Gobelin_Rapport_3_GroenblauweNetwerkenInVlaanderen_Bijlage1.pdf

Gobelin rapport N°3

Groenblauwe netwerken in Vlaanderen Leren uit de praktijk

Bijlage 1: Review van 15 GBN cases omgevingvlaanderen.be

INHOUDSTAFEL 1.1

Klimaatassen, Gent

3

1.2

Groene Ader, Sint-Andries, Antwerpen

9

1.3

Augustenburg, MalmĂś, Zweden

14

1.4

Park Belle Vue, Leuven

18

1.5

Stiemervallei, Genk

24

1.6

Park Groot Schijn, Deurne

31

1.7

Pallieterland, Lier

38

1.8

Vlaspark, Kuurne

43

1.9

Stationsomgeving, Liedekerke

49

1.10

Cauterhoek, Kruibeke

53

1.11

Ecostraden, Heverlee

57

1.12

De Cirkel, Sint-Truiden

62

1.13

Knepp Rewilding, Sussex, Verenigd Koninkgrijk

67

1.14

Vlassenbroek, Dendermonde

72

1.15

Natuurderij, Deventer, Nederland

77

Wijze van citeren Smets J., Wanner S., De Blust G., Turkelboom F. (2020). Gobelin rapport N° 3: Groenblauwe netwerken in Vlaanderen - Leren uit praktijkvoorbeelden: BIJLAGE 1: Review van 15 GBN cases. Uitgevoerd in opdracht van het Vlaams Planbureau voor Omgeving. Rapporten van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 2020 (5), INBO Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek. Doi: doi.org/10.21436/inbor.17833949 Depotnummer: D/2020/3241/058 Foto cover: Vilda /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 82

1.1 KLIMAATASSEN, GENT

Figuur 1: Aanduiding van de klimaatassen in Gent.

Figuur 2: Ontwerp groenstructuren in de structuurvisie van Gent (links) en foto in Gent (rechts) (Š stad Gent).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 3 van 82

Landgebruiksintensiteit: stedelijk Looptijd: eind jaren ‘80 - 2019 Enkele ijkpunten: 1993: Groenassen als bindend element in de Ruimtelijke OntwikkelingsStructuur (ROS) 1997: Gemeentelijk NatuurOntwikkelingsPlan (GNOP) 1999: Ontwikkelingsplan groenas 1 als samenhangend geheel 2003: Ruimtelijk StructuurPlan (RSP) groenassen als radiale verbindingen met de open ruimte en drager van de natuurlijke en recreatieve structuur 2012: Groenstructuurplan moet de ontwikkeling van de groenassen versnellen 2016: Klimaatadaptatieplan introduceert de term groenklimaatassen 2017-2020: BEGIN: Blauw-groene infrastructuur voor klimaatrobuustere steden 2018: Groenklimaatassen in het nieuwe Ruimtelijk Structuurplan - Ruimte voor Gent

Aanleiding en GBN-uitdagingen De aanleiding van de groenassen was het optimaal spreiden van zowel bestaande als nieuwe recreatieve voorzieningen in de Ruimtelijke OntwikkelingsStructuur. Intussen is de doelstelling geëvolueerd tot de realisatie van continue ecologische verbindingen tussen buitengebied en stadscentrum, een comfortabel fiets- en wandelpad en het bieden van verkoeling.

Doelstellingen De doelstellingen evolueerden doorheen de tijd: Sinds eind jaren 1980’ nam het belang van de groenassen steeds toe. Heel wat projecten werkten verder aan de groenassen-ambitie. Dat gebeurt door concrete realisaties, maar ook door plannen om naar een samenhangend geheel te groeien, zoals het ontwikkelingsplan voor groenas 1 (1999). Het Ruimtelijk Structuurplan Gent (2003) geeft verder invulling aan de groenassen als radiale verbindingen in de open ruimte tussen de kernstad en het buitengebied. De focus ligt op de groenas als landschappelijk structurerend element en drager van twee structuren: de natuurlijke en de recreatieve structuur. Intussen is ook het Groenstructuurplan (2012) van kracht. Dit schuift het belang van ‘meer groen’ sterk naar voren. Aan dit groenstructuurplan is een actieplan gekoppeld. De acties moeten op de korte termijn de groenasontwikkeling versnellen. Het Klimaatadaptatieplan (2016) kent een belangrijke rol toe aan de groenassen in de groei naar een klimaatrobuuste stad. Groene ruimtes en in het bijzonder bomen brengen verkoeling en houden regenwater vast. Meer ruimte voor water versterkt dit verkoelend effect nog. Het doel is koele lucht te trekken langs de assen tot diep in de stad. De groenklimaatassen kunnen, bij een toename van het aantal Gentenaars, helpen om de stad leefbaar en kindvriendelijk te houden. Ze vormen een belangrijke schakel in een structurerend fietsnetwerk en maken de stad klimaatrobuuster. Ze kunnen kansen creëren voor korte keten-landbouw en brengen natuur tot in de stad en mensen vanuit het centrum tot bij de groenpolen. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 82

Informatie over het proces In de loop der jaren kregen de groenklimaatassen steeds meer vorm, zowel door planologische initiatieven als door concrete realisaties. Er wordt steeds meer belang gehecht aan beleidsparticipatie door burgers. Zo werd bijvoorbeeld voor het Ontwerp van de Structuurvisie 2030 een openbaar onderzoek verricht waarbij iedereen officieel opmerkingen of bezwaren kon indienen. De Stad verwerkte de bezwaren en paste het ontwerp aan. Verder werd op vier infomomenten het ontwerp toegelicht. De groendienst trekt de werkgroep ‘groenklimaatassen’ die verschillende sectoren samenbrengt (Dienst Stedenbouw en Ruimtelijke Planning, het Mobiliteitsbedrijf Gent, Dienst Wegen, Bruggen en Waterlopen, Dienst Beleidsparticipatie en Dienst Milieu en Klimaat en Team Stadsbouwmeester). Sinds 2017 werkt er binnen de groendienst één medewerker fulltime rond de klimaatassen. Momenteel loopt een studieopdracht voor het groot stedenbouwkundig Masterplan voor de 8 groenklimaatassen.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren Initiatiefnemer is Stad Gent. Er is een intensief partnerschap tussen de diensten van de stad Gent en de afdeling Bovenschelde van Waterwegen en Zeekanaal nv. De afdeling Bovenschelde nam de realisatie van de bruggen, de kaaiverlagingen en de onderdoorgangen voor haar rekening, de stad Gent zorgde voor de inrichting van het openbaar domein. De structuurvisie Ruimte voor Gent is ontstaan in co-creatie met een ruime waaier aan doelgroepen. Scholen, bedrijven, inwoners, … werkten mee aan een gedeelde visie voor een kwaliteitsvol woon-, werk- en leefklimaat in Gent.

Cruciale instrumenten en financiering Aanwerving van persoon in 2017 bij de groendienst van stad Gent die fulltime rond groenklimaatassen werkt. Multisectorale werkgroep groenklimaatassen.

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Ruimtelijke uitgangspunten van groenklimaatassen: Water, groen en een vlotte, continue fietsverbinding zijn de dragers van de groenklimaatassen Men benadert de groenklimaatassen als een kralensnoer. De groene en publieke ruimten op en aan de groenklimaatassen vormen de kralen, de fietsverbinding en het water het snoer:



een diversiteit aan kralen (= onbebouwde ruimtes) inschakelen: zowel grote als kleine, publieke als private, groene ruimten als pleinen, leefstraten, speelplekken, volkstuinen, parken, natuur- en bosgebieden, agrarische gebieden…;



ook toegangen naar voorzieningen en verbindingen naar kralen in de omgeving van de groenklimaatassen;



de verschillende kralen worden met elkaar verbonden aan de hand van een continue, obstakelvrije fietsas zodat ze vlot bereikt kunnen worden;

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 5 van 82



een duidelijke basisstructuur in functie van leesbaarheid, oriëntatie, herkenning en continuïteit.

De landschappelijke betekenis van de groenklimaatassen versterkt men door nieuwe groene inrichtingen, behoud en versterken van landschappelijke structuren zoals dreven en zichtassen, het volgen van waterlopen. De leesbaarheid van de groenklimaatassen doorheen de stad wordt vergroot met respect voor de eigenheid van de individuele groenklimaatassen. Een duidelijke basisstructuur wordt ingezet in functie van leesbaarheid, oriëntatie, herkenning en continuïteit. Kansen zoals het volgen van een waterloop worden aangegrepen. Door te variëren in breedte en maatwerk ontstaan kansen om de missing links weg te werken en wordt een continue verbinding verzekerd. Het streefdoel is een brede continue snoer van groenklimaatassen met een breedte van 30m breed. Steeds is er minimaal een stevige bomenrij die voor een continue groene verbinding zorgt. De groenklimaatassen worden doorgetrokken tot in het hart van de stad. Door de groenklimaatassen aan de groene ring, groenpolen en groen in de omliggende gemeenten te koppelen ontstaat een sterke samenhangende drager.

GBN functies Recreatieve en functionele zachte mobiliteit: fietsverbinding/bicycle urbanism; natuurlijke en landschappelijke verbinding; groen in de stedelijke ruimte; verkoeling; klimaatrobuuste stad; robuust ecosysteem; een sterkere landschappelijke beleving van de stad.

GBN elementen Vergroenen van de oevers van waterlopen (met respect voor de cultuurhistorische waarde) Realisatie van groenblauwe assen, waarbij maximaal ingezet wordt op brede stroken (minstens 30m) in afwisseling met smallere delen. Een volwaardig en comfortabel wandel- en/of fietspad, zonder onnodige bijkomende verharding. Het ‘kleinere groenblauwe netwerk’ van bv. beken en grachten

Uitkomst en beheer Acht groenklimaatassen verbinden de open ruimte en vooral de vijf groenpolen met de (binnen)stad voor de zachte weggebruiker. De groenklimaatassen krijgen nu vaak door heel diverse, vaak gefragmenteerde, acties en projecten langzaam vorm.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 82

Geleerde lessen De kansen optimaal benutten en de knelpunten zoveel mogelijk wegwerken, vraagt een geïntegreerde werkwijze en een strategische aanpak waarbij ingezet wordt op het geheel van deze groenklimaatassen. Het is belangrijk dat dit gebeurt in combinatie met maatwerk, waarbij men voor elke groenklimaatas scherpe keuzes maakt omtrent de wenselijke functies van die assen en de optimale balans ertussen. Een strategische aanpak is essentieel om de groenklimaatassen te laten uitgroeien in een stedelijk weefsel en versnippering te vermijden. Een multisectorale aanpak om tot compromissen te komen omtrent groenklimaatassen en voldoende tijd nemen om te overleggen met de verschillende stadsdiensten. In een eerste fase worden de diensten Stedenbouw en Ruimtelijke Planning, Wegen, Bruggen en Waterlopen, Beleidsparticipatie, Milieu en Klimaat, het Mobiliteitsbedrijf Stad Gent en het Team Stadsbouwmeester betrokken. In een volgende fase zal dit worden opengetrokken naar ook andere stadsdiensten (o.a. Dienst Economie, Onderwijs en Wonen). Binnen de werkgroep groenklimaatassen is men op zoek naar een gemeenschappelijke gedeelde visie voor de concrete realisatie van de groenklimaatassen op terrein (doelstellingen enerzijds en richtlijnen en maatregelen om de doelstellingen te realiseren anderzijds). De groenklimaatassen krijgen momenteel vaak door heel diverse, vaak gefragmenteerde, acties en projecten langzaam vorm. Het samengaan van een robuuste groenstructuur met een doorgaande fietsverbinding vraagt om gerichte afwegingen en ontwerpkeuzes. De onderzoeksvraag en de doelstellingen moeten daarom worden aangescherpt. Enkel op die manier worden de groenklimaatassen coherente gehelen die robuust genoeg zijn om hun ecologische functie optimaal op te nemen en waarlangs groen ook écht ervaren kan worden door de gebruikers. In het verleden werden beleidsplannen gemaakt, maar bij het verfijnen van deze beleidsplannen in concrete projecten ontstaan discussies tussen de verschillende sectoren en wordt groen vaak toch weggelaten. Er is daarom nood aan een integraal (master) plan, dat haalbare langetermijndoelstellingen vooropstelt voor de komende 30-40 jaar. De langetermijnvisie moet voldoende rekening houden met aspecten die de realisatie in de weg kunnen staan zoals andere reeds bestaande randvoorwaarden (mobiliteit, klimaat, groen, erfgoed) en de ontwikkelingsdruk die uitgaat van tal van projecten en de interactie met het verkeer. De definiëring van groenklimaatassen en de wetenschappelijke onderbouwing van Groenblauwe Netwerken staan nog niet op punt. Hierdoor kan de groendienst van Gent de nood aan groenklimaatassen niet hard maken (bv: hoe breed moet de groene corridor zijn zodat deze fungeert als ecologische corridor en het hitte-eiland-effect in de stad vermindert). Dit creëert ook discussies rond wat behoort tot een groenklimaatas en wat niet, en wat de stad precies kan opleggen i.f.v. groenklimaatassen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 7 van 82

Contactpersoon Eva Troch - Groendienst, Stad Gent.

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende online documenten, publicaties en een interview. De tekst werd nagelezen door een contactpersoon van het project. Lebbe, H., Van der Haeghen E., Leinfelder, H., Troch, E. Van Damme, S. (2019) Gentse groenassen worden groenklimaatassen: Ruimtelijke Structuurvisie 2030 onder de loep in een ‘groenblauwe’ summerschool. In: Ruimte 42, p. 66-71. Stad Gent. (2016). Werken aan een klimaatrobuuste stad, Gents Klimaatadaptatieplan 2016-2019. Geraadpleegd van https://klimaat.stad.gent/sites/default/files/klimaatadaptatieplan_gent.pdf Websites, geconsulteerd in augustus 2019: https://stad.gent/sites/default/files/page/documents/Boek_Structuurvisie%202030def_20180525_web_0.pdf https://stad.gent/over-gent-en-het-stadsbestuur/stadsbestuur/wat-doet-het-bestuur/gentinternationaal/think-global-act-local/europese-subsidies-en-projecten/voorbeelden-van-europese-subsidiesen-projecten/begin-blauw-groene-infrastructuur-voor-klimaatrobuuster-steden https://stad.gent/sites/default/files/page/documents/20182808_PU_00416_RUIMTEVOORGENT_BROCH_A4_ web.pdf https://stad.gent/sites/default/files/page/documents/Boek_Structuurvisie%202030def_20180525_web_0.pdf Telefonisch interview met Eva Troch, augustus 2019

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 82

1.2 GROENE ADER, SINT-ANDRIES, ANTWERPEN

Figuur 3: Aanduiding van Sint-Andries.

Figuur 4: Groene straten in Sint Andries (links, bron: www.atlas.vicinia.be), het plan van Sint Andries (rechts, bron: stadslab 2050 wandelbrochure).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 9 van 82

Landgebruiksintensiteit: stedelijk Looptijd Juni 2017 – 2019

Aanleiding en GBN-uitdagingen Het project, de "Groene Ader" door de Sint-Andriesbuurt in Antwerpen, wil de straten vergroenen. De bedoeling is een aaneengesloten traject van groene straten tussen groene pleinen te creëren. Dit gebeurt vanuit een samenwerking tussen de buurtbewoners, de stad Antwerpen en enkele burgercollectieven.

Doelstellingen De bedoeling is dat doorheen Sint-Andries een groene verbinding komt. Vanaf het Heldenplein, naar het Sint Andriesplein, via de Musica en het Muntplein tot aan het Oeverplein komt een groene link. Om onder andere een "klimaatrobuuste buurt" te maken, wil het project zorgen voor: meer tuinstraten met meer en grotere geveltuinen en publieke moestuinen buurtpompen, watertuinen, drinkwater uit hemelwater mosmuren, fietstrommels met groendaken, eetbare voortuinen op pleinen verkoeling door meer groen om zo hittestress tegen te gaan oplossingen geven voor waterafvoer bij extreme regenval ondergronds waterbufferingsplan voor de oude bomen en waterdrainage naar de wortels van de bomen met een open tegelsystemen en spontane vegetatie die tegelijkertijd waterinfiltratie mogelijk maken aanpassing capaciteit (dubbel) rioleringsnet, vuil en proper water

Informatie over het proces ‘Sint Andries klimaatrobuust’ en ‘Groene ader’ bouwen voort op een lange reeks van initiatieven in de buurt, beginnend als een van de herwaarderingsgebieden (1984), daarna een van de eerste woonerven. Op die manier werden enkele bewoners een spilfiguur die een traditie opbouwden van samenwerking met experten uit stadsdiensten, met architecten, stedenbouwkundigen, verkeersdeskundigen e.d. Bij die samenwerking zijn zichtbare aanwezigheid, bewoners direct betrekken bij laagdrempelige acties en activiteiten, en het inschakelen van een ‘regisseur’ gaandeweg heel belangrijk geworden. De zichtbare aanwezigheid betekent concreet voor de bewonersgroep dat ze wekelijks op de boerenmarkt een stand hebben, dat ze regelmatig informatieavonden organiseren, informatie verspreiden via krantjes en sociale media en op straat met buurtbewoners in gesprek gaan. Voor de deskundigen en mensen van stadsdiensten betekent het concreet dat ze effectief in de wijk mee aan de slag gaan (bv. bij het ontwerpen en realiseren van de tuinstraten -ook buiten de kantooruren) en dat ze aanspreekbaar zijn op bijeenkomsten. Het direct betrekken van buurtbewoners gebeurt doordat het eenvoudig gemaakt wordt om zelf, op eigen tempo, mee te werken aan het gemeenschappelijk doel. Bij de tuinstraten kunnen /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 82

bewoners zelf een plantencontainer vullen of een boomspiegel adopteren en beplanten naar eigen smaak; van ‘eetbare balkons’ (30 deelnemers) naar het creëren van samentuinen (250 m² en 45 vrijwilligers). De zwerfvuilrapers gaan door de wijk en vergroten de sociale samenhang. Er wordt tevens met het jeugdhuis samengewerkt om jongeren te betrekken. De regisseur is belangrijk om het vertrouwen te vergroten, vooral als er met verschillende bewoners (met verschillende opvattingen) gewerkt wordt. Men is niet bang voor discussies; “laat die maar gebeuren” is het uitgangspunt van de buurtwerking. Antwerpen aan ’t Woord vzw is een lerend netwerk van (ervarings)deskundigen op vlak van participatie en lokale democratie. Zij willen in Antwerpen bruggen bouwen tussen politiek, administratie, middenveldorganisaties en/of bewoners(groepen). Vanuit een gemeenschappelijke visie op ‘samenwerking in de stad’ en vanuit hun kennis en ervaringen begeleiden zij ook participatieprojecten in andere gemeenten.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren De initiatiefnemers van de Groene Ader zijn de bewoners. Zij vormden burgercollectieven en bewonersgroepen en gingen samenwerken met de stad. Er werd gefaciliteerd door Antwerpen aan’t woord. “Klimaatrobuust Sint-Andries” (Burgercollectief), “Buurtbewoners Sint-Andries” (Bewonersgroep zonder vaste structuur), “Commons Lab Antwerpen” (Burgercollectief), Stad Antwerpen Bij de bouw werden dankzij de jeugdorganisatie Habbekrats kinderen en jongeren uit de buurt betrokken. Vroeger veroorzaakten die wel eens overlast in de wijk, ze vernielden al eens boomspiegels etc. Door hen mee te betrekken bij de bouw, worden ze mede-eigenaar en leren ze anders zorg te dragen voor hun wijk. De geveltonnen konden worden gerealiseerd door de goede relatie met de private eigenaar, de skills om mensen te overtuigen en het doorzettingsvermogen. Dit werd ook mogelijk gemaakt dankzij de samenwerking met het Ecohuis, een loodgieter en andere vrijwilligers. Veerkrachtig Sint-Andries beschikt over goede sociale netwerken die essentieel blijken om vergroeningsinitiatieven op te kunnen zetten.

Cruciale instrumenten en financiering Om de samenwerking tussen alle betrokkenen structureel sterk te maken, wordt een buurtcontract tussen “Straatcomités (via Veerkrachtig Sint-Andries vzw) en het district Antwerpen voor het beheer van de groene ader als een ‘gemeen goed’” opgezet. Het voorstel is opgesteld door Commons Lab Antwerpen. De burgerbegroting is essentieel. Ze toont voor de buurtbewoners aan dat hun wensen en acties door het bestuur serieus genomen en gewaardeerd worden; het biedt het ‘straatcomité’ de mogelijkheid om nieuwe ideeën en trends op de politieke agenda te krijgen. Een vzw-structuur maakt het mogelijk om de financiën van de burgerbegroting met deskundigheid in orde te houden. Daarnaast worden middelen verkregen van het Projectfonds van het Stadslab 2050. Ten slotte werd Klimaatrobuus Sint Andries opgenomen als case in ‘Urbact’ dat de verschillende projecten in de wijk, waaronder Groene Ader, bundelt. Urbact is een Europees project dat test hoe burgers in samenwerking met de overheid de klimaatverandering kunnen opvangen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 11 van 82

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Aaneengesloten traject van groene straten.

GBN functies Biodiversiteit in de stad, water, verkoeling door meer groen om zo hittestress tegen te gaan, waterinfiltratie, -buffering en -drainage, vuil en proper water scheiden

GBN elementen Groendaken, gevels, boomspiegels, watertonnen, stadstuinen, geveltuinen, groene slingers, …

Uitkomst en beheer Droomdagen (2017, 2018, 2019) Doedagen (2017, 2018) gepland: sept. 2019 Vergroeningsinitiatieven gerealiseerd in de wijk zoals plantenbakken en geveltonnen Het Ecohuis heeft een DIY handleiding gemaakt over het bouwen van een gevelton. Deze kennis delen ze via diverse kanalen. De groene ader is een soort openluchtmuseum geworden. De bewoners worden heel vaak gevraagd in het kader van studiedagen, studiebezoeken, lesopdrachten. Ze delen continu hun kennis, ervaring met ambtenaren, burgers, organisaties en kennisinstellingen. Het beheer van al het nieuwe groen verloopt nog niet zoals gewenst. De bedoeling is om in 2019 co-creatief een beheerplan op te stellen en een beheerovereenkomst met het district en de stad af te sluiten. Dat wordt momenteel onderzocht en begeleid door Commons Lab Antwerpen (via een buurtcontract). Dit is niet alleen een strategie om het groen beter te beheren, maar ook een strategie om de samenwerking tussen burgers en bestuur te consolideren.

