Modelkaart voor lood in Hoboken in 2018 (ng/m³) ........................................................................29 Figuur 14: Glijdende jaargemiddelden voor lood vanaf 2003 ..........................................................................31 Figuur 15: Glijdende jaargemiddelden voor arseen vanaf 2003 ......................................................................32 Figuur 16: Glijdende jaargemiddelden voor cadmium vanaf 2003 ..................................................................33 Figuur 17: Glijdende jaargemiddelden voor nikkel vanaf 2003........................................................................33 Figuur 18: Glijdende jaargemiddelden voor chroom vanaf 2003 ....................................................................34

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 8

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 19: Glijdende jaargemiddelden voor mangaan vanaf 2003 ..................................................................35 Figuur 20: Glijdende jaargemiddelden voor koper vanaf 2003 ........................................................................36 Figuur 21: Glijdende jaargemiddelden voor zink vanaf 2003 ...........................................................................36 Figuur 22: Glijdende jaargemiddelden voor antimoon vanaf 2003 .................................................................37 Figuur 23: Ligging meetplaatsen zware metalen in totale depositie in de periode 2016 - 2018 .....................41 Figuur 24: Meetplaatsen zware metalen in totale depositie (Umicore) ..........................................................42 Figuur 25: Evolutie maandgemiddelde bemonsterd volume, lood- en cadmiumdepositie in de periode 2016 2018 ..................................................................................................................................................................45 Figuur 26: Evolutie jaargemiddelde lood- en cadmiumdeposities in de periode 1997-2018 ..........................46 Figuur 27: Evolutie jaargemiddelde zink-, koper- en arseendeposities in de periode 1997-2018...................47 Figuur 28: Evolutie SO2- jaargemiddelde op HB23, periode 2005-2018 ..........................................................51 Figuur 29: Pollutieroos voor SO2 in 2018 ..........................................................................................................52 Figuur 30: Evolutie NO2-concentraties op HB23, periode 2005-2018 ..............................................................53 Figuur 31: Pollutieroos voor NO2 in 2018 .........................................................................................................53 Figuur 32: Evolutie PM10-jaargemiddelde op HB23, periode 2005-2018 ........................................................54 Figuur 33: Aantal dagen met PM10 -concentraties > 50 µg/m³ op HB23..........................................................55 Figuur 34: Pollutieroos voor PM10-stof in 2018 ................................................................................................55 Figuur 35: jaargemiddelde PM2,5-concentratie op HB23 van 2015-2018 (µg/m³) ...........................................56 Figuur 36: aantal dagen met een PM2,5-concentratie hoger dan 25 µg/m³ (µg/m³) .......................................57 Figuur 37: Pollutieroos voor PM2,5-stof in 2018 ...............................................................................................57 Figuur 38: Meetplaatsen dioxinedepositie 2018 (Umicore).............................................................................59 Figuur 39: Evolutie van de jaargemiddelde dioxinedepositie op meetplaats HOB23 ......................................61 Figuur 40: Evolutie van de geleide emissies van zware metalen (ton/jaar), periode 2000-2018 ....................65 Figuur 41: Evolutie van de niet-geleide emissies van zware metalen (ton/jaar), periode 2000-2018 ............66 Figuur 42: Evolutie van de emissies van SOx (SO2) en NOx (NO2) (ton/jaar), periode 2000-2018 ....................66

1 INLEIDING In Hoboken, in de wijk Moretusburg, ligt het bedrijf Umicore. De activiteiten van dit bedrijf zijn vooral een bron van zware metalen in de omgevingslucht van Hoboken. De VMM voert metingen uit sinds 1975 In dat jaar werden de metingen van zware metalen in totale depositie opgestart. De bepaling van zware metalen in zwevend stof werd opgestart in 1978. In 2002 stopte de VMM de metingen van zware metalen in zwevend stof en startte de VMM met de bepaling van zware metalen in de fijnstoffractie PM10. Daarnaast richtte de VMM in 2004 één meetplaats op voor de controle van de algemene luchtkwaliteit in de omgeving van het non-ferro bedrijf Umicore. Deze meetplaats is uitgerust met monitoren voor het opvolgen van: – zwaveldioxide (SO2); – stikstofoxides (NO, NO2, NOx); – fijn stof: PM10 en vanaf oktober 2014 ook PM2,5. Dit rapport bespreekt de luchtkwaliteit in Hoboken tussen 2016 en 2018. De VMM en Umicore voerden beiden metingen uit van zware metalen in fijn stof en totale depositie. Verder mat de VMM op 1 meetplaats in Hoboken de concentratie aan zwaveldioxide, stikstofdioxide en PM10- en PM2,5 stof. Umicore voerde ook metingen uit van dioxines in neervallend stof. In dit rapport toetsen we de resultaten van 2016, 2017 en 2018 aan de luchtkwaliteitsnormen en evalueren we de trend op lange termijn. Daarnaast geeft het Agentschap Zorg en Gezondheid (AZG) in dit rapport een samenvatting van de impact van de verschillende polluenten op onze gezondheid. Ook de metingen van lood in bloed, die het Provinciaal Instituut voor Hygiëne (PIH) uitvoert, zijn opgenomen in dit rapport. Vervolgens komen de resultaten van de emissies aan bod. In bijlage 8 geeft Umicore ten slotte een overzicht van de verbeterprojecten.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 10

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

2 METEO In dit hoofdstuk komen de meteoresultaten tussen 2016 en 2018 aan bod. Meteoresultaten spelen een belangrijke rol bij de interpretatie van de meetresultaten. De meeste metingen, die de VMM uitvoert, gebeuren ten noordoosten van de bedrijven. Het aandeel van de zuidwestenwind bepaalt dus in welke mate de verontreiniging op de meetplaatsen terechtkomt. Veel noordoostenwind in 2018 (26 %) Toch bleef het aandeel van de wind uit zuidwestelijke sector het hoogst, deze bedroeg 34 % wat lager was dan de 30-jarige referentie. Dit betekent dat in 2018 de VMM meetposten minder dan gemiddeld onder invloed staan van de wind afkomstig van over het bedrijfsterrein. In 2017 was het aandeel van de zuidwestenwind hoger (49 %), dit aandeel was 8 % hoger in vergelijking met de 30-jarige referentie. 2016 was een gemiddeld meteojaar waarbij het aandeel van de zuidwestenwind 45 % bedroeg, dit was iets hoger dan de 30-jarige referentie. Figuur 1 toont de windrozen van 2016, 2017, 2018 en de 30-jarige referentie van de meetplaats AntwerpenLuchtbal. Dit is de dichtstbijzijnde meteomeetplaats. Figuur 1: Windrozen van 2016, 2017, 2018 en de 30-jarige referentie

2016 + 30 jarige referentie

2017 + 30 jarige referentie

2018 + 30 jarige referentie

Tabel 1 toont per jaar het aandeel van de verschillende windrichtingen in de periode 2009 â€“ 2018 van de meetplaats Antwerpen Luchtbal en van de 30-jarige referentie. Tussen 2009 en 2018 kwam de wind het meest uit de zuidwestelijke sector. Over het algemeen kwam per jaar meer dan 40 % van de tijd de wind uit zuidwestelijke richting. Enkel in 2010 en 2018 was het aandeel van zuidwestenwind kleiner (34 %).

Tabel 1: Aandeel windrichting 2009 â€“ 2018 + 30-jarige referentie

2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 30-jarige referentie (1981 â€“ 2010)

Sector 355-85 NO 22 % 28 % 22 % 18 % 28 % 18 % 19 % 20 % 15 % 26 % 21 %

Sector 85-175 ZO 16 % 16 % 10 % 15 % 13 % 22 % 15 % 17 % 16 % 20 % 18 %

Sector 175-265 ZW 42 % 34 % 42 % 48 % 41 % 44 % 46 % 45 % 49 % 34 % 41 %

Sector 265-355 NW 20 % 22 % 26 % 19 % 18 % 16 % 20 % 18 % 21 % 20 % 20 %

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 12

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

3 ZWARE METALEN IN FIJN STOF (PM10) 3.1 Normen De Europese richtlijn (2008/50/EG) betreffende de luchtkwaliteit en schonere lucht voor Europa vormt de belangrijkste wettelijke basis inzake luchtkwaliteit. Deze richtlijn behandelt onder meer lood. De vierde dochterrichtlijn (2004/107/EG) definieert streefwaarden voor arseen, cadmium en nikkel. Op Vlaams niveau is er in het VLAREM II een grenswaarde opgenomen voor cadmium in PM10-stof. De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) definieerde advieswaarden voor verschillende metalen. Deze advieswaarden hebben als doel de risico’s van de gezondheidsschade door luchtverontreiniging te beperken en zijn meestal strenger dan de Europese grensof streefwaarden. Een overzicht van de Europese en Vlaamse grensen streefwaarden en de advieswaarden van de WGO is opgenomen in bijlage 1.

3.2 Meetstrategie VMM 3.2.1 Meetnet Het meetnet in Hoboken omvatte 3 meetplaatsen in de periode 2016 - 2018. In vergelijking met 2015 waren er geen wijzigingen. Tabel 2 vermeldt het adres, de afstand tot Umicore, de Lambertcoördinaten en de startdatum. Figuur 2 toont de ligging van de meetplaatsen in Hoboken. Tabel 2: Meetplaatsen zware metalen in PM10-stof in Hoboken in de periode 2016 - 2018

Code HB17 HB18 HB23

Adres Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan Plein Curiestraat

Afstand tot Umicore 10 meter ten N 600 meter ten NO 10 meter ten N

Lambertcoördinaten X–Y 147839 – 206699 148277 – 207097 148054 – 206698

Startdatum 29/01/2003 07/03/2002 23/06/2001

Figuur 2: Ligging van de VMM-meetplaatsen zware metalen in PM10-stof in Hoboken

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 14

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

3.2.2 Meetmethode De VMM mat in 2016 arseen (As), chroom (Cr), koper (Cu), mangaan (Mn), nikkel (Ni), lood (Pb) en zink (Zn). Cadmium (Cd) werd in dit jaar enkel gemeten op de filters van de meetplaats HB17. Vanaf 2017 wordt op alle meetplaatsen ook cadmium en antimoon (Sb) bepaald. De bemonstering van zware metalen in PM10-stof gebeurde tot eind 2016 met een Leckel SEQ 47/50 bemonsteringstoestel dat op dagbasis het PM10-stof op kwartsfilters bemonstert. Het filterwisselingsysteem kan 14 (maximum 17) filters bevatten, waardoor het toestel twee weken onafgebroken kan werken. De monsterneming gebeurt op 1,6 meter boven de grond. Er wordt ongeveer 55,2 mÂł lucht per dag bemonsterd. De automatische wisselaar schakelt om de 24 uur naar de volgende filter. Dit gebeurt steeds om 0:00 u UT. UT staat voor Universal Time of de Greenwich Mean Time. In Vlaanderen is de lokale tijd in de winter gelijk aan UT+1 en in de zomer gelijk aan UT+2. Vanaf 2017 wordt de bemonstering van zware metalen in PM10-stof uitgevoerd met een Derenda (PNS 18T-DM) toestel. De analyse van de filters in het labo gebeurde tot en met 2016 op een 3D-ED-XRF (energie dispersieve-XRF) toestel. De lage cadmiumconcentraties (<3D-ED-XRF bepalingsgrens van Cd) werden op een beperkt aantal meetplaatsen geanalyseerd met ICP-MS. Voor de regio Hoboken was dit de meetplaats HB17. Enkel voor deze meetplaats kan in 2016 een jaargemiddelde voor cadmium berekend en gerapporteerd worden. Vanaf 2017 analyseert de VMM alle filters met ICP-MS. De VMM is voor de bemonstering van zware metalen in PM10-stof geaccrediteerd volgens ISO17025:2005 sinds 2012. Meer informatie over de analysekarakteristieken en de accreditatie voor 2018 is terug te vinden in bijlage 2. bijlage 3 toont de aantoonbaarheidsgrenzen voor de verschillende parameters.

3.3 Meetstrategie Umicore 3.3.1 Meetnet Figuur 3 toont de opstelling van de Umicore meetplaatsen tussen 2016 en 2018. Umicore had 2 meetplaatsen binnen de bedrijfsgrens met name B_BIS (totaal stof) en G_BIS_PM10. Daarnaast waren er ook nog twee meetplaatsen buiten het bedrijf, met name CM_PM10 en UM_23_PM10. UM_23_PM10 staat opgesteld naast de VMM opstelling. Umicore voerde geen wijzigingen uit in vergelijking met 2015.

Figuur 3: Ligging van de Umicore-meetplaatsen zware metalen in PM10-stof tussen 2016 en 2018

MEETPLAATSEN STOF IN SUSPENSIE

B_BIS

G_BIS_PM10

CM_PM10

UM_23_PM10

3.3.2 Meetmethode Umicore gebruikt voor de bemonstering van zware metalen in PM10-stof een Leckel SEQ 47/50 bemonsteringstoestel dat op dagbasis het PM10-stof op cellulosenitraatfilters bemonstert. Er wordt ongeveer 55,2 m³ lucht per dag bemonsterd. Het filterwisselingsysteem kan 14 (maximum 17) filters bevatten, waardoor het toestel twee weken onafgebroken kan werken. De bemonstering van zware metalen in totaal stof gebeurt met een Pourbaix bemonsteringstoestel dat op dagbasis het stof op cellulosenitraatfilters bemonstert. Er wordt +/-15 m³ lucht per dag bemonsterd. Het filterwisselingsysteem kan 7 filters bevatten, waardoor het toestel één week onafgebroken kan werken. Voor beide toestellen schakelt de automatische wisselaar om de 24 uur naar de volgende filter. Dit gebeurt steeds om 0:00 u lokale tijd. De monsterneming gebeurt tussen de 1,7 en 3,5 meter boven de grond. Vanaf 2015 gebruikt Umicore een ICP-MS toestel voor de analyse van de monsters. Op alle filters bepaalt men arseen (As), cadmium (Cd), koper (Cu), lood (Pb), antimoon (Sb) en zink (Zn). De bepalingsgrenzen voor de verschillende parameters worden getoond in bijlage 3.

3.4 Resultaten VMM Voor zware metalen in PM10-stof worden ook de resultaten van 2014 en 2015 gerapporteerd. Deze resultaten werden reeds gerapporteerd in het rapport ‘Luchtkwaliteit in Hoboken in 2014 -2015’. De resultaten van 2014 en 2015 in dat rapport worden herroepen en vervangen door deze rapportering.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 16

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

De VMM voerde tot en met 2016 de analyses van de stalen uit met 3D-ED-XRF. Deze methode verschilt van de Europese referentiemethode, die een microgolfontsluiting en analyse met ICP-MS voorschrijft. Als kwaliteitscontrole worden een aantal monsters na de XRF-analyse ook geanalyseerd volgens de Europese norm (microgolfontsluiting en ICP-MS analyse). Indien voor een parameter de afwijking tussen ICP-MS en XRF groter is dan de meetonzekerheid van de referentiemethode (ICP-MS), wordt een correctie uitgevoerd. Daar de monsters van 2014, 2015 en 2016 met dezelfde XRF-kalibratie werden uitgevoerd, werd deze eindvalidatie uitgevoerd met de dataset van deze 3 jaren zodat er 1 regressielijn opgemaakt werd voor de 3 jaren samen. Voor de parameters As, Cr, Cu, Mn, Ni en Zn was de afwijking tussen ICP-MS en XRF groter dan de ICP-MS meetonzekerheid. Voor deze parameters werd een correctie toegepast op de dagwaarden. Deze correctie werd toegepast op de data van 2014, 2015 en 2016. Voor Pb en Cd was er geen correctie nodig. Vanaf 2017 voert de VMM de analyses routinematig uit met ICP-MS volgens de referentie methode.

3.4.1 Resultaten 2014-2018 Verhoogde concentraties van zware metalen in fijn stof in de regio Hoboken De gemeten waarden respecteerden op alle meetplaatsen in de periode 2014 -2018: – de VLAREM II-grenswaarde van 30 ng/m³ voor cadmium; – de Europese streefwaarde voor nikkel (20 ng/m³); – de WGO-advieswaarde voor mangaan (150 ng/m³) . Voor lood was er in 2015 op 1 meetplaats een overschrijding van de Europese grenswaarde en de WGOadvieswaarde van 500 ng/m³. Tijdens de andere jaren in de beschouwde periode voldeden de jaargemiddelden voor lood op alle meetplaatsen wel aan de Europese grenswaarde en de WGOadvieswaarde. Voor arseen lagen de jaargemiddelden bijna overal boven de Europese streefwaarde van 6 ng/m³. Enkel op de meetplaats aan de Jozef Leemanslaan evenaarde in 2014 het jaargemiddelde de Europese streefwaarde. In 2018 lag op deze meetplaats het jaargemiddelde – voor het eerst sinds de start van de metingen – onder deze streefwaarde. Voor cadmium was er maar voor één meetplaats (HB17) een jaargemiddelde beschikbaar in de periode 2014 - 2016. Dit jaargemiddelde lag in deze periode steeds boven de Europese streefwaarde en de WGOadvieswaarde van 5 ng/m³. In 2017 en 2018 analyseerde de VMM cadmium opnieuw op 3 meetplaatsen. Op de meetplaats aan de Edisonstraat (HB17) evenaarde het jaargemiddelde de Europese streefwaarde. Op de 2 andere meetplaatsen lag het jaargemiddelde onder deze streefwaarde. In de periode 2014 - 2016 mat de VMM het hoogste jaargemiddelde voor arseen en lood en zink in PM10-stof op het plein in de Curiestraat. Deze meetplaats meet, bij zuidwestenwind, hoofdzakelijk de emissies afkomstig van de loodraffinaderij. In de periode 2016 – 2018 voerde Umicore een aantal maatregelen van het loodactieplan uit aan de loodraffinaderij, hierdoor trad er een dalende trend op voor deze parameters. In 2018 werden de hoogste jaargemiddelden voor lood en arseen niet meer gemeten op de meetpost aan het plein van de Curiestraat maar op de meetplaats in de Edisonstraat. Op deze meetplaats was er ook een daling maar minder groot. Dit komt enerzijds omdat deze meetpost minder in de invloedsfeer ligt van de loodraffinaderij en meer in de invloedsfeer van de hoogoven. Anderzijds waren er verbouwingswerken in de woningen naast de meetpost. Bij verbouwingswerken kan historisch stof opnieuw in de omgevingslucht terechtkomen. Het jaargemiddelde voor cadmium is het hoogst in de Edisonstraat. Deze meetplaats meet, bij zuidwestenwind, de emissies afkomstig van de smelter, hoogoven en convertor. Cadmium komt niet voor in het proces van de loodraffinaderij, maar is hoofdzakelijk afkomstig van de hoogoven.

