Onderzoeksrapport Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde Agentschap Onroerend Erfgoed
COLOFON TITEL Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 213 AUTEURS Marijn Van Gils en Katrien Cousserier JAAR VAN UITGAVE 2022 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Gonda Callaert LEDEN KLANKBORDGROEP V. Debonne, K. Depuydt, G. De Schepper, J. Lisson, I. Vanderhoydonck, M. Van Dijck, N. Vanmaele, I. Verdurmen, M. Pieters en I. Zeebroek OMSLAGILLUSTRATIE Motte De Hoge Wal in Evergem, beschermd als monument op 30 maart 1994. Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Kris Vandevorst agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. https://doi.org/10.55465/TBWZ2428 ISSN 1371-4678 D/2022/3241/101 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 22
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
2022
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
EVALUATIE VAN BESCHERMINGSBESLUITEN MET EEN ARCHEOLOGISCHE WAARDE //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
MARIJN VAN GILS EN KATRIEN COUSSERIER
INHOUD 1
KADER .......................................................................................................................... 5
2
DOELSTELLINGEN ......................................................................................................... 6
3
WERKWIJZE .................................................................................................................. 7
3.1
DATASET .................................................................................................................................... 7
3.2
VOORSTELLEN VOOR AANPASSING EN PRIORITERING............................................................. 7
3.2.1
PROCEDURES ............................................................................................................................................... 7
3.2.2
KOSTEN ...................................................................................................................................................... 8
3.2.3
PRIORITERING .............................................................................................................................................. 8
4
RESULTATEN ................................................................................................................ 9
4.1
ALGEMEEN ................................................................................................................................ 9
4.2
BESCHERMINGEN ALS ARCHEOLOGISCHE SITE ........................................................................ 9
4.3
BESCHERMINGEN ONDER EEN ANDER STATUUT ..................................................................... 9
4.3.1
ALGEMEEN .................................................................................................................................................. 9
4.3.2
ARCHEOLOGISCHE WAARDE ONVOLDOENDE GEKEND ......................................................................................... 10
4.3.3
ALLEEN ONDERGRONDS AANWEZIGE ARCHEOLOGIE ........................................................................................... 10
4.3.4
BOVENGRONDS ZICHTBARE ARCHEOLOGIE ....................................................................................................... 12
4.3.5
ARCHEOLOGIE ALS ONDERDEEL IN BESCHERMING VAN BOUWKUNDIG ERFGOED ...................................................... 15
5
BESLUIT ...................................................................................................................... 17
6
LITERATUUR ............................................................................................................... 18
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 18
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
2022
1 KADER De evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde kadert in de evaluatie van het beschermde bestand zoals vooropgesteld in de Beleidsnota 2019-2024: “We evalueren stelselmatig het reeds beschermde bestand. We actualiseren het door volop in te zetten op het wijzigen van besluiten en het opheffen van beschermingen: we bekijken hoe we de bijhorende procedures daartoe kunnen vereenvoudigen. We pakken de evaluatie van het beschermde bestand thematisch aan, nemen daarbij het ganse Vlaamse grondgebied als uitgangspunt en leggen de prioriteiten vast in samenspraak met de lokale besturen. Zij zijn immers eerstelijnspartners in het beheer van beschermd erfgoed.” “Nieuwe beschermingscampagnes spelen in op aantoonbare en gewichtige hiaten, vertrekkend vanuit een thematische analyse en evaluatie van het reeds beschermde bestand.” “Bij bestaande beschermingen maken we prioritair werk van het aanpassen of opheffen van besluiten die onduidelijkheden of administratieve fouten bevatten en daardoor weinig rechtszekerheid bieden.” Dit project bouwt verder op de doelmatigheidsanalyse van het beschermingsinstrumentarium, een analyse die een eerste inzicht bood in de problematiek van de beschermingsbesluiten1. Uit dit onderzoek werd duidelijk dat de problematiek van het archeologisch beschermingsbeleid sterk verschilt van die van bouwkundig en landschappelijk erfgoed. Dit is het resultaat van de historiek van het beleid en de regelgeving. De wet van 1931 creëerde een wettelijk kader om bouwkundig en landschappelijk erfgoed te beschermen. Beschermen met een specifiek archeologisch statuut werd pas mogelijk met het Archeologiedecreet in 1993. Het werd bovendien pas toegepast vanaf 2004. Dit leidde tot grote verschillen in het aantal beschermingen. Het beschermde bestand omvatte bij aanvang van dit project2 11.395 beschermde monumenten, 1568 stads- of dorpsgezichten, 684 cultuurhistorische landschappen, 43 archeologische sites en 22 overgangszones. Hieruit blijkt een extreem laag aantal beschermde archeologische sites. Voor een evenwichtig en effectief archeologisch beschermingsbeleid dat de rijkdom aan archeologische sites en hun informatiepotentieel vrijwaart, is er vooral nood aan het opmaken van nieuwe beschermingen. Voorliggend project heeft evenwel niet tot doel om hiertoe hiaten in het beschermd bestand te identificeren. De beschermingen als archeologische site zijn echter niet de enige aanduidingsobjecten3 met een archeologische component. Voor de ingang van het Archeologiedecreet zetten de voorlopers van het agentschap soms de monumentenwetgeving in om het behoud van archeologische sites te garanderen. Ook werd bij bouwkundig en landschappelijk erfgoed soms een archeologische component in het beschermingsbesluit opgenomen 4. In 2017 werd voor de doelmatigheidsanalyse een databank opgemaakt met aanduidingsobjecten met een archeologische component, los van het beschermingsstatuut (monument, cultuurhistorisch landschap, stads- of dorpsgezicht, archeologische site) of de regelgeving waaronder zij beschermd werden. Op basis van de Inventaris Onroerend Erfgoed werden in juli 2017 hierin 188 aanduidingsobjecten ingevoerd5. Dat leidde tot een eerste inzicht in de problematiek van deze
1
De Clercq (red.) 2017; Cousserier & Ribbens 2019. 31 december 2019. 3 Aanduidingsobjecten vormen de juridische module in de Inventaris Onroerend Erfgoed. Erfgoedobjecten vormen de inhoudelijke module. Een aanduidingsobject geeft informatie over het juridische statuut van een onroerend goed in de inventaris. 4 Cousserier & Ribbens 2019, 6-7. 5 De bevraging van de inventaris gebeurde op basis van verschillende criteria. Zie: Cousserier & Ribbens 2019, 5-6. 2
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
pagina 5 van 18
beschermingen, met onder andere de vaststelling dat een deel van deze besluiten kunnen verbeterd worden6.
2 DOELSTELLINGEN In dit project ‘Evaluatie van de beschermingsbesluiten met een archeologische waarde’ evalueren we alle beschermingsbesluiten met een archeologische waarde op dossierniveau. Enerzijds werd onderzocht of het bestaande beschermde pakket archeologisch erfgoed, ongeacht het statuut, beschermingen omvat die vandaag niet meer voldoen aan de huidige selectiecriteria voor bescherming op Vlaams niveau. Anderzijds werd onderzocht of de bestaande beschermingsbesluiten die als doel hebben het archeologisch erfgoed te vrijwaren, voldoende sluitend zijn. Dit moet resulteren in een weloverwogen lijst van aan te passen beschermingsbesluiten. In deze lijst nemen we voor elk aanduidingsobject op: - de mogelijkheden tot verbetering die aanleiding geven tot aanpassing; - een voorstel tot aanpassing; met de procedures en onderzoeken die hiervoor nodig zijn; - een gemotiveerd voorstel tot prioritering.