Geleerde lessen De wijk kent al jaren een actieve bewonersbetrokkenheid en komt zo in het vizier van de stad als transitiegroep. Op die manier komen top-down en bottom-up initiatieven samen. Stadslab 2050 speelt daarin een faciliterende rol. Ambtenaren binnen de stad gebruiken Stadslab bovendien als een instrument om te experimenteren met nieuwe topics, governancestrategieën, … Antwerpen aan’t woord werd ingeschakeld voor de procesbegeleiding. De stad besteedt dit steeds vaker uit waardoor het ‘vermarkt’. Antwerpen aan ’t woord is een maatschappelijk gedreven commons initiatief. Zij pleiten voor en werken al jaren aan een structureel ander governance model in Antwerpen. De kennis en ervaring die ze opbouwen delen ze, los van een financiële logica. De vraag is of het de rol en taak is van de markt of van een commons initiatief om participatieprocessen te begeleiden. Of van de stad zelf? Er is in dit project geen oplossing gevonden m.b.t. structurele ondersteuning van het nieuwe burgercollectief ‘Veerkrachtig SintAndries’. Binnen het district en de stad is er niemand die deze rol op zich neemt. Dit vormde mede aanleiding om Commons Lab Antwerpen op te starten als zoektocht naar hoe /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 82

burgercollectieven structureel versterkt kunnen worden. Het werken met een buurtcontract tussen lokale burgerinitiatieven en het lokale bestuurlijk niveau (in dit geval het district Antwerpen), kan hiervoor een oplossing zijn. Samen bouwen heeft een enorme positieve impact op de samenwerking; tussen burgers onderling en tussen burgers en medewerkers van de stad. Ook de intermediaire organisaties zoals Habbekrats kunnen belangrijke verbindingen leggen tussen mensen. Groen en blauw in de wijk werd in dit geval gebruikt als tool om die sociale verbindingen te maken.

Contactpersoon Jos Thijs – buurtbewoner

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende online documenten, publicaties en een interview. Websites, geconsulteerd in augustus 2019: https://www.commonslabantwerpen.org/antwerpse-commoners/2018/6/19/groene-ader-sint-andries https://www.antwerpen.be/nl/info/5b9125b3b4ce55097e2dda78/groene-ader-sint-andries https://mijn2040.be/antwerpen-aan-t-woord/ http://klimaatrobuust.eu/klimaatrobuust/klimaatrobuust-sint-andries/ https://apen.be/de-burgerbegroting-voor-2018 https://www.gopress.be/Public/index.php?page=archive-article&issueDate=2017-0918&articleOriginalId=hetnieuwsbladhetnieuwsblad3adf1102-9bdf-11e7-b87c744ef876962618092017-00000&q=%22groene%20ader%22%20%20AND%20%22SintAndries%22&pageNr=1 www.commonslabantwerpen.org https://www.commonslabantwerpen.org/antwerpse-commoners/2018/6/19/groene-ader-sint-andries https://atlas.vicinia.be/nl/initiatives/960/#photos Interview met Jos Thys, augustus 2019

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 13 van 82

1.3 AUGUSTENBURG, MALMÖ, ZWEDEN

Figuur 5: Aanduiding van Augustenborg.

Figuur 6: Afbeeldingen van Augustenborg. Ingerichte (school)pleinen met veel ruimte voor water. Links onder zijn verschillende soorten groendaken te zien (links boven: © Nukman R, Rechts boven © Jorchr, links onder © /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pressbild, rechts onder © town and Country Planning Association). pagina 14 van 82

Landgebruiksintensiteit: stedelijk Looptijd 1998 – 2019

Aanleiding en GBN-uitdagingen Augustenborg was de eerste sociale woonwijk in Malmö, gebouwd rond 1950. Het was een fijne plek om te wonen dankzij de ruime appartementen voor die tijd, een gemeenschappelijk centraal verwarmingssysteem en gemeenschappelijke wasplaatsen, zonnige (speel)tuinen, eigen badkamers en balkons. Echter, tegen het einde van de jaren 1980 raakte de wijk in economisch en sociaal verval. Er kwam leegstand en er was een hoge werkloosheidsgraad. De wijk kampte met overstromingen door onder andere een slecht drainagesysteem, kleigronden en de stijgende verhardingsgraad. Dat bracht naast hoge kosten ook gezondheidsproblemen. De vervallen buurt schrikte investeringen, kleine bedrijven en nieuwe bewoners af. Augustenborg had nood aan een geïntegreerde aanpak om de grootste problemen op te lossen. Nadat een nabij gelegen industriegebied dreigde te sluiten in 1997, startte het Augustenborg district een stadsvernieuwingsprogramma onder de naam Ekostaden (eco-wijk).

Doelstellingen Doel van het project was om van Augustenborg een sociaal, economisch en ecologisch duurzame buurt te maken. Hierbij werd hoge prioriteit gegeven aan het werken met bewoners en stakeholders in de publieke en private sector. De doelstellingen werden grotendeels besproken samen met de bewoners: Hoge energiekosten beperken; dit werd bereikt door in te zetten op minder energieconsumptie door enerzijds gedragsverandering en anderzijds technische oplossingen zoals zonnepanelen. Aanleggen van een open stormwater systeem en groendaken om de overstromingen te voorkomen Verhogen van de biodiversiteit 90% van het wijkafval recycleren

Informatie over het proces Een van de belangrijkste uitgangspunten van het project is om bewoners in staat te stellen een leidende rol te spelen in de ideeën, het ontwerp en de uitvoering van het project. Het sleutelwoord in het proces is participatie. Er werden heel wat activiteiten georganiseerd zoals workshops, ontwerpsessies, festivals en culturele evenementen.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren Het proces startte in 1997 toen het nabijgelegen industriegebied ‘Kommunalteknik’ op punt stond te sluiten. Het departementshoofd van milieubeheer stelde voor om er een milieuvriendelijk industrieterrein te openen. Tegelijkertijd was de voormalig directeur van de school in Augustenborg één van de coördinatoren voor het Zweeds Stedelijk programma in Malmö geworden. Hij nam contact op met de MKB, Malmö's sociale huisvestingsmaatschappij, met de missie om het gebied te vernieuwen. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 15 van 82

Deze drie initiatiefnemers stelden een stuurgroep samen met ambtenaren, collega's en sleutelfiguren in Augustenborg die allemaal de ambitie hadden om het gebied om te vormen tot een duurzame wijk. In 1998 werd de eerste visie voor de wijk gepresenteerd met de wensen van lokale stakeholders en bewoners. Bijna 400 mensen verschenen op deze eerste vergadering. Ongeveer een vijfde van de huurders in het gebied heeft deelgenomen aan dialoogvergaderingen over het project en sommigen zijn zeer actief geworden in de ontwikkeling van het gebied.

Cruciale instrumenten en financiering De financiering komt van LIP-fondsen (lokale investeringsprogramma van de overheid) en de huisvestingsmaatschappij. Zonder het partnerschap tussen lokale bedrijven en overheidsinstanties zou de financiering voor dit project niet voldoende zijn geweest.

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Alle verschillende projecten zijn niet te herleiden tot enkele ontwerpprincipes. De focus ligt sterk op participatie, werken met bewoners en kinderen, ontwerpen met respect voor de bestaande architectuur en gebruik maken van aanwezige infrastructuur. Het stormwatersysteem is geïnspireerd op een natuurlijke waterstroom: het regenwater sijpelt langzaam van de groene daken af naar kleine open kanalen. Die vullen vervolgens grotere kanalen en voeden een aantal kleine vijvers die de lokale biodiversiteit ondersteunen.

GBN functies Stormwatermanagement, waterbuffering en -infiltratie, waterkwaliteit, sociale en economische doelstellingen, biodiversiteit, energie sparen, …

GBN elementen Het stormwatersysteem bestaat uit kanalen en gootjes die uitmonden in vijvers met fonteinen. Verder werden groendaken en een botanische daktuin aangelegd, sportvelden, ecologische toiletten in de school, compostbakken, zonnepanelen, autodeelsystemen, ...

Uitkomst en beheer Het proces Ekostaden is een participatief proces dat nooit echt af zal zijn. Momenteel wordt onderzocht of een windturbine geplaatst kan worden. Voor het beheer is de stad op zoek naar een lange termijn structuur met een focus op milieubewustzijn onder bewoners en om nieuwkomers te informeren over de realisaties in het gebied. Op die manier wordt het minimaliseren van milieu impact een gewoonte van de bewoners. Andere uitkomsten zijn: Augustenborg is nu een aantrekkelijke, multiculturele wijk geworden waarin de turnover van huurwoningen met bijna 50% is gedaald en de milieu-impact met 20% is afgenomen. De biodiversiteit in het gebied is met 50% gestegen. De groene daken trekken vogels en insecten aan en het open stormwatersysteem biedt een betere omgeving voor de lokale bevolking, planten en dieren. Als een direct resultaat van het project zijn drie nieuwe lokale bedrijven gestart: een autodeelbedrijf, het ‘Green Roof Institute’, en Watreco - een clean-tech bedrijf. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 82

Sinds het open stormwatersysteem werd aangelegd, zijn er geen overstromingen meer geweest. In 2007 was er een storm waarbij grote delen van Malmö overstroomd waren, maar Augustenborg werd gespaard. Het verbruik van verwarming en warm water is met 25% gedaald. Parken, verkeerszones, binnenplaatsen, gevels, badkamers, … zijn opnieuw ontworpen en gerenoveerd.

Geleerde lessen Eén van de belangrijkste lessen die in Augustenborg getrokken zijn, is hoe cruciaal participatie is. Door bewoners te betrekken in de ontwerpfase is er weinig tegenkanting en ontstaat er bewustwording, emancipatie en een gevoel van eigenaarschap. Ook door kinderen te laten begrijpen hoe alles met elkaar verbonden is, wordt duurzame stadsontwikkeling gecultiveerd. Het enthousiasme van de stad en de sociale huisvestingsmaatschappij, gecombineerd met sterk leiderschap van individuele medewerkers bij deze partijen en hun grote professionele netwerk maakte de ontwikkeling van het project mogelijk. Dit leiderschap werd mede mogelijk door de decentralisatie van stads naar districtsniveau. Het collaboratieve karakter van het project maakte gezamenlijk management van het project mogelijk. Een andere succesfactor was de uitgebreide financiering door de stad en de sociale huisvestingsmaatschappij. De oorspronkelijke wijk Augustenborg was een pionierwijk in de jaren 50 op vlak van architectuur en stedenbouw. In het Ekostaden project speelt de wijk opnieuw een leidende rol in duurzame stadsontwikkeling, door het integreren van innovatieve technieken en processen.

Uitdagingen Een grote uitdaging was om de continuïteit te verzekeren. De grote betrokkenheid van de bewoners bij aanvang van het project zwakte af naarmate prioriteiten en medewerkers wijzigden. De trekkers van het project moeten zichzelf terugtrekken en zaken overlaten aan bewoners.

Contactpersoon Trevor Graham - stad Malmö

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende online documenten en publicaties. Rolfsdotter-Jansson, C (s.d.) EKOSTADEN AUGUSTENBORG: on the way towards a sustainable neighbourhood. Geraadpleegd van https://climate-adapt.eea.europa.eu/metadata/case-studies/urban-storm-water-management-inaugustenborg-malmo/augustenborg-brochure.pdf Websites, geconsulteerd in augustus 2019 https://www.world-habitat.org/world-habitat-awards/winners-and-finalists/ekostaden-augustenborg/#awardcontent https://climate-adapt.eea.europa.eu/metadata/case-studies/urban-storm-water-management-inaugustenborg-malmo /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 17 van 82

1.4 PARK BELLE VUE, LEUVEN

Figuur 7: Aanduiding van Park Belle Vue.

Figuur 8: Masterplan (boven) en overzichtsfoto (onder) (bron: Artgineering).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 82

Figuur 9: Foto realisatie (boven) voor en na situatie (onder) (bron: Artgineering).

Landgebruiksintensiteit: stedelijk Looptijd - enkele ijkpunten 1992: Masterplan stationsomgeving Leuven 2004: Heraanleg van park Belle Vue als groene ruimte is opgenomen als actie in het GRS (bindende bepaling) 2007: Open oproep Vlaams Bouwmeester voor deelproject Park Belle Vue 2015 - 2019: Realisatie Park Belle Vue

Aanleiding en GBN-uitdagingen Park Belle Vue is een onderdeel van een groot stadsvernieuwingsproject waarbij de stationsomgeving in Leuven werd herontwikkeld tot een nieuw stedelijk centrum. Daarbij werd o.a. de achterkant van het station ontwikkeld als ‘Kop van Kessel-Lo’. De ontwikkeling van Park Belle Vue hangt hier nauw mee samen; de ruimte van het park kan slechts openblijven dankzij een verdichting van de zone achter het station.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 19 van 82

Doelstellingen De bedoeling van het project was om een oplossing te bieden voor de nieuwe verkeersafwikkeling in de buurt. Daarbij zou de Martelarenlaan verlegd worden tot naast de sporen zodat er ruimte vrijkomt voor een park dat tevens functioneert als buffer tussen het drukke (spoor)verkeer en de bebouwing. De weg langs de woningen kon daardoor worden ingericht als een fietsstraat. Verder moest het nieuwe park de verwevenheid met de omgeving verbeteren, o.a. door een goede aansluiting op de nieuwe voetgangersbrug over de sporen en door een goede integratie van de Kop van Kessel-lo. Ten slotte moet de invulling van het park een interessant programma vormen voor de buurt. De vroegere parkeerplaatsen verdwenen ondergronds aan de Kop van Kessel-Lo.

Informatie over het proces Dit project kent een lang voortraject. Omwille van budgettaire redenen en wijzigingen in het ontwerp (de fietstunnel) liet de realisatie van het park geruime tijd op zich wachten. Gedurende die periode is de tijdgeest met betrekking tot participatie sterk veranderd. Ook in Leuven wijzigde de houding van de stad t.o.v. het betrekken van bewoners. Tijdens het ontwerp van het masterplan in 2007 werden klassieke procedures gevolgd waarbij bewoners geĂŻnformeerd werden. Later, voor de invulling van het park werden enkele participatie momenten met omwonenden georganiseerd. Echter, op dat moment waren enkele belangrijke zaken reeds beslist (vb. over mobiliteit) waardoor de focus van de workshops lag op de concrete invulling voor het park. Over het algemeen was er veel consensus over het park. Een moeilijke afweging bij heraanleg van straten is steeds het aantal parkeerplaatsen of de verkeersafwikkeling van de buurt.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren De stad Leuven nam het initiatief voor de aanleg van het park. Voor het park was naast de stad Leuven de Provincie Vlaams-Brabant een belangrijke partner o.w.v. het fietspad. Ook De Lijn en de Agentschap Wegen en Verkeer (afdeling Vlaams-Brabant) waren betrokken partijen. Bij de stad werden afhankelijk van de fase van het project verschillende diensten betrokken. In de beginfase ging het voornamelijk om de meer beleidsmatige diensten die planningsprocessen begeleiden: economie en handel, duurzaamheid (milieu) en verkeer en mobiliteit. De medewerking van andere stadsdiensten nam toe naarmate de ontwerpen concreter en meer uitvoeringsgericht werden. Voor de uitwerking van het openbaar domein werd er intens overleg gepleegd met de sportdienst, jeugddienst, de toegankelijkheidsambtenaar en dienst wijkontwikkeling (gebiedsgerichte werking) omwille van hun kennis van toekomstige gebruikers en met de groendienst, reinigingsdienst en de uitvoerende dienst weg- en waterbeheer omwille van de toekomstige beheerstaken. Het ontwerpteam bestond uit H+N+S Landschapsarchitecten & Artgineering. Verder werden de buurtbewoners betrokken via een actieve bewonersbevraging en workshops. Input en feedback van al deze actoren vormde een basis om tot duurzame oplossingen in de tijd te komen.

Cruciale instrumenten en financiering De eerste ideeĂŤn voor het park dateren reeds uit de jaren ‘90. In 1992 werd in opdracht van de stad Leuven een ontwikkelingsplan opgesteld voor de Leuvense stationsomgeving. Dat ontwerpend onderzoek werd uitgevoerd door het projectteam stadsontwerp van KULeuven onder leiding van Marcel Smets. Het ontwerp bestond uit een dense ontwikkeling ter hoogte van het station in het noordelijke deel van de Martelarenlaan, vervolledigd door een lineair park langsheen het zuidelijke deel. Dit park moet een buffer vormen tussen de woningen en het verkeer van de Martelarenlaan. Het Gemeentelijk Ruimtelijk Structuurplan (GRS 2004) nam de ambitie op om /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 82

voor 2010 te starten met de heraanleg van Park Belle Vue. Het zou een park zijn waar de gebruikswaarde primeert op de natuurwaarde. Dat wil zeggen dat het park toegankelijk moet zijn voor de mens. Vervolgens werd in 2007 via de Open Oproep procedure van de Vlaams Bouwmeester een ontwerper aangesteld. Er werd eveneens een RUP opgesteld voor het gebied in 2007, dat werd gedeeltelijk herzien in 2013. De kosten voor ontwerp, aanleg en beheer werden voornamelijk gedragen door de stad Leuven. De stad kon de gronden van NMBS kopen voor één symbolische euro. De Provincie Vlaams Brabant gaf een subsidie voor de fietsstraat. Ook de Vlaamse Overheid gaf financiële ondersteuning via een project- en conceptsubsidie van de stadsvernieuwingsprojecten (Vlaams Stedenbeleid). Daarnaast ondersteunt de stad Leuven buurtbewoners die zich willen inzetten voor hun buurt via het instrument ‘Kom op voor je wijk’. Zo lanceerden de buurtbewoners het idee om een zomerbar te openen in de zomer van 2019 om leven in het park te krijgen.

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Het lineair parkontwerp grijpt het spoor aan als een kwaliteit dat als Ijzeren Rivier wordt beschouwd. Daarbij werd de Martelarenlaan half verdiept gelegd naast de sporen waardoor het doorgaand verkeer geen storend element meer vormt. De wisselende hoogtes geven een interessante beleving aan het park dat uitkijkt over deze Ijzeren Rivier. De bastions vormen twee accenten waar verschillende routes samenkomen. Deze stenen plekken geven samen met de wandelpaden een duidelijke structuur aan het park. De tussenliggende ruimtes kunnen flexibel ingevuld worden naargelang wisselende programma-behoefte in de toekomst. Hiervoor werden groene ontwerpmiddelen gebruikt zoals een gemoduleerd maaiveld, de tuinenstrip, bomen, …

GBN functies De voornaamste functie waaraan het park bijdraagt is om een aangename leefomgeving creëren voor de buurt. Nieuw buurtgroen was erg gewenst in deze dense wijk met een drukke verkeersafwikkeling. Het nieuwe park fungeert als een buffer tussen het doorgaand verkeer langs het spoor en de woningen wat de leefbaarheid ten goede komt. Doordat de nieuwe doorgaande weg lager is gelegen, is er minder geluidsoverlast. Op vraag van de bewoners is er veel ruimte voorzien voor spelende kinderen van verschillende leeftijden, door speeltuintjes, een voetbalplein en andere speelplaatsen. Het park biedt veel mogelijkheden voor het organiseren van sociale activiteiten zoals een openluchtcinema, een zomerbar, … Tevens vormt de fietsstraat een belangrijke schakel in het fietsnetwerk van en naar het station. Naast een aangename leefomgeving worden ook andere functies vervuld, hoewel deze functies geen expliciete aandacht kregen bij de opmaak van het masterplan. Het park vormt een buffer ten opzichte van de woonwijk in meerdere opzichten. Als de bomen meer volgroeid zijn, zullen ze de luchtverontreiniging van het verkeer kunnen opvangen. Door de inrichting van de prairietuintjes en de bloemenbermen krijgt de biodiversiteit meer kansen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 21 van 82

Er werden wadi’s aangelegd om stormwater te bufferen en te laten infiltreren. Tevens werd de verharding van de vroegere parking weggehaald waardoor er meer water kan infiltreren in de grond. De opritten van de woningen en de nieuwe parkeerplaatsen werden in semidoorlatende verharding aangelegd. De verharding van de parkeerplaatsen bleek echter niet stabiel waardoor deze na ongeveer drie maanden opnieuw aangelegd moest worden. Dit keer werd een niet doorlatende verharding gebruikt. Het water loopt af naar de nabijliggende bloemenperkjes. Ten slotte zorgen de vele bankjes naast de paden voor rustpunten die sociale contacten en ontmoetingen kunnen stimuleren.