Paragraaf 3.4.2 bespreekt de pollutierozen voor lood, arseen, cadmium, antimoon en mangaan. Er is volgens de WGO een extra risico voor kanker als de arseen-, cadmium- en nikkelconcentraties constant zouden blijven in de tijd. In paragraaf 3.4.3 geeft het Agentschap Zorg & Gezondheid (AZG) een samenvatting van de invloed op de gezondheid bij een levenslange blootstelling aan de huidige concentraties in de omgevingslucht. Tabel 3 geeft de gemiddelde concentratie aan zware metalen in PM10-stof in de periode 2014 - 2018 op de verschillende VMM-meetplaatsen in Hoboken. De statistisch verwerkte meetresultaten zijn opgenomen in bijlage 4.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 18

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Tabel 3: Jaargemiddelde zware metalen in PM10-stof in de periode 2014 - 2018 (uitgedrukt in ng/m³)

ng/m³ HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 J. Leemanslaan Plein Curiestraat

arseen As

cadmium Cd

chroom Cr

koper Cu

mangaan Mn 20143

nikkel Ni

lood Pb

Antimoon Sb

zink Zn

22 6 25

7 21 61

3 3 4

45 25 40

9 10 12

6 3 6

311 101 393

241 131 592

87 52 86

10 11 11

5 2 4

330 135 619

/ / /

98 56 113

10 10 11

4 2 4

288 112 490

/ / /

82 56 88

11 13 13

4 3 5

204 84 332

17 15 42

65 55 67

14 12 12

7 4 6

199 52 176

14 8 21

67 47 53

20153 HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 J. Leemanslaan Plein Curiestraat

24 8 29

7 / /

3 3 4

56 30 56

2016 HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 J. Leemanslaan Plein Curiestraat

21 7 28

6 / /

4 4 4

43 29 43 2017

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 J. Leemanslaan Plein Curiestraat

22 7 23

5 2 4

2 3 3

38 28 37

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 J. Leemanslaan Plein Curiestraat

17 4 12

5 1 3

3 4 5

46 27 33

2018

gemiddelde van 1/1/2014 – 30/04/2014, geen toetsing aan Europese streefwaarde voor cadmium gemiddelde van 1/1/2014 – 31/03/2014 /: geen meting Rood: resultaten boven de Europese grensof streefwaarden; blauw: resultaten boven de WGO-advieswaarden. 3De resultaten van 2014 en 2015 werden reeds, zonder correctie, gerapporteerd in het rapport ‘Luchtkwaliteit in Hoboken in 2014 -2015’. De resultaten van 2014 en 2015 in dat rapport worden herroepen en vervangen door deze rapportering. 2:

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

3.4.2 Windgerichte interpretatie De windgerichte interpretatie wordt uitgevoerd met behulp van pollutierozen. We tonen in dit hoofdstuk de pollutierozen voor arseen, cadmium, antimoon, lood en mangaan. Een pollutieroos toont de gemeten concentratie in functie van de windrichting en wijst dus de richting van de verontreiniging aan. Er zijn geen grote verschillen tussen de pollutierozen van 2016, 2017 en 2018. Daarom tonen we in dit hoofdstuk over het algemeen de pollutierozen van 2018. Enkel voor mangaan wordt de pollutieroos van 2017 getoond, voor lood worden de pollutierozen van beide jaren getoond. Umicore is de grootste bron van de loodconcentraties in de omgevingslucht. Op de meetplaatsen in de Edisonstraat (HB17) en in de Curiestraat (HB23) mat de VMM in 2018 de hoogste concentraties. Op de meetplaats in Jozef Leemanslaan waren de loodconcentraties veel lager. De concentraties zijn het hoogst bij wind uit zuidoostelijke tot zuidwestelijke richting. Figuur 4 toont de pollutierozen voor lood voor de verschillende meetplaatsen in Hoboken in 2018, Figuur 5 toont dit voor 2017. In 2017 waren er duidelijk 2 bronnen zichtbaar in de pollutieroos van de meetplaats HB17, enerzijds de loodraffinaderij (ZO) en anderzijds de hoogoven (ZW). In 2018 waren de concentraties bij wind uit zuidoostelijke richting (loodraffinaderij) veel lager. De maatregelen uit het loodactieplan, genomen door Umicore ter hoogte van de loodraffinaderij, leidden in 2018 tot een daling van de loodconcentraties in de omgevingslucht.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 20

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 4: Pollutierozen voor lood in 2018

Figuur 5: Pollutierozen voor lood in 2017

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Umicore was ook belangrijkste bron van arseen, cadmium en antimoon in de omgevingslucht De hoogste arseen- en cadmiumconcentraties mat de VMM bij wind uit zuid tot zuidwestelijke richting. In deze omgeving ligt de hoogoven van Umicore. Figuur 6 toont de pollutierozen voor arseen voor de verschillende meetplaatsen in Hoboken in 2018, Figuur 7 toont dit voor cadmium. Figuur 6: Pollutierozen voor arseen in 2018

Figuur 7: Pollutierozen voor cadmium in 2018

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 8 toont de pollutieroos voor antimoon voor de verschillende meetplaatsen in Hoboken in 2018. Op de meetplaats HB17 werden de hoogste concentraties gemeten bij wind uit zuidoostelijke sector, dit betekent dat de loodraffinaderij de belangrijkste bron is voor antimoon in de omgevingslucht. Figuur 8: Pollutieroos voor antimoon in 2018

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Ook voor de pollutierozen van chroom, koper, nikkel en zink was Umicore de belangrijkste bron in 2018, deze zijn daarom niet mee opgenomen in dit rapport. Meerdere bronnen voor mangaan in de omgevingslucht De hoogste mangaanconcentraties mat de VMM bij wind uit noordwestelijke en zuidoostelijke richting. Naast Umicore was er dus een bron ten noordwesten van Umicore. De bron ligt waarschijnlijk in de industriezone ten noordwesten van Umicore. Figuur 9 toont de pollutieroos voor mangaan voor de verschillende meetplaatsen in Hoboken in 2017. Figuur 9: Pollutieroos voor mangaan in 2017

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

3.4.3 Effecten op de gezondheid 3.4.3.1 Gezondheidskundige interpretatie door AZG De verspreiding van zware metalen in de lucht kan gezondheidseffecten veroorzaken. Het Agentschap Zorg en Gezondheid (AZG) maakt 3-jaarlijks een rapport1 op en toetst hierin de jaargemiddelden van zware metalen aan gezondheidskundige advieswaarden voor blootstelling op lange termijn. Gezondheidseffecten zijn niet uit te sluiten Gezondheidskundig zijn er in Hoboken voor de periode 2016 – 2018 volgende aandachtspunten op basis van de meetresultaten van de Vlaamse Milieumaatschappij : —

—

Voor arseen en lood was er een overschrijding van de gezondheidskundige advieswaarde voor nietkanker effecten op minimaal 1 meetplaats. Kinderen zijn het gevoeligste voor lood, met name hun neurologische ontwikkeling wordt bedreigd. Volgens de beoordeling van mengseltoxiciteit (arseen, cadmium, chroom 6+, nikkel, lood, mangaan, SO2 en NO2) zou de gecombineerde blootstelling omwille van gemeenschappelijke eindpunten mogelijks respiratoire, cardiovasculaire, renale, dermale en neurologische gezondheidseffecten in de hand kunnen werken. Voor de blootstelling aan arseen, cadmium, chroom6+ en nikkel is het extra individueel kankerrisico in de woonzones op geen enkele van de 3 meetposten onaanvaardbaar, maar ook niet verwaarloosbaar.

In de eerste plaats worden, voornamelijk voor de parameters lood en arseen, op korte tot middellange termijn bronmaatregelen aanbevolen. Het is gezondheidskundig aangewezen om de inspanningen om de emissies en immissies te doen dalen, verder te zetten en zo te streven naar een daling van het extra risico op longkanker volgens het zo laag als redelijkerwijze haalbaar principe (ALARA: As Low As Reasonably Achievable). Preventietips om de blootstelling aan zware metalen te beperken zijn terug te vinden op de website2 van de medisch milieukundigen onder het thema hotspot Hoboken. 3.4.3.2 Resultaten lood in bloed door Provinciaal Instituut voor Hygiëne (PIH) Het PIH volgt sinds 1978 de concentraties van lood in bloed op bij kinderen tussen 1 en 12 jaar, die wonen in de wijk Moretusburg-Hertogvelden in Hoboken. Twee keer per jaar nodigt het PIH de kinderen uit voor een bloedname, één keer in het voorjaar en één keer in het najaar. Midden 2014 werd de school in de wijk gesloten waardoor alle kinderen nu buiten de wijk naar school gaan. Dit betekent dat er geen groep ‘wonen + schoollopen’ meer is sinds het najaar 2014. Dalende trend voor de lood in bloed concentraties De hoogste concentraties kwamen in de periode 1990-2014 voor bij kinderen die in de wijk MoretusburgHertogvelden woonden én schoolliepen. De loodconcentraties van kinderen die enkel woonden in de wijk Moretusburg-Hertogvelden waren lager. Er was voor deze groep wel een stijging van de gemeten concentraties merkbaar in het najaar 2014 wanneer alle kinderen buiten de wijk naar school gaan. Bij de

1 2

Volksgezondheidskundige interpretatie van de lucht en depositie metingen van de VMM in Hoboken 2016-2018, 2019, AZG https://logoantwerpen.be/content/zware-metalen-hoboken

kleuters die wonen in Moretusburg werden hogere concentraties gemeten in vergelijking met de kinderen uit de lagere school. Dit komt doordat lood vooral in het lichaam terechtkomt via hand-mondcontact, wat een typisch gedrag is voor kleuters. Bovendien nemen de darmen van kinderen gemakkelijker lood op dan die van volwassenen. In de controlegroep zijn de concentraties het laagst. In deze groep is er weinig verschil tussen de concentraties bij kleuters en bij kinderen uit de lagere school. Tussen 1990 en 2015 was er een duidelijke daling in de loodconcentraties in het bloed. Vanaf 2007 liggen de loodgemiddelden voor alle groepen onder de CDC3-advieswaarde van 10 Âľg Pb/dl. Als de loodconcentraties onder de advieswaarde liggen, zouden er geen negatieve gezondheidseffecten optreden. In juni 2012 verscherpte de CDC haar referentiewaarde voor lood in bloed tot 5 Âľg/dl. Deze aanpassing kwam er op basis van gegevens over gezondheidseffecten onder de advieswaarde van 10 Âľg/dl. Deze lagere referentiewaarde is geen veilige grens. Lood kan, bij langdurige blootstelling aan een lage dosis, een invloed hebben op de ontwikkeling van het zenuwstelsel bij kinderen. Dus hoe lager het loodgehalte in het bloed, hoe beter. Vanaf de najaarscampagne van 2014 lagen de gemiddelde resultaten van de kleuters die wonen in de wijk opnieuw boven deze lagere advieswaarde. Vanaf 2017 trad er een daling op van de lood in bloedwaarden, waardoor vanaf 2018 de gemiddelde resultaten van lood in bloed bij kleuters opnieuw onder de CDC-advieswaarde liggen. Figuur 10 toont de resultaten van lood in bloed in de periode 1990 tot en met 2018. Naast de kinderen in de wijk Moretusburg-Hertogvelden bepaalt het PIH ook de waarden voor lood in bloed bij een controlegroep. Deze controlegroep zijn kinderen uit een school op ongeveer 2,5 kilometer van Moretusburg. Figuur 10: Lood in bloed, resultaten bij kinderen in Hoboken tussen 1990 en 2018

Centers for Disease Control and Prevention, het Amerikaans centrum voor ziektebeheersing en preventie

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 26

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

3.4.4 Modellering De VITO voert, in opdracht van de VMM, onder meer voor de regio Hoboken modelberekeningen uit. Met het IFDM–EMIAD-model is het mogelijk om de verspreiding van zware metalen in de lokale omgeving met een hoge resolutie te berekenen en in kaart te brengen. Het IFDM-model rekent in een eerste stap de door de bedrijven gerapporteerde geleide emissies door tot daggemiddelden op de locaties van de meetplaatsen. Deze bijdrage wordt afgetrokken van de gemeten daggemiddelden. Uit het overblijvende deel berekent het model EMIAD via inverse modellering bijkomende ‘brontermen’. IFDM berekent deze brontermen dan samen met de gekende geleide emissies tot een hoge resolutie concentratiekaart rond de hotspots. Dergelijke aanpak is noodzakelijk omdat er in realiteit buiten de gerapporteerde geleide emissies nog onbekende geleide emissies en diffuse emissies (bijvoorbeeld opwaaiend stof van ertshopen) van zware metalen plaatsvinden. Voor de modellering van 2016, 2017 en 2018 maakt dit model gebruik van onder meer volgende gegevens: – de meetresultaten van zware metalen in PM10-stof van 2016, 2017 en 2018 van de meetplaatsen in de regio Hoboken; – emissiegegevens van zware metalen in 2016, 2017 en 2018; – meteogegevens van 2016, 2017 en 2018 van de meetplaats Antwerpen Luchtbal; – de afmetingen van de relevante bedrijfsgebouwen. De correctie van de As-resultaten van 2014 – 2015 heeft ook een invloed op de modelresultaten. Daarom worden de modelresultaten voor As van 2014 en 2015 in het rapport ‘Luchtkwaliteit in Hoboken in 2014 2015’ herroepen en vervangen door deze rapportering. Via het model is het mogelijk om een raming te maken van: – de oppervlakte van de overschrijdingszone. Dit is het gebied waar het jaargemiddelde hoger is dan de Europese grensof streefwaarde; – het aantal inwoners in deze zone. Aangezien er op het model een zekere foutmarge zit, zijn de door het model gegenereerde cijfers een raming. Voor cadmium kon het model voor 2016 geen berekeningen uitvoeren doordat er in 2016 slechts één meetplaats was. Er werd hierdoor geen kaart opgemaakt voor cadmium voor 2016. Voor de berekeningen in dit rapport paste de VMM de versie IFDM v5.1. – EMIAD v2.2.1. toe. Overschrijdingszone was het grootst voor arseen In 2018 lag de overschrijdingszone voor arseen zowel ten westen, ten noorden als ten oosten van Umicore. Voor cadmium was de overschrijdingszone veel kleiner en lag deze ten noorden van Umicore. Voor lood was er geen overschrijdingszone. Figuur 11 tot en met Figuur 13 tonen de modelresultaten voor lood, arseen en cadmium van 2018. De kaarten met de modelresultaten van lood (2016 – 2017), arseen (2014 tot en met 2017) en cadmium (2016 – 2017) zijn opgenomen in bijlage 5. In het rode gebied is het jaargemiddelde hoger dan de Europese grensof streefwaarde. Dit betekent hoger dan: — 500 ng/m³ voor lood, — 6 ng/m³ voor arseen, — 5 ng/m³ voor cadmium.

Figuur 11: Modelkaart voor arseen in Hoboken in 2018 (ng/mÂł)

Figuur 12: Modelkaart voor cadmium in Hoboken in 2018 (ng/mÂł)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 28

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 13: Modelkaart voor lood in Hoboken in 2018 (ng/m³)

Voor arseen was er tussen 2014 en 2018 steeds een overschrijdingszone. De overschrijdingszone was het grootst in 2015, meer dan 10 % van de inwoners van Hoboken was blootgesteld aan te hoge jaargemiddelden voor arseen. Tussen 2015 en 2018 was er sterke daling van de grootte van de overschrijdingszone en van het aantal inwoners in deze zone. Voor lood was er in 2017 en 2018 geen overschrijdingszone meer. Voor cadmium was de overschrijdingszone klein en woonden er weinig mensen in deze zone. De gemodelleerde overschrijdingen worden enkel aan Europa gerapporteerd als de metingen een overschrijding aangeven. Concreet voor de periode 2014 - 2018 werden enkel de overschrijdingen van arseen in de periode 2014 – 2018 en van lood in 2015 gerapporteerd. In Tabel 4 geeft een raming van de modelresultaten voor de periode 2014 – 2018, dit is een raming van de oppervlakte van de overschrijdingszone en van het procentueel aandeel van de bevolking in Hoboken dat blootgesteld werd aan te hoge concentraties van arseen, cadmium of lood.