6
Cousserier & Ribbens 2019, 31-34.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 18
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
2022
3 WERKWIJZE 3.1 DATASET In het kader van dit project werd de databank van de doelmatigheidsanalyse up-to-date gebracht en aangevuld tot 203 aanduidingsobjecten (bijlage 1). Negen nieuw beschermde archeologische sites en zes ad hoc toevoegingen7 vervolledigen de dataset. De 203 aanduidingsobjecten zijn niet het equivalent van 203 archeologische sites of beschermde items. Verschillende items kennen een dubbele (of zelfs driedubbele) bescherming, met meerdere statuten uit verschillende wettelijke kaders. De dataset omvat daarom slechts 141 beschermde archeologische items. Elk beschermingsbesluit van de dataset werd individueel gecontroleerd op mogelijke verbeteringen, en dit zowel inhoudelijk als formeel.
3.2 VOORSTELLEN VOOR AANPASSING EN PRIORITERING 3.2.1 Procedures Voor elk aan te passen besluit stellen we de meest eenvoudige procedure voor om het besluit te optimaliseren. Het Onroerenderfgoeddecreet voorziet hiervoor, naast het toevoegen van een nieuwe bescherming, de mogelijkheid om bestaande besluiten te wijzigen, om te zetten of op te heffen. Nieuwe bescherming Een nieuw beschermingsbesluit is nodig wanneer een uitbreiding of fundamentele wijziging nodig is. Het oude besluit moet dan expliciet opgeheven worden. Het nieuwe beschermingsbesluit vervangt zo het oude besluit. Er kan ook een nieuw beschermingsbesluit als archeologische site toegevoegd worden indien een bescherming als monument, stads- of dorpsgezicht of landschap niet voldoende aangepast is aan de effectieve bescherming van de aanwezige archeologische waarden maar best behouden blijft omwille van bouwkundige en/of landschappelijke erfgoedwaarden. Het betreft dan de toevoeging van een volledig nieuwe bescherming, geen vervanging. Wijzigen van het beschermingsbesluit Een beschermingsbesluit kan gewijzigd worden als het toepassingsgebied ervan niet wordt uitgebreid. Administratieve fouten of niet-essentiële elementen kunnen op deze manier worden hersteld. Ook beheersdoelstellingen kunnen via deze procedure worden toegevoegd. Omzetten van het beschermingsbesluit Voor besluiten die dateren van vóór de inwerkingtreding van het Onroerenderfgoeddecreet voorziet het decreet de mogelijkheid om een oud beschermingsstatuut om te zetten naar een ander (nieuw) statuut en er de toepasselijke rechtsgevolgen van het Onroerenderfgoeddecreet aan te koppelen. De omzettingsprocedure is enkel aangewezen wanneer een goed beschermd werd onder een incorrect of inadequaat statuut. Het dient niet om inhoudelijke wijzigingen aan te brengen.
7
Het betreft de beschermingen als: monument: het Wilderkasteel te Sint-Pieters-Leeuw (ID 1592), kasteelpark: resten van de burcht te Stokkem (ID 2117), kasteeldomein Vilain: toegangsbrug en toegangspoort te Gentbrugge (ID 10025) ; stads- of dorpsgezicht: kasteeldomein Vilain: park, omwalling en omgeving te Gentbrugge (ID 10026); cultuurhistorisch landschap: Westhoekduinen in De Panne (ID 11695), Heverleebos en Meerdaalwoud te Bierbeek, Leuven en Oud-Heverlee (ID 1134).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
pagina 7 van 18
Zowel beschermingen als monument als beschermingen als cultuurhistorisch landschap kunnen worden omgezet naar een bescherming als archeologische site. De enige uitzondering in het decreet is de bescherming als stads- of dorpsgezicht; deze kan niet worden omgezet naar archeologische site. Opheffen van het beschermingsbesluit Wanneer de erfgoedwaarden onherstelbaar aangetast of verloren zijn gegaan kunnen beschermingen worden opgeheven. Ook wanneer een nieuw beschermingsbesluit wordt opgemaakt ter vervanging van een bestaand besluit moet het oude beschermingsbesluit expliciet opgeheven worden voor die site.
3.2.2 Kosten Procedures Het doorlopen van boven beschreven procedures vraagt uiteraard een zekere tijdsinvestering en dus personeelskost. Daarom stellen we steeds de procedure voor die de kleinste (tijds)investering met zich meebrengt. De verschillen tussen de procedures zijn echter klein. Bij het wijzigen, omzetten of opheffen van een beschermingsbesluit moet geen advies gevraagd worden aan de betrokken colleges van burgemeester en schepenen of aan de betrokken administraties van de Vlaamse Overheid, maar verder lopen deze procedures gelijk met de procedure voor een nieuwe bescherming. Onderzoek Het aanpassen van beschermingsbesluiten vereist vaak inhoudelijk onderzoek. Soms volstaan hiervoor bronnen uit de literatuur, inventarissen en kaarten (Digitaal Hoogtemodel, orthofoto’s, historische kaarten, enz.) en kan het dus beperkt blijven tot bureauonderzoek. Vaak is echter terreinonderzoek noodzakelijk, bijvoorbeeld als de aanwezigheid of bewaringstoestand van archeologische resten gecontroleerd moet worden. De kost van terreinonderzoek kan sterk variëren maar ligt doorgaans (veel) hoger dan de kost van bureauonderzoek. Terreinonderzoek gaat bovendien steeds gepaard met bureauonderzoek. Deze kost precies inschatten voor elk voorstel tot aanpassing is echter niet eenvoudig en valt buiten de scope van dit project. In plaats daarvan bieden we een algemeen idee van de grootteorde door aan te geven welk type onderzoek nodig zou zijn voor de aanpassing: - geen onderzoek; - (alleen) bureauonderzoek; - terreinonderzoek (steeds in combinatie met bureauonderzoek).
3.2.3 Prioritering Voor de prioritering houden we rekening met de kosten–baten-verhouding: - baten: o de ernst van de gevolgen die ondervangen zou worden door een aanpassing; - kosten: o de kosten van de nodige procedures; o de kosten van de nodige onderzoeken. Zowel de kosten als baten kunnen op dit moment niet in absolute (financiële) termen worden uitgedrukt. Het betreft daarom een inschatting waarbij relatieve grootteordes worden vergeleken. Voor elk voorstel tot aanpassing motiveren we kort de prioritering. We drukken de prioriteit uit als ‘hoge prioriteit’, ‘lage prioriteit’ of ‘geen prioriteit’. Dit moet echter steeds in de relatieve zin worden begrepen, met name alleen binnen de set van aan te passen besluiten, maar niet tegenover de opmaak van nieuwe beschermingsdossiers.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 18
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
2022
4 RESULTATEN 4.1 ALGEMEEN Uit het onderzoek is gebleken dat voor alle behandelde erfgoeditems de archeologische erfgoedwaarden nooit verdwenen of in die mate aangetast zijn dat de bescherming niet meer zinvol zou zijn. Uit deze evaluatie resulteren dus geen voorstellen voor opheffing van beschermingsbesluiten.
4.2 BESCHERMINGEN ALS ARCHEOLOGISCHE SITE Een opvallend resultaat is dat bij de 45 beschermingsbesluiten als archeologische site geen aanpassingen nodig zijn. Dit hoeft niet te verwonderen, aangezien deze besluiten allemaal recent (2004-2021) werden opgemaakt, dus op basis van recente inzichten in erfgoedwaarden en beheersproblematieken, en binnen wetgevende kaders die bescherming onder een specifiek archeologisch statuut mogelijk maakten. Besluiten volgens het Archeologiedecreet van 1993 bevatten vaak nog geen expliciete beheersdoelstellingen, maar dit werd binnen deze evaluatie niet beschouwd als reden tot aanpassing van het beschermingsbesluit.