GBN elementen Van noord naar zuid komt het volgende aan bod: In het noordelijke deel vormt het park een verhoogde kop en bestaat het uit een “ruige speeltuin”. Die omvat een boomhut, een glijbaan van de natuurlijke helling, een klimboom en boomstammen als alternatieve zitplekken. Verder komt er een afgesloten hondenloopzone en speeltoestellen in zand voor jonge kinderen. Het groot (buurt-)bastion vormt een buurtplein met een glijbaan naar het naastgelegen speeltuintje, klimelementen op de wanden van het bastion en een luifel die spontaan levendigheid teweeg brengt. Ten zuiden van het grote bastion heeft het park geen specifieke inrichting. Het bestaat uit een grasveld, bomen, bankjes en een wandelpad dat de twee bastions met elkaar verbindt. Het klein bastion vormt het tweede verhard plein en wordt naar aanleiding van de buurtparticipatie ingevuld als sportplek met mogelijkheden voor basket, pingpong, volleybal en badminton. Daarnaast krijgt het bastion picknicktafels met een schaakbord in verwerkt. De zone ten zuiden van het kleine bastion bestaat uit een voetbalveld en getrapte betonnen zitelementen die dienst kan doen als tribune. Deze plaats kan tijdelijk omgetoverd worden tot een openluchtcinema. In de meest zuidelijke zone van het park staat het Tivoligebouw, een nieuw gebouw voor studentenhuisvesting. In de zone rondom is opnieuw plaats voor een natuurlijke speeltuin met klim- en klauterbomen, speel- en schommeltoestellen, … op vraag van de buurtbewoners. Het geheel wordt geflankeerd door de Martelarenlaan die werd ingericht als fietsstraat. De woningen kregen groene voortuintjes met bloemen en er werd ruimte gemaakt voor waterdoorlatende opritten, parkeerplaatsen, … Verder zijn doorheen het park wandelpaden, wadi’s, grasveldjes, bomen, bloemenvelden en bankjes te vinden.

Uitkomst en beheer De feestelijke opening van het park in 2018 lokte heel wat buurtbewoners. Het groenbeheer van het park wordt volledig opgenomen door de stad Leuven. De zomerbar ‘Bar Belvue’ (2019) wordt opengehouden door vrijwilligers uit de buurt.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 82

Geleerde lessen Ondersteunende factoren De drijvende kracht was het stadsvernieuwingsproject aan het station, stationsvernieuwing integreerde de omgeving mee in een samenhangend ontwerp.

deze

Door parking te voorzien in die nieuwe stationsontwikkeling kon de bestaande parking verplaatst worden. Er kwam ruimte vrij voor een nieuw stedelijk park. De stad werd eigenaar van de gronden voor één symbolische Euro. Er moest verder geen rekening gehouden worden met complexe en versnipperde eigendomsstructuren.

Contactpersoon Véronique Charlier – Stad Leuven

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende online documenten, publicaties en twee interviews. Stad Leuven (2004). Gemeentelijk Ruimtelijk Structuurplan Leuven Websites, geconsulteerd in juni - augustus 2019: https://www.leuven.be/park-belle-vue https://www.vlaamsbouwmeester.be/nl/instrumenten/open-oproep/projecten/oo12-verwerking07-leuvenpark-leuven?f=opstart http://www.lamaland.eu/projects/park-belle-vue/ http://www.hnsland.nl/nl/projects/park-belle-vue http://www.complexestadsprojecten.be/Paginas/Leuven_park_belle_vue.aspx http://www.stedenbeleid.vlaanderen.be/kop-van-kessel-lo https://atelierruimtelijkadvies.be/leuven-park-belle-vue/ http://www.barbelvue.be Telefonisch interview met Véronique Charlier en Leen Beuckelaers, augustus 2019

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 23 van 82

1.5 STIEMERVALLEI, GENK

Figuur 10: Aanduiding van de Stiemervallei.

Figuur 11: Masterplan Stiemerbeek (© Tractebel – Descombes).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 82

Landgebruiksintensiteit: stedelijk Looptijd - enkele ijkpunten 1995: Goedkeuring GNOP (Gemeentelijk Natuurontwikkelingsplan) waarin ‘behoud en beheer van de Stiemer in stedelijke omgeving’ als actie wordt aangeduid. 2006: Goedkeuring GRS waarin opmaak van een RUP Stiemerbeek aangegeven is als actie in het bindend gedeelte + goedkeuring erkenningsdossier Natuurreservaat Stiemerbeekvallei. 2010: Goedkeuring planprogramma Stiemerbeek door Vlaamse Regering (start landinrichting in samenwerking met VLM). 2016: Goedkeuring uitvoeringsprogramma De Wijers. 2017: Start uitvoering IP Schansbroek. 2018: Start uitvoering LIP Slagmolen. 2019: Goedkeuring masterplan Stiemervallei door college van stad Genk.

Aanleiding en GBN-uitdagingen De Stiemerbeek is een verdrongen, blauwe ader die het contact met haar valleigebied grotendeels heeft verloren. De beek is deels rechtgetrokken in een betonnen bedding waardoor de natuurlijke stroom verstoord is. Daarbij komt dat de waterkwaliteit slecht is doordat in de tweede helft van de 20e eeuw de Stiemer werd ingeschakeld in het riool-en afwateringssysteem. Bovendien botst het systeem op haar limieten door de verstedelijking en verharding van de stad Genk en meer extreme weerscenario’s. Bij hevige regen komt vervuild water in de Stiemerbeek terecht via de overstorten van het rioleringsnet, waardoor de waterkwaliteit van de Stiemerbeek slecht is. Daarnaast zijn er problemen met overstromingen in lagergelegen gebieden o.a. op de universitaire campus in Diepenbeek. Tevens is de vallei op vele plaatsen volledig ingesnoerd door bebouwing waar ze een achterkant vormt in de sterk verstedelijkte ruimte van Genk. De beleving van en het contact met de vallei is bijna onbestaand. Bovendien domineren zware infrastructuren de waarneming van de vallei in het sterk versnipperde landschap.

Doelstellingen De doelstellingen van het project zijn tweeledig. Als eerste wordt er ingezet op ruimtelijke transformatie; de stad Genk wil van de Stiemervallei een groenblauwe landschapsparel maken met het oog op een betere levenskwaliteit en hogere veerkracht voor mens, natuur en stad. De vallei moet behouden blijven als een ecologische verbinding en uitgebouwd worden als centrale groenstructuur doorheen de stad en die ook dient als drager voor zacht recreatief verkeer, rekening houdend met de draagkracht van het gebied. Tevens is het de bedoeling om het hydraulisch systeem van de beekvallei te versterken door de natuurlijke dynamiek van de Stiemerbeek te herstellen. Door de beek uit de betonnen bedding te halen krijgt het water meer ruimte om breed te vloeien naar naastgelegen gebieden. Ten tweede is de socio-economische meerwaarde een belangrijke focus voor de stad. Dat vraagt om een procesmatige benadering die werd vormgegeven vanuit het idee ‘maken met’, waarbij de bestaande dynamiek gebruikt en versterkt wordt om tot nieuwe relaties te komen (ruimtelijk, functioneel, sociaal-economisch, socio- ecologisch,...). Nadat de Stiemervallei werd opgenomen in het Europees Project Connecting Nature kregen governance en procesmatige aspecten meer /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 25 van 82

aandacht. Connecting Nature wil de implementatie stimuleren van het werken met natuurlijke oplossingen (Nature Based Solutions) in stedelijke omgevingen. Daarbij ligt een belangrijke focus op een innovatief planningsproces waarbij heel veel verschillende actoren en stakeholders betrokken worden. De Stiemervallei is hiervoor een zeer geschikte laboratorium gezien de goede participatiecultuur die de stad Genk reeds kende. Dankzij Connecting Nature kwamen daarbovenop extra tijd en middelen vrij om te experimenteren met de ontwikkeling van relaties tussen stad, natuur, mensen en ondernemers. Hierbij krijgt de stad Genk ondersteuning van academici die de evoluties in het proces opvolgen en successen en mijlpalen detecteren. Betrokkenheid, eigenaarschap en activatie zijn in de ontwikkeling van de vallei belangrijke principes voor de stad Genk. Om zoveel mogelijk actoren te betrekken zijn verschillende concepten bedacht. Tijdens de opmaak van het masterplan werd een intensief participatieproces gevoerd met inwoners, verenigingen, ondernemers, jongeren, ... Een meer innovatief concept zijn de ‘Stiemerdeals’, dat is een kader om nieuwe allianties te smeden met burgers, bedrijven en organisaties. Het vormt een vrijwillige overeenkomst met duidelijke afspraken rond rolverdeling, investering, verwachtingen, … De stad Genk is stuwende kracht en gaat actief op zoek naar mogelijke allianties. Daarnaast werd een business consultant aangesteld om ondernemers en bedrijven te betrekken in de ontwikkeling en het beheer van de vallei. Deze business consultant gaat op zoek naar economische opportuniteiten gelinkt aan de Stiemervallei. Als laatste werd tijdens de laatste fase van de opmaak van het masterplan de ‘Vrienden van de Stiemer’ bedacht. Hiermee wordt geëxperimenteerd om burgers actief en op lange termijn te betrekken bij de ontwikkeling en het beheer van de vallei. Een 13-tal Genkenaars engageerden zich als vriend en fungeren als een soort antennes in de wijk om de burger agenda te capteren, informatie uit te wisselen en procesinzichten te communiceren. Ze komen twee tot drie keer per jaar samen, en worden maandelijks per mail geïnformeerd via de projectleider ‘Sociale Innovatie Stiemervallei’.

Informatie over het proces Deze fiche beschrijft het (voor)traject van de opmaak van het masterplan van de Stiemervallei. Voorafgaand aan de opmaak van het masterplan werd reeds gewerkt aan het verhogen van het draagvlak bij betrokken stadsdiensten en externe partners. Daarnaast werd interdisciplinaire input verzameld over de verschillende aspecten van het plan en het proces. Al deze informatie legde de knelpunten bloot en stelde de doelstellingen scherp. Ook tijdens het volledige proces van de opmaak van het masterplan werden overlegmomenten met verschillende stakeholders georganiseerd. De overlegstructuur bestond uit een stuurgroep, projectgroep van interne experts en thematische werkgroepen met interne stadsdiensten. Tevens werd via participatiemomenten getracht om verschillende doelgroepen te betrekken. Er werden allerlei activiteiten georganiseerd zoals fietstochten, buurtdialoogmomenten, een quiz, bijeenkomsten met het junior team. Het junior team is een groepje van 10 enthousiaste 12-jarigen die gedurende 12 weken iedere woensdagnamiddag mee nadachten over de quick wins in de Stiemervallei. Deze voorstellen werden als punctuele ingrepen opgenomen in het masterplan. Nu het masterplan klaar is, zal veel aandacht gaan naar een innovatief planproces waarbij veel actoren betrokken worden. Het masterplan heeft daarbij de ambitie om een flexibel ruimtelijk kader te bieden waarmee het proces zich kan richten naar een stapsgewijze transformatie van het valleipark.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren De stad Genk is de initiatiefnemer voor het traject. Binnen de stad Genk wordt het project getrokken door de Afdeling Leefmilieu & Duurzame ontwikkeling. Daarnaast werken andere diensten van de sector Ruimte, Sociale Zaken en Economie intensief mee aan het project. Andere /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 82

diensten zoals Toerisme, Cultuur, … worden af en toe betrokken om extra input te geven. Verder zijn er heel wat externe actoren: Integraal Waterbeleid Demerbekken, Fluvius, Aquafin, De Andere Markt, De Wijers, Natuurpunt, Trage Wegen, VLM, VMM, Provincie Limburg, ANB, ontwerpteam Georges Descombes en Tractebel, … Als laatste zet de stad in op het betrekken van minder voor de hand liggende actoren zoals ondernemers, bedrijven, burgers. Dit doen ze via de Stiemerdeals, de Vrienden van de Stiemer en concrete projectwerking.

Cruciale instrumenten en financiering Het idee om de Stiemervallei te ontwikkelen werd reeds in 1995 als actie aangeduid in het Gemeentelijk NatuurOntwikkelingsPlan (GNOP). Deze ambitie werd later overgenomen in het Gemeentelijk Ruimtelijk Structuurplan (GRS) in 2006 met als doel een Gemeentelijk RUP op te maken voor de vallei. Pas in 2015 werd een ontwerper aangesteld via de Open Oproep procedure van de Vlaams Bouwmeester. Voor de opmaak van het masterplan en de visie kwam de grootste financiële investering van de stad Genk. Dankzij het Europees Project Connecting Nature zijn er extra middelen om het procesmanagement te ondersteunen. Voor de implementatie van de pilootprojecten zoekt de stad actief naar partnerschappen die de projecten zowel inhoudelijk als financieel kan ondersteunen. De landinrichtingsprojecten IP Schansbroek en Landinrichtingsproject LIP Slagmolen werden deels gesubsidieerd door Vlaanderen via Landinrichting (VLM) en deels door een Europees project Green4Grey dat door VLM werd opgemaakt. De subsidies vormden een belangrijke financiële hefboom voor het project. Na de afronding van het masterplan werd de implementatiestrategie bepaald. Er zijn pilootprojecten geselecteerd die in aanmerking komen voor uitvoering. Deze projecten vereisen vrij veel investeringsmiddelen (totaal ca. 12 mio €). Het college van de stad Genk dient naar aanleiding van de opmaak van het meerjarenplan 2020-2025 keuzes te maken op vlak van investering. Een volledige financiering door de stad is uitgesloten; om het project te realiseren is de stad afhankelijk van externe middelen. De idee is om enerzijds externe partners te overtuigen tot een financieel engagement en anderzijds te zoeken naar mogelijke subsidiekanalen. Tot op heden werden kleine subsidies binnengehaald via uitvoeringsinitiatieven van De Wijers voor de bouw van boomhut en via proeftuin ontharding van departement omgeving voor een pilootproject rond SUDS (Sustainable Urban Drainage Systems).

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten In het masterplan liggen vier ruimtelijke structuren vast. Lineaire tuinen zijn publieke plekken in het landschap en nodigen inwoners van beide valleiflanken uit tot gebruik, verblijf en ontmoeting. Natuurpassages zijn luwe gebieden waar de aanwezige flora en fauna tot volle ontwikkeling kan komen. Hier wordt ingezet op de ecologische waarde door natuur-technische en beheersmatige ingrepen. Deze komen voor waar de huidige Stiemer nog het meest natuurlijke karakter heeft. Stedelijke valleiranden zijn plaatsen waar het contact tussen vallei en omliggende wijken versterkt kan worden door stedelijke ontwikkelingen. Al deze entiteiten worden verbonden door een valleiroute; een fiets-en wandeltraject langsheen de vallei met een functioneel en recreatief karakter.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 27 van 82

Naast deze ruimtelijke structuren beschrijft het masterplan vier thema’s omdat de herinrichting van de Stiemervallei een meervoudige complexiteit omvat. Er moet rekening gehouden worden met natuurlijke, stedelijke, ruimtelijke, historische, hydrologische, ecologische en functionele aspecten. Om deze gelaagdheid te vatten worden vier thematische strategieën omschreven: het water machtigen, ecologie stimuleren, trajecten verbinden en publieke cultuur activeren.

GBN functies De multifunctionaliteit van de Stiemervallei kreeg reeds van bij de opmaak van het masterplan veel aandacht. Om de hoofdfuncties scherp te krijgen werd in 2015 een fietstocht en workshop georganiseerd met stadsdiensten en andere experten om de prioritering van de verschillende functies scherp te krijgen. De resultaten werden verwerkt in het masterplan. De meest essentiële functies zijn onder andere de waterproblematiek, waarbij zowel waterkwaliteit als wateroverlast en watertekort worden aangepakt. Daarnaast is het belangrijk om de ecologische verbinding te herstellen door meer variatie in de natuur te creëren, dit om onder meer de beleving te ondersteunen. Verder is het recreatieve medegebruik van de vallei in de vorm van zachte mobiliteit een functie die veel aandacht krijgt bij de uitwerking van het masterplan. Ten slotte zijn de sociaaleconomische aspecten heel belangrijk in dit project. Via de Stiemervallei wil de stad Genk inzetten op verbindingen tussen natuur, tussen mensen onderling, tussen natuur en mensen en tussen ondernemers en natuur. Hierdoor is het de bedoeling dat de sociale cohesie vergroot, alsook het draagvlak en het gebruik van de vallei voor educatie.

GBN elementen In het masterplan komen onderstaande GBN-elementen aan bod. Rivier, gracht, poelen, wadi’s, zuiveringsrietvelden, moerasbeek, doorstroommoeras, drijvende vegetatiematten, natte graslanden, droge bossen, natte of schrale graslanden, droge heides, eiken-berkenbos, elzenbroeken, speeltuin, fiets- en wandelpaden, sportvelden, SUDS. Dat laatste staat voor ‘Sustainable Urban Drainage Systems’ en wil het watermanagement systeem afstemmen op natuurlijke processen. Sommigen bestaan reeds en worden versterkt, anderen worden toegevoegd in het masterplan. De implementatiefase is nog maar net begonnen (2019), waardoor er tot op heden weinig gerealiseerd is. Voor de deelprojecten moet nog een meer gedetailleerd inrichtingsplan opgemaakt worden waarin de elementen verfijnd worden.

Uitkomst en beheer Het intensief proces resulteerde in 2019 in een gedragen visie en een masterplan voor de vallei. Er werden vier pilootprojecten met een innovatief karakter geselecteerd waarvoor de stad op zoek gaat naar partners. Deze projecten vormen demonstratieprojecten waaruit geleerd kan worden en die de ambities tastbaar maken op terrein. De vier pilootprojecten zijn: 1. De Tuinen van Waterschei om een groene long te creëren voor Waterschei, waarin natuurontwikkeling, integraal waterbeheer, recreatief gebruik en synergie tussen stad en vallei hand in hand gaan. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 82

2. Ontwikkeling Slagmolen (De maten) doet dienst als een onthaalpoort voor de Wijers als sociale katalysator, waarbij de herbestemming van het Slagmolengebouw en de herinrichting van de omgeving de fysiek-ruimtelijke randvoorwaarden schept. 3. SUDS&SODA wil de wijk Waterschei-Noord transformeren tot een vitale klimaatrobuuste wijk door op kleine schaal maatregelen te testen voor een meer duurzaam, decentraal hemelwaterbeheer, zowel op publiek als privaat domein. 4. De Valleiroute verbindt de Stiemervallei als ruimtelijke-functionele entiteit binnen Genk als onderdeel van een transitie naar een meer duurzaam mobiliteitssysteem. Het meest natuurlijke deel van de vallei is in beheer gegeven aan Natuurpunt. De ambitie is om ook hier andere actoren te betrekken. Er werd reeds een Stiemerdeal afgesloten voor een deel van de vallei dat beheerd zal worden door een burgergroep.

Geleerde lessen Ondersteunende factoren De doelstellingen van het Stiemerprogramma sluiten nauw aan bij de stedelijke agenda van de stad Genk. De stad ondertekende het burgemeestersconcenvenant en onderschreef de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s). Het Stiemerprogramma draagt hier op verschillende manieren aan bij. In het project wordt het concept van nature-based solutions omarmt als oplossingsstrategie. Deze term impliceert een functionele focus en een instrumentele benadering. Dat biedt kansen op vlak van stadsontwikkeling waar nog vaak wordt uitgegaan van traditionele of grijze oplossingen. Reeds in een vroeg stadium werd onderzocht hoe het concept van multifunctionaliteit en ecosysteemdiensten de basis voor de ontwikkeling kunnen zijn. Het masterplan bundelt de complexiteit van ruimtelijke transformatie tot een concreet ontwerp, rekening houdend met ecologie, hydrologie, topologie, verstedelijking en de sociale context. Het plan vormt een belangrijke basis voor de verdere implementatie. De stad Genk heeft een lange traditie op vlak van participatie en co-creatie. Deze samenwerkingscultuur creëert openheid om te experimenteren met verschillende participatieve modellen. Door het organiseren van een ludieke, laagdrempelige quiz werden ‘non usual suspects’ bereikt. Het betrekken van alle leeftijden en culturen blijft echter een grote uitdaging. Door de stimulans van het Europees project Connecting Nature verbreedde de focus van het project naar zowel ecologische, economische als sociale programma. Dankzij deze subsidie kwam er meer aandacht voor procesmatige aspecten. Door het organiseren van verschillende activiteiten (met specifieke doelgroepen en doelstellingen) werd het belang van gedeeld eigenaarschap duidelijk. Bijvoorbeeld een fietstocht met stadsdiensten en externe actoren om netwerken te mobiliseren. Workshops, brainstorms, … voor visieontwikkeling. Buurtdialogen om de lokale dynamiek te verkennen, …. Deze vaststelling bracht onder meer het concept van de Stiemerdeals voort. Een professionele communicatiestrategie werd opgesteld om stakeholders te bereiken en te betrekken.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 29 van 82

Beperkende factoren en uitdagingen De implementatiefase is net ingegaan en het is afwachten wat er juist zal uitgevoerd worden, welke instrumenten gebruikt zullen worden en wie de financiering kan dragen. Voor de pilootprojecten en ook voor de verdere implementatie kan de stad de financiering niet zelf op zich nemen en is op zoek naar partners. Voor kleinere steden en gemeenten is het echter niet evident om de grotere Europese subsidiekanalen te verkrijgen. Er is vaak onvoldoende capaciteit voor het detecteren van subsidiekanalen en het opmaken van aanvraagdossiers. De veelheid aan actoren en doelstellingen vereist een doordachte organisatiestructuur. Het project groeide organisch en werd steeds groter, wat een organisatorische uitdaging vormde voor de dienst die het projectleiderschap opnam. Er werd geĂŤxperimenteerd met verschillende overlegorganen en er ontstonden verschillende (deel)projectstructuren naast elkaar. Er was nood aan een geĂŻntegreerd governance model.

Contactpersoon Katrien Van De Sijpe - Stad Genk

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende documenten, publicaties en een interview. De tekst werd nagelezen door een contactpersoon van het project. Tractebel, Descomes, & IMDC. (2019). Stiemervallei masterplan. VLM. (2007). LIR Stiemerbeekvallei - ontwerp van planprogramma. Geraadpleegd van https://www.vlm.be/nl/projecten/PublishingImages/Paginas/Stiemerbeekvallei/Planprogramma%20Stiemerbe ekvallei.pdf VLM. (2013). LIR Schansbroek eindvoorstel inrichtingsplan. Geraadpleegd van https://www.vlm.be/nl/projecten/vlmprojecten/stiemerbeekvallei/schansbroek/PublishingImages/Paginas/default/Inrichtingsplan%20Schansbroek. pdf Websites, geconsulteerd in juli 2019: https://www.genk.be/stiemervallei https://www.vlaamsbouwmeester.be/nl/instrumenten/open-oproep/projecten/oo2903-genkstiemerbeekvallei?f=opstart https://www.vlm.be/nl/projecten/Paginas/Stiemerbeekvallei.aspx Telefonisch interview met Katrien Van De Sijpe, juli 2019.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 82

1.6 PARK GROOT SCHIJN, DEURNE

Figuur 12: Aanduiding van Park Groot Schijn.