Tabel 4: Resultaten modellering in PM10-stof tussen 2014en 2018

Polluent

Norm (ng/m³)

Oppervlakte overschrijdingszone (km²)

Aantal inwoners in deze zone

2014 As Pb

6 500

0,39 0,008

5,1 % 0,2 %

1,75 0,02

11,5 % < 0,1 %

0,90 0,001

8,4 % < 0,1 %

0,74 0,005 Geen overschrijdingszone 2018 0,47 0,02 Geen overschrijdingszone

7,2 % 0,1 % Geen

2015 As Pb

6 500 2016

As Pb

6 500 2017

As Cd Pb

6 5 500

As Cd Pb

6 5 500

2,4 % < 0,1 % Geen

3.4.5 Trend Onderstaande figuren tonen de evolutie van de concentratie aan zware metalen in het PM10-stof door middel van een glijdend jaargemiddelde. Dit betekent dat elk punt op de grafiek het gemiddelde is van de vorige 365 dagen. De meetplaats in de Maalbootstraat was in 2007 grotendeels niet werkzaam door werken op deze locatie, wat de ontbrekende gegevens in onderstaande figuren verklaart. Deze meetplaats werd eind 2013 stopgezet. Na de overschrijding van de Europese grenswaarde in 2015 daalden de loodconcentraties. In 2016 evenaarde het jaargemiddelde de Europese grenswaarde. In 2017 en 2018 zette de daling zich verder waardoor de jaargemiddelden ruim onder deze grenswaarde lagen. De verschillende meetplaatsen vertonen een vergelijkbaar patroon van licht fluctuerende concentraties maar hebben een ander concentratieniveau en dit in functie tot de afstand tot Umicore Hoboken. Er was een sterke daling in 2003. Vanaf 2011 stegen de loodconcentraties op alle meetplaatsen. Eén van de voornaamste oorzaken van de stijging tussen 2011 en 2015 was een toename van de productie. De sterke stijging eind 2015 was onder meer een gevolg van: — veel zuidwestenwind in november en december (circa 70 %); — meer gasdoorbraken tussen de koelplaten van de hoogoven; — nattere ladingen bij de afdeling EMC (edel metalen concentratie) en de smelter die meer puffen – dit is een plotse stoomvorming ten gevolge van een snelle opwarming van een natte, koude lading – veroorzaken; — het tijdelijk openmaken van een aantal dakkapellen op de loodraffinaderij.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 30

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Vanaf 2016 werden door Umicore een aantal maatregelen uitgevoerd ter hoogte van de loodraffinaderij. Onder meer dankzij de maatregelen daalden de loodconcentraties. De daling van de loodconcentraties was veel groter op de meetplaats aan het Plein van de Curiestraat dan op de meetplaats aan de Edisonstraat. Enerzijds ligt de meetplaats aan de Edisonstraat onder invloed van zowel de loodraffinaderij als de hoogoven. Anderzijds waren er in de twee aanpalende huizen in 2018 verbouwingswerken. Door verbouwingswerken kan historisch stof in de woning opnieuw in de omgevingslucht terechtkomen. Figuur 14 toont de evolutie van de loodconcentratie in Hoboken. Figuur 14: Glijdende jaargemiddelden voor lood vanaf 2003

Ook arseenconcentraties dalen vanaf 2017. Het verloop van het glijdend jaargemiddelde kent geen regelmatig patroon. De arseenconcentraties fluctueren op alle meetplaatsen van jaar tot jaar. De plotse stijging op het plein in de Curiestraat in 2004, 2006, 2008 en 2010 was het gevolg van enkele hoge piekconcentraties. Vanaf 2011 bleef het arseengemiddelde in de Curiestraat van dezelfde grootteorde en kwamen er geen extreme piekwaarden meer voor. Tussen 2011 en 2013 steeg het arseengemiddelde op de meetplaats in de Edisonstraat naar het niveau van het plein Curiestraat. Sindsdien bleven de gemiddelde concentraties op beide meetplaatsen vergelijkbaar. De glijdende jaargemiddelden lagen op alle meetplaatsen tussen de start van de metingen en 2013 boven de Europese streefwaarde van 6 ng/mÂł. Deze streefwaarde trad in werking op 31 december 2012. Op de meetplaatsen in de Curiestraat en de Edisonstraat bleef het jaargemiddelde in de periode 2014 â€“ 2018 hoger dan de Europese streefwaarde. Op de meetplaats in de Jozef Leemanslaan evenaarde het jaargemiddelde van 2014 voor het eerst deze streefwaarde. In 2015, 2016 en 2017 mat de VMM opnieuw hogere jaargemiddelden op deze meetplaats waardoor de streefwaarde werd overschreven. In 2018 keerde de trend en daalden de arseenconcentraties. Het jaargemiddelde op de meetplaats in de Jozef Leemanslaan lag in 2018 voor het eerst sinds de start van de metingen onder de streefwaarde. Figuur 15 toont de evolutie van de arseenconcentratie.

Figuur 15: Glijdende jaargemiddelden voor arseen vanaf 2003

Sinds 2017 wordt de Europese streefwaarde voor cadmium op alle meetplaatsen gehaald. De cadmiumconcentraties fluctueren van jaar tot jaar. In het najaar van 2007 was er een plotse stijging van de cadmiumconcentratie, deze stijging is het grootst in de Edisonstraat. De oorzaak hiervan was een éénmalige hoge waarde van 559 ng/m³ gemeten op 21 september 2007. Vanaf september 2008 liggen de glijdende jaargemiddelden op alle meetplaatsen onder de toen toekomstige Europese streefwaarde, die vanaf 31 december 2012 van kracht werd. Vanaf 2011 stegen de gemiddelden opnieuw. Op de meetplaats in de Edisonstraat ligt het gemiddelde boven de Europese streefwaarde vanaf het najaar van 2012. Ook voor cadmium was er, zoals voor lood, een sterke stijging in de laatste twee maanden van 2015. Vanaf 2017 trad er opnieuw een daling op van de cadmiumconcentraties tot onder de Europese streefwaarde. Er zijn in de grafiek geen resultaten van cadmium voor de meetplaats in de Jozef Leemanslaan in 2008 en 2009, omdat er geen analyses van cadmium zijn uitgevoerd op de monsters van 2008. Door een defect aan het analysetoestel kon de VMM tussen juni 2014 en december 2016 geen analyses van lage cadmiumconcentraties meer uitvoeren. Van de meetplaats in de Edisonstraat heeft de VMM de monsters met een lage Cd-concentratie uitbesteed. Enkel voor deze meetplaats zijn er voor een volledig jaar cadmiumresultaten beschikbaar in 2014, 2015 en 2016. Figuur 16 toont de evolutie van de cadmiumconcentraties in de PM10-fractie op de meetplaatsen in Hoboken.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 32

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 16: Glijdende jaargemiddelden voor cadmium vanaf 2003

Dalende trend voor nikkel keerde om naar licht stijgende trend in de periode 2016 -2018. Wel lagen de gemiddelde concentraties ruim onder de Europese streefwaarde van 20 ng/mÂł. Alle meetplaatsen vertonen een min of meer vergelijkbaar patroon maar hebben een ander concentratieniveau. Figuur 17 toont de evolutie van de nikkelconcentratie in de PM10-fractie op de meetplaatsen in Hoboken. Figuur 17: Glijdende jaargemiddelden voor nikkel vanaf 2003

Voor de parameters chroom, mangaan, koper, zink en antimoon zijn er geen Europese of Vlaamse toetsingsnormen. Voor deze elementen kan enkel de trend in functie van de tijd bekeken worden en vergelijken we de resultaten met deze van een stedelijke meetplaats en een achtergrondlocatie. Chroomconcentraties bleven stabiel vanaf 2015. Verder was het chroomgemiddelde op de drie meetplaatsen sinds 2015 van dezelfde grootteorde. Globaal gezien was er tussen 2004 en 2015 op alle meetplaatsen een dalende trend. Op de meetplaats aan het plein in de Curiestraat kent het verloop van de chroomconcentraties geen regelmatig patroon in de periode 2003 - 2007. In vergelijking met de stedelijke meetplaats in Gent en de achtergrondmeetplaats in Koksijde is de chroomconcentratie op de meetplaatsen in Hoboken iets hoger maar van dezelfde grootteorde. De VMM voerde in 2008 geen chroomanalyses uit, wat de ontbrekende gegevens voor 2008 en 2009 verklaart in onderstaande figuur. Figuur 18 toont de evolutie van de chroomconcentratie in de PM10-fractie op de meetplaatsen in Hoboken. Figuur 18: Glijdende jaargemiddelden voor chroom vanaf 2003

Dalende trend voor mangaan sinds start van de metingen keerde in 2016 om in stijgende trend. Op de meetplaats in de Edisonstraat hield deze stijgende trend ook in 2018 aan. Op de andere 2 meetplaatsen keerde de trend eind 2017 opnieuw om in een daling. Eind 2018 waren de mangaanconcentraties op de meetplaatsen in de Jozef Leemansstraat en in aan het plein in de Curiestraat vergelijkbaar. De mangaanconcentratie op de meetplaatsen in Hoboken was hoger maar van dezelfde grootteorde in vergelijking met de stedelijke meetplaats in Gent en de achtergrondmeetplaats in Koksijde. De VMM voerde in 2008 geen mangaananalyses uit. Daarom ontbreken de gegevens in 2008 en 2009 in onderstaande figuur. Figuur 19 toont de evolutie van de glijdende mangaanconcentraties in de PM10-fractie op de meetplaatsen in Hoboken.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 34

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 19: Glijdende jaargemiddelden voor mangaan vanaf 2003

Geen duidelijke trend in de koperconcentraties. In 2017 en 2018 stegen de gemiddelde koperconcentraties op de meetplaats in de Edisonstraat. Op de twee andere meetplaatsen bleven de koperconcentraties in deze periode stabiel. Eind 2018 lag het gemiddelde op alle meetplaatsen lager dan bij de start van de metingen. Globaal gezien is de curve van het glijdende jaargemiddelde voor koper quasi gelijklopend op alle meetplaatsen. In vergelijking met de stedelijke meetplaats in Gent en de achtergrondmeetplaats in Koksijde is de koperconcentratie op de meetplaatsen in Hoboken verhoogd. Figuur 20 toont de evolutie van de koperconcentratie in de PM10-fractie op de meetplaatsen in Hoboken.

Figuur 20: Glijdende jaargemiddelden voor koper vanaf 2003

Globaal gezien was er een dalende trend voor zink sinds de start van de metingen. In vergelijking met de stedelijke meetplaats in Gent en de achtergrondmeetplaats in Koksijde is de zinkconcentratie op de meetplaatsen in Hoboken verhoogd. Figuur 21 toont de evolutie van de zinkconcentratie in de PM10-fractie op de meetplaatsen in Hoboken. Figuur 21: Glijdende jaargemiddelden voor zink vanaf 2003

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 36

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Antimoonconcentraties daalden in 2018. De antimoonconcentraties zijn het hoogst op de meetplaats aan de Curiestraat. Daar trad er een daling op sinds begin 2012. Eind 2018 waren de antimoonconcentraties op de drie meetplaatsen van dezelfde grootteorde. In vergelijking met de stedelijke meetplaats in Gent en de achtergrondmeetplaats in Koksijde is de antimoonconcentratie op de meetplaatsen in Hoboken verhoogd. In 2008 en in de periode 2014 â€“ 2016 voerde de VMM geen metingen van antimoon uit. Figuur 22 toont de evolutie van de antimoonconcentratie in de PM10-fractie op de meetplaatsen in Hoboken. Figuur 22: Glijdende jaargemiddelden voor antimoon vanaf 2003

3.5 Resultaten Umicore 3.5.1 Resultaten 2016 tot en met 2018 Metingen binnen en buiten bedrijfsterrein. De meetplaatsen B en G liggen op het bedrijfsterrein, CM en UM_23 liggen buiten het bedrijf. Enkel de resultaten van de meetplaatsen die het PM10-stof bemonsteren buiten het bedrijfsterrein en in een woonzone, moeten getoetst worden aan de Europese grensen streefwaarden. Een overschrijding is aangegeven in rood. Tabel 5 toont de jaargemiddelden van zware metalen (in ng/m3) tussen 2016 en 2018 op de verschillende meetplaatsen.

Tabel 5: Jaargemiddelde van zware metalen in fijn stof op de Umicore-meetplaatsen (ng/m³)

Binnen het bedrijfsterrein

ng/m³ B_BIS G_BIS CM UM_23

Totaal stof PM10 PM10 PM10

✓ ✓

B_BIS G_BIS CM UM_23

Totaal stof PM10 PM10 PM10

✓ ✓

B_BIS G_BIS CM UM_23

Totaal stof PM10 PM10 PM10

✓ ✓

arseen cadmium As Cd 2016 98 25 32 11 24 9 38 11 2017 97 24 23 6 16 5 27 6 2018 94 23 17 5 9 3 13 3

koper Cu

lood antimoon Pb Sb

zink Zn

347 109 100 104

1012 445 295 568

94 38 39 96

292 112 94 118

346 58 59 65

999 242 184 363

91 20 23 63

292 73 77 89

332 59 42 48

973 215 120 186

88 27 18 34

276 75 58 66

Umicore mat in de periode 2016 – 2018 op één meetplaats (B_BIS) zware metalen in totaal stof. Op deze meetplaats, die in het bedrijfsterrein ligt, mat Umicore de hoogste concentraties. Op de andere meetplaatsen voerde Umicore metingen uit van zware metalen in PM10-stof. Daling van zware metalen in PM10-stof op alle meetplaatsen vanaf 2016. De meetplaats UM_23 staat vooral onder invloed van de loodraffinaderij, de meetplaats G-BIS staat bij de overheersende ZW-wind vooral onder invloed van de hoogoven. De sterkste daling werd in de loop van 2018 gerealiseerd op meetplaats UM_23_PM10 en dit ten gevolge van een aantal verbeteringsprojecten gerealiseerd aan de loodraffinaderij. Europese grensen streefwaarden worden niet altijd gehaald. Enkel de resultaten van de meetplaatsen CM en UM_23 kunnen getoetst worden aan de normering. Er was een overschrijding van: – de Europese streefwaarde voor arseen (6 ng/m³) op beide meetplaatsen zowel in 2016, 2017 en 2018; – de Europese streefwaarde voor cadmium (5 ng/m³) op één meetplaats in 2017; – de Europese grenswaarde voor lood (500 ng/m³) op één meetplaats in 2016. De jaargemiddelden op beide meetplaatsen respecteerden in de periode 2016 – 2018 wel de VLAREM IIgrenswaarde van 30 ng/m³ voor cadmium.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 38

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

3.6 Conclusies De jaargemiddelden in PM10-stof respecteerden in de periode 2016 – 2018 op alle VMM meetplaatsen: — de Europese grenswaarde van lood van 500 ng/m³; — de VLAREM II jaargrenswaarde van cadmium van 30 ng/m³; — de Europese streefwaarde van nikkel van 20 ng/m³; — de WGO-advieswaarde van 150 ng/m³ voor mangaan. Daarnaast was er in 2016 een overschrijding van Europese streefwaarde voor cadmium op één meetplaats. Voor arseen werd de Europese streefwaarde op alle meetposten overschreden. Enkel op de meetplaats in Jozef Leemanslaan in 2018 lag het jaargemiddelde voor het eerst sinds de start van de metingen onder deze streefwaarde. De gemiddelde concentraties voor zware metalen in PM10-stof fluctueren van jaar tot jaar. Tussen 2003 en 2011 bleven de jaargemiddelden stabiel of trad er een daling op. In de periode 2011-2015 bleven voor de meeste zware metalen de jaargemiddelden stabiel of trad er opnieuw een stijgende trend op. In deze periode was er ook een verhoging van de productie bij Umicore. De laatste jaren (2016 – 2018) trad er voor lood, arseen, cadmium, zink en antimoon opnieuw een daling op. Voor nikkel en mangaan stegen de gemiddelde concentraties in deze periode. De concentraties zware metalen in PM10-stof hebben een invloed op de gezondheid. Gezondheidskundig blijft er in Hoboken een verhoogd risico bestaan door de aanwezigheid van zware metalen in de omgevingslucht. Dit risico is niet onaanvaardbaar hoog, maar is gezondheidskundig niet verwaarloosbaar. Verder inspanning om de emissies te doen dalen zijn vanuit gezondheidskundig oogpunt aangewezen met het oog op een daling in het extra risico op longkanker. De gemiddelde loodconcentraties in bloed bij kleuters en kinderen van de lagere school lagen in 2018 onder de CDC-advieswaarde van 5 µg Pb/dl. Via modellering schat de VMM in of de Europese grensen streefwaarden overschreden werden op plaatsen waar we niet meten. Voor arseen was er tussen 2016 en 2018 steeds een overschrijdingszone. Voor lood was er enkel in 2016 een kleine overschrijdingszone. Voor cadmium werd de modellering enkel in 2017 en 2018 uitgevoerd. Ook voor deze parameter was er een kleine overschrijdingszone. Ook Umicore voerde metingen van zware metalen in PM10-stof uit zodat ze de invloed van hun activiteiten van nabij kunnen opvolgen. bijlage 8 toont een overzicht van de acties uitgevoerd door Umicore.

4 ZWARE METALEN IN TOTALE DEPOSITIE 4.1 Normen VLAREM II definieert grensen richtwaarden voor de metalen lood en cadmium in totale depositie (neervallend stof). Deze waarden zijn gekoppeld aan metingen met NILU-kruiken volgens een welomschreven meetstrategie. In Hoboken moeten volgens VLAREM II de metingen gebeuren volgens de oriënterende meetstrategie. Een overzicht van de Vlaamse grensen richtwaarden is opgenomen in bijlage 1. Er zijn geen Europese grensof streefwaarden voor zware metalen in totale depositie.