4.3 BESCHERMINGEN ONDER EEN ANDER STATUUT 4.3.1 Algemeen Bij 132 van de 158 overige besluiten werd wel vastgesteld dat er verbeteringen mogelijk zijn die aanleiding kunnen geven tot aanpassing. Deze zijn bijna steeds het gevolg van de bescherming van archeologische items onder een onaangepast statuut en/of het gevolg van de ouderdom van de dossiers in verhouding tot nieuwe inhoudelijke inzichten. Bepaalde groepen van aanduidingsobjecten vertonen gelijkaardige problematieken. Door de aard van de aanwezige archeologie en/of de wijze waarop deze werd beschermd, vertonen ze gelijkaardige problemen naar een goede vrijwaring en behoud van het archeologisch erfgoed? De remediëring hiervoor en prioritering daarvan lopen dan ook vaak gelijk. 121 van deze 132 besluiten kunnen in deze groepen ondergebracht worden: - archeologische waarde onvoldoende gekend (19); - alleen ondergronds aanwezige archeologie (9); - bovengronds zichtbare archeologie (63): o Romeinse tumuli (25); o mottes (37); - archeologie als onderdeel in bescherming van bouwkundig erfgoed (30). We delen de verdere bespreking van de vastgestelde problematieken en de voorstellen tot aanpassing en prioritering dan ook in volgens deze groepen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
pagina 9 van 18
4.3.2 Archeologische waarde onvoldoende gekend 4.3.2.1 Problematiek Bij 19 aanduidingsobjecten wordt een archeologische waarde aangegeven in het beschermingsbesluit, maar is de archeologische waarde onvoldoende gekend. Het gaat om achttien stadswoningen en één brouwerij in Diest, allemaal beschermd als monument. Wellicht werd met ‘archeologische’ waarde eerder ‘bouwhistorische waarde’ bedoeld, of betreft het een tijdsgebonden synoniem voor ‘oudheidkundige’ of ‘historische’ waarde. De vermelding van archeologische waarde kan onduidelijkheid veroorzaken over de rechtsgevolgen, zowel bij eigenaars als consulenten. Zij zouden immers kunnen twijfelen over de noodzaak voor archeologisch onderzoek bij vergunningsplichtige of toelatingsplichtige ingrepen. Bij deze items kan een potentieel bestaan voor de aanwezigheid van ondergrondse archeologische elementen, maar deze archeologie is momenteel onvoldoende gekend en vormde dus geen aanleiding voor de bescherming. Deze dient daarom niet via de rechtsgevolgen van de bescherming als monument opgevolgd te worden, maar via het reguliere archeologietraject. 4.3.2.2 Voorstel De term ‘archeologische waarde’ zou best uit deze dossiers worden verwijderd. We stellen echter voor om hier geen prioriteit aan te geven omdat de ernst van de mogelijke beheersgevolgen klein is. De aanwezigheid van archeologische waarden werd immers onvoldoende aangetoond, zodat een degelijke advisering van vergunningsplichtige of toelatingsplichtige ingrepen niet zou mogen resulteren in archeologisch onderzoek. Goede communicatie met de zakelijkrechthouder kan volstaan om de vrees hiervoor weg te nemen. Hiervoor kan men verwijzen naar dit rapport. Voor het beheer van eventueel aanwezige maar nog niet gekende archeologie kan de vastgestelde archeologische zone van de historische stadskern van Diest (ID 11884)8 hier volstaan.
4.3.3 Alleen ondergronds aanwezige archeologie Onder de wet van 1931 en het decreet van 1976 werden negen sites met alleen ondergronds aanwezige archeologie beschermd als monument. Dit gebeurde bij gebrek aan een specifiek archeologisch statuut, niet omdat de rechtsgevolgen beter zouden aansluiten bij de erfgoedwaarden. Ook na ingang van het archeologiedecreet in 1993 werd nog lang niet als archeologische site maar als monument beschermd, vooral door gebrek aan ervaring met het nieuwe instrumentarium (bijv.: steentijdsite Meer Meirberg (ID 4573), Romeins kamp en vicus van Velzeke (ID 10891), Romeinse villa Steenbeke (ID 10945), …). 4.3.3.1 Problematiek Het statuut is niet goed aangepast aan de erfgoedwaarden. Het voorziet geen archeologietraject bij vergunningsplichtige ingrepen in de bodem. Archeologisch onderzoek kan wel als voorwaarde bij werken worden gevraagd, maar dit houdt twee problemen in: - De zakelijkrechthouder kan geen aanspraak maken op premies voor archeologisch vooronderzoek met ingreep in de bodem of buitensporige opgravingskosten, want deze premies zijn alleen bestemd voor onderzoek dat voortkomt uit een verplichte archeologienota. Dit probleem geldt dus alleen voor vergunningsplichtige werken: voor archeologisch onderzoek naar aanleiding van toelatingsplichtige werken is geen archeologienota vereist en kunnen de premies ook bij een bescherming als archeologische site niet aangevraagd worden.
8
https://inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/11884
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 18
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
2022
-
Een afweging van de impact van de werken op de archeologische waarden en een verplichting tot archeologisch terreinonderzoek ter compensatie van die impact zijn niet in de procedure van het archeologietraject bij vergunningsplichtige ingrepen vervat. Ze worden alleen opgestart op het initiatief van de consulent die de vergunningsaanvraag adviseert. Het is in het verleden helaas gebleken dat dit niet altijd even consequent gebeurt, met ongedocumenteerde vernieling van delen van beschermde sites en dus aantasting van de erfgoedwaarden tot gevolg. De algemene toelatingsplichten zijn niet goed aangepast aan ondergrondse archeologie. Ze kunnen zowel overbodige elementen bevatten als te beperkt zijn (bijv.: de aanleg van ondergrondse leidingen is alleen toelatingsplichtig bij het statuut van archeologische site; niet bij andere statuten). De beheersdoelstellingen en toelatingsplichten van oudere dossiers zijn vaak niet of weinig gespecifieerd, waardoor deze terugvallen op de algemene toelatingsplichten. Metaaldetectie is niet verboden bij monumenten, stads- of dorpsgezichten en cultuurhistorische landschappen. Deze sites zijn hier nochtans heel gevoelig aan, en dit is uiteraard in tegenspraak met de doelstelling van bescherming tot bewaring in situ tenzij het niet anders kan, die bij de bescherming als archeologische site wordt nagestreefd. De beschermde sites zijn zeer goed gekend bij de detectoramateurs en worden momenteel zeer vaak opgezocht, waardoor ze stelselmatig dreigen leeggehaald te worden. 4.3.3.2 Voorstel Omzetten van het statuut naar archeologische site. Baten: - Dit neemt bovenstaande problemen volledig weg. Het gaat om potentieel ernstige problemen, zowel voor de zakelijkrechthouder als voor de beschermde erfgoedwaarden. Kosten: - Procedure: een omzetting van het statuut vraagt een gelijkaardige procedure als een nieuwe bescherming, maar is iets lichter. Deze procedure kan alleen ingezet worden om gepastere rechtsgevolgen te bekomen, maar niet voor inhoudelijke wijzigingen. Indien ook een aanpassing nodig is van bijvoorbeeld waarden of afbakening, moet het besluit vervangen worden met de daarvoor geëigende procedure. - Onderzoek: meestal is relatief weinig onderzoek nodig: als er geen inhoudelijke aanpassing nodig is blijft dit beperkt tot bureauonderzoek. Omdat deze besluiten werden opgemaakt omwille van de archeologische waarde zijn inhoudelijke aanpassingen vaak niet nodig. Mogelijke nadelen: - Als men een erfgoedpremie wil vragen, moet voor het statuut als archeologische site een beheersplan worden opgemaakt. Voor ondergrondse archeologie is hier echter nog nooit gebruikt van gemaakt. Dit nadeel is dus te verwaarlozen. Prioriteit: - Omwille van de relatief gunstige kosten-batenbalans verdienen deze items een relatief hoge prioriteit. Dat is een generiek idee: binnen dit pakket kan prioritering nog verder op dossierniveau bepaald worden op basis van effectieve bedreigingen, mogelijke toekomstige ontwikkelingen, eigendomssituatie, gevoeligheid van het dossier, huidig beheer, enz. Dit is vooral ook een relatief idee. Ook deze hoge prioriteit blijft lager dan de prioriteit van opmaak van nieuwe beschermingsdossiers. De grote achterstand in archeologische ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
pagina 11 van 18
beschermingen is immers een veel belangrijkere problematiek in het huidige archeologische beheer (zie 3.2.3).