Figuur 13: Foto van het park (© Filip Dujardin).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 31 van 82

Figuur 14: Masterplan (bron: stad Antwerpen).

Landgebruiksintensiteit: peri-urbaan Looptijd - enkele ijkpunten 1998: BPA Rivierenhof – Ruggeveld. 2004: Goedkeuring voorontwerp BPA waarna het protest van de parkgebruikers groeide. 2009: Goedkeuring RUP, ondertekening participatiecharter voor de opmaak van het masterplan. 2010: Goedkeuring masterplan. 2012 - 2013: Realisatie zuidelijk gedeelte park en volkstuinensite. 2015: Verlenging participatiecharter. 2016 Realisatie 1ste sportkamer en park fase 1 (noordelijk deel). 2018 Realisatie gedeelte park fase 2 (noordelijk deel). 2019 - … : organisatie van activiteiten, buurtoverleg en participatiemomenten rond verdere parkontwikkeling en beheer. 2019 : In planning : 2de sportkamer-hondenkamer -park fase 3.

Aanleiding en GBN-uitdagingen Park Groot Schijn was veelal een gesloten en deels verwilderd groengebied aan de rand van de stad Antwerpen. Het bestond uit een ruimtelijk onsamenhangend geheel waar vele verschillende verenigingen en clubs gevestigd zijn en zich met de jaren stukjes van de ruimte hadden toegeëigend. Het resultaat was een warboel van aparte clubgebouwen en ruimtes voor ongeveer 30 vestigingen waaronder voetbal-en korfbalclubs, een begraafplaats, een schaatsbaan, een skipiste, hondenclubs, jeugdverenigingen, een atletiekpiste, volkstuinen, enz. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 82

Daarnaast kampte de Schijnvallei en de Koude Beekvallei met een slechte waterkwaliteit en een lage ecologische waarde. Ook een grote overstroming van de Koude Beekvallei in 1998 was een belangrijke drijfveer om het gebied te herinrichten. De stad zag veel opportuniteiten zowel op vlak van natuurbeleving, ecologie als recreatie. Een Ruimtelijk UitvoeringsPlan (RUP) moest de - soms zonevreemde - sport- en recreatievoorzieningen ordenen en verzoenen met de groene kwaliteiten van de Schijnvallei. Het was initieel de bedoeling om het diverse ruimtegebruik beter te stroomlijnen, maar doorheen het proces groeide de ambitie om het gebied om te vormen tot een volwaardig park.

Doelstellingen De doelstelling van het project waren om de vele potenties van het gebied beter te benutten en recreatieve en natuurfuncties te combineren. Daarbij moet het park een sterke identiteit krijgen en aansluiten op de omringende parken en straten. De wens van de stad en de gebruikers was om het natuurgebied te versterken en toegankelijk te maken door het ontwikkelen van de natuurlijke en landschappelijke waarde van de Schijnvallei en de Koude Beek. Daarnaast moet het gebied water kunnen bufferen tijdens perioden van veel regenval. Een belangrijke ambitie daarbij is om de winterbedding van de vallei volledig te vrijwaren en de drie voetbalvelden te verplaatsen. Verder vormen de valleien een opportuniteit om natuur in al zijn facetten te laten ontdekken door zowel kinderen als volwassen. Tenslotte is het de bedoeling om een bruisend en sociaal leven te brengen in het park door ruimte te geven aan een sportcomplex, volkstuinen, een speelbos, heraanleg van het woonwagenterrein en betere structurering van de aanwezige clubs en verenigingen.

Informatie over het proces Het park is momenteel grotendeels gerealiseerd maar kent een lang voortraject dat niet zonder slag of stoot verliep. Het proces wordt hierna kort samengevat. Voor een uitvoerige beschrijving wordt verwezen naar het boek ‘Park Groot Schijn’ van AG Stadsplanning. De vraag van de Provincie Antwerpen voor de opmaak van een Bijzonder Plan van Aanleg (BPA) eind jaren 90 voor het naastliggende Rivierenhof was de aanleiding voor het project. De stad zag dit als een mogelijkheid om de handen in elkaar te slaan en het ruimtegebruik van Ruggeveld (onderdeel van Park Groot Schijn) mee te nemen in één project. De plannen stuitte op protest van de verenigingen en buurtbewoners, die bezorgd waren dat ze geen plaats meer zouden krijgen in het gebied. Het BPA haalde uiteindelijk geen definitieve goedkeuring. Het protest was voornamelijk geënt op het deel van Park Groot Schijn en een oplossing was niet meteen in zicht. Daarom besloot de Provincie een eigen Provinciaal Ruimtelijk UitvoeringsPlan (PRUP) te maken voor het deel van het Rivierenhof. De stad ging verder met een uitwerking van een Gemeentelijk RUP voor Park Groot Schijn dat rekening hield met de verzuchtingen van de clubs en de omwonenden. Echter, de weerstand tegen het project werd groter en de gebruikers wensten meer transparantie en inspraak. Een kentering kwam er toen beide partijen tot de vaststelling kwamen dat een andere manier van overleg nodig was. ‘Antwerpen aan’t woord’ kwam in beeld, een vzw die participatie en lokale democratie binnen de stad wil aanmoedigen. Zij probeerden een dialoog op te starten tussen de verenigingen, clubs, buurtbewoners en de stad. De parkgebruikers slaagden erin om zich beter te organiseren en gemeenschappelijke eisen op te lijsten. Stap na stap groeide er solidariteit tussen de verenigingen onderling. Gelijktijdig begreep de stad dat een nieuwe manier van samenwerken, die buiten de lijnen kleurt van klassieke inspraakprocedures, aangewezen was. Het project werd overgedragen aan AG Stadsplanning, waar een voltijdse werkkracht de opdracht kreeg om de /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 33 van 82

volwaardige procesregie op te nemen. In 2009 engageerden alle stakeholders zich tot het ondertekenen van een participatiecharter. Voor de opmaak van het masterplan werd een heel intensief participatietraject gevoerd met verenigingen, buurtbewoners, ... wat volgens de betrokkenen het plan beter heeft gemaakt. Naast een creatieve rol, fungeerde de ontwerpers en experts ook als bemiddelaars. Bovendien hadden ze ook een onafhankelijke, educatieve rol om technische en procedurele consequenties en randvoorwaarden te duiden. Anderhalf jaar intensief overleg resulteerde uiteindelijk in een gedragen masterplan dat tevens stedenbouwkundig sterk bevonden werd. Het concept bestond uit een vallei, ‘voegen’ en ‘kamers’. Ook later gebeurt de invulling van iedere ‘kamer’ in nauw overleg met de clubs en verenigingen die er samen gebruik van zullen maken. Het gevaar dreigde dat het gedragen masterplan een gevoel van comfort zou creëren en er teruggevallen zou worden op klassieke procedures wat betreft inrichting en beheer. Een grote uitdaging was om het proces niet te laten stilvallen en de betrokkenheid te blijven behouden tijdens de realisatie.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren Het initiatief voor de herinrichting van het park kwam van de stad Antwerpen. Nadat het proces vast zat door conflict beseften zowel de stad als de gebruikers dat een andere manier van samenwerking zich opdrong. De stad besloot om een volwaardig participatieproces op te zetten. Ook de gebruikers organiseerden zich met hulp van Antwerpen aan’t woord. Andere betrokken partners zijn het District Deurne en de Provincie Antwerpen voor het verleggen van de Koude Beek. Er werden gesprekken gevoerd met de Gemeente Wommelgem voor het naastliggende gebied, maar hier is geen verdere samenwerking uit voortgekomen. Ook alle verenigingen werden op individueel betrokken als stakeholder. Natuurpunt was af en toe aanwezig op de overlegmomenten. De participatiestructuur werd tijdens de realisatie behouden en is geëvolueerd naar een parkraad die in staat voor beheervragen.

Cruciale instrumenten en financiering De vallei werd reeds aangeduid als belangrijke open ruimte ader in verschillende visiedocumenten zoals het Ruimtelijk Structuurplan Provincie Antwerpen (RSPA) en in het strategische Ruimtelijk Structuurplan Antwerpen s-RSA (van de stad Antwerpen). In dat laatste staat de Schijnvallei aangeduid als een van de meest belangrijke te versterken beekvalleien en als ecologische en recreatieve verbinding tussen verschillende grote groenstructuren te plannen. Het RUP was nodig om de zonevreemde activiteiten te regelen en een kader te scheppen voor juridische en bindende voorwaarden over bestemming en inrichting van het gebied. Echter, de klassieke procedure van het RUP volstond niet om aan de noden van de gebruikers te voldoen, waardoor het proces vast kwam te zitten. Aan het RUP was een onteigeningsplan verbonden om grondverwerving te kunnen realiseren. Een participatiecharter en de opmaak van het masterplan trok het proces uit het slop. De verlenging van het participatiecharter maakt dat er nog steeds overleg is tussen alle stakeholders in het gebied. Verder zorgt een beeldkwaliteitsplan voor een helder visueel beeld en esthetische richtlijnen voor de inrichting van de kamers en voegen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 82

Ten slotte werd een groenbeheerplan opgemaakt om het beheer te sturen voor de (publieke toegankelijke) gebieden die niet in concessie werden gegeven. Financiering De aanleg van Park Groot Schijn was mede mogelijk door de steun van EFRO, het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling. De subsidie bedroeg 40% van de totale investering in de aanleg van het park. De rest van de financiering wordt gedragen door de stad Antwerpen. De gronden waren grotendeels in eigendom van de stad, daarnaast werden belangrijke grondverwervingen gerealiseerd om het plan uit te voeren. Een groot deel van het zuidelijke deel werd aangekocht.

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Het masterplan is opgebouwd uit een vallei, voegen en kamers. Vallei: De open vallei vormt het natuurlijke centrum van het park langsheen de Koude Beek en de Schijn. De groene voegen ontspruiten uit de vallei en staan in voor de toegankelijkheid van de natuurzone. Groene voegen: De voegen vormen een verbindend netwerk van brede paden tot aan de randen van het park en omsluiten tevens de geprogrammeerde onderdelen van het park, de Kamers. Ze zijn geflankeerd door gras, bomen, wadi’s, zitelementen en andere parkattributen en doen dienst als de publieke ruimte van het park. Kamers: Dit concept maakt van het masterplan een flexibel kader om de wisselende programmabehoeften en de specifieke noden van clubs en verenigingen op te vangen. Het park bestaat uit verschillende kamers zoals de sportkamer, atletiekkamer, een centraal plein met een skatepark, de jeugdkamer, het woonwagenterrein, een speelbos en een volkstuinkamer. Binnen iedere kamer bepaalt de activiteit van de betreffende club of vereniging de specifieke inrichting.

GBN functies Sport, spel en recreatie zijn belangrijke functies die het park vormgeven via de verschillende kamers. De volkstuinkamer zorgt voor voedselproductie en ontmoeting. Daarnaast is de begraafplaats geïntegreerd in het plan. De voegen vormen wandel- en fietspaden voor zowel recreatieve als functionele zachte mobiliteit. De vallei vormt het ecologische centrum waar fauna en flora tot bloei komen. Door de vele facetten van de natuur vormt de vallei een ideale plaats voor natuureducatie en natuurbeleving. Het landschappelijk karakter van de meanderende Koude Beek werden behouden en versterkt. Om de waterproblematiek in goede banen te leiden werden wadi’s aangelegd en het reliëf van de site op subtiele manier aangepast. Verder zorgen bloemrijke graslanden voor een hoge belevingswaarde doorheen het park en bestuiving en plaagbestrijding voor de gewassen in de volkstuinen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 35 van 82

Voor de omwonenden vormt het park een aangename leefomgeving. Verder zorgt de aanplant van bomen langsheen de voegen voor, een weliswaar beperkte mate van, koolstofopslag. Op termijn zullen deze bomen meer schaduw en dus ook verkoeling geven. Tevens zorgen de wadi’s voor een natuurlijke oplossing tegen overstromingen en inrichtingen als extensieve graslanden beperken de onderhoudskosten.

GBN elementen Het resultaat is een multifunctioneel, recreatief park met duidelijke structuren en netwerken, bestaande uit een vallei met bomen en een rivier met natuurlijke oevers. De ‘kamers’ herbergen sportvelden, volkstuinen, speeltuinen in een speelbos, een grasveld, een skatepark, oude boomgaard, … De ‘voegen’ bestaan uit wandel- en fietspaden geflankeerd door bloemenbermen, jonge bomen en wadi’s.

Uitkomst en beheer Het resultaat is een multifunctioneel, recreatief park waarin de noden en wensen van de stad, verenigingen en buurtbewoners samen komen. Het project won in 2010 de tweejaarlijkse planningsprijs van de Vereniging voor Ruimtelijke Planning (VRP), waarin de vernieuwende aanpak van de stad en de betrokkenheid van stakeholders gelauwerd werd. Beheer Een beheerplan voor het eerste deel van het park, volkstuinen en natuur Koude Beek, werd opgemaakt. Dit gebeurde in nauw overleg met alle betrokkenen zoals vzw Volkstuinen (beheer volkstuinen), natuurpunt (beheer natuur), de stad, het district Deurne en Provincie Antwerpen (beheer Koude Beek), … De kamers werden in concessie gegeven aan de clubs die het beheer van dagelijks onderhoud op zich nemen. Groot onderhoud zoals hoogstammig groen gebeurt door de stad.

Geleerde lessen Het conflict heeft de basis gelegd om het participatieproces op te starten. Het vrijmaken van tijd en middelen voor de procesregie was een belangrijke ondersteunende factor voor het slagen van het project. De burgers werden betrokken als volwaardige actor en het vertrouwen tussen de partners groeide. Het proces was een leertraject voor iedereen. Zowel de stad als de burgers hebben leren participeren. Samen werd er een gedragen masterplan opgesteld voor een volwaardig park met hogere ruimtelijke kwaliteit dan het initiële BPA. Het participatieproces heeft veel bijgedragen aan de kwaliteit van het masterplan hetgeen zich doorvertaalde in vlotte ontwerp -en uitvoeringsprocessen van de deelprojecten. Een neutrale organisatie als Antwerpen aan’t Woord en de ontwerper fungeerden als bemiddelaar. Het masterplan werd gebruikt als middel om samen te werken.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 82

Het project toont de impact administratieve grenzen. Vanuit landschappelijk oogpunt lijkt het interessant om het park uit te breiden op grondgebied van Wommelgem. Er heeft overleg plaatsgevonden tussen de twee gemeenten maar de visies bleken te verschillend om verder samen te werken.

Contactpersoon Kim Verstrepen - Stad Antwerpen, Stadsontwikkeling

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende documenten, publicaties en een interview. De tekst werd nagelezen door een contactpersoon van het project. Claes, B., Coppens, T., De Wever, H., Pittillion, F., & Schoeters, S. (2011). Park Groot Schijn, een spraakmakend pad naar een nieuw park. Claes, B. (2015). Betrokken burgers, van draagvlak naar eigenaarschap. Universiteit Antwerpen.

Websites, geconsulteerd in juli 2019: https://www.antwerpen.be/nl/stadsplan/bewonerslagen/565c6ee93665b24a6c2a69a5/punt/565c6ee93665b 24a6c2a69a3 www.parkgrootschijn.be https://dbpubliekeruimte.info/project/park-groot-schijn-antwerpen/ http://www.complexestadsprojecten.be/Paginas/Antwerpen_Park_Groot_Schijn.aspx http://www.complexestadsprojecten.be/Documents/1.5_Antwerpen_Park_Groot_Schijn/1.5_Antwerpen_Park _Groot_Schijn_Projectdefinitie.pdf Telefonisch interview met Kim Verstrepen en Bert Claes, juli en augustus 2019

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 37 van 82

1.7 PALLIETERLAND, LIER

Figuur 15: Aanduiding van het Pallieterland.

Figuur 16: Inrichtingsschets (bron: stad Lier).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 82

Landgebruiksintensiteit: peri-urbaan Looptijd - enkele ijkpunten 2003: Het projectgebied werd aangeduid als natuurverbindingsgebied in het GRS. 2007: Goedkeuring AGNAS regio Neteland. 2015: Inrichtingsstudie. 2016: Interactieve infomarkt. 2019: Definitieve vaststelling Gewestelijk RUP Beneden-Nete Lier ter uitvoering van het geactualiseerde Sigmaplan en het Landschapspark Pallieterland.

Aanleiding en GBN-uitdagingen Oorspronkelijk bestond het project uit de plannen van ANB en de Vlaamse Waterweg om natuur te ontwikkelen langsheen de Nete, in het kader van de herziening van het Sigmaplan en Natura 2000doelstellingen. Die natuurontwikkeling moest het overstromingsgevaar inperken en de waterkwaliteit verbeteren. Tegelijk had de stad Lier de ambitie om een stadsrandbos aan te leggen om de leefkwaliteit voor de Lierenaars te verhogen. Het project Pallieterland bundelt deze twee projecten tot één landschapspark.

Doelstellingen Met de realisatie van het landschapspark willen verschillende instanties hun ambities met elkaar verbinden. Enkele natuurkernen vormen samen één landschapspark waarbij een multifunctionele inrichting voorop staat met o.a. waterbeheer (Sigmaproject), voedselproductie (volkstuinen, pluktuin en hoogstamboomgaard), recreatie (speelbos, speelnatuur, avontuurlijke fiets- en wandelverbindingen), biodiversiteit (Europese Natura2000-gebieden) en cultuurhistorisch erfgoed. De bestaande gecontroleerde overstromingsgebieden krijgen een nieuwe invulling. Een deel wordt ontpolderd en komt opnieuw onder invloed van de getijdenwerking waardoor nieuwe getijdennatuur in de vorm van slikken en schorren zal ontstaan. De andere delen worden ‘wetlands’ met vijvers en brede rietkragen. Ook de vijvers rond het Hof van Lachenen en de Anderstadtvijvers worden ingezet voor natuurontwikkeling. Ze vormen een nieuw leefgebied voor onder andere de roerdomp.

Informatie over het proces De complexe situatie met veel actoren, verschillende planinitiatieven en uiteenlopende ambities, vragen een goede afstemming tussen de verschillende stakeholders. Om deze afstemming te garanderen, werd een dagelijks bestuur en stuurgroep opgericht. Schetsen van de deelstructuren werden verder verfijnd tot concrete inrichtingsplannen. In eerste fase werd een voorontwerp inrichtingsplan uitgewerkt, dat via een infomarkt in 2016 werd teruggekoppeld met de ruimere Lierse bevolking. Een gedragen visienota ligt aan de basis van het project.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 39 van 82

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren Door de geografische nabijheid en de thematische samenhang van de ontwikkelingen die in de omgeving op til waren, kwam de stad Lier en het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) tot de vaststelling dat het opportuun was voor alle partijen om alle plannen te bundelen onder één vlag. De stad Lier heeft een samenwerkingsovereenkomst afgesloten met ANB en Regionaal Landschap Rivierenland (RLRL), deze partners vormen het dagelijks bestuur. Daarnaast werd een stuurgroep opgericht waarin volgende stakeholders zitten: leden van het dagelijks bestuur, het Polderbestuur, De Vlaamse Waterweg, Natuurpunt en de provincie Antwerpen. Verder gebeurt er sporadisch overleg met gebruikers en eigenaars in het gebied zoals het Provinciaal Instituut voor Milieu Educatie (PIME). De plannen werden opgemaakt door studiebureau Arcadis en werden afgetoetst bij de bewoners via een interactieve infomarkt. Op die manier werd een gedragen visie gecreëerd. Het Pallieterland is een project langsheen de Beneden Nete. Tweemaal per jaar worden de verschillende plannen en processen in de vallei van de Kleine Nete besproken en afgestemd in een opvolgingscommissie van de Provincie Antwerpen.

Cruciale instrumenten en financiering In het Provinciaal Ruimtelijk Structuurplan (PRS, 2001, en herzien in 2011) werd de Nete door Lier opgenomen als een structuurbepalend element met een natuurverbindingsfunctie. Ook het GRS van Lier (2003) onderstreept het belang van de riviervalleien die moeten gekoesterd en versterkt worden. Verder is het gebied in het AGNAS (2006) aangeduid als “een gebied voor behoud en herstel van uitgesproken natuurwaarden in bovenlopen van waardevolle beekvalleien”. In 2019 werd het gewestelijk RUP Beneden Nete goedgekeurd op basis van de inrichtingsvisie. Het RUP zet bebouwbare bestemmingen om in niet-bebouwbare zones in functie van het behoud van de open ruimte. Verder dient het RUP om het openruimtegebied te differentiëren in functies. De kosten voor de opmaak van de inrichtingsplannen en de planschade van dit RUP zijn voor rekening van de Vlaamse Overheid (ANB en Departement Omgeving). Verder werden verschillende subsidiekanalen aangesproken om gronden aan te kopen en de visie te implementeren. 

Strategisch project: voor strategische grondaankopen voor realisatie (Departement Omgeving)



Natuur in je buurt: realisatie van de speelnatuur binnen de ring (ANB).



Aankoop voor te bebossen gronden (ANB).



Aanleg van volkstuintjes (VLM)



Bebossingsubsidies worden nog aangevraagd

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 82

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten De bestaande natuurkernen worden verbonden tot één groot landschapspark. Het plan bakent een aantal zones af voor de uiteenlopende functies. Hierbij wordt getracht om een aantal functies te combineren zoals het speelbos. Fietsroutes en wandelpaden rijgen de gebieden aan elkaar en verbinden ze met de bebouwde ruimte. Toegankelijkheid en ontsluiting is een belangrijk onderdeel van het plan. Er zijn ‘toegangspoorten’ om de bezoeker door het gebied te begeleiden. Deze poorten variëren van onthaalgebouwen tot informatieborden. Verschillende niveaus van ontsluiting maken duidelijk welke delen toegankelijk zijn voor wandelaars, fietsers of gemotoriseerd vervoer. Verweven van Groenblauwe Netwerken met de stedelijke omgeving.