4.2 Meetstrategie VMM 4.2.1 Meetnet De VMM meet in Hoboken sinds 1997 de concentratie aan zware metalen in totale depositie volgens de VLAREM-meetstrategie. Dit gebeurde via een uitgebreid meetnet bestaande uit 26 neerslagkruiken. Daarnaast waren vier neerslagkruiken dichtbij Umicore, in de Curiestraat, operationeel. Sinds 1999 waren er geen overschrijdingen meer van de grenswaarde voor lood. Daarom meet de VMM sinds 2007 volgens het oriënterend onderzoek van VLAREM II. Zeven kruiken bleven operationeel waarvan 4 volgens de VLAREMmeetstrategie, die van toepassing is bij een oriënterend onderzoek. Dit is op een afstand van 100, 250, 500 en 1.000 meter van de bedrijfsgrens in de richting van de meest voorkomende windrichting. Eind 2010 zette de VMM de kruiken 05HB17 en 05HB01 stop. Vanaf 2011 zijn er nog 5 neerslagkruiken operationeel. Tabel 6 vermeldt het adres, de afstand tot Umicore, de Lambertcoördinaten en de startdatum. Figuur 23 toont de ligging van de meetplaatsen in Hoboken in de periode 2016 - 2018. Tabel 6: VMM-meetplaatsen zware metalen in totale depositie in Hoboken in de periode 2016 - 2018

Naam HB0F

HB0O HB18 HB0X

HB23

Adres Afstand tot Umicore Oriënterend onderzoek Langs spoorweg, 30 meter na de 100 m ten NO splitsing van de spoorlijn Umicore en de spoorlijn Boom Langs spoorweg, 205 meter ten Z 250 m ten NO van meetpost HB18 Jozef Leemanslaan 500 m ten NO Hertoglei, 1000 m ten NO langs spoorweg terrein NMBS Andere meetplaatsen Curiestraat pleintje 10 m ten N

Lambertcoördinaten

Startdatum

148216 – 206783

1/04/1997

148234 – 206935

1/04/1997

148277 – 207097 148305 – 207696

1/04/1997 1/04/1997

148054 – 206698

1/04/1981

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 40

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 23: Ligging meetplaatsen zware metalen in totale depositie in de periode 2016 - 2018

4.2.2 Meetnet Sinds 2009 is de Europese norm EN15841 van kracht. Deze beschrijft de bemonstering en de analyse van zware metalen in depositie. Vanaf januari 2015 voerde de VMM de bemonstering en analyse uit volgens deze norm. De bemonstering gebeurt door gedurende 28 dagen het stof op te vangen in een NILU neerslagkruik, waarop een trechter gemonteerd is. De kruik met trechter staat op een statief opgesteld, de bovenrand van de trechter staat op 1,8 tot 2 meter boven de grond. De kruiken worden leeg op de meetplaats geplaatst. Na de bemonstering worden de monsters aangezuurd in het labo. De analyse van de depositiemonsters gebeurt na een filtratie met ICP-MS. Op alle monsters bepaalt men arseen (As), cadmium (Cd), koper (Cu), lood (Pb) en zink (Zn). Vanaf 2013 bepaalt de VMM ook chroom (Cr), ijzer (Fe), mangaan (Mn) en nikkel (Ni). De bepalingsgrenzen voor de verschillende parameters worden getoond in bijlage 3. De VMM is sinds 2012 voor de bemonstering van zware metalen in neervallend stof geaccrediteerd volgens ISO17025:2005. Meer informatie over de analysekarakteristieken en de accreditatie voor 2018 is terug te vinden in bijlage 2.

4.3 Meetstrategie Umicore 4.3.1 Meetnet Figuur 24 toont de locatie van de neerslagkruiken. Aan de opstelling van de meetplaatsen werden geen wijzigingen uitgevoerd sinds 2011. De neerslagkruiken 2 en 3 staan binnen het bedrijfsterrein, de neerslagkruiken 23 en 13 staan buiten de bedrijfsgrenzen. Kruik 23 staat naast de VMM neerslagkruik op de meetplaats HB23 in de Curiestraat. Figuur 24: Meetplaatsen zware metalen in totale depositie (Umicore)

MEETPLAATSEN STOFUITVAL

13 23

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 42

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

4.3.2 Meetmethode Umicore voert de bemonstering uit volgens de Belgische norm NBN T94-101. De bemonstering van de totale depositie (droge + natte depositie) gebeurt door gedurende één maand het stof op te vangen in een NILU neerslagkruik. De kruik staat op een statief opgesteld, de bovenrand van de kruik staat op 1,7 tot 3,5 meter boven de grond. De analyse van de depositiemonsters gebeurt met ICP-MS na een ontsluiting op een verwarmplaat met salpeterzuur, perchloorzuur en zoutzuur. Op alle monsters bepaalt men arseen (As), cadmium (Cd), koper (Cu), lood (Pb), antimoon (Sb) en zink (Zn). De bepalingsgrenzen voor de verschillende parameters worden getoond in bijlage 3.

4.4 Resultaten VMM Voor elke neerslagkruik werd de gewogen jaargemiddelde depositie berekend. Sinds 2012 rapporteert de VMM de gemeten resultaten tot -AG (aantoonbaarheidsgrens). Resultaten kleiner dan -AG worden verworpen. Om te kunnen toetsen aan de VLAREM II grensen richtwaarden, berekent de VMM voor Hoboken het gemiddelde over 4 neerslagkruiken geplaatst volgens de VLAREM II-meetstrategie van het oriënterend onderzoek. Voor deze berekening maakt de VMM gebruik van de resultaten van volgende kruiken: – HB0F: langs spoorweg; – HB0O: langs spoorweg; – HB18: Jozef Leemanslaan; – HB0X: Hertoglei. Dit berekend gemiddelde (HB VLAREM) stelt de depositie voor van een virtuele meetplaats die de globale gemiddelde depositie op de directe omgeving inschat. Dit gemiddelde wordt getoetst aan de VLAREM grensen richtwaarden. Vanaf januari 2015 volgt de VMM de Europese norm EN 15841 voor bemonstering en analyse. Deze methode verschilt van VLAREM II. Hierdoor gebeurt er enkel een indicatieve toetsing aan de VLAREM grensen richtwaarden.

4.4.1 Resultaten 2016 - 2018 De hoogste deposities mat de VMM in de periode 2016 – 2018 op de meetpost het dichtst bij de bedrijfsgrens. De deposities van de meeste parameters nemen af naarmate de afstand tot het bedrijf groter wordt. Op de meetplaats aan het plein in de Curiestraat (HB23), aan de noordoostelijke rand van het fabrieksterrein, mat de VMM in 2018 een jaargemiddelde lood- en cadmiumdepositie van 906 en 15 µg/(m².dag). Op de meetplaats aan de Hertoglei (HB0X), die op een afstand van ongeveer 1.000 meter in noordoostelijke richting gelegen is, mat de VMM in 2018 een jaargemiddelde lood- en cadmiumdepositie van respectievelijk 152 en 3,7 µg/(m².dag) gemeten. Dit is een factor 4 (Cd) tot factor 6 (Pb) lager. De gemiddelde looddeposities volgens de VLAREM strategie lagen in de periode 2016 – 2018 onder de grenswaarde van 3.000 µg/(m².dag), maar overschreden de richtwaarde (250 µg/(m².dag)). De gemiddelde cadmiumdepositie volgens de VLAREM-strategie daarentegen lag steeds onder de richtwaarde (20 µg/(m².dag)). Deze toetsing is indicatief omdat de bemonstering uitgevoerd werd volgens EN15841. Daar de gemeten looddepositie groter was dan de richtwaarde en kleiner dan de grenswaarde, kan bij eenzelfde bedrijfsvoering het oriënterend meetnet behouden blijven.

Tabel 7 toont een overzicht van de jaargemiddelde deposities in 2016 van alle individuele neerslagkruiken en van de virtuele meetplaats HB VLAREM. Een overschrijding van de VLAREM-richtwaarde wordt aangeduid in oranje. Tabel 8 toont deze informatie voor 2017 en Tabel 9 voor 2018. Tabel 7: Jaargemiddelde deposities 2016 in μg/(m².dag)

Meetplaats

HB0F HB0O HB18 HB0X HB VLAREM

38 31 32 14 28

12 13 10 4,7 9,9

2,0 1,9 2,0 2,2 2,1

101

2,4

HB23

Deposities (µg/(m².dag)) Cu Fe Mn Oriënterend onderzoek 133 395 23 110 415 22 107 362 20 71 439 22 105 403 22 Andere meetplaatsen 309 590 32

12 10 10 5,8 9,6

527 446 416 155 386

197 127 146 113 146

1.693

268

19 19 14 6,2 14

630 566 412 163 443

286 179 150 167 196

1.864

388

13 10 9,7 5,4 9,6

346 305 270 152 268

155 115 108 118 124

906

208

Tabel 8: Jaargemiddelde deposities 2017 in μg/(m².dag)

Meetplaats

HB0F HB0O HB18 HB0X HB VLAREM

37 36 26 10 27

9,9 8,9 7,1 3,9 7,4

1,1 1,1 1,0 1,3 1,1

113

1,6

HB23

Deposities (µg/(m².dag)) Cu Fe Mn Oriënterend onderzoek 152 675 32 155 633 33 104 474 28 85 648 29 124 608 30 Andere meetplaatsen 375 1.001 53

Tabel 9: Jaargemiddelde deposities 2018 in μg/(m².dag)

Meetplaats

HB0F HB0O HB18 HB0X HB VLAREM

23 18 16 9,7 17

8,4 6,6 5,6 3,7 6,1

0,9 0,9 1,0 1,0 0,9

HB23

1,1

Deposities (µg/(m².dag)) Cu Fe Mn Oriënterend onderzoek 103 338 23 92 385 24 74 356 21 80 416 21 87 374 22 Andere meetplaatsen 192 496 31

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 44

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

De lood- en cadmiumdeposities vertonen een vergelijkbare tendens. De maandgemiddelde lood- en cadmiumdeposities kenden een schommelend verloop. Er is geen eenduidig verband vast te stellen tussen het verloop van de lood- en cadmiumdepositie enerzijds en het volume van de kruik anderzijds. Figuur 25 toont de evolutie van het maandgemiddelde van de cadmium- en looddepositie en van het bemonsterd volume voor de meetplaats HB23 in de periode 2016 - 2018. Figuur 25: Evolutie maandgemiddelde bemonsterd volume, lood- en cadmiumdepositie in de periode 2016 - 2018

4.4.2 Windgerichte interpretatie bijlage 6 toont de meteogegevens en de windrozen van de verschillende bemonsteringsperioden tussen 2016 en 2018. Het droogste jaar was 2018 (534 mm), het jaar met de meeste neerslag was 2016 (786 mm). In 2017 en 2018 was december telkens de maand met de meeste neerslag. In 2016 viel de meeste neerslag in juni. De bemonsteringsperiode van zware metalen in totale depositie duurt 4 weken waardoor de windrozen over het algemeen complex zijn. Het komt zelden voor dat de wind gedurende de ganse periode uit ĂŠĂŠn bepaalde richting komt. Toch wijzen de meeste windrozen op een dominante zuidwestenwind. Gedurende sommige meetperiodes heerste er eveneens een noordwestelijke of noordoostelijke wind. Het aandeel van de zuidoostenwind was het kleinst. 2018 was een jaar met veel noordoostenwind, voor dit jaar waren er veel meetperiodes met variabele windrichtingen.

Hoogste looddeposities komen voor bij perioden met veel zuidwestenwind. Aanvullend mat de VMM de laagste looddeposities in periodes waar het aandeel van de zuidwestenwind kleiner was. In deze periodes was het aandeel van de wind uit oostelijke en/of noordwestelijke richting groter.

4.4.3 Trend Lood- en cadmiumdeposities dalen De gemiddelde looddepositie daalde van 3.320 µg/(m².dag) in 1997 naar 268 µg/(m².dag) in 2018. Vanaf 1999 lag de looddepositie van de virtuele VLAREM-kruik onder de VLAREM II-grenswaarde van 3.000 µg/(m².dag), maar nog wel boven de VLAREM II-richtwaarde van 250 µg/(m².dag). De looddepositie lag in 2018 net boven de VLAREM-richtwaarde. Vanaf 2007 bleven de looddeposities van dezelfde grootteorde. De gemiddelde cadmiumdepositie daalde van 60 µg/(m².dag) in 1997 naar 6,1 µg/(m².dag) in 2018. Er was een duidelijk dalende trend in de periode 1997-2003. Vanaf 2003 lag de jaargemiddelde depositie onder de VLAREM-richtwaarde (20 µg/(m².dag)). Er was voor de cadmiumdeposities een licht stijgende trend vanaf 2010, 2015 was een kantelpunt, in de 3 volgende jaren mat de VMM opnieuw lagere deposities. Figuur 26 toont de evolutie van de jaargemiddelde deposities voor lood en cadmium. De meetresultaten zijn opgenomen in bijlage 7. Figuur 26: Evolutie jaargemiddelde lood- en cadmiumdeposities in de periode 1997-2018

Van 1997 tot en met 2006 tonen de figuren het gemiddelde van de 30 kruiken volgens de uitgebreide meetstrategie van VLAREM II. De verticale lijn in 2007 toont de omschakeling naar het oriënterend VLAREM II-gemiddelde, vanaf 2007 tonen de figuren het gemiddelde van de 4 neerslagkruiken volgens VLAREM II. De

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 46

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

verticale lijn in 2015 toont de omschakeling in bemonsteringsmateriaal, van 1997 tot en met 2014 werd er bemonsterd met VLAREM II- NILU kruiken, vanaf 2015 gebruikt de VMM NILU-kruiken volgens EN15841. Ook de deposities van koper, zink en arseen dalen. De zinkdepositie daalde van 880 µg/(m².dag) in 1997 naar 124 µg/(m².dag) in 2018 op de virtuele VLAREMkruik. De koperdepositie daalde in dezelfde periode van 1.230 µg/(m².dag) naar 87 µg/(m².dag). Zink en koper kennen een gelijklopende evolutie. De deposities daalden sterk in de periode 1997-2001. Sinds 2008 blijven deze deposities van dezelfde grootteorde. Beide metalen werden niet gemeten in 2007. De arseendeposities fluctueren sterk maar globaal gezien was er toch een dalende trend. Sinds 2011 blijven de arseendeposities van dezelfde grootteorde in functie van de tijd. De arseendepositie van de virtuele VLAREM-kruik daalde van 165 µg/(m².dag) in 1997 naar 17 µg/(m².dag) in 2018. Er zijn geen richt- of grenswaarden voor koper, zink en arseen. Figuur 27 toont de evolutie van de jaargemiddelde deposities van zink, koper en arseen. Figuur 27: Evolutie jaargemiddelde zink-, koper- en arseendeposities in de periode 1997-2018

4.5 Resultaten Umicore Hoogste deposities op de meetplaatsen die onder invloed staan van de loodraffinaderij. Dit zijn de meetplaatsen 2 (binnen het bedrijf) en 23 (buiten het bedrijf). De deposities op de meetplaatsen 3 en 13 zijn beduidend lager in vergelijking met meetplaats 2. Over het algemeen was er op alle meetplaatsen in 2018 – in vergelijking met 2017 – een daling van de deposities uitgezonderd voor: — Pb, Cu, Cd en Sb op meetplaats 3; — Pb, Cu en Zn op meetplaats 13.

Tabel 10 toont het jaargemiddelde van zware metalen in totale depositie in µg/(m2.dag) tussen 2016 en 2018 op de verschillende meetplaatsen. De meetplaatsen 2 en 3 bevinden zich op het bedrijfsterrein, de meetplaatsen 13 en 23 liggen buiten de bedrijfsgrenzen. Tabel 10: Totale depositie (µg/(m².dag)) zware metalen (Umicore)

Meetplaats

2 3 13 23

8.260 2.064 972 3.027

2 3 13 23

3.750 1.415 805 2.156

2 3 13 23

3.091 1.505 888 1.714

Deposities (µg/(m².dag)) Cu Cd Zn 2016 1.733 77 1.107 735 32 715 339 16 283 904 43 687 2017 1.149 39 911 550 23 645 318 15 303 761 27 730 2018 985 36 681 629 24 529 334 14 304 649 22 519

452 131 65 175

1283 226 141 726

221 97 53 133

621 118 113 471

151 87 49 86

492 133 89 297

4.6 Vergelijkende metingen Tussen juli 2017 en juli 2018 voerde SGS – in opdracht van de VMM – vergelijkende metingen uit. Tijdens deze campagne werd gedurende 1 jaar de bemonsteringmethode volgens EN15841 vergeleken met de bemonsteringsmethode volgens VLAREM. De campagne werd uitgevoerd op 4 meetplaatsen in Hoboken en op 4 meetplaatsen in Beerse. Uit de vergelijking van de resultaten volgens de VLAREM-methode en de EN-methode door SGS bleek dat het aandeel van het spoelwater mee in rekening gebracht moet worden. Het aandeel van de onoplosbare fractie is voor de meeste parameters klein. In de routine-analyses is het aldus niet nodig om het aandeel van de onoplosbare fractie te bepalen. Uit deze campagne volgt dat voor de meeste parameters de depositie volgens de EN-methode lager is dan volgens de VLAREM methode. Wanneer volgens de EN-methode bemonsterd wordt, is het nodig de VLAREMgrenswaarde voor Pb en de VLAREM-richtwaarde voor Pb en Cd aan te passen.

4.7 Conclusies In de omgeving van Umicore had de VMM vier neerslagkruiken conform de VLAREM-strategie opgesteld. Uit de indicatieve toetsing voor de periode 2016 – 2018 volgt dat de grenswaarde voor lood (3.000 µg/(m².dag))

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 48

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

en de richtwaarde voor cadmium (20 µg/(m².dag)) steeds gerespecteerd werden. Er was wel een overschrijding van de richtwaarde voor lood (250 µg/(m².dag)). De deposities van alle zware metalen dalen in de tijd. Ook Umicore voerde depositiemetingen uit zodat ze de invloed van hun activiteiten van nabij kunnen opvolgen. bijlage 8 toont een overzicht van de acties uitgevoerd door Umicore.

AUTOMATISCHE METINGEN

5.1 Normen De Europese richtlijn (2008/50/EG) betreffende de luchtkwaliteit en schonere lucht voor Europa vormt de belangrijkste wettelijke basis inzake luchtkwaliteit. Deze richtlijn behandelt onder meer zwaveldioxide (SO2), stikstofdioxide (NO2) en fijn stof (PM10). Ook de WGO formuleerde advieswaarden voor deze parameters. bijlage 1 toont een overzicht van de Vlaamse en Europese grenswaarden en de WGO-advieswaarden.