4.3.4 Bovengronds zichtbare archeologie Wanneer onder de wet van 1931 en het decreet van 1976 besluiten werden opgemaakt omwille van archeologische erfgoedwaarden ging het meestal om bovengronds zichtbare archeologie. Romeinse tumuli en middeleeuwse mottes komen het vaakst voor. 4.3.4.1 Romeinse tumuli Problematiek -
9
Het statuut is niet goed aangepast aan de erfgoedwaarden. Het heuvellichaam werd beschermd als monument, met daarrond een ‘buffer’ als stads- of dorpsgezicht of landschap. De bescherming als monument van de heuvels vertoont dezelfde problemen als voor louter ondergrondse archeologie (zie 4.2.3). Omwille van hun belevingswaarde lijkt de nood aan een archeologietraject voor de omzetting naar ex situ bewaring hier weliswaar minder aan de orde, maar de toelatingsplichten zijn onvoldoende aangepast en metaaldetectie is niet verboden. Er wordt vaak gedacht dat de bescherming als monument een betere garantie zou bieden voor bewaring in situ dan een bescherming als archeologische site, en daarom wenselijk omwille van de belevingswaarde van de grafheuvels. Dit lijkt echter niet correct: o Er zijn heel wat praktijkvoorbeelden van als monument beschermde archeologie waarvan delen niet in situ bewaard bleven ten voordele van ontwikkelingen. Deze werd dan omgezet naar ex situ bewaring door archeologisch onderzoek als voorwaarde bij de vergunning (bijv. het Gallo-Romeins tempelcomplex te Tongeren, ID 2385), maar dit werd soms ook over het hoofd gezien (bijv. ook in het Gallo-Romeins tempelcomplex te Tongeren). o Onder het Onroerenderfgoeddecreet kan in situ bewaring worden opgenomen in de beheersdoelstellingen van beschermingen als archeologische site, en kunnen er specifieke toelatingsplichten aan gekoppeld worden. Voor bovengronds zichtbare zaken met belevingswaarde zoals Romeinse tumuli is dit goed te onderbouwen en lijkt in situ bewaring dus haalbaar. De zones rond de tumuli werden beschermd als stads- of dorpsgezicht of landschap omwille van open zichten op de grafheuvel, en soms ook omwille van andere erfgoedelementen zoals een holle weg of hoogstamboomgaarden, maar niet omwille van eventueel aanwezige archeologie binnen die zone. Ondertussen wordt het zeer waarschijnlijk geacht dat de tumuli vaak teruggaan op begraafplaatsen uit de ijzertijd, en dat ze tijdens de Romeinse tijd en eventueel later kleinere begravingen en gerelateerde activiteit aantrokken. Onderzoek heeft in elk geval aangetoond dat er rond Romeinse tumuli archeologische sporen voorkomen die er rechtsreeks aan gerelateerd kunnen zijn (geofysisch onderzoek bij de tumuli van Gingelom 9). Bij de beschermingen als stads- of dorpsgezicht kan echter geen archeologisch onderzoek als voorwaarde bij de vergunning gevraagd worden. Bij beschermingen als landschap kan dat in theorie wel, maar in de praktijk is dit moeilijk verdedigbaar omdat ze niet voor die mogelijke ondergrondse archeologie bedoeld waren. Het is vooral voortschrijdend inzicht in de erfgoedwaarden sinds de bescherming dat om een ander beheer vraagt, en dus om een statuut met andere rechtsgevolgen.
Hier werden mogelijke sporen van Romeinse begraving aangetroffen: De Langhe & Wesemael 2019.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 18
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
2022
-
-
Hieruit vloeit voort dat de afbakening van de stads- of dorpsgezichten en landschappen rond de heuvels problematisch is. Deze houdt immers geen rekening met de waarschijnlijk aanwezige ondergrondse archeologie. Los daarvan is de afbakening van de huidige beschermingsbesluiten soms problematisch, ook voor de oorspronkelijke erfgoedwaarden: o Bij sommige tumuli is de afbakening van het monument zeer krap, wat in de praktijk al leidde tot het aanploegen van de rand van het heuvellichaam (bijv. Tumulus Bortombe in Landen, ID 1328). o Over verschillende items is ondertussen een ruilverkaveling gegaan, waardoor de afbakening van het omringende stads- of dorpsgezicht of landschap sterk afwijkt van de huidige percelering. Voor de geldigheid van de bescherming is dit geen probleem (de afbakening in het besluit blijft gelden), maar soms wel voor het doel van die beschermingen: de perimeter reikt door de ruilverkaveling soms niet meer tot aan nabijgelegen wegen waardoor het zicht op de tumulus niet gegarandeerd kan worden (bijv. Drie Tommen, Twee Tommen en Avernassetom in Gingelom, ID 2366).