GBN functies In het ontwerp werd gestreefd naar een combinatie van uiteenlopende functies: De leefkwaliteit rond de stad Lier vergroten was één van de doelstellingen door onder andere beleefbare natuur te creëren. Recreatieve activiteiten zoals wandelen, fietsen, tuinieren, spelen, … krijgen een plaats. Daarnaast werden in het kader van Natura 2000 aan biodiversiteit gewerkt voor specifieke doelsoorten. Ook waterberging en het verbeteren van de waterkwaliteit zijn belangrijke functies in het park. De aanwezigheid van het PIME in het gebied zorgt voor natuureducatie. De volkstuinen zorgen voor voedselproductie en zijn belangrijk voor sociale cohesie. Ten slotte is er aandacht voor cultuurbeleving door de opwaardering van de verschillende erfgoedsites in het plangebied. Het stadsrandbos verbetert de luchtkwaliteit en vermindert hittestress. Daarnaast geeft het groen meerwaarde aan het omliggende vastgoed.

GBN elementen De ontwerpprincipes vertalen zich in volgende elementen van het Pallieterland: volks- en pluktuinen, grasland met kleine landschapselementen, speelbos en speelnatuur, wandelpaden, functionele en recreatieve fietspaden, natuurontwikkeling, een getijdenrivier en ruimte voor waterberging en bosuitbreiding, enkele ‘toegangspoorten’, een brug, twee kastelen, wadi’s, fruitbomen, observatieplekken, grachten, poelen, vijvers, bruggen, informatiepunten, ...

Uitkomst en beheer De toekomstvisie werd opgedeeld in zes deelgebieden die een rangschikking kregen op basis van prioriteit. Bij deze prioritering werd rekening gehouden met o.a. pragmatische aspecten zoals /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 41 van 82

eigendom van de gronden, noden vanuit de bewoners, … Het speelbos en de speelnatuur worden momenteel gerealiseerd. Hiervoor heeft het Regionaal Landschap RivierenLand een belangrijke coördinatieopdracht. Voor de inrichting van de volkstuinen werd de vzw Velt aangesteld om een inrichtingsplan op te maken en de realisatie te coördineren. De realisaties zijn sterk afhankelijk van subsidies. De stad zal de gebieden in eigendom en aangekochte percelen realiseren overeenkomstig de visie, en zullen door de stad beheerd worden. Hierin is het Polderbestuur een belangrijke partner. Voor de bossen in eigendom van de stad werd reeds een beheerplan opgemaakt. De Vlaamse Waterweg en ANB voorzien de realisaties van het Sigmaplan. Bij raakpunten in realisatie tussen deze twee projecten, zal afgestemd worden welke stakeholders het best geplaatst zijn om de realisatie te verwezenlijken.

Geleerde lessen Deze case toont hoe de agenda's van verschillende stakeholders in één totaalproject kunnen resulteren. De samenwerking tussen de verschillende overheden, diensten en verenigingen was de aanloop om tot een gezamenlijk plan te komen. Dit partnerschap met hogere overheden was een grote opportuniteit voor de stad Lier om lokale noden te kunnen koppelen aan bovenlokale doelstellingen. De realisaties zijn sterk afhankelijk van subsidies. De beschikbare subsidiekanalen zijn echter niet overzichtelijk en erg versnipperd. De eigendomssituatie heeft een zekere impact op de realisatie(snelheid) van een project. Om conflictsituaties te vermijden krijgen gronden die niet in eigendom van de overheid zijn een lagere prioriteit voor realisatie. Voor deze realisaties wordt gezocht naar partnerschappen of samenwerkingsovereenkomsten met eigenaars of gebruikers.

Contactpersoon Gino Verbiest - stad Lier

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende online documenten, publicaties en een interview. De tekst werd nagelezen door een contactpersoon van het project. Stad Lier (2003). Gemeentelijk Ruimtelijk Structuurplan. Geraadpleegd van: https://www.lier.be/Stad_in_ontwikkeling/Stadsontwikkeling/Ruimtelijke_planning/Ruimtelijke_structuurplan nen/Gemeentelijk_ruimtelijk_structuurplan ANB, Arcadis. (2016). Pallieterland Lier Landschapspark, visienota Vlaamse overheid (2019). gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan ‘Openruimtegebieden Beneden-Nete’ Afbakening van de gebieden van de natuurlijke en agrarische structuur, regio Neteland. Geraadpleegd van: http://doc.ruimtevlaanderen.be/GRUP/00400/00423_00001/data/RUP_02000_212_00423_00001_TN_BG.pdf Websites geraadpleegd in juli - september 2019: Presentatie van de infomarkt 14 september 2016, geraadpleegd van: https://www.lier.be/Stad_in_ontwikkeling/Stadsontwikkeling/Projecten/Landschapspark_Pallieterland https://www.natuurenbos.be/projecten/antwerpen/landschapspark-pallieterland https://www.rlrl.be/projecten/gebiedsgerichte-werking/landschapspark-pallieterland/5224 https://www.gopress.be/Public/index.php?page=archive-article&issueDate=2017-1222&articleOriginalId=gazetvanantwerpenconcentradb035c16-e652-11e7-b49f-79e66121856e2212201700000&q=Pallieterland&pageNr=17 https://www.omgevingvlaanderen.be/ruimtelijk-uitvoeringsplan-openruimtegebieden-beneden-netedefinitief-vastgesteld Telefonisch interview met Gino Verbiest, september 2019 /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 82

1.8 VLASPARK, KUURNE

Figuur 17: Aanduiding Vlaspark.

Figuur 18: Luchtfoto van het Vlaspark met de drie erfgoedsites (bron: www.leiedal.be).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 43 van 82

Figuur 19: Masterplan (Š Delva Landscape Architects en plusoffice architects).

Landgebruiksintensiteit: peri-urbaan Looptijd - enkele ijkpunten 1996: Actieplan BPA Leiemeersen opgenomen in het GNOP. 1998: BPA Leiemeers. 2005: Start traject Heerlijke Heulebeek. 2007: De opmaak van een integraal inrichtingsplan voor de Leiemeersen werd opgenomen in het bindend gedeelte van het GRS Kuurne. 2012: WinVorm - masterplan Vlaspark. 2015: Definitieve masterplan. 2018: Feestelijke opening van een deel van het park.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 82

Aanleiding en GBN-uitdagingen De Leiemeersen - of nu het Vlaspark genoemd - vormt één van de laatste grote open ruimtegebieden in de Leievallei binnen het stedelijk gebied van Kortrijk. Het gebied situeert zich op wandelafstand van het Marktplein, de Leie en de Ringlaan rond Kortrijk maar was nauwelijks toegankelijk. In het Vlaspark komen verschillende thema’s samen: de Heulebeek, de Leievallei, het toeristisch-recreatief netwerk van de streek en een erfgoedwaarde met drie voormalige vlassites. Het Vlaspark kadert binnen het gebiedsgericht project de ‘Heerlijke Heulebeek’ waarbij de intercommunale Leiedal verschillende partners samen brengt om verschillende initiatieven rond de Heulebeek te stroomlijnen en een gezamenlijke visie op te maken voor de vallei van de Heulebeek.

Doelstellingen Het gebied bood heel wat potentie voor de ontwikkeling van een aantrekkelijke dorpsrand die Kuurne verbindt met zijn waardevolle open ruimte. Door het gebied toegankelijk te maken en in te richten als een open valleilandschap kan de oude connectie tussen dorp en water hersteld worden. De bedoeling is om een extensief parklandschap te maken waarbij duurzame, ecologische projecten geïntegreerd worden. Het project streeft een win-win na tussen erfgoed, landbouw, natuur, water, recreatie en verblijfsmogelijkheden. De gemeente wil de bestaande gebouwenclusters, bestaande uit o.a. drie oude vlasroterijen en een oude hoeve, integreren in een aantrekkelijk cultuurhistorisch en recreatief programma gelinkt aan de omgeving.

Informatie over het proces In het verleden werden vanuit verschillende invalshoeken en planinitiatieven reeds verschillende voorstellen geformuleerd voor het gebied. Het ontbrak echter aan een coherente visie voor het gebied. Er was nood aan een geïntegreerd inrichtingsplan dat een gefaseerde aanpak toelaat. Hiervoor werd in 2012 een wedstrijd uitgeschreven om een ontwerper aan te stellen. Gezien de versnipperde eigendomsstructuur van het park was het nodig om uitgebreid overleg te voeren met de eigenaars. Dat gebeurde via aparte gesprekken. Ook Natuurpunt en Cuerna, een plaatselijke erfgoed vereniging, werden geconsulteerd. Na de consultaties heeft een driedaagse ontwerpworkshop plaatsgevonden met de ontwerpers, het gemeentebestuur en Leiedal. Er werden heel wat ideeën verzameld en een eerste visie opgesteld. Vervolgens werden activiteiten georganiseerd voor bewoners. De eerste activiteit was een wandeling met de ontwerpers waarbij ze de mogelijkheid om ideeën aan te reiken en feedback te geven op de visie van de gemeente en Leiedal. De jaren nadien organiseerde de gemeente heel wat activiteiten om het gebied meer bekendheid te geven: een wandeling, een stand op de kermis met pancartes van het masterplan, picknicks, een ‘drijf-in’ cinema en evenementen met foodtrucks, dj’s, workshops, … Bij het afronden van het masterplan werden hogere overheden uitgenodigd zoals de Provincie, de VMM, de Vlaamse Waterweg en Agentschap Onroerend Erfgoed om de plannen van de gemeente te tonen. Het deel van het park dat in eigendom van de Gemeente is, werd reeds gerealiseerd en in 2018 feestelijk geopend. Er werden wandelpaden aangelegd, picknickbanken en een speeltuin gezet. Samen met Leiedal kocht de gemeente de meest zuidelijke roterijsite (roterij Sabbe) om het als monument te kunnen restaureren. Voor de realisatie van de rest van het gebied worden telkens /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 45 van 82

voorwaarden uit het masterplan opgelegd via het vergunningenbeleid. De moeilijkheid van de ontwikkeling van het gebied ligt dan ook bij de versnipperde eigendomsstructuur.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren De initiatiefnemer voor het Vlaspark is de gemeente Kuurne en de intercommunale Leiedal. Ook nadat de gemeente Kuurne en Leiedal het initiatief namen, bleef de procesregie bij hen. Andere betrokken stakeholders waren de Vlaamse Waterweg als beheerder van de Leie en het jaagpad, de Vlaamse milieumaatschappij VMM als beheerders van de Heulebeek, Agentschap Onroerend Erfgoed, partners van het Interreg project Valys, eigenaars van de gebouwen, bewoners, … Delva landscape Architecture en Urbanism en Plusoffice Architects waren betrokken als ontwerpers.

Cruciale instrumenten en financiering De ontwikkeling van het gebied als een open ruimte gebied werd reeds in 1996 als actie aangeduid in het Gemeentelijk NatuurOntwikkelingsPlan (GNOP). Dit voornemen resulteerde in een Bijzonder Plan van Aanleg (BPA) in 1996. Dat BPA wijzigde de bestemming van woonuitbreidingsgebied om naar park-recreatie gebied. Het BPA kent erg strikte voorwaarden waardoor momenteel niet alle onderdelen van de visie juridisch mogelijk zijn. Als de plannen meer concreet worden, zal een RUP worden opgesteld. De Heulebeek werd in het Provinciaal Ruimtelijk Structuurplan (PRS, 2002) opgenomen als natuurverbindingsgebied. Tussen 2005 en 2008 werkte de intercommunale Leiedal in samenwerking met andere stakeholders aan een project de ‘Heerlijke Heulebeek’ waarbij via ontwerpend onderzoek een visie werd opgebouwd rond het landschap van de Heulebeek. Ook in het Gemeentelijk Ruimtelijk Structuurplan (GRS) in 2007 toonde de gemeente de ambitie om een inrichtingsplan op te maken voor de Leiemeersen. In 2012 werd een ontwerper aangesteld via een WinVorm procedure waarbij veel aandacht gaat naar vernieuwende thema’s en ruimtelijke kwaliteit. WinVorm staat voor West-Vlaanderen in Vorm en is een initiatief van de Provincie, intercommunales wvi en Leiedal, VLM en de Vlaamse Bouwmeester. De opmaak van het masterplan was op kosten van de Gemeente Kuurne. Voor de uitvoering werd het Vlaspark opgenomen in het Interreg project VALYS waardoor tot 65 procent Europese subsidie ontvangen werd voor de inrichting van het park. VALYS staat voor Parc de la Lys, het doel van het project is om een grensoverschrijdende strategie voor de Leievallei te ontwikkelen. De focus ligt op het verbinden van burgers en het versterken van landschappelijke en natuurlijke elementen van de Leievallei. Verder wordt samengewerkt met VMM om de belevingswaarde van de Heulebeek te verhogen. De kosten voor aanleg van bijkomende paden en brugjes over de Heulebeek zullen verdeeld worden. Ten slotte werden voor de renovatie van de geklasseerde roterij Sabbe beroep gedaan op Vlaamse subsidies voor onroerend erfgoed.

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Het parklandschap bestaat uit vier unieke sferen: 1. CENTRUM - Het dorpscentrum heeft een stedelijk karakter met een kerkplein, markt en verschillende tijdelijke functies. 2. VRIJE VELD - Hier kunnen dorpsactiviteiten zoals een openluchtbioscoop of concerten plaatsvinden. Inwoners kunnen de plek naar eigen wens gebruiken. Bijvoorbeeld om te sporten, picknicken, relaxen, ... /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 82

3. HEULEBEEK - De ecologische waardevolle beek loopt doorheen dit deel en wordt hermeanderd. Verder zuivert dit deel het water op natuurlijke wijze door middel van vloeivelden met zuiverende planten. 4. LEIEMEERSEN - Deze plek bestaat uit open weides met informele paden en de drie clusters van vlaserfgoed. Verder vormt een padenstructuur kriskras doorheen het gebied voor een diversiteit aan wandelingen. De paden volgen de zuiveringsvelden, het jaagpad of gaan dwars doorheen de weides. Een te realiseren brug over de Heulebeek vervolledigt het padennetwerk.

GBN functies Er is ruimte voor natuurontwikkeling. Het beekherstel gebeurt op ecologische wijze, de inrichting zal zorgen voor meer biodiversiteit. De wandel- en fietspaden zijn voor zowel recreatieve als functionele zachte mobiliteit. Er is ook ruimte voor ander recreatief groen: sport, natuurlijke speeltuinen, ... Het park ligt vlak naast de dorpsrand wat zorgt voor een aangename leefomgeving voor de Kuurnenaars. In het plan is er de mogelijkheid om water te zuiveren, laten infiltreren tijdelijk te bergen. Het is echter nog onduidelijk of dit gerealiseerd gaat worden. De gronden zijn in privĂŠ eigendom en de gemeente wil zich eerst focussen op het realiseren van het park en op de realisatie van een gescheiden rioleringsstelsel in het centrum Bovendien heerst er nog geen gevoel van urgentie om tijdelijke berging van water ter hoogte van de monding van de Heulebeek te voorzien. In de erfgoedclusters in plaats voor cultuur, recreatie en educatie. De padenstructuur maakt een patroon doorheen het ecologische landschap en vormt interessante natuurbeleving.

GBN elementen Een meanderende rivier, fietspaden, wandelpaden, picknicktafels, zitbanken, een natuurlijke speeltuin, weides en graasland voor koeien en paarden, grasvelden, natuurlijke zuiveringsveldjes, bloemenvelden, erfgoedgebouwen, etc.

Uitkomst en beheer Het beheer is voorlopig vrij beperkt en is voor rekening van de gemeente.

Geleerde lessen Ondersteunende factoren Een belangrijke randvoorwaarde in dit project was de blijvende politieke belangstelling en de striktheid naar de eigenaars toe. Ook het grote draagvlak en de fierheid van inwoners over het project dragen hieraan bij. Door de sterke verstedelijking van Kuurne was er grote nood aan bijkomende groene ruimtes. Subsidies waren een cruciale ondersteuning voor de realisatie. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 47 van 82

Beperkende factoren De impact van de complexe eigendomsstructuur uit zich in de snelheid van realisatie. Op de gronden in eigendom van de gemeente kan de visie sneller worden omgezet in realisatie. Door het verknopen van veel verschillende thema’s, komen tegenstrijdige belangen en veel verschillende stakeholders samen. Overleg, en soms impopulaire beslissingen, zijn noodzakelijk. Voor een aantal gebouwen in het gebied was het niet evident om een nieuwe invulling te vinden wegens de moeilijke bereikbaarheid, de behoefte aan grondige renovatie en een geldend BPA met strikte beperkingen. Binnen het project zullen de gemeentelijke loods en containerpark plaats maken voor een belevingspark. Het hoge kostenplaatje hieraan gekoppeld zorgt ervoor dat de realisatie van het masterplan in de tijd moet worden gespreid.

Contactpersoon Soetkin Decaluwe – gemeente Kuurne

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende documenten en publicaties. De tekst werd nagelezen door een contactpersoon van het project. DELVA Landscape Architects, & plusofficearchitects. (2015). Inrichtingsstudie Vlaspark. Gemeente Kuurne. (1998). BPA Leiemeers. Geraadpleegd van https://www.kuurne.be/sites/kuurne/files/media/bpa_leiemeers_voorschriften.pdf Gemeente Kuurne. (2007). Gemeentelijk Ruimtelijk Structuurplan, bindend gedeelte. Geraadpleegd vanhttps://www.kuurne.be/sites/kuurne/files/media/selection1_0.pdf Gemeente Kuurne. (2012). Leiemeersen-Heulebeek Kuurne, Projectdossier Winvorm. West Vlaanderen. (2002). Provinciaal Ruimtelijk Structuurplan. Websites, geconsulteerd in augustus 2019: https://www.leiedal.be/leiepark/vlaspark-kuurne https://www.kuurne.be/denk-mee-over-de-toekomst-van-vlasroterij-sabbe https://www.blauweruimte.eu/project/vlaspark-kuurne http://winvorm.west-vlaanderen.be/media/1192/delvaplusoffice.pdf https://cgconcept.be/kuurne-opening-nieuw-vlaspark/ Telefonisch interview met Ann Messelier en Soetkin Decaluwé, augustus 2019

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 82

1.9 STATIONSOMGEVING, LIEDEKERKE

Figuur 20: Aanduiding stationsomgeving.

Figuur 21: Luchtfoto (bron: Omgeving).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 49 van 82

Landgebruiksintensiteit: peri-urbaan Looptijd - enkele ijkpunten 2002: Voorontwerp 2004: Milieueffectenrapport 2006: BPA 2008: Samenwerkingsovereenkomst 2009: Aanstellen ontwerpteam 2012 - 2019: Realisatie

Aanleiding en GBN-uitdagingen De stationsomgeving van Liedekerke was doorheen de tijd gegroeid tot een onsamenhangend, grijs en somber geheel. De plek werd getypeerd door heel wat problemen op vlak van mobiliteit, veiligheid, natuur en wateroverlast. Zo waren er de dagelijkse files, voetgangers die gehaast oversteken om hun trein te halen, fietsers die geen plaats hadden, overstromingen, een versteende ruimte met weinig groen en een onaantrekkelijke, verwaarloosde omgeving. Het station vormde bovendien een problematisch barrière tussen verschillende waardevolle natuurcomplexen in de omgeving zoals de Dendervallei, natuurgebied De Valier en het Liedekerkebos. De Bogijnengracht stroomt doorheen het gebied en werd over ca. 100 m overwelfd waardoor de natuurwaarden verloren waren.

Doelstellingen Het nieuwe station moet een multimodale, stedelijke toegangspoort vormen voor Liedekerke en een duurzame oplossing bieden voor veilig en vlot verkeer voor de verschillende modi. Een vernieuwd, transparant stationsgebouw verzekert de sociale veiligheid en schaft de bezoeker een uitzicht over de vallei van de Bogijnengracht. Het milieueffectenrapport (MER) dat werd opgesteld naar aanleiding van het voorontwerp van het project stelde strenge randvoorwaarden en gaf een aantal suggesties milderende maatregelen. Deze hebben onder meer betrekking op de integratie en het versterken van de omliggende natuurwaarde, het wegwerken van barrières voor natuur op ecologische wijze en het wegwerken van knelpunten betreffende het waterbeheer. Het uiteindelijke ontwerp komt tot een geïntegreerde oplossing van bovenstaande problemen en gaat nog een stap verder dan de suggesties uit het MER. Ten slotte brengt het project bewoners en pendelaars in contact met natuur en geeft het project de mogelijkheid tot natuur- en milieueducatie.

Informatie over het proces De gemeente Liedekerke stelde in 2008 een samenwerkingsovereenkomst op met de NMBSHolding, Infrabel en het Agentschap Wegen en Verkeer (AWV). Door een overlegproces van 10 jaar met de meewerkende partners, belangengroepen en burgers kreeg het project een groot draagvlak. Bewoners en handelaars werden geconsulteerd via twee aparte infovergaderingen waarop het ontwerp werd voorgesteld waarna ze vragen konden stellen en feedback konden geven. Ook in /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 82

2013 tijdens een participatiemoment ‘Liedekerke Spreekt L100’, een burgerbevraging waar bewoners inspraak hebben voor een goed beleid, kwam de stationsomgeving aan bod.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren De gemeente Liedekerke nam het initiatief en startte in 2008 een samenwerking met de NMBSHolding, Infrabel en het Vlaams Gewest (Agentschap Wegen en Verkeer). Het ontwerp kwam tot stand dankzij een aantal overlegmomenten met bewoners, lokale handelaars, ANB, Natuurpunt, Bekkenoverleg Dendervallei en deelbekkenoverleg Bellebeek en Land van Aalst, Milieuraad, Politiezone TARL, De Lijn, Provincie Vlaams-Brabant afdeling Waterbeheer, TMVW, Aquafin, De Vlaamse Waterweg, Departement RWO en de Vlaams Bouwmeester. Het ontwerp werd gemaakt door de tijdelijke handelsvereniging TEAM A8, bestaande uit: D+A consult, OMGEVING en SBE.