5.2 Meetstrategie 5.2.1 Meetnet De VMM voerde in de periode 2016 – 2018 metingen van SO2, NOX en fijn stof uit op de meetplaats HB23. Deze meetplaats is gelegen op de grens van de woonwijk Moretusburg en het industriegebied in de Curiestraat in Hoboken. Tabel 11 toont het adres, de Lambertcoördinaten en de startdatum. Tabel 11: Ligging meetplaats automatische metingen

Naam

Adres

HB23

Curiestraat, Hoboken

Afstand tot Umicore 10 meter ten N

Lambertcoördinaten X-Y 148054 – 206698

Startdatum mei 2004

5.2.2 Meetmethode Tabel 12 geeft een overzicht van de gemeten parameters en gebruikte apparatuur. bijlage 2 toont meer informatie over de analysekarakteristieken en de accreditatie. bijlage 3 toont de detectielimieten. Tabel 12: Beschrijving van de meetapparatuur

Parameter

Bemonstering

Toestel

Norm

SO2

Automatische monitor

Thermo 43i

EN 12341: 1999

NOx

Automatische monitor

Thermo 42i

EN 12341: 1999

PM10

Automatische monitor

FIDAS200

CEN/TS 16450

PM2,5

Automatische monitor

FIDAS200

CEN/TS 16450

5.3 SO2 Europese grenswaarden werden gehaald, WGO-dagadvieswaarde werd overschreden in de periode 2016 2018 De Europese daggrenswaarde bedraagt 125 µg/m³. In de periode 2016 – 2018 lagen alle dagconcentraties onder deze grenswaarde. Daarnaast is er een grenswaarde van 350 µg/m³ voor uurconcentraties. Deze wordt pas overschreden als er in 1 jaar meer dan 24 uren voorkomen met een concentraties hoger dan 350 µg/m³. Ook deze uurgrenswaarde, evenals de alarmdrempel, werden gehaald in de periode 2016 – 2018. De

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 50

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

alarmdrempel wordt overschreden als gedurende 3 opeenvolgende uren de concentratie hoger is dan 500 ng/m³. Tabel 13 toont de toetsing aan de Europese grenswaarden en de WGO-advieswaarde. Tabel 13: Overschrijdingen SO2 uur- en daggrenswaarde, alarmdrempel en WGO-dagadvieswaarde

SO2 – overschrijdingen Daggrenswaarde 125 µg/m³ - max 3 keer Uurgrenswaarde 350 µg/m³ - max 24 keer Alarmdrempel 500 µg/m³ - min 3 opeenvolgende uren WGO dagadvieswaarde 20 µg/m³

2016 0

2017 0

2018 0

Globaal gezien dalen de SO2-concentraties sinds de start van de metingen Na een sterke daling tussen 2005 en 2010 is er een stijgende trend tot 2015. Vanaf 2016 liggen de concentraties opnieuw lager, en blijven ze stabiel. Figuur 28 toont het SO2-jaargemiddelde op basis van uurwaarden in de periode 2005-2018 voor de meetplaats HB23. Figuur 28: Evolutie SO2- jaargemiddelde op HB23, periode 2005-2018

Twee bronnen voor SO2 in de omgeving van Hoboken Eén bron bevindt zich in de zuidwestelijke sector, waarin het non-ferrobedrijf Umicore gelegen is. Een tweede bron bevindt zich in de noordwestelijke sector. In die richting ligt het bedrijf Argex, een producent van geëxpandeerde kleikorrels. Figuur 29 toont de pollutieroos van SO2 in 2018. De gebruikte meteoresultaten zijn die van de meetplaats M802, gelegen aan Luchtbal in Antwerpen. Dit meetstation is de meest nabijgelegen meetplaats met meteoapparatuur.

Figuur 29: Pollutieroos voor SO2 in 2018

5.4 NO2 Europese grenswaarden en WGO-advieswaarden werden gerespecteerd Zowel de Europese grenswaarde voor uurwaarde (200 µg/m³) als voor jaargemiddelde (40 µg/m³) werd gehaald in de periode 2016 – 2018. De WGO-advieswaarden zijn gelijk aan de Europese grenswaarden. Tabel 14 toont NO2-jaargemiddelden en maximale uurwaarden. Tabel 14: NO2-jaargemiddelde en maximale uurwaarden

NO2 Jaargemiddelde Max. uurwaarde

2016 2017 2018 27 128

26 100

26 98

Figuur 30 toont het jaargemiddelde NO2-concentraties op basis van uurwaarden in de periode 2005-2018 voor de meetplaats HB23. In de periode 2008 -2018 is er een licht dalend verloop.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 52

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 30: Evolutie NO2-concentraties op HB23, periode 2005-2018

Figuur 31 toont de jaargemiddelde pollutieroos van NO2 in 2018. De gebruikte meteoresultaten zijn die van de meetplaats M802, gelegen aan Luchtbal in Antwerpen. Dit meetstation is de meest nabijgelegen meetplaats met meteo-apparatuur. De pollutieroos van NO2 heeft een ronde, verspreide vorm. NO2 is deels een secundaire polluent ontstaan uit de verdere oxidatie van NO. Daarom zijn de concentraties minder bronafhankelijk. De pollutieroos toont bronnen in noordelijke en zuidoostelijke sector. Umicore ligt in de zuidzuidwestelijke sector. Figuur 31: Pollutieroos voor NO2 in 2018

5.5 PM10 Europese grenswaarden werden gehaald in de periode 2016 - 2018. Zowel de jaargrenswaarde van 40 µg/m³ als de daggrenswaarde van 50 µg/m³ (35 overschrijdingen toegelaten per jaar) bleef gerespecteerd. De WGO-advieswaarden werden niet gehaald. Tabel 15 toont de PM10-jaargemiddelden en het aantal overschrijdingen van de dagconcentratie. Tabel 15: PM10-jaargemiddelde en toetsing dagwaarden

PM10 Jaargemiddelde Aantal dagen met een conc.>50 µg/m³

2016 2017 2018 25 11

22 8

24 12

Figuur 32 toont het PM10-jaargemiddelde op basis van uurwaarden in de periode 2005-2018 voor de meetplaats HB23. De PM10-jaargemiddelden vertoonden in de periode 2005-2018 een globaal dalende trend. Sinds de start van de metingen werd de Europese grenswaarde gehaald en de WGO-advieswaarde overschreden. Figuur 32: Evolutie PM10-jaargemiddelde op HB23, periode 2005-2018

Figuur 33 toont dat in de periode 2005-2018 de Europese daggrenswaarde (maximum 35 daggemiddelden hoger dan 50 µg/m³ per jaar) gerespecteerd bleef vanaf 2012. In de periode 2005 – 2008 en in 2011 werd deze grenswaarde overschreden. Na 2011 is er een dalende trend zichtbaar. De WGO-advieswaarde werd niet bereikt. Deze situatie is vergelijkbaar met andere meetplaatsen in Vlaanderen.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 54

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 33: Aantal dagen met PM10 -concentraties > 50 Âľg/mÂł op HB23

Figuur 34 toont de jaargemiddelde pollutieroos van PM10 in 2018. De gebruikte meteoresultaten zijn die van de meetplaats M802. Een deel van het PM10-stof wordt secundair gevormd, en is dus ontstaan uit de voorloperstoffen van diverse bronnen. Hierdoor zijn de concentraties minder bronafhankelijk. De pollutierozen van PM10 hebben daarom in het algemeen een eerder ronde, verspreide vorm. Op de pollutieroos van PM10-stof is een bron zichtbaar in de oostelijke richting. Figuur 34: Pollutieroos voor PM10-stof in 2018

5.6 PM2,5 Sinds 2015 zijn er PM2,5-metingen op de meetplaats HB23. Er werd een meettoestel geplaatst dat simultaan PM2,5 en PM10 meet. Europese grenswaarde werd gehaald, WGO-advieswaarden werden overschreden. Het jaargemiddelde ligt sinds het begin van de meting onder de EU-grenswaarde. De laagst gemeten concentratie werd in 2017 opgemeten en bedroeg toen 13 µg/m³. De jaargemiddelden kennen echter weinig variatie over de jaren. Zowel de WGO-jaaradvieswaarde als de WGO-dagadvieswaarde werd overschreden. Het aantal dagen lag meer dan tien keer hoger dan toegelaten volgens deze advieswaarde. Er was geen duidelijke trend zichtbaar. Deze situatie is vergelijkbaar met de andere meetplaatsen in Vlaanderen. Tabel 16 toont de PM2,5-jaargemiddelden en het aantal overschrijdingen van de dagconcentratie. Figuur 35 toont de jaargemiddelde PM2,5-concentratie in de periode 2015 tot en met 2018. Figuur 36 toont het aantal dagen met een daggemiddelde PM2,5-concentratie hoger dan 25 µg/m³ in dezelfde periode. Tabel 16: PM2,5-jaargemiddelde en toetsing dagwaarden

PM2,5 Jaargemiddelde Aantal dagen met een conc.>25 µg/m³

2015 2016 15 15 48 36

2017 2018 13 14 34 43

Figuur 35: jaargemiddelde PM2,5-concentratie op HB23 van 2015-2018 (µg/m³)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 56

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 36: aantal dagen met een PM2,5-concentratie hoger dan 25 µg/m³ (µg/m³)

Figuur 37 toont de jaargemiddelde pollutieroos van het PM2,5-stof in 2018. De gebruikte meteoresultaten zijn die van de meetplaats M802, gelegen aan Luchtbal in Antwerpen. Ook PM2,5 kan secundair gevormd worden en is dus ook minder bronafhankelijk. Hierdoor heeft de pollutieroos een eerder ronde vorm. De pollutieroos toont wel een bron in oostelijke richting. Figuur 37: Pollutieroos voor PM2,5-stof in 2018

5.7 Besluit Na een gestage stijging van de SO2-concentraties tot 2015 kende het jaargemiddelde een stabiel verloop. De Europese uur- en daggrenswaarden bleven over de gehele periode gerespecteerd. De WGOdagadvieswaarde werd wel overschreden. Voor NO2 was er licht dalend verloop. De Europese grenswaarden voor NO2 bleven gerespecteerd over de gehele meetperiode. Ook de WGO-advieswaarde werd gerespecteerd. De Europese jaargrenswaarde voor PM10 werd sinds het begin van de metingen in 2005 gerespecteerd. De daggrenswaarde voor PM10 werd gerespecteerd sinds 2012. De WGO-advieswaarden voor zowel jaar- als daggemiddelden werden gedurende de volledige meetperiode overschreden. De PM2,5-concentraties respecteerden de Europese grenswaarden. De WGO-advieswaarden werden echter overschreden.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 58

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

6 DIOXINES IN DEPOSITIE 6.1 Normen Er bestaan geen wettelijke normen voor de depositie van dioxines of PCBâ€™s. De VMM heeft drempelwaarden laten berekenen om de depositie van dioxines en dioxine-achtige PCBâ€™s te beoordelen. De VMM toetst enkel de resultaten van de meetposten gelegen in agrarische gebieden en woonzones aan deze drempelwaarden. De drempelwaarden zijn opgenomen in bijlage 1. De VMM heeft in 2009 de metingen van dioxine- en PCB126-depositie in Hoboken stopgezet vanwege de lage waarden. Umicore meet enkel de dioxinedepositie en niet de PCB-depositie. De Umicore-resultaten kunnen dus niet aan de drempelwaarden getoetst worden.

6.2 Meetstrategie 6.2.1 Meetnet Figuur 38 toont de ligging weer van de meetkruik. Vanaf 2014 wordt er enkel nog op meetplaats HOB23 gemeten. Figuur 38: Meetplaatsen dioxinedepositie 2018 (Umicore)

6.2.2 Meetmethode De monstername werd uitgevoerd met Bergerhoffkruiken conform VDI 2119 Blatt 2. Éen bemonsteringsperiode duurt circa 2 maanden. De analyses worden uitgevoerd door SGS.

6.3 Resultaten Dioxinedepositie was laag tussen 2016 en 2018. In 2018 was op de meetplaats HOB23 het jaargemiddelde 4,7 pg TEQ/(m².dag). Dit is een lichte stijging in vergelijking met het jaargemiddelde van 2,2 pg TEQ/(m².dag) in 2017. Deze lichte stijging was een gevolg van de brand aan een productieafdeling die plaatsvond begin september 2018. Tabel 17 toont de resultaten van 2016, 2017 en 2018. Tabel 17: Meetresultaten dioxine in uitvallend stof (Umicore) in pg TEQ(m².dag)

pg TEQ(m².dag) 22/01/16 – 22/03/16 22/03/16 – 23/05/16 23/05/16 – 20/07/16 20/07/16 – 19/09/16 19/09/16 – 18/11/16 18/11/16 – 19/01/17 Gemiddelde 2016 19/01/17 – 17/03/17 17/03/17 – 18/05/17 18/05/17 – 20/07/17 20/07/17 – 20/09/17 20/09/17 – 21/11/17 21/11/17 – 22/01/18 Gemiddelde 2017 22/01/18 – 23/03/18 23/03/18 – 24/05/18 24/05/18 – 18/07/18 18/07/18 – 18/09/18 18/09/18 – 19/11/18 19/11/18 – 18/01/19 Gemiddelde 2018

Kruik HOB23 1,10 2,20 3,80 2,52 4,10 1,80

2,6 2,50 1,20 1,60 1,50 5,30 0,99

2,2 2,50 7,40 2,00 14,00 1,00 1,00

4,7

6.4 Trend Sinds de start van de metingen in 1998 is er een duidelijke daling van de dioxinedepositie. De daling was het grootst in de periode 2000 – 2006, daarna bleef de dioxinedepositie stabiel. Figuur 39 toont de evolutie van de dioxinedepositie in functie van de tijd op meetplaats HOB23.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 60

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Figuur 39: Evolutie van de jaargemiddelde dioxinedepositie op meetplaats HOB23

7 EMISSIES In dit hoofdstuk komen de emissies volgens de emissie-inventaris lucht van de VMM aan bod. Deze bevat de emissies die Umicore rapporteert in het Integraal Milieujaarverslag (IMJV). Hierin rapporteert Umicore de geleide en de niet-geleide emissies. We spreken van geleide emissies als de stoffen via bijvoorbeeld een schoorsteen uitgestoten worden. Emissies naar de lucht in een andere vorm dan vanuit een puntbron zijn niet-geleide of diffuse emissies. Hiertoe behoort bijvoorbeeld het stof dat verwaait vanop het bedrijfsterrein. Via depositiemetingen kan de invloed van niet-geleide emissies op de omgeving gemeten worden. Voor de bepaling van de niet-geleide emissies gebruikt Umicore de resultaten van de metaaldeposities gemeten door de VMM.

7.1 Resultaten 2018 De geleide emissies worden veroorzaakt door de volgende installaties: hoogoven/convertor, smelter, zwavelzuur, loging & elektrowinning, loodraffinaderij, omnibus, edelmetaalconcentratie, edele metaalraffinage, selenium, bemonstering, brekerij, stoomcentrale en batterijensmelter. De niet-geleide emissies komen vrij via industriĂŤle gebouwen, banen, opslagterreinen en laden en lossen van grondstoffen. De parameters die in het IMJV emissiejaar 2018 worden behandeld zijn: CO, SOx(SO2), NOx(NO2), waterstoffluoride (F-verbindingen), waterstofchloride (Cl-verbindingen), chloor, CO2, totaal NMVOS, antimoon, arseen, cadmium, chroom, kobalt, kwik, lood, koper, mangaan, nikkel, seleen, thallium, vanadium, zink, PM10, totaal stof en dioxines (PCDD/F). In Tabel 18 worden naast de geleide emissies en hun belangrijkste oorzaak (â‰Ľ 10 % van de totale emissie), ook de niet-geleide emissies getoond. Tabel 18: Emissies 2018 Umicore Hoboken

Luchtverontreinigende stof; Oorzaak geleide emissie (activiteit) CO HOOGOVEN/CONVERTOR LOODRAFFINADERIJ SMELTER SOx (als SO2) SMELTER HOOGOVEN/CONVERTOR NOx (als NO2) FLUIDA : STOOMCENTRALE ZWAVELZUUR SMELTER HOOGOVEN/CONVERTOR F-verbindingen (als F- ) HOOGOVEN/CONVERTOR SMELTER EDELMETAALCONCENTRATIE (EMC)

Geleide emissie (ton/jaar) (dioxines: mg TEQ/jaar) 117 50 24 22 646 353 202 122 31 27 27 22 0,182 0,047 0,047 0,037

Aandeel geleide emissie >10 % (%)

Niet-geleide emissie vanwege ganse bedrijf (ton/jaar)

43 % 21 % 19 % 55 % 31 % 25 22 22 18

% % % %

26 % 26 % 20 %

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 62

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Luchtverontreinigende stof; Oorzaak geleide emissie (activiteit) Cl-verbindingen (als Cl- ) EDELMETAALCONCENTRATIE (EMC) ZWAVELZUUR SMELTER HOOGOVEN/CONVERTOR Chloor OMNIBUS EDELE METAALRAFFINAGE (EMR) CO2 ZWAVELZUUR HOOGOVEN/CONVERTOR Totaal NMVOS LOODRAFFINADERIJ EDELMETAALCONCENTRATIE (EMC) SMELTER HOOGOVEN/CONVERTOR Antimoon LOODRAFFINADERIJ Arseen HOOGOVEN/CONVERTOR LOODRAFFINADERIJ SMELTER Cadmium SMELTER HOOGOVEN/CONVERTOR LOODRAFFINADERIJ Chroom SMELTER LOODRAFFINADERIJ EDELMETAALCONCENTRATIE (EMC) Kobalt LOODRAFFINADERIJ HOOGOVEN/CONVERTOR EDELMETAALCONCENTRATIE (EMC) SMELTER Kwik HOOGOVEN/CONVERTOR ZWAVELZUUR Lood LOODRAFFINADERIJ HOOGOVEN/CONVERTOR

Geleide emissie (ton/jaar) (dioxines: mg TEQ/jaar) 2 0,798 0,231 0,228 0,224 0,070 0,047 0,023 236.488 103.529 100.893 19 6 4 3 3 0,261 0,232 0,059 0,028 0,012 0,012 0,006 0,003 0,001 0,001 0,007 0,004 0,002 0,001 0,005 0,002 0,001 0,001 0,001 0,010 0,007 0,002 0,253 0,116 0,071

Aandeel geleide emissie >10 % (%) 44 13 13 12

Niet-geleide emissie vanwege ganse bedrijf (ton/jaar)