Voorstel Vervangen door of toevoegen van bescherming als archeologische site. Meestal vormen de tumuli de enige erfgoedwaarden: de archeologische waarde van de ondergrondse archeologie in en rond de heuvels, en de belevingswaarde van de heuvels. In dat geval kunnen de beschermingen als monument, stads- of dorpsgezicht en landschap vervangen worden door een bescherming als archeologische site. Zones die belangrijk zijn voor de belevingswaarde (bijv. open zicht op de grafheuvels) maar zelf geen archeologische waarde bezitten kunnen worden beschermd als overgangszone. Indien ook andere erfgoedwaarden aanwezig zijn kan de oude bescherming behouden blijven, aangevuld door een nieuwe bescherming als archeologische site. Baten: - De ondergrondse archeologie in en rond de tumuli krijgt een aangepast beschermingsstatuut. - De perimeters worden aangepast aan zowel de aanwezige archeologische waarden als de belevingswaarde in het huidige landschap. Kosten: - Procedure: er is steeds een volledig nieuwe bescherming als archeologische site nodig. Meestal worden de oude besluiten best ook opgeheven. - Onderzoek: de aanpassing van de perimeters vereist uitgebreid terreinonderzoek in de zones rond de tumuli (geofysica, proefsleuven). Mogelijke nadelen: - Een nieuw statuut als archeologische site noodzaakt de opmaak van een beheersplan als men een erfgoedpremie wil aanvragen. Voor de als archeologische site beschermde items werd deze premie tot heden maar één keer aangevraagd (Middenpaleolithische site VeldwezeltHezerwater in Lanaken, ID 3422), waardoor dit nadeel te verwaarlozen kan lijken. Voor andere beschermingsstatuten gebeurde het echter ook: in 2011 vroeg de gemeente Gingelom onderhoudspremies aan voor de Drie Tommen (ID 2349) en de Twee Tommen (ID 2368). Ook verschillende andere tumuli zijn eigendom van gemeentes. Dit nadeel kan voor bovengronds zichtbare archeologie dus wel relevant zijn. Het wordt best besproken met de zakelijkrechthouder voorafgaand aan eventuele wijziging van het dossier.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
pagina 13 van 18
Prioriteit: - De kosten zijn minstens even hoog als voor de opmaak van nieuwe beschermingsdossiers. We stellen daarom een lage prioriteit voor. Daarnaast worden de Romeinse tumuli, met inbegrip van de niet beschermde en niet meer bovengronds aanwezige tumuli, best in hun geheel thematisch behandeld: systematische inventarisatie en evaluatie, gevolgd door voorstellen voor vaststelling als archeologische zone, voorstellen voor herziening van bestaande beschermingen, en eventuele voorstellen voor nieuwe beschermingen. De prioriteit van aanpassing van bestaande besluiten volgt dan de prioriteit van dit thematisch project. 4.3.4.2 Mottes Problematiek Net zoals bij de tumuli is het statuut niet goed aangepast aan de erfgoedwaarden. De heuvellichamen van veel mottes werden beschermd als monument, en hun omgeving vaak als stads- of dorpsgezicht of landschap. De afbakening van de beschermingen als monument zijn soms te klein. Zones met (mogelijke) voorburcht/neerhof zijn zelden opgenomen (bijv. Mottekasteel De Hogen Andjoen in Kortemark, ID 11772), en vaak ook de (mogelijke) gracht rond de heuvel niet (bijv. Galooie motte in Heuvelland, ID 12394). Zoals bij de Romeinse tumuli zijn de statuten van de stads- of dorpsgezichten en landschappen errond niet aangepast aan de ondergrondse archeologische erfgoedwaarden, en is ook hun afbakening er meestal niet op afgestemd (zie 4.2.4.1). Indien wel ruim genoeg afgebakend, is ook het statuut van monument niet aangepast aan de ondergrondse erfgoedwaarden in en rond de heuvel (zie 4.2.3 en 4.2.4.1). De situatie is echter gevarieerder en daardoor complexer dan bij tumuli. Sommige mottes werden niet als monument maar alleen als stads- of dorpsgezicht of landschap beschermd. Het gaat dan om mottes waarvan de bewaringstoestand relatief laag werd ingeschat en die deel uitmaken van een ruimer stads- of dorpsgezicht of landschap met niet-archeologische erfgoedwaarden (bijv. Dorpskern van Millen in Riemst, ID 2293). Ook werden de zones rond mottes vaak niet alleen omwille van (het zicht op) de motte beschermd, maar ook omwille van andere erfgoedwaarden die niet aan de motte gerelateerd zijn (bijv. Kasteeldomein de Ghellinck in Wortegem-Petegem, ID 10378). Ook binnen de bescherming als monument is soms bouwkundig erfgoed aanwezig (donjon). Voorstel Omzetten statuut naar, of toevoegen van, of vervangen door bescherming als archeologische site. A: Het statuut kan omgezet worden als de afbakening van de huidige bescherming als monument of landschap voldoet, en als deze geen niet-archeologische erfgoedwaarden bezit. B: Indien de afbakening aanpassing vereist en/of het een stads- of dorpsgezicht omvat, maar de besluiten enkel de motte en eraan gerelateerde archeologische erfgoedwaarden omvatten, kunnen de huidige besluiten vervangen worden door een nieuwe bescherming als archeologische site. De bestaande besluiten kunnen dan worden opgeheven. C: Indien de besluiten ook andere erfgoedwaarden bevatten worden ze best behouden, met eventueel de toevoeging van een bescherming als archeologische site. In dit geval wordt best op dossierniveau afgewogen hoe groot de effectieve nood aan die toevoeging is.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 18
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
2022
Baten: - zie tumuli (4.2.4.1). Kosten: - Voor A: zie alleen ondergronds aanwezige archeologie (4.2.3). - Voor B en C: zie tumuli (4.2.4.1). Mogelijke nadelen: - Parallel aan alleen ondergronds aanwezige archeologie (4.2.3) en tumuli (4.2.4.1). Prioriteit: - Voor A kan in principe een relatief hoge prioriteit gesteld worden zoals voor alleen ondergronds aanwezige archeologie (zie 4.2.3). De kosten-baten verhouding van B en C loopt dan weer parallel aan de Romeinse tumuli, waaruit een lage prioriteit volgt (zie 4.2.4.1). Net zoals de tumuli zouden mottes echter best thematisch als een geheel behandeld worden (zie 4.2.4.1). De prioriteit van aanpassing van besluiten volgt dan de prioriteit van dit thematisch project.