Cruciale instrumenten en financiering Dendervallei is aangeduid als een structuurbepalend element op Vlaams niveau (RSV). Ook in het Provinciaal Ruimtelijk Structuurplan (PRS) wordt de Dender als landschappelijke basisstructuur aangeduid. In de bindende bepalingen van het GRS wordt de voortzetting van het lopende proces BPA Stationsomgeving opgenomen. Voor het BPA werd een milieueffectenrapport (MER) opgemaakt dat de basis heeft gelegd voor het huidige ontwerp. Om het beheer te organiseren werd een ‘harmonisch groenbeheerplan’ opgesteld. De kosten van het project werden verdeeld over de NMBS, Infrabel, Liedekerke en AWV.

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten De vallei van de Bogijnengracht vormt een continue natuurverbinding en wordt maximaal verbreed. Aan de zuidkant van het station verbinden de twee ecobruggen twee versteende ‘balkons’. Eén ecobrug is bestemd voor fietsers en wandelaars, de andere voor auto’s. Van op het ‘stationsbalkon’ kijken bezoekers uit over de waterrijke vallei. Dit balkon bevindt zich aan de kant van de sporen en is begrensd door een strakke muur. Het bestaat uit een nieuw stationsgebouw gericht naar het centrum en een plein met zitbanken. Aan de overzijde van de vallei vormt het ‘stadsbalkon’ een tegengewicht voor het stationsbalkon. Dit balkon geeft toegang tot het centrum van Liedekerke. Onder de ecobruggen krijgen natuur en water alle kansen. Het volledige gebied werd verdiept waardoor waterpartijen ontstaan. Eilandjes in het water vormen rustpunten voor de dieren. De oevers krijgen een zacht glooiend profiel om gradaties van nat naar droog te maximaliseren.

GBN functies De ecologische waarde van de vallei wordt verhoogd en barrières worden weggewerkt waardoor de biodiversiteit meer kansen krijgt. Bij de inrichting en plantenkeuze werd extra aandacht besteed aan een aantal Provinciale koesterburen die Liedekerke adopteerde. Er is ruimte voor waterbuffering, waterinfiltratie en het vertraagd afvoeren van water. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 51 van 82

Het project maakt de link met zachte mobiliteit. De brug vormt een schakel in zowel het functioneel als het recreatief fietsroutenetwerk. Ook geeft het station toegang tot het bestaande wandelnetwerk en starten er enkele wandelingen richting natuurgebieden. Naast deze wandelingen worden infoborden aangebracht voor educatie. De stationsomgeving vormt een groene belevingsplek.

GBN elementen Het project bestaat uit volgende elementen: ruimte voor waterbuffering, vijver met eilandjes, verbreedde grachten, rietkragen, waterplanten, ecobruggen, fietsersbrug, fietspaviljoen, waterdoorlatende parkeerplaatsen met bomen, …

Uitkomst en beheer De eerste drie jaar zal het beheer van de groenzone worden uitgevoerd door de aannemer. Na de oplevering wordt het beheer overgedragen aan de gemeente. De gemeente overweegt om hiervoor een onderneming uit de sociale economie in te schakelen.

Geleerde lessen Het MER gaf een belangrijke aanzet om ecologische doelstellingen te koppelen aan een project dat voornamelijk ontstond vanuit een mobiliteitsproblematiek. De ontwerpers verwerkten de suggesties uit het MER en stelden een ontwerp op met een hoog ambitieniveau. De samenwerkingsovereenkomst (2008) tussen de gemeente Liedekerke, de NMBS-Holding, Infrabel en het Agentschap Wegen en Verkeer (AWV) heeft bijgedragen tot het samenbrengen van verschillende ontwikkelingsagenda’s. Door het langdurige overlegproces (10 jaar) met de meewerkende partners, belangengroepen en burgers kreeg het project een groot draagvlak.

Contactpersoon Joëlle Gérard (Gemeente Liedekerke) - joelle.gerard@liedekerke.be

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende online documenten, publicaties en een interview. Websites, geconsulteerd in juni - augustus 2019: https://www.liedekerke.be/menu/wegen-en-verkeer/wegenwerken/herinrichting-stationsomgeving https://wegenenverkeer.be/werken/liedekerke-herinrichting-stationsomgeving https://www.persinfo.org/nl/nieuws/artikel/stationsomgeving-liedekerke-wordt-een-aangenameontmoetingsplaats/24275 https://mailchi.mp/vlaanderen/nieuwsbrief-n207-liedekerke-2701265?e=8527339883 https://us1.campaign-archive.com/?u=0f2bdc9633121c205a058e351&id=9239e01982&e=fa99f6adcf https://www.gs-esf.be/downloads/2012-06-08/Liedekerke-stationsomgeving_J-Asselberghs.pdf

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 82

1.10 CAUTERHOEK, KRUIBEKE

Figuur 22: Aanduiding Cauterhoek.

Figuur 23: Afbeelding van de communicatiecampagne voor de bewoners.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 53 van 82

Landgebruiksintensiteit: peri-urbaan Looptijd 21 april 2017 – 2019

Aanleiding en GBN-uitdagingen Na de tweede wereldoorlog werden in Vlaanderen heel wat nieuwe wijken gebouwd. Ondertussen is de visie op hoe we wonen en leven in onze huizen en wijken niet meer dezelfde als toen. Vanuit verschillende invalshoeken (ruimtelijke planning, mobiliteit, energie, water & groen, welzijn, lokale economie, …) wordt er nagedacht over hoe deze wijken duurzamer kunnen worden. De ambitie van de gemeente Kruibeke is om tegen 2030 klimaatneutraal te worden. Bewoners en overheid slaan de handen in elkaar om de wijk klaar te stomen voor de toekomst. Dit project werkt aan leefbaarheid, mobiliteit in en rond de gemeente, energie en aan de gezondheid van alle bewoners.

Doelstellingen Het doel is om van Cauterhoek een “Buurt voor het Leven” te maken. Een wijk die vooruitkijkt en actief werkt aan een duurzamere leefomgeving, voor nu en voor de toekomst. Vanuit verschillende invalshoeken (ruimtelijke planning, mobiliteit, energie, water & groen, welzijn, lokale economie, …) wordt getracht in samenwerking met de inwoners van de wijk, te onderzoeken welke acties en initiatieven kunnen bijdragen tot een duurzame buurt. De doelstellingen zijn onder meer minder CO2 uitstoten, meer groen, meer fietsen en een energiezuinig nieuwbouwproject van de Gewestelijke Maatschappij voor Huisvesting Beveren (GMH).

Informatie over het proces Met de Cauterhoek willen de gemeente en de provincie een voorbeeld stellen voor andere gebieden. Om tot die doelstelling te komen vindt het gemeentebestuur het zeer belangrijk om de bewoners te betrekken bij het proces, en daarbij krijgen ze de hulp van de provincie. Het projectteam werkt met gemotiveerde buurtbewoners die samen met hen willen nadenken over een duurzamere Cauterhoek. Deze buurtbewoners (‘ambassadeurs’) worden uitgenodigd voor overleg. Sensibilisering bij de bewoners helpt om 'een buurt voor het leven' te creëren.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren Het project is een initiatief van GMH, het Vlaams Instituut voor Bio-Ecologisch Bouwen en Wonen (VIBE), gemeente Kruibeke, Vlaanderen en met steun van de Provincie Oost-Vlaanderen. Deze actoren vormen samen een werkgroep. Projectpartners: VIBE, Cedubo

Cruciale instrumenten en financiering Het was de bedoeling om een ‘Lerend Netwerk Duurzame Wijken’ op te starten, maar dat is niet doorgegaan.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 82

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten In samenspraak met de bewoners van de wijk, de stad en de milieudienst werd het nieuwbouwproject GMH aangepast, waardoor meer ingezet werd blauwegroene vingers met meer groenvoorziening en waterbeheersing.

GBN functies Bufferen en infiltreren van water. De beleving van het groen en de biodiversiteit in de wijk verbeteren. Hitte-eilandeffect tegengaan.

GBN elementen Wadi’s, fietsstallingen, carpool systeem, klimaatneutraal worden door vergroening en isolering van gebouwen.

Uitkomst en beheer Er werd een infomarkt “Buurt voor het leven” georganiseerd. Gewijzigde verkeersmaatregelen. Momenteel bezig: duurzaam nieuwbouwproject GMH



Door de overlegmomenten met gemeente, milieudienst, buurtbewoners en Gewestelijke Maatschappij voor Huisvesting Beveren (GMH) werden de plannen van het nieuwbouwproject GMH aangepast: er werd meer ingezet op groenvoorziening en waterbeheersing. Het nieuwbouwproject is intussen ingediend.



De andere voorstellen i.v.m. isolatie en aanleggen van meer groen zijn niet weerhouden. Initieel werden deze ideeën positief onthaalt, inclusief door de betrokken buurtbewoners of de “ambassadeurs”. Naarmate de plannen echter concreter werden, en ook de financiële kost duidelijk werd, werden de plannen stopgezet.



Ook het idee voor deelauto’s en de groepsaankoop van elektrische fietsen werd niet uitgevoerd. Dit omwille van de moeilijkheid om dit praktisch te organiseren en omdat het om een te klein aantal mensen gaat.

De Cauterhoek werd geselecteerd voor een begeleidingstraject door het Lerend Netwerk Duurzame Wijken i.h.k.v. “Verduurzaming van naoorlogse wijken”. Hoewel Kruibeke geselecteerd werd, heeft men toch niet deelgenomen aan het begeleidingstraject. Het Lerend Netwerk Duurzame Wijken stimuleert, in opdracht van de Vlaamse Overheid, de groei van deze duurzame wijken in Vlaanderen via uitwisseling van kennis, ervaringen en oplossingen. De geselecteerde wijkprojecten krijgen een ‘begeleiding op maat’. Experts nemen de projecten onder de loep en lopen een tijd mee in het proces. Via workshops bevragen zij de case kritisch, verstrekken ze advies en geven tips om projecten naar een hoog niveau van integrale duurzaamheid te tillen. Er is daarbij nauwe samenwerking met de vijf provinciale steunpunten duurzaam wonen en bouwen. Via de ‘klankbordgroepen’ wordt ervaring uitgewisseld tussen en over projecten. Experts en alle betrokkenen wijken zitten samen om de /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 55 van 82

concrete projecten te bespreken, om te leren van goede voorbeelden en om samen werkbare oplossingen voor knelpunten te formuleren. Een klankbordgroep is een ontmoetingsplek voor iedereen die probeert grenzen te verleggen in de richting van een duurzame wijk-, stads- of dorpsvernieuwing.

Geleerde lessen Mogelijk een gemiste kans dat Kruibeke niet heeft deelgenomen aan het begeleidingstraject Lerend Netwerk Duurzame Wijken. Enkele ideeën werden niet uitgevoerd uit pragmatische overweging, vb. financiële kost, moeilijk te organiseren of een te kleine doelgroep. Discontinuïteit: de trekker vanuit de milieudienst is gestopt en er is momenteel weinig animo. (“zeer veel werk, voor weinig resultaat”).

Contactpersoon Servotte Geert - gemeente Kruibeke

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende documenten en publicaties. De tekst werd nagelezen door een contactpersoon van het project. Devisch, O. & Custers, L. (2018) Onnozelaars uit de verkaveling, verenigt u! In: Ruimte 40, p. 40-45. Wesites, geraadpleegd in juni 2019: https://www.kruibeke.be/download.ashx?id=5335 https://www.kruibeke.be/download.ashx?id=5151 https://www.huisvesting-beveren.be/Projectwerking/Cauterhoek-Kruibeke-Buurt-voor-het-Leven https://www.gopress.be/Public/index.php?page=archive-article&issueDate=2018-1002&articleOriginalId=gazetvanantwerpenconcentrafd4d2424-c58a-11e8-9d52-c622d5572247210201800000&q=Kruibeke%20AND%20%20Cauterhoek&pageNr=33 https://www.gopress.be/Public/index.php?page=archive-article&issueDate=2017-0422&articleOriginalId=gazetvanantwerpenconcentraba45b00e-26b4-11e7-8bd7-91593683824c2204201700000&q=Kruibeke%20AND%20%20Cauterhoek&pageNr=30 https://www.gopress.be/Public/index.php?page=archive-article&issueDate=2018-1002&articleOriginalId=hetnieuwsbladhetnieuwsblad5c6225fc-c3ee-11e8-8460-5d97c171ee5f210201800000&q=Kruibeke%20AND%20%20Cauterhoek&pageNr=5 Telefonisch interview met Geert Servotte, augustus 2019

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 82

1.11 ECOSTRADEN, HEVERLEE

Figuur 24: Aanduiding Ecostraden.

Figuur 25: Het insectenhotel (© Bart Dewaele). /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 57 van 82

Figuur 26: Het buurtcomité (© KAR).

Landgebruiksintensiteit: peri-urbaan Looptijd Najaar 2018: Planfase 23 februari 2019: Uitvoering

Aanleiding en GBN-uitdagingen Dit project gaat over de bio-diverse spoorwegberm in de Oud-Heverleestraat in Heverlee. Het kan een pilootproject vormen voor de verdere uitbouw van ‘Ecostrades’ in België. Initiatiefnemer Wim Timmerman kwam op het idee voor de biodiverse spoorwegberm vanuit een bezorgdheid om de insectenpopulatie. Hij vond inspiratie bij een stuk berm in Oud-Heverlee die meer natuurlijk was gemaakt op de plek waar het spoor door het natuurgebied de Doode Bemde trekt. De vzw Vrienden van Heverleebos en Meerdaalwoud sloten een bezettingscontract af met Infrabel voor de passage van deze spoorlijn in het natuurgebied Doode Bemde. De aanleg van 300 m bio-diverse spoorwegberm in de Oud-Heverleestraat in Heverlee zou het begin kunnen zijn van een gebiedsdekkend netwerk van ‘Ecostrades’, een verbindend project met een grote ecologische én maatschappelijke meerwaarde.

Doelstellingen Meer levenskansen bieden aan ecologisch waardevolle planten- en diersoorten, met onder meer bestuivende insecten. De buurtbewoners verenigen rond een maatschappelijk en ecologisch zinvol project. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 82

Verfraaiing van de buurt door een rijkere vegetatie en grotere bloemenpracht in de verschillende seizoenen. Sterkere bewustwording bij voorbijgangers en omwonenden dat de mens deel uitmaakt van één groot ecosysteem, en hij er belang bij heeft om dit systeem in stand te houden. Mensen en organisatie aanmoedigen tot het nemen van gelijkaardige of andere ecologische initiatieven. De uiteindelijke doelstelling van het opzet is de aanleg van een netwerk waarbij lokale buurtgemeenschappen, besturen en milieuorganisaties de handen in elkaar slaan.

Informatie over het proces Het project waarbij buurtbewoners mee werken aan de berm is een bottom-up initiatief van buurtbewoners, georganiseerd door een buurtcomité. Zij namen initiatief en startten een samenwerking met Infrabel, stad Leuven, KU Leuven en milieuorganisatie Vrienden van Heverleebos en Meerdaalwoud. Er werd gestart met o.a. opmaak van een inrichtingsplan, budget, communicatie, … Een werkgroep, bestaande uit o.a. het buurtcomité in Heverlee, Vlaamse overheidsinstanties, stad Leuven, KULeuven en Infrabel, bekijkt hoe dit concept kan uitgerold worden op andere locaties. Doel is om te komen tot een set van richtlijnen, waarmee de buurtcomités aan de slag kunnen gaan om dit lokaal uit te werken, rekening houdend met de veiligheidscriteria van de spoorwegexploitatie.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren De initiatiefnemers zijn Wim Timmerman, de buurtgemeenschap van Oud-Heverleestraat en Raalbeeklaan, vertegenwoordigd door het buurtcomité Zot van H, en Herendreef. Andere betrokken partners zijn Infrabel als eigenaar (oppervlakte: 1385m², lengte: ca 285m). De groendienst van Leuven maakt het inrichtingsplan op (plantensoorten, aantallen..) en neemt het jaarlijks beheer op zich. Ook de Vrienden van Heverleebos en Meerdaalwoud verlenen hun medewerking aan dit project (bouw insectenhotels, advies inrichting en beheer, creatie infopanelen…). Als laatste gaf een professor van de KU Leuven advies over geplande aanleg en plantgoed.

Cruciale instrumenten en financiering Enthousiaste buurtbewoners, verenigd in het Buurtcomité Zot van H. Er werd een bezettingscontract afgesloten tussen het buurtcomité en Infrabel: het buurtcomité mag de spoorwegberm voor 9 jaar ecologisch beheren. Voor het aanplanten kreeg het buurtcomité een subsidie van 12.800 euro in het kader van het Kom Op Voor Je Wijk-project. In het onderhoud wordt het buurtcomité bijgestaan door de Leuvense groendienst. Eén keer per jaar wordt in overleg met de groendienst van de stad Leuven een onderhoud uitgevoerd in functie van de veiligheid van het spoorverkeer.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 59 van 82

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Lijninfrastructuur: biodiverse spoorwegberm.

GBN functies Biodiversiteit, bestuivende insecten, sociale cohesie, verfraaiing van de buurt, anderen inspireren, projecten stimuleren waarbij lokale buurtgemeenschappen, besturen en milieuorganisaties de handen in elkaar slaan.

GBN elementen Biodiverse spoorwegberm met aanplantingen, insectenhotels, infopanelen, ...

Uitkomst en beheer Dit stuk spoorweg was recent omgewerkt voor het leggen van leidingen, de flora bestond grotendeels uit pioniersvegetatie. Met zo’n 300 planten geeft buurtcomité Zot van H een biodiverse invulling aan de spoorwegberm. Het betreft planten die nuttig zijn voor bijen. De buurtbewoners organiseren zichzelf: ze deden bodemvoorbereiding, inzaaiing, aanplanting, … Ten slotte staan ze eveneens in voor het onderhoud, waarvoor ze worden bijgestaan door de Leuvense groendienst.

Geleerde lessen Ondersteunende factoren Doordat het initiatief vanuit het buurtcomité kwam, wordt het project gedragen door de buurtbewoners. De buurtbewoners ondervinden onmiddellijke positieve effecten, wat hen motiveert om zich verder in te zetten voor het project. Dit project demonstreert de slaagkans van projecten waarbij lokale buurtgemeenschappen, besturen en milieuorganisaties de handen in elkaar slaan. Randvoorwaarden en beperkende factoren De veiligheidscriteria van de spoorwegexploitatie zijn van primordiaal belang bij de keuze om een specifieke zone te laten aanplanten en onderhouden door derde partners. Deze criteria dienen afgetoetst te worden in functie van de lokale situatie (bv. nabijheid van de sporen, afsluitingen, …). Het pilootproject toont aan dat er optimalisaties mogelijk zijn om burgers te informeren wat betreft de plantkeuze en hierbij een voorkeur te geven aan inheemse planten. De gekozen planten waren echter - voor bijen nuttige - exoten. Extrapolatie van dit project vraagt een wetenschappelijke basis die de potentie en beperkingen van de bermen optimaliseert. Hierbij moet aandacht zijn voor reële lange termijn kansen voor biodiversiteit, een voldoende omvang en stabiliteit om effect te hebben en rekening houdende met de lange-termijn integratie in de omgeving.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 82

Contactpersoon Wim Timmerman, buurtbewoner en initiatiefnemer van het project

Bronnen Van dit project ontbreken officiële (beleids)documenten zoals rapporten, beleidsteksten, nota’s, … De onderzoekers hebben zich gebaseerd op informatie uit krantenartikels, gesprekken met betrokkenen en een interview met de initiatiefnemer. Deze tekst werd nagelezen door meerdere betrokken stakeholders in het project. De Standaard. (2019, 10 april) Hoe de spoorweg de bij kan redden. Geraadpleegd van https://www.standaard.be/cnt/dmf20190409_04312569 De Standaard (2019, 9 feb.) Spoorwegberm wordt biodivers bloemenbed. Geraadpleegd van https://www.standaard.be/cnt/dmf20190208_04162158 KAR. (2019; 24 feb) Buurtcomité fleurt spoorwegberm op. HLN. Geraadpleegd van https://www.hln.be/in-de-buurt/leuven/buurtcomite-fleurt-spoorwegbermop~aa63d6e9/?referer=https%3A%2F%2Fwww.google.com%2F Koch, J. (2019, 18 mei) Bienenstädte. Der Spiegel, p. 100-102. Putseys, J. (s.d.) Buurtcomité transformeert schrale spoorwegberm in bloementapijt. Het Nieuwsblad. Geraadpleegd van https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20190208_04162501 Vilt. (2019, 19 feb) Buurtcomité gaat spoorberm ecologisch beheren. Geraadpleegd van http://www.vilt.be/buurtcomite-gaat-spoorberm-ecologisch-beheren Conceptnota: Naar een structureel oog voor ons ecosysteem Telefonisch interview met Wim Timmerman in augustus 2019

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 61 van 82

1.12 DE CIRKEL, SINT-TRUIDEN

Figuur 27: Aanduiding beheergebied De Cirkel

Figuur 28: Realisatie van LIR Jesseren (bron: VLM).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 82

Figuur 29: Realisaties van LIR Jesseren (bron: VLM).