% % % %

67 % 33 % 44 % 43 % 33 23 17 16

% % % % 0,136

89 % 0,105 47 % 20 % 20 % 0,031 45 % 23 % 19 % 51 % 25 % 13 % 43 19 17 13

% % % %

70 % 22 % 1 46 % 28 %

Luchtverontreinigende stof; Oorzaak geleide emissie (activiteit) Koper LOODRAFFINADERIJ LOGING & ELECTROWINNING (LEW) SMELTER ZWAVELZUUR Mangaan EDELMETAALCONCENTRATIE (EMC) SMELTER LOODRAFFINADERIJ HOOGOVEN/CONVERTOR Nikkel OMNIBUS LOODRAFFINADERIJ ZWAVELZUUR LOGING & ELECTROWINNING (LEW) SMELTER Seleen OMNIBUS HOOGOVEN/CONVERTOR LOODRAFFINADERIJ Thallium LOODRAFFINADERIJ HOOGOVEN/CONVERTOR SMELTER EDELMETAALCONCENTRATIE (EMC) Vanadium LOODRAFFINADERIJ EDELMETAALCONCENTRATIE (EMC) SMELTER HOOGOVEN/CONVERTOR Zink HOOGOVEN/CONVERTOR LOODRAFFINADERIJ PM10 LOODRAFFINADERIJ SMELTER HOOGOVEN/CONVERTOR Totaal stof LOODRAFFINADERIJ SMELTER OMNIBUS

Geleide emissie (ton/jaar) (dioxines: mg TEQ/jaar) 0,053 0,017 0,010 0,010 0,007 0,003 0,001 0,001 0,001 0,001 0,023 0,006 0,005 0,004 0,003 0,003 0,012 0,006 0,002 0,002 0,001 0,000 0,000 0,000 0,000 0,004 0,002 0,001 0,001 0,001 0,060 0,029 0,018 2 0,512 0,285 0,206 2 0,751 0,407 0,218

Aandeel geleide emissie >10 % (%) 31 20 19 13

% % % %

30 23 20 20

% % % %

27 21 17 12 11

% % % % %

Niet-geleide emissie vanwege ganse bedrijf (ton/jaar) 0,498

53 % 19 % 12 % 44 33 11 11

% % % %

41 22 17 15

% % % % 0,502

47 % 30 % 32 % 18 % 13 % 33 % 18 % 10 %

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 64

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Luchtverontreinigende stof; Oorzaak geleide emissie (activiteit) Dioxines (PCDD/F in mg TEQ/jaar) HOOGOVEN/CONVERTOR SMELTER EDELMETAALCONCENTRATIE (EMC) BATTERIJENSMELTER (BAS)

Geleide emissie (ton/jaar) (dioxines: mg TEQ/jaar) 16 6 3 3 2

Aandeel geleide emissie >10 % (%) 35 18 18 11

Niet-geleide emissie vanwege ganse bedrijf (ton/jaar)

% % % %

7.2 Trend De emissies van de zware metalen vertoonden over het algemeen een dalende trend in de periode 20002018. Vooral voor lood is er een opvallende reductie van de totale emissies tussen 2000 en 2010. Dit is zowel zichtbaar bij de geleide als bij de niet-geleide emissies. Figuur 40 toont de evolutie van de geleide emissies voor lood (Pb), koper (Cu), zink (Zn), arseen (As), antimoon (Sb) en cadmium (Cd) in de periode 2000-2018. Bij de geleide emissies zien we voor lood een reductie van meer dan 90%. Voor antimoon is er tussen 2000 en 2015 een lichte stijging (+0,5 ton), vanaf 2015 is hier terug een daling zichtbaar. Figuur 40: Evolutie van de geleide emissies van zware metalen (ton/jaar), periode 2000-2018

Figuur 41 toont de evolutie van de niet-geleide emissies. De niet-geleide emissies daalden in de periode 20002018 voor alle zware metalen.

Figuur 41: Evolutie van de niet-geleide emissies van zware metalen (ton/jaar), periode 2000-2018

De emissie van SOx (SO2) vertoont een schommelend verloop. Er is een dalende trend in de periode 2004-2010. Tussen 2010 en 2014 stijgt de emissie echter opnieuw om vanaf dan terug te dalen naar hetzelfde niveau als in 2001. De emissie van NOx (NO2) vertoont geen duidelijke trend. In de periode 2000-2018 schommelde de emissie tussen 138 en 122 ton per jaar. Figuur 42 toont de evolutie van de emissies van SOx (SO2) en NOx (NO2) in de periode 2000-2018. Figuur 42: Evolutie van de emissies van SOx (SO2) en NOx (NO2) (ton/jaar), periode 2000-2018

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 66

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

8 BESLUIT De Vlaamse milieumaatschappij voerde tussen 2016 en 2018 verschillende metingen uit in de regio Hoboken. Op basis van deze resultaten kunnen we het volgende besluiten: Zware metalen in PM10-stof: − De Europese grenswaarde voor lood en de Europese streefwaarde voor nikkel werden gerespecteerd. − De Europese streefwaarde voor cadmium werd op één meetplaats overschreden in 2016. − De Europese streefwaarde voor arseen werd telkens op minimaal twee meetplaatsen overschreden in de periode 2016 - 2018. − Op basis van modelleringen berekende de VMM dat de Europese grenswaarde streefwaarde voor arseen werd overschreden in een ruim gebied rond Umicore. Voor cadmium werd de modellering enkel uitgevoerd in 2017 en 2018. Voor cadmium was er telkens een kleine overschrijdingszone. Voor lood was er enkel in 2016 een kleine overschrijdingszone. − Het jaargemiddelde voor zware metalen in PM10-stof fluctueert van jaar tot jaar. Toch is er voor de meeste zware metalen een stagnering of een daling sinds de start van de metingen. Zware metalen in totale depositie: − De VLAREM-grenswaarde voor lood en de VLAREM-richtwaarde voor cadmium werd gerespecteerd. − De VLAREM-richtwaarde voor lood werd overschreden. − Globaal gezien was er een dalende trend in de depositie van zware metalen sinds de start van de metingen. Invloed op de gezondheid − De concentraties zware metalen in PM10-stof hebben een invloed op de gezondheid. − Gezondheidskundig blijft er in Hoboken een verhoogd risico bestaan door de aanwezigheid van zware metalen in de omgevingslucht. Dit risico is niet onaanvaardbaar hoog, maar is niet verwaarloosbaar. Verdere inspanningen om de emissies te doen dalen zijn vanuit gezondheidskundig oogpunt aangewezen met het oog op een daling in extra risico op longkanker. − Het Provinciaal Instituut voor Hygiëne (PIH) meet de concentratie van lood in bloed bij kinderen in de wijk Moretusburg-Hertogvelden. In de zomer van 2014 werd de school in de wijk gesloten waardoor alle kinderen nu buiten de wijk naar school gaan. Voor kleuters en leerlingen uit de lagere school, die in de wijk wonen, lag het gemiddelde van beide meetcampagnes in 2018 onder de gezondheidskundige advieswaarde van 5 µg/dl. Zwaveldioxide (SO2): − De Europese grenswaarden worden gerespecteerd en de WGO-dagadvieswaarde werd overschreden. − De SO2-jaargemiddelden bleven stabiel. Stikstofdioxide (NO2): − De Europese grenswaarden en WGO-advieswaarden werden gerespecteerd. − De NO2-concentraties toonden een licht dalende trend. Fijn stof - PM10 − De Europese grenswaarden voor PM10 werden gerespecteerd.

− −

De WGO-advieswaarden werden overschreden. De PM10-concentraties daalden in functie van de tijd.

Fijn stof - PM2,5 − De Europese regelgeving werd gerespecteerd. − De WGO-advieswaarden werden overschreden. − De PM2,5-concentraties bleven stabiel in functie van de tijd. Dioxines en PCB’s in depositie: – De depositie buiten het bedrijf is zeer laag. – De lichte stijging in 2018 was een gevolg van een brand aan een productieafdeling in september. Emissies: − De emissies van de zware metalen vertonen over het algemeen een dalende trend in de periode 2000 2018. De niet-geleide emissies daalden sterk voor alle zware metalen. Bij de geleide emissies zien we een sterke reductie voor lood, arseen en cadmium, echter voor antimoon is er een stijging tot 2015. − De emissies van NOx (NO2) vertonen een vrij stabiel verloop in de periode 2000 - 2018. − De emissies van SOx (SO2) vertonen een sterk schommelende trend. Acties Umicore: − Umicore voerde zelf ook metingen uit om de invloed van hun activiteiten van nabij te kunnen opvolgen. − Na de overschrijding van de grenswaarde van lood in 2015 moest Umicore een actieplan met maatregelen opmaken. De maatregelen moeten leiden tot een daling van de concentraties aan zware metalen in de omgevingslucht.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 68

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

BIJLAGEN

Normering Enerzijds is er een Europese en Vlaamse normering. Daarnaast zijn er voor verschillende polluenten ook advieswaarden van de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO). Deze advieswaarden hebben als doel de risico’s van gezondheidsschade door luchtverontreiniging te beperken en zijn meestal strenger dan de Europese grensof streefwaarden. Bij de definiëring van de Europese grensof streefwaarden wordt immers niet alleen rekening gehouden met de gezondheidseffecten, maar ook met de technische haalbaarheid en de economische consequenties van de opgelegde concentratieniveaus.

Zware metalen in PM10-stof Tabel 19 toont de grens-, streef- en advieswaarden voor zware metalen in PM10-stof. Tabel 19: Grens-, streef- en advieswaarden en risicobeoordelingen zware metalen in PM10-stof (ng/m³)

Parameter EU-richtlijnen Lood (Pb)* Arseen (As)** Cadmium (Cd)** Nikkel (Ni)** VLAREM II Cadmium (Cd)

Grenswaarde (jaargemiddelde)

Streefwaarde (jaargemiddelde)

500 6 5 20 30 Advieswaarde (jaargemiddelde)

WGO Arseen (As) Cadmium (Cd) Chroom zeswaardig (Cr6+) Kwik (Hg) Lood (Pb) Mangaan (Mn) Nikkel (Ni)

Concentratie met kankerrisico van 1:1.000.000 0,66

5 0,025 1.000 500 150 2,50

*: sinds 1 januari 2005 moet de grenswaarde voor lood gerespecteerd worden. **: alle streefwaarden zijn geldig sinds 31 december 2012.

De Europese richtlijn (2008/50/EG) betreffende de luchtkwaliteit en schonere lucht voor Europa vormt de belangrijkste wettelijke basis inzake luchtkwaliteit. Deze richtlijn behandelt onder meer lood. De vierde dochterrichtlijn (2004/107/EG) definieert streefwaarden voor arseen, cadmium en nikkel. De grenswaarde voor lood is al vanaf 1 januari 2005 van toepassing. De streefwaarden voor nikkel, arseen en cadmium zijn in werking sinds 31 december 2012. Op Vlaams niveau is er in het VLAREM II een grenswaarde opgenomen voor cadmium in PM10-stof.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 70

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) definieert advieswaarden voor de metalen cadmium, kwik, lood en mangaan. Voor arseen, zeswaardig chroom en nikkel definieerde de WGO geen advieswaarden. Voor deze parameters drukt de WGO de schadelijkheid uit als het aantal extra kankergevallen bij een levenslange blootstelling aan een bepaalde concentratie. Op basis daarvan kan beoordeeld worden in hoeverre de gemeten concentraties gezondheidskundig aanvaardbaar zijn. De WGO-advieswaarden en risicobeoordelingen zijn niet opgenomen in de Vlaamse wetgeving. Alleen bij een overschrijding van Europese grenswaarden moet Vlaanderen actieplannen opstellen. Dat geldt niet bij een overschrijding van de WGO-normen.

Zware metalen in totale depositie VLAREM II definieert grensen richtwaarden voor de metalen lood en cadmium in totale depositie (neervallend stof). Deze waarden zijn gekoppeld aan metingen met NILU-kruiken volgens een welomschreven meetstrategie. In VLAREM II worden twee meetstrategieën gedefinieerd: het uitgebreid meetnet en het oriënterende onderzoek. In het oriënterend onderzoek worden metingen uitgevoerd op vier plaatsen op een afstand van 100, 250, 500 en 1.000 meter van de bedrijfsgrens, volgens de meest voorkomende windrichting. Het jaargemiddelde van deze vier kruiken wordt getoetst aan de VLAREM grensen richtwaarden. Bij een overschrijding van de grenswaarde wordt een uitgebreid meetnet opgestart. Hierbij wordt een meetnet uitgebouwd in de sector die beïnvloed wordt door de meest voorkomende windrichtingen (ZZO tot en met WZW wind). Bij de afbakening van dit meetnet wordt ook rekening gehouden met de hoogte van puntenbronnen. De grensen richtwaarden, zoals opgenomen in VLAREM II, staan in Tabel 20. Tabel 20: Grens- en richtwaarden volgens VLAREM II (µg/(m².dag))

Parameter lood (Pb) cadmium (Cd)

Grenswaarde (jaargemiddelde) 3.000 -

Richtwaarde (jaargemiddelde) 250 20

NO2, SO2, PM10 en PM2,5 De Europese richtlijn (2008/50/EG) behandelt onder meer zwaveldioxide (SO2), stikstofdioxide (NO2) en fijn stof (PM10 en PM2,5). Ook de WGO formuleerde advieswaarden. De Europese grenswaarden voor SO2 en PM10 zijn reeds vanaf 1 januari 2005 van toepassing. De Europese grenswaarden voor NO2 gelden vanaf 1 januari 2010. Tabel 21 toont een overzicht van de Europese grensen alarmdrempelwaarden en de WGOadvieswaarden.

Tabel 21: Regelgeving voor SO2, NO2, PM10 en PM2,5 (richtlijn 2008/50/EG en WGO 2000 en 2005)

Onderwerp

Middelingstijd

Doelstelling

1 uur

350 µg/m³; max. 24 overschrijdingen per jaar 125 µg/m³; max. 3 overschrijdingen per jaar 500 µg/m³ 20 µg/m³ 500 µg/m³

SO2 EU-richtlijn 2008/50/EG1

WGO

Grenswaarde voor de bescherming van de menselijke gezondheid Alarmdrempel Advieswaarde voor de bescherming van de menselijke gezondheid

1 dag 3 opeenvolgende uren 1 dag 10 minuten NO2

EU-richtlijn 2008/50/EG²

WGO

Grenswaarde voor de bescherming van de menselijke gezondheid Alarmdrempel Advieswaarde voor de bescherming van de menselijke gezondheid

1 uur 1 jaar 3 opeenvolgende uren 1 uur

200 µg/m³; max. 18 overschrijdingen per jaar 40 µg/m³ 400 µg/m³ 200 µg/m³

1 jaar

40 µg/m³

1 dag

1 jaar

50 µg/m³; max. 35 overschrijdingen per jaar 40 µg/m³ 50 µg/m³; max. 3 overschrijdingen per jaar 20 µg/m³

1 jaar

25 µg/m³ vanaf 1 januari 2015

1 jaar

20 µg/m³ vanaf 1 januari 2020

1 dag

25 µg/m3; max. 3 overschrijdingen per jaar 10 µg/m³

PM10 EU-richtlijn 2008/50/EG1 WGO

Grenswaarde voor de bescherming van de menselijke gezondheid Advieswaarden

1 jaar 1 dag

PM2,5 EU-richtlijn 2008/50/EG

WGO

Grenswaarde voor de bescherming van de menselijke gezondheid Indicatieve grenswaarde voor de bescherming van de menselijke gezondheid Advieswaarde

1 jaar 1:

sinds 1 januari 2005 moet de grenswaarde voor SO2 en PM10 gerespecteerd worden. ²: sinds 1 januari 2010 moet de grenswaarde voor NO2 gerespecteerd worden. In de zones van de Antwerpse haven en Antwerpse agglomeratie werd een uitstel bekomen tot 2015 waardoor de grenswaarde in die periode 60 µg/m³ was.

Dioxines en PCB’s Voor dioxine- en PCB-depositie zijn er geen Europese of internationale normen. Het Europees Wetenschappelijk Comité voor menselijke voeding heeft in 2001 een advies uitgebracht hoeveel dioxines en dioxineachtige PCB’s men wekelijks maximaal mag innemen. Dit bedraagt 14 pg TEQ per kilogram lichaamsgewicht per week. Deze dosis ligt binnen de toelaatbare dosis die de Wereldgezondheidsorganisatie voorstelt (1 tot 4 pg TEQ/(kg.dag)).

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 72

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

De VMM heeft door de VITO een wetenschappelijke studie4 laten uitvoeren om te berekenen welke jaargemiddelde depositie overeenstemt met dit Europees advies van 14 pg TEQ/(kg.week) en definieerde zo een jaargemiddelde drempelwaarde. Er werd ook een drempelwaarde berekend voor maandgemiddelde deposities. Occasioneel komen er hoge deposities voor die uitgemiddeld zouden worden als we maandelijks zouden meten. Daarom wordt de maandgemiddelde depositie getoetst aan een hogere drempelwaarde. Tabel 22 toont de drempelwaarden. Tabel 22: Drempelwaarden voor de deposities van dioxines en dioxineachtige PCB’s

Opname (EU) Toelaatbare dosis gedefinieerd door EU 14 pg TEQ/(kg.week)

Luchtkwaliteit (VMM) Drempelwaarde jaarDrempelwaarde gemiddelde depositie maandgemiddelde depositie 8,2 pg TEQ/(m².dag) 21 pg TEQ/(m².dag)

Waar

Agrarische gebieden en woonzones

De drempelwaarden gelden voor de som van dioxines en dioxineachtige PCB’s. Net omdat de mens dioxines en PCB’s opneemt via voeding, is het belangrijk dat er geen dioxines en PCB’s in agrarische gebieden en woonzones voorkomen. Daarom zijn deze drempelwaarden enkel van toepassing op meetplaatsen met een impact op de volksgezondheid. Dit betekent meetplaatsen in agrarisch gebied en in woonzones. De drempelwaarden hebben geen wettelijk karakter. Aangezien vooral een chronische blootstelling aan dioxines en PCB’s belangrijk is, is het belangrijk er naar te streven deze drempelwaarden te halen. Bovendien laten deze drempelwaarden toe om de gemeten deposities te beoordelen en te beslissen welke regio’s extra aandacht verdienen. De toetsing aan de jaargemiddelde drempelwaarde is slechts indicatief, omdat de VMM niet jaarrond meet.