4.3.5 Archeologie als onderdeel in bescherming van bouwkundig erfgoed 4.3.5.1 Problematiek In 30 besluiten werd archeologie meegenomen als onderdeel in een bescherming van bouwkundig erfgoed, maar ligt de focus er niet op. Dit varieert van ‘ondergrondse resten’ binnen opstaande gebouwen tot zones langs de huidige gebouwen met muurresten en/of ondergrondse resten van voorgangers of gerelateerde gebouwen. Het statuut is hier correct voor het eigenlijke doel van de bescherming, maar minder geschikt voor het meegenomen archeologische erfgoed. In het huidige beheer kan archeologisch onderzoek gevraagd worden als voorwaarde bij de vergunning, maar dit heeft nadelen voor zowel de zakelijkrechthouder als voor de erfgoedwaarden (zie 4.2.3). 4.3.5.2 Voorstel Geen aanpassing of toevoegen van bescherming als archeologische site. Wanneer de archeologische erfgoedwaarden van deze besluiten gelegen zijn in/onder een opstaand gebouw, verschillen deze niet van de archeologische waarden binnen de vele beschermde monumenten waar deze niet specifiek in het besluit worden vermeld (bijv. de meeste kerken, abdijen, kloosters). Het is dan ook weinig zinvol om alleen deze besluiten aan te passen; om deze problematiek terdege aan te pakken zouden de besluiten van alle kerken, abdijen, kloosters, enz. moeten aangepast worden. De omvang hiervan maakt dit echter volstrekt onhaalbaar. We stellen daarom voor om de besluiten met archeologische erfgoedwaarden binnen opstaand bouwkundig erfgoed niet aan te passen. Het beheer van de archeologische erfgoedwaarden blijft hier voorlopig verlopen door middel van archeologisch onderzoek als voorwaarde bij de vergunning, net zoals alle bouwkundig erfgoed met archeologische resten die niet vermeld worden in het besluit. Wanneer de archeologische resten zich buiten het opstaand bouwkundig erfgoed bevinden, in een afzonderlijke zone (bijv. Abdij Onze-Lieve-Vrouw van Nazareth in Lier, ID 7491), komen zowel de erfgoedwaarden als de beheersproblematiek sterk overeen met alleen ondergronds aanwezige archeologie (zie 4.2.3). Bij slechts zes aanduidingsobjecten kan het onderscheid tussen de zone(s) met ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
pagina 15 van 18
bouwkundig en archeologisch erfgoed duidelijk gemaakt worden. We stellen daarom voor om deze zes besluiten aan te passen in de geest van de besluiten met alleen ondergronds aanwezige archeologie. Omzetten van het statuut is echter onmogelijk door het aanwezige bouwkundig erfgoed. Daarom stellen we voor om een bescherming als archeologische site toe te voegen aan de besluiten met archeologische erfgoedwaarden in een afzonderlijke zone buiten opstaand bouwkundig erfgoed. De volgende baten, kost en prioritering gelden uiteraard alleen voor deze zes aan te passen besluiten. Baten: - Zie alleen ondergronds aanwezige archeologie (4.2.3). Kosten: - Procedure: er is steeds een volledig nieuwe bescherming als archeologische site nodig. - Onderzoek: meestal is relatief weinig onderzoek nodig: als er geen inhoudelijke aanpassing nodig is blijft dit beperkt tot bureauonderzoek. Omdat de archeologische erfgoedwaarden expliciet werden opgenomen in de besluiten zijn inhoudelijke aanpassingen meestal niet nodig. Mogelijke nadelen: - Zie alleen ondergronds aanwezige archeologie (4.2.3). Prioriteit: - De kosten-baten verhouding loopt bijna gelijk aan alleen ondergronds aanwezige archeologie (zie 4.3.2). Alleen de procedure is iets zwaarder. Daarom stellen we een gelijkaardige relatief hoge prioriteit voor, die echter lager ligt dan de opmaak van nieuwe beschermingsdossiers.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 18
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
2022
5 BESLUIT In het kader van de evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde werden 203 aanduidingsobjecten (bijlage 1) op dossierniveau geanalyseerd. Dit leidde tot de volgende conclusies en aanbevelingen: - De gekende archeologische erfgoedwaarden zijn bij geen enkel aanduidingsobject verdwenen of sterk aangetast. Er zijn daarom geen voorstellen voor opheffing van besluiten. - De 45 beschermingsbesluiten van beschermingen als archeologische site vragen geen aanpassingen. De bescherming vrijwaart de archeologische erfgoedwaarden voldoende. - Bij 132 besluiten werden mogelijkheden tot verbetering vastgesteld. Deze worden, samen met een voorstel tot aanpassing en prioritering opgelijst in bijlage 2. - 19 van deze besluiten vermelden een archeologische waarde terwijl deze onvoldoende gekend is. Verwijderen van de archeologische waarde uit deze besluiten verdient echter geen prioriteit. - Bij 9 besluiten werd alleen ondergronds aanwezige archeologie beschermd als monument. Dit statuut is niet aangepast aan de archeologische erfgoedwaarden en wordt best omgezet naar bescherming als archeologische site. Dit vraagt een relatief lichtere procedure en meestal relatief weinig onderzoek. - 63 van deze besluiten betreffen beschermingen als monument, stads- of dorpsgezicht of landschap van bovengronds zichtbare archeologie, voornamelijk Romeinse tumuli (n=25) en middeleeuwse mottes (n=37). Deze statuten zijn niet aangepast aan de ondergronds aanwezige archeologie, en bovendien is de afbakening vaak problematisch. Deze besluiten worden best omgezet, vervangen door, of aangevuld met beschermingen als archeologische site. Voor zowel de tumuli als de mottes gebeurt dit best als onderdeel van thematische projecten, waarbij alle erfgoeditems worden geïnventariseerd en geëvalueerd in functie van zowel vaststelling als archeologische zone als bescherming als archeologische site. - Bij 30 besluiten werd een archeologische waarde meegenomen bij een bescherming van bouwkundig erfgoed. Indien de archeologische resten zich onder opstaande gebouwen bevinden, loopt de problematiek gelijk met de vele monumenten waarbij een archeologische waarde niet in het besluit werd vermeld, maar waaronder zich (hoogstwaarschijnlijk) wel archeologische resten bevinden. Een aanpassing van al deze besluiten zou een enorme investering vragen en is dus niet haalbaar. Bij zes besluiten bevinden de archeologische resten zich echter in een afzonderlijke zone buiten de opstaande gebouwen. Hier loopt de problematiek eerder gelijk aan louter ondergronds aanwezige archeologie. Het toevoegen van een archeologische bescherming zou voor deze items zowel zinvol als haalbaar zijn. - De procedures voor het wijzigen, omzetten of opheffen van een beschermingsbesluit houden een bijna even grote werklast in als een volledig nieuwe bescherming. De belangrijkste problematiek in het huidige archeologische beschermingsbeleid is het kleine aantal archeologische beschermingen. De opmaak van nieuwe beschermingsdossiers verdient dan ook de prioritaire inzet van personeel en middelen, waaraan de aanpassingen in reeds bestaande besluiten ondergeschikt is.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
pagina 17 van 18
6 LITERATUUR COUSSERIER K. & RIBBENS R. 2019: De bescherming van archeologisch erfgoed Evaluatie van de beschermingsbesluiten, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 109, Brussel. https://id.erfgoed.net/infocat/publicaties/5157 DE CLERCQ L. (red.) 2017: Doelmatigheidsanalyse van het beschermingsinstrumentarium fase 1: de geschiedenis van het beschermen 1931 - 2016, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 65, Brussel. https://id.erfgoed.net/infocat/publicaties/432 DE LANGHE H. & WESEMAEL E. 2019: Archeologienota Gingelom, Tombeweg. Bouw van drie windturbines, ARON rapport 725, Tongeren.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 18
Evaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde
2022
Herevaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde. id 113 122 126 142 225 516 517 533 553 570 571 574 849 854 857 880 885 889 891 893 895 899 911 912 916 918 923 927 929 934 940 962 967 1002 1049 1134 1165 1203 1260 1283 1296 1301 1318 1320 1325 1328 1329 1330 1335 1340 1547 1592 1916 2050 2053 2057 2074 2099 2117 2293 2349 2366 2368 2369