Landgebruiksintensiteit: open ruimte Looptijd - enkele ijkpunten Voorgeschiedenis ruilverkaveling Jesseren: 2004: Ministerieel Besluit instelling van het ruilverkavelingscomité 2005: Ministerieel Besluit instelling van de commissie van advies 2007: Bepaling van de inbreng 2008: Definitieve vastlegging van de neerlegging Juni 2013 – 2019: Samenwerkingsproject ‘de Cirkel’ 2016: Vaststelling van definitieve toedeling 2016: Ondertekening eerste ruilverkavelingsakte

Aanleiding en GBN-uitdagingen De aanleiding was een lopend ruilverkavelingsproject van VLM in Jesseren. Door de ruilverkaveling kwam er bijna 200 ha vrij die een groene invulling kreeg. Dit ‘nieuw groen’ is grotendeels als netwerken georganiseerd en moet beheerd worden op een overzichtelijke manier. Mede door de aanpalende Ruilverkavelingsgebieden Grootloon en Mettekoven kwamen in Haspengouw veel nieuwe groene structuren en netwerken waar dezelfde uitdagingen gelden.

Doelstellingen Het doel van het project is onderhoud en beheer van de terreinen en de aangelegde wandelpaden, wachtbekkens, houtkanten en heggen, hoogstamboomgaarden, … op een gecoördineerde wijze te laten verlopen. Dit brengt werk met zich mee en vraagt inspanningen van de lokale besturen en terreinbeherende organisaties. De ‘Cirkel’ wil een platform zijn waarbinnen afstemming van visies inzake landschapsbeheer kan gebeuren en waarbinnen terreineigenaars, besturen, natuurbeschermers, landbouwers en sociale economiebedrijven, … gezamenlijk afspraken maken over hoe dit beheer het best kan uitgevoerd worden. De ‘Cirkel’ wil daarbij ook innovatief zijn waarbij door kruisbestuiving tussen de partners en lokale verbondenheid nieuwe ideeën kunnen ontstaan en uitgeprobeerd worden: natuurbeheer door landbouwers, biomassa als hernieuwbare energie, alternatieve financiering, streekproducten, … /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 63 van 82

De initiatiefnemers zijn ervan overtuigd dat de combinatie van een aanpak op maat van het gebied en een sterk lokaal partnerschap de beste garantie vormt voor een duurzame aanpak en bovendien een ideale voedingsbodem vormt voor het tot stand brengen van synergiën en winwinsituaties tussen partijen.

Informatie over het proces Met bijna 200 hectare nieuwe natuurgebieden heeft de ruilverkaveling Jesseren aanzienlijk geïnvesteerd in het beschermen van de unieke, bedreigde natuurwaarden rond Borgloon en Kortessem. Dertien uiteenlopende organisaties werken samen om het landschap in en rond Jesseren duurzaam te beheren. Dat is een samenwerkingsverband met onder meer het Regionaal Landschap Haspengouw en Voeren, de Agrobeheergroep, de nationale boomgaardenstichting, vzw de Wroeter, de natuurverenigingen en gemeenten. Zij tekenden een engagementsverklaring en willen samen werken aan een samenhangende visie inzake het landschapsbeheer. Ook bundelen de partners hun krachten (knowhow, mensen en middelen) bij de uitvoering van de onderhoudswerken. Sinds de oprichting van De Cirkel werd frequent samengekomen met de verschillende partners. Na het beëindigen van het ruilverkavelingsproject, en door het vertrek van VLM uit De Cirkel (2019), zijn er nog slechts twee samenkomsten per jaar. Het Regionaal Landschap neemt een deel van de coördinerende rol op zich maar het ontbreekt hen momenteel aan middelen om dit volwaardig te kunnen trekken.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren De VLM trok tot 2019 de samenwerking. Het was de bedoeling dat zij zich na het ruilverkavelingsproject terugtrokken de lokale partners het beheer op zich zouden nemen. Toch zal er altijd een neutrale spelverdeler of aanjager nodig zijn om de ambitieuze doelstelling van De Cirkel waar te maken. Het Regionaal Landschap Haspengouw en Voeren (RLH) zou deze rol op zich kunnen nemen. De Cirkel verenigt lokale partners rond het beheer van gebieden in Jesseren. Heel wat organisaties zijn betrokken partij: de gemeenten Borgloon en Kortessem, Provincie Limburg, Natuurpunt, Limburgs Landschap, RLH, Agrobeheercentrum ECO², Boerenbond, de Wroeter, De Alverberg, Boomgaardenstichting, Vlaamse overheid, VLM, …

Cruciale instrumenten en financiering Instrument Ruilverkaveling en Loket Onderhoud Buitengebied (dit is een platform of samenwerkingsverband dat gemeente- en stadsbesturen ondersteunt bij het regulier landschapsonderhoud. Het Loket Onderhoud Buitengebied kan ingezet worden voor het beheer van KLE’s, trage wegen, bermen en recreatieve infrastructuur).

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Binnen het ruilverkavelingsproject werden maatregelen genomen om waardevolle natuur te beschermen waarbij een aantal typische kalkrijke en heischrale graslanden een prioriteit waren. Ook tal van hoogstamboomgaarden en hagen werden aangeplant, en de uitbreiding van het Bellevue bos werd nagestreefd. De aanleg van bufferstroken tegen erosie en langs verschillende beken heeft tot doel de natuurwaarde in de aanwezige valleien te bestendigen en verder ontwikkelen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 82

De landbouwkundig minst interessante gronden werd gebruikt voor groenontwikkeling (vooral langs beken en valleien). Ook werden er tal van inrichtingswerken uitgevoerd voor landschapsontsluiting: aanleg van verschillende wandelpaden, aanleg van het Hemelspark (een natuurvriendelijke waterspeelplek, natuurlijke bikvakzones ingericht (paalkampeerplekken), inrichting van een bio-beleefboerderij, een speelboomgaard, etc.)

GBN functies Een aangenaam landschap en aangename leefomgeving, biodiversiteit, recreatie en educatie.

GBN elementen Wandelpaden, wachtbekkens, houtkanten, heggen en hoogstamboomgaarden.

Uitkomst en beheer Sinds het verkavelingsproject Jesseren in 2019 ten einde loopt, stopt VLM als moderator in De Cirkel. Het RLH neemt nu de rol van moderator over van VLM, maar kan dit door de beperkte budgetten slechts in beperkte mate doen. Zij hebben noch de middelen voor extra loonkost, noch een officieel mandaat. Het overlegplatform De Cirkel heeft tot op heden nog niet de verwachte uitkomst kunnen bereiken van een beheer voor de vrijgekomen gebieden. Het beheer is nog steeds te versnipperd en bijkomende structurele middelen voor het beheer van deze nieuwe groenstructuren in het buitengebied ontbreken nog. Inrichting is gebeurd binnen de ruilverkaveling maar het bijhorende onderhoudsbudget werd niet evenredig voorzien. Het onderhoud van het buitengebied en de recreatieve routestructuren gebeurt gedeeltelijk door RLH met middelen van de provincie en de gemeenten. Het beheer van de natuurgebieden doet ANB, Natuurpunt en Limburgs Landschap. De motivatie voor het overlegplatform was initieel groot. De ambitie was om een beheer voor het geheel van de versnipperde eigendomsstructuren (provincie, gemeente, privaat,...) te organiseren. Maar door het tekort aan middelen en het ontbreken van een mandaat zijn de verschillende participanten weer meer op zichzelf teruggeplooid.

Geleerde lessen Ondersteunende factoren Er is zeer veel kennis aanwezig in de verschillende sectoren (o.a. terreinkennis) Ruilverkaveling en landinrichting zijn sterke instrumenten voor het ontwikkelen van nieuwe duurzame groenstructuren en vergroening. Beperkende factoren De inrichtingsplannen houden geen rekening met beheerbudgetten noch met wie het duurzaam beheer op lange termijn op zich zal nemen. De Cirkel was een waardevolle poging om tot een gemeenschappelijk beheer te komen, maar door het ontbreken van financiĂŤle middelen en een mandaat kan RLH de rol als mediator niet behoorlijk opnemen. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 65 van 82

In de bouwsector wordt een percentage voorzien voor beheer achteraf. Bij groeninrichting wordt dit nu nog niet gedaan. Dit wordt ervaren als een sterk beperkende factor [zie ook: onderzoeksproject IPO, VLM loket buitengebied: nood aan middelen en coĂśrdinatie].

Contactpersoon An Digneffe – Regionaal Landschap Haspengouw Voeren

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende documenten en publicaties. De tekst werd nagelezen door een contactpersoon van het project. Demeyer, R. (2014) Huidig en gewenst landschapsgebruik in De Cirkel: Een maatschappelijke bevraging. (5544946). Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, Brussel (2014) IPO financiering beheer landschap en open ruimte infrastructuur (datum: 20 april 2018) Rapport inventarisatiefase Websites, geraadpleegd in juni 2019: http://www.ludwigvandenhove.be/nieuws/samenwerkingsproject-%E2%80%98de-cirkel%E2%80%99-officieel-van-start https://www.vlm.be/nl/nieuws/Pages/Ruilverkavelingsakte_Jesseren_ondertekend.aspx http://www.vilt.be/Na_ruilverkaveling_Jesseren_start_unieke_samenwerking https://www.vlm.be/nl/projecten/Paginas/Jesseren.aspx https://www.vlm.be/nl/SiteCollectionDocuments/Jesseren/Jesseren%20krant%201.pdf https://www.vlm.be/nl/nieuws/Pages/Ruilverkavelingsakte_Jesseren_ondertekend.aspx https://www.boerenbond.be/pers/persbericht/natuurbeheer-door-landbouwers-limburg-primeur-voor-vlaanderen https://www.openbaargroen.be/project/kortessem-hemelspark http://www.ludwigvandenhove.be/nieuws/verborgen-moois-wandeling-mari%C3%ABnlof-officieel-geopend Telefonisch interview met An Digneffe, september 2019

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 82

1.13 KNEPP REWILDING, SUSSEX, VERENIGD KONINKGRIJK

Figuur 30: Aanduiding Knepp omgeving.

Figuur 31: Overzicht van de verschillende blokken (links), Dieren in Knepp (© Isabella Tree).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 67 van 82

Landgebruiksintensiteit: open ruimte Looptijd: 2000 - 2019 Aanleiding en GBN-uitdagingen Het landgoed van Knepp is reeds voor meer dan 220 jaar in handen van de familie Burrell. Sinds WO2 werd de familiale melkboerderij steeds intensiever, mede dankzij het Europees gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) dat gericht was op een zo hoog mogelijke productie tegen een zo laag mogelijke prijs. In 1987 erfde Charlie Burrell en Isabella Tree het bedrijf van Charlie’s grootouders. De boerderij was op dat moment al verlieslatend, wat het duo toeschreef aan een gebrek aan modernisatie. Ze deden de investeringen zoals van ieder modern landbouwbedrijf verwacht werd: intensiveren, diversifiëren en uitbreiden. Ze investeerden in nieuwe infrastructuur, grotere machines, meer pesticiden, veranderden van gewassen en koeienras en verkochten yoghurt en ijs op de boerderij. Na 13 jaar ploeteren en ploegen bleef het bedrijf verlieslatend. Ze kwamen tot de conclusie dat het de modderige kleigronden waren die niet geschikt zijn voor moderne intensieve landbouw. Ondanks de subsidies was het onmogelijk om te concurreren met andere bedrijven. In 2000 zette ze het bedrijf stop en verkochten de machinerie. De gronden wilden ze echter niet verkopen. Ondertussen besefte het koppel dat deze manier van landbouw zijn tol eiste aan de natuur. Hiervan getuige een aantal eeuwenoude eikenbomen op hun velden die aan het sterven waren. Ze gingen op zoek naar een manier om hun gronden te beheren waarbij ze meer kunnen samenwerken met de natuur. Ze vonden inspiratie bij de Nederlandse ecoloog Frans Vera en de Nederlandse Oostvaardersplassen.

Doelstellingen Het ‘Rewilding’ project wil op een totaal andere manier aan natuurbehoud doen. In tegenstelling tot de conventionele werkwijze, die streeft naar specifieke natuurdoelen en doelsoorten, heeft het project weinig opgelegde doelstellingen wat betreft biodiversiteit. Het gaat om kijken wat er gebeurt al de natuur zijn gang gaat en natuurlijke processen toegelaten worden. Er wordt gezocht naar een effectief en goedkoop model voor ecologisch herstel dat geschikt is voor falende of verlaten landbouwgronden. De ambitie is om een functionerend ecosysteem tot stand te brengen waarin de natuur zoveel mogelijk vrijheid krijgt. Het management van het gebied gebeurt door vrij rondlopende dieren. De enige menselijke interventie bestaat er in te waken over het aantal dieren om overbegrazing of onderbegrazing te voorkomen. In 2003 werden de eerste grazende dieren geïntroduceerd. Het duurde niet lang (2009) tot er verschillende diersoorten gespot werden die al geruime tijd niet meer gezien werden, zoals de tortelduif, de raaf, 13 soorten vleermuizen, … Om het Knepp Wildland economisch rendabel te maken, zijn er verschillende activiteiten zoals eco-toerisme en vleesverkoop.

Informatie over het proces Het Knepp Wildland project is ontstaan vanuit privaat initiatief.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 82

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren Charlie Burrell en Isabella Tree. Vanaf het begin konden ze rekenen op een adviesgroep met o.a. de Nederlandse ecoloog Frans Vera en de CEO van Sussex Wildlife Trust, Tony Whitbread.

Cruciale instrumenten en financiering In de beginjaren was het project afhankelijk van subsidies vanuit de Britse overheid (Countryside Stewardship Scheme en het Departement for Environment, Food and Rural Affairs verstrekten subsidies voor o.a. parkrestoratie en omheiningen rondom het gebied. In 2003 gaven de hervormingen van het GLB een onverwachte financiële injectie. De financiële steun werd losgekoppeld van de productie, de prijssteun wordt afgebouwd en vervangen door de inkomenssteun die boeren kunnen ontvangen op voorwaarde dat ze goed voor hun grond zorgen. In 2017 had het bedrijf inkomsten uit vier verschillende stromen: 1. Ecotoerisme met campings, glamping, safari’s met professionele ecologisten, … 2. Verkoop van vlees bedraagt ongeveer 75 ton/jaar. Dat zou kunnen verdrievoudigen volgens Charlie en Isabella omdat de vraag naar vlees van biologische, vrij rondlopende en weidegevoede dieren groter wordt. 3. De landbouwgebouwen waren duur om te onderhouden, deze worden nu verhuurd als kantoren, workshop ruimtes met catering, verhuur van de locatie voor trouwfeesten, …Daarnaast worden ook 7 woongebouwen verhuurd. 4. Subsidies van Environmental Steweardship en Rural Payment Agency

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Het gebied wordt dooraderd door rivieren, langsheen de rivieren is ruimte voor overstromingen. Het is opgedeeld in vier blokken: Het noordelijke blok met oude Engelse longhorn runderen en reeën. Het middenblok met runderen, pony’s, edelherten en damherten. Ook het Knepp Castle staat in dit blok. Het zuidelijke blok met runderen, pony’s, edelherten en damherten, reeën en varkens. In dit blok bevindt zich de camping. Shipley villages met een mix van weiden, biologische weiden voor Knepp wild vee, onproductief land en bos.

GBN functies Het project zet enorm in op ecologisch herstel en biodiversiteit door de natuur haar gang te laten gaan. De koolstofopslag in de bodem is verdubbeld en het microbioom verdriedubbeld. Er is ruimte voor toerisme en recreatie door de campingsites, wandelpaden, ruiterpaden, organisatie van safari’s, … De dieren zorgen voor voedselproductie in de vorm van vlees.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 69 van 82

Rivierherstel zorgde voor beter habitats en gaf de rivier ruimte om te overstromen. Opslagcapaciteit van water wordt verhoogd, wat bijdraagt aan tegengaan van zowel overstroming als droogte. Een experiment met eucalyptus bomen zou moeten leiden tot voldoende biomassa om hun gebouwen te kunnen verwarmen. Verminderen van vee resulteert in minder dier gerelateerde vervuiling dat in het water terecht komt. Bovendien wordt verwacht dat de aanleg van vloeiweides denitrificatie zal verhogen en de waterkwaliteit zal verbeteren. Er lopen veel onderzoeksactiviteiten en er worden educatieve wandelingen georganiseerd voor groepen.

GBN elementen Weides, bossen, rivieren, camping, publiek toegankelijke wandelpaden, vijvers, struikgewas,...

Uitkomst en beheer Knepp is het eerste ‘rewilding’ project van grote schaal in het Verenigd Koninkrijk. Door middel van grazende dieren demonstreert het project een nieuwe methode voor natuurbehoud, dat ontstond vanuit particulier initiatief en vanuit vrije wil. Dat is een sterke positie om anderen mee te inspireren.

Geleerde lessen Ondersteunende factoren De lage prijzen van de landbouw en de slechte gronden voor landbouwproductie dwongen de landbouwer om op zoek te gaan naar een ander bedrijfsmodel. Dit vonden ze in een nieuwe nichemarkt, namelijk de stijgende vraag naar biologisch vlees van runderen die buiten kunnen grazen en in toerisme. Het Europees subsidiesysteem voor het beheren van (landbouw)gronden is tegelijk een belangrijke onderstuendende maar ook beperkende factor. De onzekerheid die hiermee gepaard gaat maakt dat inkomsten kunnen wegvallen als er wordt beslist dat hun gronden niet meer onder de voorwaarden vallen. De eigenaars geven aan dat ze graag betaald zouden worden voor de vele ecosysteemdiensten die ze de maatschappij leveren. Beperkingen Op economisch vlak is het Knepp project onzeker gezien de onzekere-subsidies. Regulatie en strenge bescherming van bepaalde soorten kunnen toekomstplannen hypothekeren. Kritiek Dit soort rewilding-projecten waarbij grote herbivoren en predatoren in een omheind gebied worden gezet, zijn vaak onzeker als het gaat om een hoge biodiversiteit te garanderen. De gebieden moeten groot genoeg zijn, wat in Vlaanderen bijna onrealistisch is, en de tijdspanne moet lang genoeg zijn. Variatie in het terrein, en dus ook biodiversiteit, ontstaat door het juiste /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 82

aantal herbivoren in combinatie met een aantal abiotische factoren zoals hoogteverschillen, erosie, wind, overstroming en de voedselrijkdom van de gronden.

Contact https://www.kneppestate.co.uk

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op het boek dat werd geschreven door de initiatiefnemers en op onderstaande online beschikbare documenten en publicaties. Tree, I. (2018). Wilding, the return of nature to a British farm Websites, geconsulteerd in augustus 2019: https://www.kneppestate.co.uk/ http://sussexlnp.org.uk/kneppEstate.php https://www.youtube.com/watch?v=4cug0KcTnXI https://www.youtube.com/watch?v=usCDSulDmdI https://www.youtube.com/watch?v=wb3PJeGH0UI https://www.rewildingbritain.org.uk/rewilding/rewilding-projects/knepp-estate https://rewildingeurope.com/rew-project/knepp-wildland/ https://static1.squarespace.com/static/595ca91bebbd1a1d0aaab285/t/5bdf2bfa0ebbe857b7294f10/1541352 448222/The+call+of+Rewilding.pdf

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 71 van 82

1.14 VLASSENBROEK, DENDERMONDE

Figuur 32: Aanduiding Vlassenbroek.

Figuur 33: Masterplan Vlassenbroek (bron: www.sigmaplan.be).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 82

Landgebruiksintensiteit: open ruimte Looptijd - enkele ijkpunten 1977: Goedkeuring Sigmaplan 2005: Geactualiseerd Sigmaplan 2007: Inrichtingsplan Vlassenbroek 2010: Opmaak GRUP, opmaak MER 2011: Goedkeuring stedenbouwkundige vergunning 2012: Start werken

Aanleiding en GBN-uitdagingen Na een grote stormvloedramp in 1976 in de Provincie Antwerpen en Oost-Vlaanderen, besliste de overheid dat een betere bescherming tegen overstromingen noodzakelijk is. Een grootschalig project, genaamd het Sigmaplan, moet de veiligheid langsheen de Schelde garanderen. Ook in de toekomst blijft het risico op overstromingen toenemen door meer extreme weersomstandigheden wegens de klimaatverandering. Het Sigmaproject Vlassenbroek is dus geen alleenstaand project. Het maakt deel uit van het (geactualiseerde) Sigmaplan.

Doelstellingen De doelstellingen van het Sigmaplan zijn in de loop der jaren gewijzigd. Het oorspronkelijke Sigmaplan had tot doelstelling bescherming tegen overstromingen. In het geactualiseerd Sigmaplan (2005) werden drie zaken toegevoegd: herstel en ontwikkeling van de Europees beschermde Scheldenatuur, recreatie en economische functies. Specifiek in Dendermonde waren de doelstellingen het beschermen tegen stormwater.