Voorstel voor milieukwaliteitsnormen voor depositie van dioxines en PCB’s, studie uitgevoerd door de VITO in opdracht van de VMM, 2007, Cornelis et al..

Informatie over geaccrediteerde metingen in 2018 (normen ISO/IEC 17025:2005)

bepaling meetonzekerheid

onder accreditatie

uitbesteding

type approval

nee

n.v.t.

16 % bij daggemiddelde van 30 µg/m³

volgens EN16450

ja1

nee

n.v.t.

EN14212

volgens EN14212

ja1

nee

TS 42i

chemiluminescentie

EN14211

12 % bij uurgemiddelde van 350 µg/m³; 13 % bij daggemiddelde van 125 µg/m³ 13 % bij uurgemiddelde van 200 µg/m³; 12 % bij jaargemiddelde van 40 µg/m³

volgens EN14211

ja1

nee

PM10

81102

µg/m³

FIDAS200

PM2,5

81104

µg/m³

FIDAS200

SO2

42401

µg/m³

NO2

42602

µg/m³

meetonzekerheid

volgens norm

ja1

toesteltype

volgens EN16450

eenheid

14 % bij daggemiddelde van 50 µg/m³

SAROAD-code

TS 43i

optical particle counter + conversion to mass concentration optical particle counter + conversion to mass concentration UV-fluorescentie

parameter

meetprincipe analyse

Automatische meetnetten

: BELAC 456-TEST - VMM Dienst Lucht

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 74

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Meetprincipe analyse

Volgens norm

Meet-onzekerheid

Bepaling meet-onzekerheid

ng/m³

Derenda

ICP-MS

EN14902

15,7%/14,5%

volgens EN14902

ja²

85110

ng/m³

ICP-MS

EN14902

19,5%/21,8%

85112

ng/m³

ICP-MS

EN14902

17,5%/27,9%

idem idem

ja²

Derenda Derenda

nee nee

ja²

nee

85114

ng/m³

Derenda

ICP-MS

EN14902

19,9%/22,9%

idem

ja²

nee

85132

ng/m³

Derenda

ICP-MS

EN14902

9,6%/16,2%

idem

ja²

nee

85136

ng/m³

Derenda

ICP-MS

EN14902

15%/37,2%

idem

ja²

nee

85128

ng/m³

Derenda

ICP-MS

EN14902

18,7%/10%

idem

ja²

nee

85102

ng/m³

Derenda

ICP-MS

EN14902

50,5%/34,5%

idem

ja²

nee

85167

ng/m³

Derenda

ICP-MS

20,7%/10,8%

idem

ja²

nee

65339

µg/(m².dag)

ICP-MS

42,8 %

volgens EN15841

ja²

nee

65332

µg/(m².dag)

NILU kruik NILU kruik

EN14902 EN15841

ICP-MS

EN15841

44,7 %

ja²

nee

65112

µg/(m².dag)

NILU kruik

ICP-MS

EN15841

42,0 %

idem idem

ja²

nee

65331

µg/(m².dag)

NILU kruik

ICP-MS

EN15841

41,4 %

idem

ja²

nee

65334

µg/(m².dag)

NILU kruik

ICP-MS

EN15841

42,8 %

idem

ja²

nee

65335

µg/(m².dag)

NILU kruik

ICP-MS

EN15841

42,3 %

idem

ja²

nee

65336

µg/(m².dag)

NILU kruik

ICP-MS

EN15841

42,4 %

idem

ja²

nee

65330

µg/(m².dag)

NILU kruik

ICP-MS

EN15841

42,5 %

idem

ja²

nee

65338

µg/(m².dag)

NILU kruik

ICP-MS

EN15841

44,0 %

idem

ja²

nee

² : BELAC 163-TEST - VMM labo Gent

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

uitbesteding

Toestel bemonstering

85103

Onder accreditatie

Eenheid

Parameter

SAROAD code

Semiautomatische meetnetten

Detectielimieten VMM Zware metalen in PM10-stof

Periode

ng ng/mÂł

17 0,3

139 2,5

ng ng/mÂł

17 0,3

174 3,2

ng ng/mÂł

ng/mÂł Cr Cu Mn 2014 (ED-XRF) 41 83 55 0,7 1,5 1,2 2015 â€“ 2016 (ED-XRF) 43 82 42 0,8 1,5 0,8 2014 â€“ 2016 (ICP-MS)

78 1,4

118 2,1

17 0,3

128 2,3

75 1,4

151 2,7

/ /

102 1,8

45 0,8

38 0,7

8,3 0,2

291 5,3

25 0,5

21 0,4

6,1 0,1

105 1,9

44 0,8

16 0,3

4,1 0,07

78 1,4

49 0,9

9,9 0,2

4,9 0,09

99 1,8

85 1,5

9,0 0,2

4,6 0,08

207 3,8

3,9 0,07

ng ng/mÂł

9,9 0,2

1,8 0,03

ng ng/mÂł

8,3 0,2

0,5 0,01

ng ng/mÂł

0,8 0,01

0,7 0,01

ng ng/mÂł

0,9 0,02

0,4 0,01

ng ng/mÂł

1,9 0,03

0,8 0,01

Jan 17 â€“ sept 17 (ICP-MS) 71 104 23 1,3 1,9 0,4 Sept 17 â€“ dec 17 (ICP-MS) 46 99 15 0,8 1,8 0,3 Jan 18 â€“ juli 18 (ICP-MS) 51 119 22 0,9 2,2 0,4 Aug 18 (ICP-MS) 66 14 27 1,2 0,3 0,5 Sept 18 â€“ dec 18 (ICP-MS) 63 62 17 1,1 1,1 0,3

De VMM volgt voor de rapportering van de meetgegevens zware metalen in PM10-stof de Europese Aquilaaanbevelingen. Dit betekent dat de gemeten waarde gerapporteerd wordt tot de negatieve detectielimiet. Tussen 2014 en 2016 werden voor het berekenen van de detectielimiet 10 blancometingen uitgevoerd. De deetectielimiet wordt dan berekend op basis van volgende formule: đ?‘‘đ?‘’đ?‘Ąđ?‘’đ?‘?đ?‘Ąđ?‘–đ?‘’đ?‘™đ?‘–đ?‘šđ?‘–đ?‘’đ?‘Ą = 3,3 Ă— đ?‘ đ?‘Ąđ?‘Žđ?‘›đ?‘‘đ?‘Žđ?‘Žđ?‘&#x;đ?‘‘đ?‘Žđ?‘“đ?‘¤đ?‘–đ?‘—đ?‘˜đ?‘–đ?‘›đ?‘” De detectielimieten werden begin 2015 opnieuw bepaald omdat vanaf januari 2015 voor de bemonstering van zware metalen gewerkt wordt met een nieuw lot filters.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 76

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Vanaf 2017 wordt de methodedetectielimiet berekend volgens EN14902. Hierbij worden alle resultaten van de filterblancoâ€™s van een meetjaar in rekening gebracht. De methodedetectielimiet is dan: đ??ˇđ??ż = đ?‘Ąđ?‘“=đ?‘›âˆ’1,đ?‘ƒ=0,95 âˆ— đ?‘ Waarbij: âˆ’ t = t-student factor voor n metingen en P= 0,95 âˆ’ s = standaardafwijking van n filterblanco metingen

Zware metalen in totale depositie Parameter As Cd Cr Cu Fe Mn Ni Pb Zn

Aantoonbaarheidsgrens (Âľg/l) 2016 â€“ tot 18/07/2017 Vanaf 18/07/2017 0,014 0,01 0,055 0,05 0,133 0,05 0,865 0,50 1,504 2,5 0,079 0,05 0,155 0,05 0,064 0,80 1,543 1,10

Voor de berekeningen van de deposities wordt tussen 2016 en 20187 de gemeten waarde in rekening gebracht tot de negatieve aantoonbaarheidssgrens (-AG). Waarden onder â€“AG worden verworpen.

Automatische metingen Parameter SO2 NO2 PM10 PM2,5

DL (Âľg/mÂł) 3 2 1 1

Umicore Zware metalen in PM10-stof Parameter As Cd Cu Pb Sb Zn

(ng) 150 30 150 300 300 300

ICP-MS ng/mÂł (+/- 53 mÂł) 2,8 0,57 2,8 5,7 5,7 5,7

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Zware metalen in totaal stof (Pourbaix) Parameter As Cd Cu Pb Sb Zn

(ng) 125 125 125 500 125 125

ICP-MS ng/m³ (+/- 53 m³) 8,3 8,3 8,3 33,3 8,3 8,3

Vanaf 2015 worden de zware metalen in PM10-stof en totaal stof gemeten met ICP-MS. Voor de berekeningen van de concentraties wordt voor concentraties beneden de bepalingsgrens 0 in rekening gebracht. Zware metalen in totale depositie ICP-MS Parameter (µg/l) As 10 Cd 1 Cu 10 Pb 10 Sb 10 Zn 10

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 78

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Statistische gegevens zware metalen in PM10-stof Lood in PM10-stof Aantal stalen gemiddelde HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

363 364 361

311 101 393

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

364 364 363

330 135 619

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

358 351 364

288 112 490

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

356 362 361

204 84 332

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

365 364 363

199 52 176

Min P25 P50 P75 P90 P95 Pb (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2014 - 31/12/2014 2,3 52 227 481 704 894 2,7 21 62 150 257 304 3,7 30 208 613 1.085 1.324 Pb (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2015 - 31/12/2015 5,2 55 228 499 807 969 < 2,7 23 67 184 341 492 5,9 52 335 932 1.676 2.103 Pb (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2016 - 31/12/2016 5,9 43 206 452 674 898 3,7 19 65 167 292 355 3,3 36 265 741 1.268 1.810 Pb (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2017 - 31/12/2017 5,5 48 133 272 444 705 1,5 23 55 116 183 255 < 0,7 49 204 453 813 1.193 Pb (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2018 - 31/12/2018 1,7 33 121 278 440 604 2,1 13 29 65 139 194 3,3 18 86 248 489 650

P98

P99

Max

1.048 369 1.673

1.070 399 1.937

1.793 739 3.489

1.225 634 2.698

1.463 694 2.866

1.818 1.416 4.745

1.067 537 2.189

1.135 565 2.780

1.578 682 3.569

939 365 1.507

1.091 424 1.644

1.424 799 2.482

989 246 843

1.205 268 927

1.955 347 1.237

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Arseen in PM10-stof Aantal stalen gemiddelde HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

363 364 361

22 6 25

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

364 364 363

24 8 29

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

358 351 364

21 7 28

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

356 362 361

22 7 23

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

365 364 363

17 4 12

Min P25 P50 P75 P90 P95 As (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2014 - 31/12/2014 < 0,3 2,4 13 31 51 64 < 0,3 0,5 2,8 9 16 21 < 0,3 1,3 11 33 67 87 As (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2015 - 31/12/2015 < 0,3 1,6 13 37 65 87 < 0,3 0,3 3,4 11 22 27 < 0,3 2,6 15 38 80 99 As (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2016 - 31/12/2016 < 0,3 1,8 11 33 55 74 < 0,3 0,3 3,4 10 19 26 < 0,3 1,3 13 40 72 100 As (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2017 - 31/12/2017 0,6 3,6 9,9 26 47 78 0,1 2,3 4,4 8,5 15 21 < 0,2 3,7 12 24 48 67 As (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2018 - 31/12/2018 0,1 2,4 7,5 20 43 57 < 0,03 1,1 2,3 5,5 11 15 0,3 1,6 5,1 14 29 39

P98

P99

Max

103 29 128

120 43 178

381 84 313

110 37 119

121 45 141

142 125 270

98 34 141

119 44 158

150 77 270

111 31 168

157 57 256

418 112 526

98 20 52

112 22 67

211 31 332

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 80

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Cadmium in PM10-stof Aantal stalen gemiddelde HB17 HB18* HB23*

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

363 120 120

7 2 6

HB17

Edisonstraat 20

364

HB17

Edisonstraat 20

358

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

356 362 361

5 2 4

HB17 Edisonstraat 20 365 HB18 Jozef Leemanslaan 364 HB23 plein Curiestraat 363 *Resultaten van 1/1/2014 tot en met 30/04/2014

5 1 3

Min P25 P50 P75 P90 P95 Cd (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2014 - 31/12/2014 < 0,07 0,8 3,7 8,4 18 26 < 0,7 < 0,7 0,8 3,0 6,1 9,3 < 0,7 < 0,7 3,1 8,0 15 26 Cd (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2015 - 31/12/2015 < 0,07 0,4 3,6 10,6 18 25 Cd (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2016 - 31/12/2016 0,1 0,7 3,2 8,1 18 22 Cd (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2017 - 31/12/2017 0,1 1,0 2,5 6,2 12 18 < 0,03 0,6 1,1 2,6 4,2 5,8 < 0,03 0,8 2,7 5,1 9,1 12 Cd (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2018 - 31/12/2018 0,1 0,6 2,0 5,6 12 16 < 0,01 0,3 0,7 1,6 3,0 5,1 0,1 0,5 1,2 3,5 6,7 10

P98

P99

Max

36 12 38

42 18 42

59 19 43

25 7,0 17

29 7,8 20

50 17 69

35 7,4 15

37 8,8 22

84 20 63

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Nikkel in PM10-stof Aantal stalen gemiddelde HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

363 364 361

6 3 6

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

364 364 363

5 2 4

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

358 351 364

4 2 4

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

356 362 361

4 3 5

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

365 363 363

7 4 6

Min P25 P50 P75 P90 P95 Ni (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2014 - 31/12/2014 < 1,4 2,6 5,2 7,6 12 18 < 1,4 1,5 2,6 5,0 6,9 7,7 < 1,4 2,4 5,1 7,5 10 12 Ni (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2015 - 31/12/2015 < 1,4 < 1,4 2,4 5,6 11 15 < 1,4 < 1,4 < 1,4 2,5 4,2 5,7 < 1,4 < 1,4 2,5 5,9 11 14 Ni (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2016 - 31/12/2016 < 1,4 < 1,4 2,0 5,0 8,8 12 < 1,4 < 1,4 < 1,4 2,1 3,6 4,8 < 1,4 < 1,4 2,3 4,9 8,4 11 Ni (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2017 - 31/12/2017 < 0,8 1,7 3,0 5,3 9,0 12 < 0,8 1,3 2,1 3,2 4,3 5,4 < 0,8 1,7 3,3 6,3 9,6 12 Ni (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2018 - 31/12/2018 < 1,5 2,1 4,3 8,0 15 18 < 1,5 < 1,5 2,4 4,2 6,5 8,6 < 1,5 1,9 3,9 7,3 12 15

P98

P99

Max

26 8,7 17

29 9,3 19

53 12 123

19 7,7 20

28 8,7 26

72 26 50

18 6,5 16

18 7,0 18

45 29 24

16 7,2 18

22 8,8 21

48 23 55

28 12 19

35 12 24

105 71 89

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 82

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Chroom in PM10-stof Aantal stalen gemiddelde HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

363 364 361

3 3 4

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

364 364 363

3 3 4

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

358 351 364

4 4 4

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

356 362 361

2 3 3

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

365 364 363

3 4 5

Min P25 P50 P75 P90 P95 Cr (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2014 - 31/12/2014 < 0,7 1,6 2,4 3,8 5,5 6,4 < 0,7 1,7 2,6 3,9 5,8 7,8 < 0,7 1,7 2,6 4,4 7,0 8,9 Cr (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2015 - 31/12/2015 < 0,8 1,5 2,4 3,9 6,1 8,1 < 0,8 1,6 2,6 3,9 6,0 7,2 < 0,8 1,6 2,7 4,7 8,0 11 Cr (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2016 - 31/12/2016 < 0,8 1,7 2,7 4,2 7,3 9,5 < 0,8 1,8 3,0 4,3 6,9 8,2 < 0,8 1,8 2,9 5,5 8,8 12 Cr (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2017 - 31/12/2017 < 1,3 < 1,3 1,8 3,1 4,6 5,6 < 1,3 < 1,3 2,0 3,3 5,3 7,2 < 1,3 < 1,3 2,1 3,9 6,3 8,4 Cr (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2018 - 31/12/2018 < 1,2 1,3 2,5 3,8 6,1 9,8 < 1,2 1,6 2,6 4,2 6,3 8,3 < 1,2 1,3 2,4 4,2 8,9 12

P98

P99

Max

9,8 9,4 12

11 10 14

14 12 95

12 11 16

13 13 17

22 22 56

14 12 20

17 14 25

80 30 41

6,8 9,0 12

9,1 9,2 20

19 15 50

16 14 18

18 16 22

34 215 266

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Mangaan in PM10-stof Aantal stalen gemiddelde HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

363 364 361

9 10 12

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

364 364 363

10 11 11

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

358 351 364

10 10 11

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

356 362 361

11 13 13

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

365 364 363

14 12 12

Min P25 P50 P75 P90 P95 Mn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2014 - 31/12/2014 < 1,2 4,9 7,7 12 17 21 < 1,2 5,1 8,5 12 18 24 < 1,2 5,2 9,5 15 22 28 Mn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2015 - 31/12/2015 < 0,8 5,4 8,2 12 18 22 < 0,8 5,2 8,6 14 20 23 1,0 5,4 9,1 14 21 24 Mn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2016 - 31/12/2016 < 0,8 5,5 8,5 13 19 22 < 0,8 5,4 9,2 14 18 21 < 0,8 6 10 15 20 24 Mn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2017 - 31/12/2017 1,3 5,6 8,8 14 19 26 1,1 6,5 11 16 27 33 < 0,4 6,0 11 17 24 32 Mn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2018 - 31/12/2018 0,7 6,4 11 15 22 27 1,6 6,9 9,9 14 19 22 1,0 6,2 9,4 14 21 26