Informatie over het proces De volledige realisatie van het Sigmaplan loopt tot 2030, in overeenstemming met de beslissingen van de Vlaamse Regering over het Sigmaplan (2005 en 2006). Om de vijf jaar starten De Vlaamse Waterweg en het ANB nieuwe projecten op. Voor de uitvoering van het Sigmaplan zijn er projectmatige werkgroepen en thematische werkgroepen opgericht. De thematische werkgroepen behandelen thema’s voor het gehele Sigmaplan. Voor de deelprojecten wordt er steeds met lokale actoren samengewerkt in de projectmatige werkgroepen. In Vlassenbroek werd overleg gepleegd in de projectmatige werkgroep. Daarnaast werden sommige actoren geraadpleegd of geïnformeerd via bilateraal overleg, infomarkten en folders. Er worden opleidingen voor lokale ambassadeurs en gidsen georganiseerd. De gidsen worden opgeleid tot natuurgidsen gespecialiseerd in Scheldenatuur en het Sigmaplan. De opleidingen voor ambassadeurs zijn gericht op lokale horecazaken zodat zij hun bezoekers meer kunnen vertellen over het Sigmaproject, de geschiedenis en de natuur in de streek. De gidsen en ambassadeurs zorgen voor lokale verankering van het project. Verder organiseren tal van partners ieder jaar een Scheldehappening met allerlei activiteiten langsheen de Schelde, waar ook het Sigmaproject wordt toegelicht.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 73 van 82

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren Het Sigmaplan is een project van de Vlaamse overheid. Waterwegbeheerder De Vlaamse Waterweg (DVW) coĂśrdineert het Sigmaplan en staat in voor het waterbeheer en het veiligheidsaspect. Het Agentschap voor Natuur en Bos staat in voor de natuurdoelen te verwezenlijken. Voor de uitvoering werken zij samen met lokale actoren. In Vlassenbroek zaten de de stad Dendermonde, de provincie Oost-Vlaanderen, het Polderbestuur en ontwerpbureau Soresma (nu Antea) mee in de projectmatige werkgroep. Het Polderbestuur keek toe op watertechnische aspecten en randvoorwaarden. Zo was het belangrijk om ervoor te zorgen dat niet alleen het Scheldewater opgevangen wordt, maar ook het water van de lokale waterwegen kan afgevoerd worden. Daarnaast was er bilateraal overleg met volgende stakeholders: Verschillende hengelclubs hadden hun vijvers in het gebied, voor hen werden nieuwe vijvers gegraven buiten het gebied in het zuid-oosten. Ook de scouts werd geherlokaliseerd en hebben lokalen gekregen naast de nieuwe hengelcluster. De aanwezige landbouwers in het gebied werden geraadpleegd om gronden te kopen (in der minne) of eventueel te onteigenen indien er geen akkoord was. De landbouwsector en de individuele landbouwer worden het meest getroffen door het Sigmaplan. Hiervoor heeft de Vlaamse Overheid een flankerend landbouwbeleid uitgewerkt om landbouwers te begeleiden en compenseren. In Vlassenbroek bestond het gebied voornamelijk uit populierenbossen, er was heel weinig landbouw aanwezig. De jachtvereniging om de combinatie tussen jacht en natuurdoelstellingen te bespreken. voornamelijk bij slikken, schorren en open natuur is er sprake van conflict tussen beide. Het overleg met jachtverenigingen is steeds een ingewikkelde zaak in verband met jachtrechten. De lokale afdeling van Natuurpunt om te zoeken welke rol zij kunnen spelen in de ontwikkeling en het beheer van het gebied. Het Regionaal Landschap Schelde-Durme en andere verenigingen en belangengroepen werken samen aan een zachte recreatieve ontsluiting van het projectgebied Vlassenbroek. Verder werden bewoners en horecazaken betrokken en geĂŻnformeerd via folders en infomarkten. Langsheen de nieuwe zuidelijke ringdijk liggen huizen en tuinen, voor deze bewoners was het belangrijk om de privacy te garanderen. Daarom werd de dijk ver genoeg van de woningen geplaatst.

Cruciale instrumenten en financiering In ieder Sigmaproject worden volgende 5 stappen overlopen met de bijhorende instrumenten, ook in het Vlassenbroek: 1. Eerst maken ANB en DVW samen met de projectmatige werkgroep een inrichtingsplan op, dat de toekomstige invulling van het projectgebied in grote lijnen weergeeft. De ontwerpers zitten mee in de projectmatige werkgroep. 2. Vervolgens onderzoeken deskundigen in een milieueffectrapport (MER) welke gevolgen het project zal hebben op mens en milieu. 3. Daarna wordt een gewestelijk ruimtelijk uitvoeringsplan (GRUP) opgesteld. Het GRUP wijzigt de bestemmingen en vervangt de voorschriften van het oorspronkelijke gewestplan. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74 van 82

4. Vervolgens wordt een gedetailleerd uitvoeringsplan opgesteld om de omgevingsvergunningen aan te vragen. Zodra de vergunningen afgeleverd zijn, kunnen de grondverwervingen en de werken beginnen. 5. Tot slot koopt de Vlaamse overheid de gronden aan. Dit gebeurt via een onteigeningsbesluit en onteigeningsplan. Financiering van Sigmaprojecten komt vanuit de Vlaamse Overheid. Voor het klimaatbelevingspad werd financiering gebruikt uit het Europees Life-project SPARC. Dat project wil de Schelde beter wapenen tegen de klimaatverandering. Een onderdeel van dat project is participatie, communicatie en kennisuitwisseling. Het klimaatbelevingspad is opgenomen onder het thema participatie om mensen te laten leren over klimaatverandering en Scheldenatuur.

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Het principe van het Sigmaplan is “ruimte geven aan de rivier” via een ketting van gecontroleerde overstromingsgebieden om het water te bergen. Langs de Schelde en haar zijrivieren worden dijken verhoogd en verstevigd. Het Vlassenbroek vormt een koppel met het overstromingsgebied WalZwijn in Hamme. Bij hoge waterstanden loopt eerst Wal-Zwijn onder en daarna pas Vlassenbroek. Dit gebied bestaat uit twee grote delen. Het noordelijke deel krijgt een invulling met getijdennatuur door dagelijks het getij in getemperde vorm binnen te laten. Het zuidelijke deel krijgt een natuurinvulling als ‘wetland’.

GBN functies Waterbeheersing, natuurwaarde en biodiversiteit, zachte recreatie, speelnatuur, educatie, hengelen, horeca en toerisme.

GBN elementen Gecontroleerd overstromingsgebied met gereduceerd getij (GOG-GGG) in de polder van Vlassenbroek. Aanleg van een ringdijk van 2 km en enkele jaagpaden zorgen er voor fiets- en wandelplezier. Observatiehutten en uitkijkpunten bieden een uitzicht over het natuurgebied. Vlonderpaden vormen wandelroutes in het gebied. Multifunctionele sluizen voor in- en afwatering, die het natuurlijke ritme van de getijden nabootst. Zoetwaterslikken -en schorren vormen een bijzonder landschap dat een ideaal leefgebied vormt voor water- en rietvogels met rietvelden, wilgenvloedbossen, spindotterbloemen, ... Op het klimaatbelevingspad kunnen klimaatverandering en de Scheldenatuur.

gezinnen

spelenderwijs

bijleren

over

de

Acties met lokale ambassadeurs, gidsopleidingen en een vernieuwde Scheldehappening staan op de planning.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 75 van 82

Uitkomst en beheer Het beheer van de infrastructuur (dijken en sluizen) zal door DVW gebeuren. Voor het natuurbeheer in het Vlassenbroek zijn nog geen afspraken gemaakt. ANB zoekt soms externe partners voor (tijdelijk) beheer.

Geleerde lessen Ondersteunende factoren Het Sigmaplan als grotere kader geeft het project duidelijke doelstellingen, randvoorwaarden en procedures. Via de verschillende deelprojecten wordt geleerd van elkaar. Beperkende factoren en randvoorwaarden De grondverwerving verloopt moeilijk en traag, mede als gevolg van rechtszaken. Het is vaak moeilijk om voldoende draagvlak te vinden bij de getroffen stakeholders. Regelgeving en procedures maken projecten soms heel complex.

Contactpersoon Elias Verbanck - Agentschap voor Natuur en Bos (ANB)

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende online documenten en publicaties. De tekst werd nagelezen door een contactpersoon van het project. De Vlaamse Waterweg NV. Afdeling Zeeschelde (juni 2014) Flankerend landbouwbeleid in het Sigmaplan. (Brochure) Pantarein in samenwerking met Tractebel (april 2014) Nieuwsbrief Vlassenbroek - Augustus 2015. Geraadpleegd van: https://sigmaplan.be/nl/projecten/vlassenbroek/publicaties/66-projectnieuwsbrieven.html Nieuwsbrief Vlassenbroek - juli 2017. Geraadpleegd van: https://sigmaplan.be/nl/projecten/vlassenbroek/publicaties/66-projectnieuwsbrieven.html Nieuwsbrief Vlassenbroek - Augustus 2018. Geraadpleegd van: https://sigmaplan.be/nl/projecten/vlassenbroek/publicaties/66-projectnieuwsbrieven.html Projectbrochure Vlassenbroek - April 2014. Geraadpleegd van: https://sigmaplan.be/uploads/2016/08/140418-sigma-pb-vlassenbroek.pdf Sigmagazine, editie 2018, Hoe wil jij leven langs de Schelde? p. 40 Sigmagazine, editie 2017, Hoe wil jij leven langs de Schelde? p. 21 Sigmagazine, editie 2016, Hoe wil jij leven langs de Schelde? p. 29 Sigmagazine, editie 2014, Hoe wil jij leven langs de Schelde? p. 6 Sigmagazine, editie 2013, Hoe wil jij leven langs de Schelde? p. 25 Sigmagazine, editie 2011, Hoe wil jij leven langs de Schelde? p. 31 Alle Sigmagazines geraadpleegd van: https://www.sigmaplan.be/nl/publicaties/3-algemeen.html Telefonisch interview Elias Verbanck, september 2019

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 76 van 82

1.15 NATUURDERIJ, DEVENTER, NEDERLAND

Figuur 34: Aanduiding van de Natuurderij.

Figuur 35: Boerin Annette en de koeien (bron: Ijssellandschap).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 77 van 82

Figuur 36: Masterplan voor de keizersrande en de andere hoeves (Š VPXDG).

Landgebruiksintensiteit: open ruimte Looptijd - enkele ijkpunten 2002: Gronden komen vrij van pacht. 2006: De uiteindelijke beheerder (de Natuurderij) en de grondeigenaar (Stichting IJssellandschap) vinden elkaar en zoeken samen een bedrijfsmodel. 2007: Startnota Ruimte voor de Rivier Deventer. 2009: Opmaak Toekomstvisie Keizersrande, landgoed aan de Ijssel. 2013: OfficiĂŤle opening Natuurderij Keizersrande. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78 van 82

Aanleiding en GBN-uitdagingen De stichting IJssellandschap is een particuliere organisatie die gericht is op bezit, beheer en in stand houden van landgoederen, boerderijen en ander onroerend erfgoed in de omgeving van Deventer. De stichting kent een lange geschiedenis waarbij ze door de eeuwen heen met zorg en respect willen omgaan met het land, de natuur, de mensen die er wonen en recreëren. Het aangrijpingspunt om de natuurderij op te starten was het einde van een lange pachtperiode in 2002. Hierdoor had de stichting de mogelijkheid om zich te heroriënteren en zich aan te passen aan veranderende maatschappelijke noden en verwachtingen. Inspiratie voor het project was de natuur-inclusieve landbouw langsheen de Loire in Frankrijk.

Doelstellingen Vanuit de Stichting IJssellandschap was het de bedoeling om een eigentijds antwoord te bieden op het beheer van de landgoederen waarbij landbouw, natuur, water, landschap en cultuur voorop staan. Daarbij was het opzet om in te spelen op de vraag naar lokale producten en recreatie vanuit de stad. De stichting vergeleek een aantal beheermodellen voor het gebied, zoals het beheer overlaten aan omliggende landbouwers of het gebied te laten begrazen. Uiteindelijk werd het antwoord gevonden in een boeren-voor-natuur bedrijfstype waarbij synergie ontstaat tussen ecologische, economische en meer sociaal getinte aspecten. De stichting kwam rond 2006 in contact met een geïnteresseerde boerin die de gronden zou pachten en het bedrijf wou runnen. Ze ontwikkelden samen een bedrijfsplan. Het resultaat is een natuurgericht en gesloten bedrijf dat werd opgericht, genaamd Keizersrande. Het bedrijf beheert 170 ha land met o.a. 80 melkkoeien, 20 ossen en 80 stuks jongvee. Wandel- en fietspaden lopen doorheen het gebied en maken de verbinding met de stad. De stadsbewoners kunnen terug in contact komen met de productie van hun voedsel.

Informatie over het proces Stichting IJssellandschap en Natuurderij Keizersrande startten vanuit een privaat initiatief de zoektocht naar een beheermodel voor de gronden aan de IJssel zonder hun agrarische functie te verliezen. Daar kwam een intensief overlegproces bij kijken dat enkele jaren duurde, met o.a. adviseurs rond natuur, landschapsarchitecten, de Gemeente, de Provincie, de Rijkswaterstaat, … die allemaal hun eigen wensen en eisen hadden. Er was geen formele overlegstructuur.

Initiatiefnemer en andere betrokken actoren De belangrijkste initiatiefnemers in dit project zijn de Stichting IJssellandschap als eigenaar en Natuurderij Keizersrande die de gronden pachten van de Stichting IJssellandschap. Vanuit het beleid zijn er verschillende stakeholders met allemaal hun eigen wensen. Zo initieerde de Rijkswaterstaat het project Ruimte voor de Rivier (RvR*), de provincie Overijssel wilde meer natuur en de gemeente Deventer wilde een mooi landschap voor haar bewoners. De Natuurderij werd telkens betrokken als belangrijke stakeholder in deze planningsprojecten, die wel een complexe overlegstructuur hadden. Andere betrokken partners zijn het Ministerie van EL&I (Economische Zaken, Landbouw en Innovatie), het Waterschap Groot Salland, Architectenbureau DAAD en landschapsarchitecten Van Paridon & De groot. *RvR is een grootschalig planningsprogramma in Nederland om overstromingen langs de grootste rivieren tegen te gaan. Dit gebeurt niet meer door dijkverhogingen, maar door maatregelen zoals het verruimen van de rivier. Het rivierbeleid stelde daarmee strenge en technische eisen m.b.t. waterhoogte of waterdoorstroming waaraan het project moest voldoen. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 79 van 82

Cruciale instrumenten en financiering De hierna genoemde instrumenten geven een kader waarbinnen het project tot stand is gekomen. Het is echter moeilijk te achterhalen in hoeverre ze cruciaal zijn geweest voor de realisatie van het project. In 2004 werd het Structuurplan Deventer 2025 goedgekeurd wat ‘Ruimte voor de Rivier’ vermeldt en waarin het gebied ‘Rande’ wordt aangeduid als gebied voor water en grootschalige, dynamische natuurontwikkeling. Het RvR programma in Deventer startte in 2007 en gaf enerzijds strenge eisen waaraan voldaan moest worden, anderzijds bracht het beweging in de zaak. Het rijksbeleid inzake natuur en landschap werd verder uitgewerkt in het provinciale beleid van Overijssel dat in 2002 verscheen. Hierin werd de ecologische hoofdstructuur (EHS) nader uitgewerkt, voor het gebied Keizers- en Stobbenwaarden (201 ha buitendijks gebied) is bestaand beheers- en reservaatsgebied omgezet in nieuwe natuur. Daarvoor werd een bestemmingswijziging doorgevoerd. De planschade die de eigenaar kreeg, werd verrekend in de pachtprijs van de Natuurderij. Verder brengt een nieuwe vestiging heel wat administratieve lasten met zich mee zoals het wijzigen van een bestemmingsplan, bouwvergunningen, milieuvergunningen, … wat niet altijd van een leien dakje ging. Gezien het project vanuit privaat initiatief is ontstaan, zijn er weinig tot geen publieke kosten aan te pas gekomen voor de realisatie, enkel voor het beheer van het overstromingsgebied worden beheervergoedingen gegeven door de Rijkswaterstaat. De inkomsten van de Natuurderij zijn tweeledig; 2/3 van de inkomsten komen uit de productie van melk en vlees en 1/3 uit het beheer van het landschap via beheervergoedingen van de overheid. Daarnaast zijn er ook beperkte inkomsten uit het geven van rondleidingen en ontvangen van bezoekers. Door het type bedrijf zijn er geen kosten voor bijvoorbeeld afvoeren van maaisel. Integendeel, het bedrijf is een economisch levensvatbaar bedrijf dat voedsel produceert en verkoopt, rondleidingen en activiteiten organiseert en daarmee educatie en draagvlak vergroot. Bovendien zorgen de koeien op een natuurlijke manier dat de begroeiing laag blijft en bevorderen de doorstroming van de IJssel, wat wateroverlast tegen gaat.

Ontwerpprincipes en ruimtelijke concepten Het inrichtingsplan kent geen grote ruimtelijke principes of uitgesproken concepten. Het laat zich bepalen door de spelregels van de natuur en kan opgevat worden als een lezing van de natuurlijke processen en de logica van de ondergrond. Er werd rekening gehouden met de verschillende waterstanden en het optimale beheer dat een bepaalde plek vergt. Keizersrande is de vierde hoeve van het landgoed Rande. Een fietspad begeleid je langs de vier hoeves die elk een eigen identiteit, geschiedenis en omgeving kennen; de woeste natuur, de romantische natuur, de beheerste natuur en de dynamische natuur.

GBN functies Het project versterkt actief en doelbewust heel wat GBN functies in het gebied zoals (agro)biodiversiteit zachte mobiliteit, recreatie, tegengaan van droogte, verbeteren van de waterkwaliteit, produceren van voedsel, verbeteren van de bodemkwaliteit, identiteit en cultuurbeleving. Naast de hoofdfuncties van het project, draagt het - eerder onbedoeld- ook bij aan functies als verkoeling, nabij groen, koolstofopslag, een duurzaam imago van landbouw, natuurbeleving en sociale cohesie, mentale en fysieke gezondheid.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80 van 82

GBN elementen De gronden zijn allemaal bestemd als Natura 2000 gebied. Het landschap bestaat uit een meanderende rivier met geulen en natuurlijke oevers, half-natuurlijk grasland, botanisch grasland, poelen, heggen, hagen, knotwilgen, akkers, fiets- en wandelpaden, een bezoekerscentrum voor rondleidingen en educatie, een observatorium, etc.

Uitkomst en beheer Het beheersaspect m het landschap in stad te houden was in dit project het uitgangspunt. De zoektocht naar een economisch levensvatbaar en duurzaam bedrijf stond voorop. Dat heeft zich ontwikkeld in de vorm van ‘natuurderij Keizersrande’, een modern biologisch dynamisch landbouwbedrijf. De bedrijfsvoering is gebaseerd op het beheersconcept ‘Boeren voor Natuur’. Dit concept betekent dat de agrarische exploitatie van het landgoed geheel ten dienste staat van de natuur- en landschapswaarden binnen het hele gebied. Daarbij wordt gestreefd naar een gesloten kringloop, waarbij bijvoorbeeld de granen uit de akkerbouw en de grassen van de weidelanden gebruikt worden als voedsel voor de veestapel, die op zijn beurt weer zorgt voor bemesting van het gebied. Momenteel zal de grondopbrengst van het landgoed een veestapel van 160 dieren kunnen onderhouden. Er worden ongeveer 80 koeien gemolken, die het grootste gedeelte van het jaar in de hoger gelegen gebieden van de uiterwaarden grazen. In de lager gelegen delen grazen ossen en jongvee. Door het open karakter van het erf van de Natuurderij ziet de bezoeker en uiteindelijke consument waar hun voedsel vandaan komt. Zo wandelen zij door het gras dat de koeien eten, kunnen zij de boer zien die de koeien melkt en kunnen zij kalfjes bekijken die net geboren zijn. De producten die van de koe afkomstig zijn, zoals melk en vlees, worden verkocht met een herkenbare verpakking, waaruit de herkomst duidelijk blijkt. Zo beleeft de consument en bezoeker de hele voedselkringloop op de Natuurderij, waarmee het bewustzijn van de bezoeker en de betrokkenheid bij het landgoed en haar bedrijfsvoering wordt vergroot. Verder werd er een app ontwikkeld die je doorheen het gebied gidst.

Geleerde lessen Het project toont de synergie die kan ontstaan tussen landbouw, natuur en recreatie. De drijvende krachten achter het project zijn de Stichting IJssellandschap als grondeigenaar, en de Natuurderij Keizersrande als beheerder/landbouwer. Beiden vertrekken ze vanuit een ambitieuze missie om maatschappelijke baten te realiseren zonder daarbij de haalbaarheid van het project in het gedrang te brengen. De boerin geeft aan dat het een constante zoektocht is naar het meest optimale bedrijfssysteem waarbij de puzzel bodem-water-natuur steeds moet kloppen. Ondanks het privé initiatief, moest er veel rekening gehouden worden met heel wat voorwaarden van o.a. het waterbeleid (Ruimte voor de Rivier), natuurbeleid (Natura 2000), etc. dat veel overleg behoefde. Het Ruimte voor de Rivier project ook een enorme opportuniteit voor de Natuurderij, de Rijkswaterstaat had immers partners nodig om hun doelstellingen te kunnen bereiken.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 81 van 82

Contact www.keizersrande.nl

Bronnen Bovenstaande tekst is gebaseerd op volgende online beschikbare documenten en publicaties. Corporaal, A., Schrijver, R., & Stortelder, A. H. F. (2004). Keizersrande; das, veldsalie en korenbloem naast alant en zilverreiger; een bedrijfsplan (1566-7197). Geraadpleegd van https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/16537 Gemeente Deventer, & Overijssel, P. (2007). Ruimte voor de Rivier Deventer Startnotitie en Tevens Nota voor reikwijdte en detailniveau. Geraadpleegd van https://www.commissiemer.nl/docs/mer/p19/p1991/1991-02sn.pdf Meijerink, S. (2004). Rivierbeheer als leerproces. Een tussentijdse evaluatie van het procesontwerp voor de PKB Ruimte voor de Rivier. Geraadpleegd van https://repository.ubn.ru.nl/bitstream/handle/2066/67497/67497.pdf Polman, N., Dijkshoorn, M., Doorneweert, B., Rijk, P., Vogelzang, T., Reinhard, S., . . . Geerts, R. (2018). Verdienmodellen natuurinclusieve landbouw. Geraadpleegd van https://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/fulltext/176503 van de Laar, R., de Vriend, M., de Jong, J., & Rademakers, J. (2010). Planstudie Ruimte voor de Rivier Deventer Milieueffectrapport Deel A. Geraadpleegd vanhttp://www.commissiemer.nl/docs/mer/p19/p1991/1991084mer_a.pdf Websites, geconsulteerd in juli 2019: http://toekomstboeren.nl/portretten/natuurderij-keizersrande/ https://www.ijssellandschap.nl/ https://www.daad.nl/ontwerp/projecten/keizersrande-te-deventer/ https://www.landschap.nl/wp-content/uploads/2017-4Oppad186-191.pdf

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82 van 82