P98

P99

Max

27 30 34

33 32 37

52 53 75

26 28 33

28 31 35

41 160 42

25 25 30

29 30 33

39 37 42

33 46 39

36 47 41

49 72 74

51 29 28

95 31 30

213 249 214

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 84

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Koper in PM10-stof Aantal stalen gemiddelde HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

363 364 363

45 25 40

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

364 364 363

56 30 56

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

358 351 363

43 29 43

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

356 362 363

38 28 37

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

365 364 363

46 27 33

Min P25 P50 P75 P90 P95 Cu (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2014 - 31/12/2014 < 1,5 13 33 65 95 117 1,6 14 23 34 43 51 < 1,5 13 28 57 88 106 Cu (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2015 - 31/12/2015 < 1,5 14 35 79 135 171 1,8 15 24 37 57 71 2,0 15 36 70 139 173 Cu (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2016 - 31/12/2016 < 1,5 13 31 59 97 124 2,4 16 24 37 49 66 < 1,5 13 30 57 90 113 Cu (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2017 - 31/12/2017 2,6 14 27 48 77 106 2,3 14 22 34 45 56 < 1,9 15 28 50 74 95 Cu (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2018 - 31/12/2018 < 2,2 15 29 57 99 138 < 2,2 15 23 34 48 60 < 2,2 12 23 41 70 101

P98

P99

Max

148 67 144

191 71 160

296 88 231

234 94 227

247 106 243

403 195 775

157 95 178

174 114 222

343 164 357

148 66 134

158 82 158

392 843 214

220 77 132

271 83 151

454 96 182

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Zink in PM10-stof Aantal stalen gemiddelde HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

363 364 361

87 52 86

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

364 364 363

98 56 114

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

358 351 364

82 56 88

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

356 362 361

65 55 67

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

365 363 363

67 47 53

Min P25 P50 P75 P90 P95 Zn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2014 - 31/12/2014 9,1 39 75 113 170 196 3,4 31 44 63 90 105 4,5 39 67 105 162 216 Zn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2015 - 31/12/2015 5,0 37 80 137 209 258 7,1 30 47 70 104 124 7,5 38 82 149 238 301 Zn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2016 - 31/12/2016 11 34 62 108 154 190 8,0 29 42 64 91 131 11 34 62 111 154 227 Zn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2017 - 31/12/2017 < 5,3 31 53 87 125 155 < 5,3 26 43 63 92 106 < 5,3 32 52 79 112 142 Zn (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2018 - 31/12/2018 7,9 32 54 87 116 148 6,8 25 37 60 81 99 5,4 28 46 68 96 113

P98

P99

Max

279 134 315

309 157 392

395 364 527

313 156 491

376 186 530

587 347 1036

250 176 321

276 189 385

1008 805 1011

188 183 238

205 205 285

257 1021 1292

191 145 144

312 220 157

619 387 359

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 86

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Antimoon in PM10-stof Aantal stalen gemiddelde HB17 HB18 HB23*

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

119 120 90

24 13 59

HB17 HB18 HB23

Edisonstraat 20 Jozef Leemanslaan plein Curiestraat

356 362 361

17 15 42

HB17 Edisonstraat 20 365 HB18 Jozef Leemanslaan 364 HB23 plein Curiestraat 363 *Resultaten van 1/1/2014 tot en met 31/03/2014

14 8 21

Min P25 P50 P75 P90 P95 Sb (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2014 – 30/04/2014 < 0,3 7,9 18 30 48 79 < 0,3 1,8 7,5 17 35 42 < 0,3 7,5 27 86 165 213 Pb (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2017 - 31/12/2017 0,2 2,9 8,0 18 35 75 < 0,2 2,2 4,7 13 36 64 0,3 4,8 14 53 122 172 Pb (ng/m³): DAGWAARDEN: 01/01/2018 - 31/12/2018 0,1 2,1 6,5 17 37 50 < 0,09 1,5 3,0 6,6 17 31 < 0,09 1,9 5,9 23 56 85

P98

P99

Max

98 63 280

106 68 297

117 68 302

122 133 248

129 149 343

254 208 417

87 59 140

99 90 177

160 182 368

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Modelresultaten 2014 â€“ 2017 Arseen 2014

2015

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 88

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

2016

2017

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Cadmium 2017

Lood 2016

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 90

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

2017

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Meteogegevens neerslagkruiken 2016 - 2018 Meetperiode

Begindatum

Einddatum

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

5/01/16 3/02/16 1/03/16 29/03/16 26/04/16 24/05/16 21/06/16 19/07/16 16/08/16 13/09/16 11/10/16 8/11/16 6/12/16

3/02/16 1/03/16 29/03/16 26/04/16 24/05/16 21/06/16 19/07/16 16/08/16 13/09/16 11/10/16 8/11/16 6/12/16 3/01/17

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

3/01/17 31/01/17 28/02/17 28/03/17 25/04/17 23/05/17 20/06/17 18/07/17 15/08/17 12/09/17 10/10/17 7/11/17 5/12/17

31/01/17 28/02/17 28/03/17 25/04/17 23/05/17 20/06/17 18/07/17 15/08/17 12/09/17 10/10/17 7/11/17 5/12/17 2/01/18

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13

2/01/18 30/01/18 27/02/18 27/03/18 24/04/18 22/05/18 19/06/18 17/07/18 14/08/18 11/09/18 9/10/18 6/11/18 4/12/18

30/01/18 27/02/18 27/03/18 24/04/18 22/05/18 19/06/18 17/07/18 14/08/18 11/09/18 9/10/18 6/11/18 4/12/18 2/01/18

Gem. windsnelheid (m/s) 2016 4,95 4,75 4,25 4,17 4,03 3,27 3,73 3,74 3,36 3,38 3,21 3,83 3,64 2017 3,52 4,24 4,42 3,53 3,58 4,01 3,69 3,79 3,57 3,82 3,94 3,81 5,11 2018 4,81 4,26 4,45 3,48 3,68 3,16 3,64 3,38 3,42 3,36 3,31 3,93 4,10

Temp (Â°C)

Totaal neerslag (mm)

5,8 5,0 6,0 10,0 13,7 16,6 18,6 19,1 20,5 15,5 9,2 5,6 5,3

102,6 65,0 53,8 51,4 67,0 133,4 64,2 53,2 11,2 14,0 64,6 81,6 23,6

2,1 6,3 9,2 10,5 13,3 20,0 19,7 18,8 17,8 14,1 13,1 6,5 5,9

57,6 41,6 46,2 14,0 55,0 20,0 61,6 64,0 54,2 82,0 29,0 65,8 94,2

6,4 2,1 4,6 12,7 14,4 19,3 20,2 22,8 18,2 14,4 12,1 7,9 6,3

42,4 30,4 49,4 44,4 44,2 56,4 11,6 35,6 41,4 39,0 26,2 41,4 71,8

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 92

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

2016

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

2017

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 94

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

2018

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 96

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Meetresultaten zware metalen in totale depositie Evolutie jaargemiddelde Pb-depositie (Âľg/(mÂ˛.dag)) van 2000 tot en met 2018 Code HO-I 03 HO-I 14 05HB17 HO-I 16 05HB23 HO-00A HO-00B HO-00C HO-00D HO-00E 05HB0F HO-00G HO-00H HO-00I HO-00J HO-00K HO-00L HO-00M 05HB01 05HB0O HO-00P HO-00Q HO-00R HO-00S 05HB18 HO-00U HO-00V HO-00W

2000 2.766* 5.853 6.447 12.899 7.520 6.253 3.764* 3.772* 4.654 3.502 3.122 3.179 2.880 2.773 3.241 2.077 3.205 5.481 3.157 1.752 2.145 1.931 1.474 1.647 1.753 1.193 1.237 212

2001

2002

2003

2004

2005

5.268 5.577 7.891 5.209 4.911 2.777 2.781 2.349 2.614 2.180 2.109 2.355 2.208 2.570 2.312 2.704 4.167 2.530 1.034 1.686 1.646 1.481 1.313 1.275 1.006 750 142

6.418 6.712 9.098 5.803 4.837 2.705 3.129 3.395 2.482 6.760 2.129 2.591 2.698 2.513 1.875 2.313 5.128 2.422 1.278 1.980 1.735 1.946 1.467 1.079 1.250 748 160

2.946 2.473 3.598 2.520 2.440 1.392 1.461 1.684 1.098 1.270 1.448 1.102 1.540 1.290 1.056 1.417 2.883 1.158 702 918 1.028 1.105 778 608 578 515 123

3.869 4.244 4.412 3.273 3.577 2.130 2.460 2.718 1.651 1.726 1.445 1.490 1.961 1.631 1.326 1.590 3.113 1.575 931 1.448 1.066 1.261 886 875 675 463 102

2.754 2.438 3.376 2.939 2.475 1.597 1.635 1.625 1.340 1.333 1.355 1.150 1.580 1.335 1.307 1.604 2.145 1.440 796 938 862 1.103 713 716 537 649 93

2006 3.087 3.087 2.768 3.920 2.996 2.332 1.785 1.807 1.987 1.153 1.372 1.326 1.334 1.493 1.388 1.603 1.884 2.961 1.815 825 1.016 867 1.109 782 717 579 465 105

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

1.921

2.210

1.985

1.444

2.177

2.326

1.970

1.341

2.060

2.327

2.644

3.227

3.832

1.693

1.864

1.071

1.009

865

678

496

804

681

808

824

642

527

630

346

1.216 569

1.407 351

1.314 342

837 328

361

386

477

511

539

446

566

305

503

580

493

291

468

451

511

488

510

416

412

270

* : minder dan 50 % van de gegevens beschikbaar

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Code 05HB0X HO-00Y HO-00Z MN-102 05HB80

2000 686 246 377 327

2001 452 249 324 528

2002 464 235 494 392

2003 273 137 213 459

2004 291 193 352 286

2005 237 184 293 311

2006 250 189 271 274

2007 199

2008 206

2009 192

2010 141

2011 170

2012 201

2013 199

2014 193

565

600

2015 244

2016 155

2017 163

2018 152

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 98

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Evolutie jaargemiddelde Cd-depositie (µg/(m².dag)) van 2000 tot en met 2018 Code HO-I 14 05HB17 HO-I 16 05HB23 HO-00A HO-00B HO-00C HO-00D HO-00E 05HB0F HO-00G HO-00H HO-00I HO-00J HO-00K HO-00L HO-00M 05HB01 05HB0O HO-00P HO-00Q HO-00R HO-00S 05HB18 HO-00U HO-00V HO-00W 05HB0X HO-00Y HO-00Z MN-102 05HB80

2000 86 109 108 72 93 54* 48* 50 41 38 54 38 38 46 29 46 75 55 26 30 28 24 27 24 19 23 5,0 11 7,0 7,0 8,0

2001 78 84 84 58 75 55 44 32 33 31 41 37 38 45 36 41 55 47 16 24 30 32 22 19 18 16 6,0 15 10 8,0 11

2002 91 94 77 56 66 38 42 42 30 58 38 32 40 36 29 34 63 37 18 32 25 33 21 16 16 12 4,4 7,9 5,5 7,9 4,0

2003 31 29 31 21 28 20 18 18 11 13 26 16 19 16 15 16 30 24 8,1 10 10 20 11 7,7 7,1 6,2 2,4 5,3 3,9 3,1 7,0

2004 31 36 30 22 33 21 20 19 13 14 22 14 24 16 17 19 29 22 8,0 11 10 21 15 8,0 7,0 5,0 3,0 4,0 5,0 5,0 4,0

2005 24 27 31 20 21 18 18 15 11 11 36 10 18 13 15 14 17 17 8,2 13 8,0 17 8,7 7,5 6,1 8,5 5,5 4,3 5,5 3,3 6,0

2006 27 35 30 23 24 21 18 15 10 14 24 12 20 15 18 15 31 19 7,8 12 11 19 17 7,0 6,3 4,2 2,9 3,4 6,5 3,4 4,0

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

7,4

5,5

8,4

14 4,0

14 4,1

11 4,0

5,2

7,6

6,4

8,6

8,9

6,6

7,0

5,9

3,6

7,1

9,4

7,0

8,9

7,1

5,6

5,0

3,0

3,3

2,6

3,6

4,8

3,8

4,2

6,9

4,7

3,9

3,7

8,8

2007

2008

2009

2010

9,0

16 10

* : minder dan 50 % van de gegevens beschikbaar

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Evolutie jaargemiddelde Zn-depositie (µg/(m².dag)) van 2000 tot en met 2018 Code HO-I 03 05HB17 HO-I 16 05HB23 HO-00A HO-00D 05HB0F HO-00G HO-00I HO-00L HO-00M 05HB01 05HB0O HO-00P HO-00R HO-00S 05HB18 HO-00U HO-00V 05HB0X HO-00Y MN-102 05HB80

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

229

298

331

341

391

459

268

388

208

481

363

764

320

333

268

215

197

286

155

467 111

467 124

402 142

103

113

120

152

127

179

115

174

170

132

156

139

171

144

147

146

150

108

143

136

168

201

194

119

130

149

113

167

118

453

447

2000 302* 942 1.506

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

626 918

741 1.003

347 511

747 550

347 422

551 430

370

432

502

397

314

281

313

866 510

655 291

631 388

489 249

569 290

464 205

431 229 696

736 426 465 818

489 393 417 705

548 662 449 655

1.023 425 344 955

470 632 446 906

1.011 442 489 575

383 488 416 603 613

311 313 424

266 377 347

304 560 491

207 395 429

281 685 488

239 613 449

222 581 564

242 328

223 132

259 182

235 154

243 120

200 270

188 91

178

319 107

469 128

567 112

527 132

728 81

805 113

834 102

* : minder dan 50 % van de gegevens beschikbaar

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 100

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Evolutie jaargemiddelde Cu-depositie (µg/(m².dag)) van 2000 tot en met 2018 Code HO-I 03 05HB17 HO-I 16 05HB23 HO-00A HO-00D 05HB0F HO-00G HO-00I HO-00L HO-00M 05HB01 05HB0O HO-00P HO-00R HO-00S 05HB18 HO-00U HO-00V 05HB0X HO-00Y MN-102 05HB80

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

377

566

708

650

750

704

309

375

216

218

175

268

269

216

153

133

152

103

370 96

397 120

284 118

121

137

136

138

144

110

155

145

158

101

163

171

139

151

125

107

104

120

145

102

119

138

104

186

132

2000 664* 1.488 1.952

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

1.158 1.388

1.817 1.683

548 618

789 831

536 564

601 757

406

568

611

476

400

489

557

1.453 884

1.118 502

1.309 867

608 352

668 571

530 321

562 433 205

709 639 1.013 1.380

449 457 787 1.025

480 489 682 1.258

288 296 319 603

288 340 405 559

247 280 370 428

255 262 417 601 242

501 386 410

365 414 296

504 478 323

200 279 179

297 315 166

184 279 157

192 237 164 114

389 353

282 196

339 191

195 119

229 104

193 121

179 82

66 83

59 122

59 97

46 112

52 47

45 63

45 55

* : minder dan 50 % van de gegevens beschikbaar

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

101

Evolutie jaargemiddelde As-depositie (µg/(m².dag)) van 2000 tot en met 2018 Code HO-I 03 05HB17 HO-I 16 05HB23 HO-00A HO-00D 05HB0F HO-00G HO-00I HO-00L HO-00M 05HB01 05HB0O HO-00P HO-00R HO-00S 05HB18 HO-00U HO-00V 05HB0X HO-00Y MN-102 05HB80

2000 155* 367 679

2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

101

146

171

191

222

238

101

113

129 32

111 29

73 26

9,7

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

287 473

440 521

208 285

278 280

229 236

258 258

161

206

172

121

242

182

164

152

142 72

343 243

255 125

349 241

234 134

255 173

215 113

250 134

173 154 169 283

120 112 115 217

137 134 141 344

104 105 91 252

107 114 92 235

90 110 86 185

121 116 93 237

118 89 93

90 81 68

128 112 92

77 88 62

89 90 75

63 70 55

74 88 86

79 83

53 45

79 59

54 44

49 48

34 37

55 47

15 23

15 36

45 33

22 52

22 25

16 104

30 32

* : minder dan 50 % van de gegevens beschikbaar

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 102

Luchtkwaliteit in Hoboken - focus op de periode 2016 - 2018

Acties Umicore Verbeterprojecten – Beheersing SO2-emissies van de smelter door behandeling van de SO2-rijke hygiënegassen in een

peroxidewasser. – Installeren van een Bayqik bij de zwavelzuurfabriek om de toename van SO2-emissie tgv de

capaciteitsuitbreiding te beletten. – Plaatsing van een tertiaire afzuiging en zakkenfilter in het gebouw van de smelter. – Plaatsing van een tertiaire afzuiging in het gebouw van de loodraffinaderij zodat alle daknokken gesloten – – – – – – – – – – – –

konden worden en aansluiting op een nieuwe schouw van 60 m hoogte. Verdere optimalisatie van de stofbeheersing e-schroot shredder 3 in de Bemonstering. Verder intensifiëren van de besproeiing op de opslagterreinen en wegen. Uitvoering verdere studie van de relevante arseenemissiebronnen. Betere beheersing van de emissie via de schouw van de bestaande zakkenfilter loodraffinaderij. Beperking van de gasdoorbraken tussen de koelplaten van de Hoogoven waardoor het vrijkomen van diffuse emissies kon verminderd worden. Plaatsing van een natte elektrofilter na de Ascowasser en aansluiting op de nieuwe schouw van 60 m van de loodraffinaderij. Optimalisatie van de stofafvoer in het oxidatievat van de Hoogoven. Verbetering van de afzuiging slakkentapping aan de Hoogoven. Beperken van de emissies via de koellucht van de koeler ter hoogte van de hoogoven. Betere bevochtiging van de vliegstoffen van de smelter. Uitbreiden van de sproeicapaciteit op het breekplein voor de loodslakken. Testen + aankoop van een Real-time XRF-meting voor het meten van metalen in PM10-stof.

103

Vlaamse Milieumaatschappij Dokter De Moorstraat 24-26 9300 Aalst www.vmm.be