gemeente Aarschot Boutersem Huldenberg Diest Hoeilaart Grimbergen Grimbergen Haacht Diest Landen Landen Landen Diest Diest Diest Diest Diest Diest Diest Diest Diest Diest Londerzeel Diest Diest Diest Diest Diest Diest Diest Diest Londerzeel Diest Herne
Bijlage 1: Lijst van onderzochte aanduidingsobjecten
naam Primitieve parochie van Weerde Site van Butsel Middenneolithische site Ottenburg Minderbroedersklooster: site Priorij van Groenendaal: ondergrondse relicten Senecaberg: burchtheuvel Senecaberg Kasteel van Roost: omwallingsresten en site Warandepark Tumulus van Middelwinden Motte van Rumsdorp Motte van Rumsdorp met omgeving Woning De Roskam Woning de Fontyn Hof van Nassau: oudste gedeelten Stadswoning Woning In Den Zoeten Inval Woning In 't Haasken Woning De Roos Burgerhuizen De Gulden Boomen en De Korenbloemen Woning Het Huisken van Emmaus Woning De Leliekamer Herenhuis De Burcht Gildehuis De Keyzer Refugiehuis In de Witte Engel Woning Het Dambord Woning De Helle Herenhuis De Bloempot Brouwerij De Drie Kronen Brouwerswoning In de Palmboom Woning Het Spijker Feodale motte Refugiehuis abdij van Averbode met kapel Kartuizerklooster Onze-Lieve-Vrouw-Kapelle: ondergrondse en bovengrondse relicten Tienen Tumuli van Grimde Leuven, Bierbeek, Heverleebos en Meerdaalwoud Oud-Heverlee Rotselaar Abdij van Vrouwenpark: boven- en ondergrondse overblijfselen Dilbeek Kasteel de Viron, bijgebouwen en kasteelpark met oude ringwalsite Landen Domein Gitterdal Leuven, Bierbeek, Kesselberg Oud-Heverlee Landen Tombe van Pepijn Landen Hunsberg Landen Sint-Gertrudiskerk: resten Landen Tumulus Waasmontse Tom Landen Tumulus Waasmontse Tom met omgeving Landen Tumulus Bortombe Landen Tumulus Bortombe met omgeving Tienen Tumuli van Grimde Tienen Tumuli van Grimde met omgeving Landen Feodale motte van Wange Zemst Hof van Nedergem: funderingsresten Sint-PietersWilderkasteel Leeuw Borgloon Restanten gravenburcht: heuvel en gracht Tongeren De Mot Tongeren Motweide Tongeren Motweide Ham, Schans van Gerhees Leopoldsburg Tongeren Basiliek Onze-Lieve-Vrouw met omgeving Dilsen-Stokkem Kasteelpark: resten van de burcht Riemst Dorpskern Millen Gingelom Drie Tommen Gingelom Drie Tommen, Twee Tommen en Avernassetom met omgeving Gingelom Twee Tommen Gingelom Avernassetom
wettelijk kader Archeologiedecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Wet 1931 Monumentendecreet Monumentendecreet Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Monumentendecreet Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Wet 1931 Monumentendecreet
statuut archeologische site archeologische site archeologische site monument monument monument stads/dorpsgezicht monument monument landschap monument stads/dorpsgezicht monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument monument landschap monument monument
beschermingsdatum 22/06/2009 22/08/2012 10/05/2010 14/04/1997 1/10/1998 18/09/1981 18/09/1981 21/12/1998 4/12/2003 30/12/1933 13/03/1979 13/03/1979 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 23/07/1989 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 11/08/1943 7/07/1975 11/08/1943 20/01/2003
Archeologiedecreet Wet 1931
archeologische site landschap
6/11/2012 13/09/1974
Monumentendecreet
monument
1/10/1998
Monumentendecreet
stads/dorpsgezicht
6/02/1990
Wet 1931 Wet 1931
landschap landschap
19/04/1978 14/12/1973
Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Wet 1931 Monumentendecreet Monumentendecreet Wet 1931
monument monument monument monument stads/dorpsgezicht monument stads/dorpsgezicht monument landschap monument monument monument
17/11/1981 17/11/1981 17/11/1981 28/03/1979 28/03/1979 21/08/1979 21/08/1979 1/03/1978 1/03/1978 8/09/1981 27/08/1993 26/03/1974
Monumentendecreet Monumentendecreet Wet 1931 Monumentendecreet Monumentendecreet
stads/dorpsgezicht monument landschap monument monument
13/11/2003 10/08/1976 10/08/1976 25/06/2002 27/05/2005
Archeologiedecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet
archeologische site monument stads/dorpsgezicht monument stads/dorpsgezicht
14/05/2010 17/06/2004 14/10/1980 13/03/1979 13/03/1979
Monumentendecreet Monumentendecreet
monument monument
13/03/1979 13/03/1979
1 van 4
Herevaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde. id 2377
gemeente Tongeren
2385 2555
Tongeren Bilzen
2583 2639
Tongeren Bilzen
2657 2658 2696
Voeren Voeren Lanaken
2847 2867 2897 3185 3197 3204 3206 3223 3224 3225 3248 3256 3341 3342 3347 3372 3373 3374 3378
Zonhoven Heers Sint-Truiden Hoeselt Hoeselt Kinrooi Lanaken Lanaken Lanaken Tongeren Tongeren Riemst Riemst Tongeren Tongeren Tongeren Tongeren Maasmechelen
3393 3396 3422
Sint-Truiden Sint-Truiden Lanaken
3500 3508 3542 3591
Riemst Leuven Halen Riemst
3643 3655 3796
Riemst Heers Tongeren
3869 3880 4248 4359 4427
4573 4579 4652 4705 4869
Sint-Truiden Sint-Truiden Antwerpen Brecht Arendonk, OudTurnhout Mechelen Puurs, SintAmands Hoogstraten Bornem Oud-Turnhout Boechout Balen
7491 7754 7850 7851 8410 8709 8861 9251 9277 9278 9291 9292
Lier Rotselaar Landen Antwerpen Beveren Merelbeke Oudenaarde Herzele Heers Heers Riemst Riemst
4439 4553
Bijlage 1: Lijst van onderzochte aanduidingsobjecten
naam Romeinse stadswoning en toren, 10de- en 12de-eeuwse monasteriummuur: muurresten Gallo-Romeins tempelcomplex Sint-Quintinuskerk: muur- en funderingsresten en keermuur Romeins aquaduct Abdij van Munsterbilzen: abdissenresidentie, ondergrondse resten, parochiekerk en portaalvleugel Hoeve Den Hof Hoeve Den Hof met omgeving Kasteel Pietersheim: burcht- en kasteelruïne met omgrachting De Holsteen Tumulus Graf van Gutshoven Tumulus Graf van Gutshoven met omgeving Commanderij van Bernissem en omgeving De Mot met gracht De Mot met omgeving Burcht van Kessenich Motte In de Burg Motte In de Burg met omgeving Norbertinessenklooster: archeologische overblijfselen Tumulus Herstappeltom Tumulus Herstappeltom: omgeving Tumulus Gentombe Tumulus Gentombe met omgeving Tumulus Aan het Binnenveldje Tumulus Tumulus Tumuli met omgeving Kerkhof met ondergrondse funderingen kerk, grafzerken, hekwerk en boom Donjon van Brustem Donjon van Brustem met omgeving Middenpaleolithische site Veldwezelt-Hezerwater en talud Plateau van Caestert Keizersberg Verdwenen kerk van Zelem Burcht van Millen: overblijfselen motte, donjon, waterburcht en renaissancekasteel Middeleeuwse motte Kasteelhoeve en -site de Montferrant: omgeving Samenhorende burgerhuizen: tuin met onder- en bovengrondse restanten Tumulus op het Tomveld Tumulus op het Tomveld met omgeving Burchtzone Waterhoeve met omgeving Finaalpaleolithisch en mesolithisch sitecomplex De Liereman Zennegat Vallei van de Molenbeek
wettelijk kader Monumentendecreet
statuut monument
beschermingsdatum 23/06/1999
Monumentendecreet Monumentendecreet
monument monument
13/10/1997 25/07/1996
Archeologiedecreet Monumentendecreet
archeologische site monument
22/06/2009 9/07/2003
Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet
monument stads/dorpsgezicht monument
16/06/2000 16/06/2000 4/07/1996
Wet 1931 Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Wet 1931 Monumentendecreet Wet 1931 Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet
landschap monument stads/dorpsgezicht stads/dorpsgezicht monument stads/dorpsgezicht monument monument stads/dorpsgezicht monument monument landschap monument landschap monument monument monument stads/dorpsgezicht monument
11/09/1967 24/07/1981 24/07/1981 19/06/1982 10/11/1982 10/11/1982 30/04/2004 1/03/1978 1/03/1978 28/09/1994 10/08/1976 10/08/1976 10/08/1976 10/08/1976 7/09/1979 7/09/1979 7/09/1979 7/09/1979 5/07/1996
Wet 1931 Wet 1931 Archeologiedecreet
monument landschap archeologische site
28/03/1956 28/03/1956 7/12/2007
Wet 1931 Archeologiedecreet Archeologiedecreet Monumentendecreet
landschap archeologische site archeologische site monument
27/11/1978 3/10/2014 6/11/2014 19/04/2000
Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet
monument stads/dorpsgezicht stads/dorpsgezicht
14/10/1980 13/07/2005 12/05/2005
Monumentendecreet Monumentendecreet Archeologiedecreet Wet 1931 Archeologiedecreet
monument stads/dorpsgezicht archeologische site landschap archeologische site
13/03/1979 13/03/1979 17/06/2010 5/01/1973 4/06/2013
Archeologiedecreet Wet 1931
archeologische site landschap
3/10/2014 29/05/1995
Federmessersite Meirberg Motte den Dulft De Liereman-fase 1: uitbreiding De Melkkuip Pastorie Sint-Willibrordusparochie met poortgebouw en omgeving Abdij Onze-Lieve-Vrouw van Nazareth: omgeving Kasteelsite van Wezemaal Site van Sinte Gitter Nieuwerck Onze-Lieve-Vrouwekathedraal Singelberg Kerkhof en calvarieberg, site met motte Talud, kerkhof en kasseiverharding Motte Tumulus Tumulus met omgeving Tumulus Tumulus met omgeving
Monumentendecreet Monumentendecreet Landschapsdecreet Landschapsdecreet Wet 1931
monument monument landschap landschap monument
1/02/1993 21/02/1978 23/02/2006 11/01/1999 4/05/1973
Monumentendecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Wet 1931 Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet
stads/dorpsgezicht archeologische site archeologische site archeologische site landschap monument monument monument monument stads/dorpsgezicht monument stads/dorpsgezicht
3/06/1986 16/12/2014 9/02/2015 9/02/2015 22/10/1975 10/02/2000 23/11/1998 1/07/1981 28/08/1979 21/08/1979 1/08/1980 1/08/1980
2 van 4
Herevaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde. id 9350 9406
gemeente Herzele Zottegem
10025
Gent
10026 10130 10173 10378
10396 10417 10420 10443 10448 10457 10462 10891 10945 10965 10974 11004 11029 11040 11614 11648 11695 11772 12019
Gent Riemst Bekkevoort WortegemPetegem WortegemPetegem Maldegem Geraardsbergen Gent Zonhoven Brugge Brugge Spiere-Helkijn Zottegem Zottegem Evergem Maldegem Oudenaarde Zwalm Wichelen Damme Koksijde De Panne Kortemark Brugge
12394 12397 12650 12731 12771 13054 13247 13466 13505 13809 13817 14863 14913 14916 15052 15054 15058 15059 15060 15069 15075 15089 15090
Heuvelland Heuvelland Knokke-Heist Meulebeke Kortrijk Oostende Kortemark Poperinge Veurne Bilzen Zoutleeuw Gent Diest Damme Wichelen Sint-Truiden Kortrijk Aalter Gooik Leuven Brugge Geraardsbergen Geraardsbergen
21037 21039 21066 21071 21072 21130 21134 21174 21177 21184 97647 97648 97649 97650 97651 97652
Limburg Geetbets Spiere-Helkijn Herk-de-Stad Pelt Riemst Moerbeke Leuven Gent Brugge Heuvelland Heuvelland Heuvelland Heuvelland Heuvelland Ieper
10382
Bijlage 1: Lijst van onderzochte aanduidingsobjecten
naam Parochiekerk Sint-Mauritius met motte en omgeving Domein Egmontkasteel: bovengrondse en ondergrondse overblijfselen Kasteeldomein Vilain: kasteel, toegangsbrug en toegangspoort Kasteeldomein Vilain: park, omwalling en omgeving Bandkeramische nederzetting aan de Toekomststraat Middenneolithische site Hermansheuvel Kasteeldomein de Ghellinck
wettelijk kader Monumentendecreet Monumentendecreet
statuut stads/dorpsgezicht monument
beschermingsdatum 1/07/1981 12/01/1987
Monumentendecreet
monument
18/07/1980
Monumentendecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Monumentendecreet
stads/dorpsgezicht archeologische site archeologische site monument
18/07/1980 3/03/2015 2/03/2015 10/06/1999
Kasteeldomein de Ghellinck: voorhof met brug
Monumentendecreet
monument
10/06/1999
Kasteel en dorpskern van Middelburg Kasteelsite van Schendelbeke Site van het Prinsenhof Kolverenschans Chartreuse Circulaire structuur Ver-Assebroek Hoge Hof Romeins kamp en vicus Romeinse villa Steenbeke Motte De Hoge Wal Castellum van Maldegem-Vake Portus en Sint-Salvatorsabdij Kasteeldomein van Roborst: motte Motte Meirbos en galgenveld Site Ten Doele Archeologische site Abdij Onze-Lieve-Vrouw-ter-Duinen Westhoekduinen Mottekasteel De Hogen Andjoen Kapittelkerk Sint-Donaas en klooster: ondergrondse resten Galooie motte Galooie motte met omgeving Site Oud Fort Isabella en omgeving Kasteeldomein Ter Borcht Toren, muur en archeologische site Batterij Saltzwedel-neu Barisdamhoeve: omwalde motte met boerenwoning Verdwenen kasteel van Reningelst Circulaire burcht Abdijsite van Munsterbilzen Spaanse citadel van Zoutleeuw Bourgoyen-Ossemeersen Schans van Kelbergen Krinkeldijk met dijkbegroeiing Prehistorische site Bergenmeersen Benedictijnenabdij Sint-Trudo Woning De Croone Romeins castellum op het Loveld Romeinse vicus van Kester Domein Puthof Markt en Burg met omgeving Priorij Hunnegem Priorij Hunnegem: kloostervleugels met pandhof, zusterkoor en speelplaats Stadswoning Limburg Burcht van Rummen Middenneolithische site De Hel Site Donk - Oud Kerkhof Celtic field complex Kolisbos Hoogtenederzetting plateau van Caestert Ruïne hof van Coudenborn Hoogtenederzetting op de Kesselberg Nijverheidsschool en lagere school uit 1857-1912 Groene Rei met omgeving Mijnkraters bij hoeve Hollandse Schuur Mijnkraters Eerste Wereldoorlog Kruisstraat Mijnkrater Maedelstede Mijnkraters Peckham Mijnkraters bij Petit Bois Mijnkrater Caterpillar
Archeologiedecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Wet 1931 Monumentendecreet Wet 1931 Wet 1931 Monumentendecreet
archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site monument monument monument monument monument monument monument landschap monument landschap landschap monument
21/06/2005 6/11/2012 9/02/2015 28/05/2013 20/04/2005 19/03/2012 16/03/2012 8/03/1993 8/03/1993 30/03/1994 22/06/1994 8/03/1995 19/11/1996 4/02/1999 30/03/1987 23/12/1986 31/12/1940 6/07/1957 2/03/1990
Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Monumentendecreet Archeologiedecreet Archeologiedecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet
monument stads/dorpsgezicht monument stads/dorpsgezicht monument monument monument monument monument archeologische site archeologische site landschap archeologische site monument archeologische site archeologische site monument archeologische site archeologische site monument stads/dorpsgezicht stads/dorpsgezicht monument
13/04/1981 13/04/1981 15/10/2003 15/04/2004 23/02/2001 26/03/2010 13/11/2002 29/05/1997 9/06/1995 18/01/2016 18/01/2016 13/09/2016 15/12/2016 15/12/2016 14/02/2017 16/02/2017 22/02/2017 7/03/2017 9/03/2017 21/03/2017 15/03/2017 19/04/2017 19/04/2017
Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet
monument landschap archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site monument archeologische site monument stads/dorpsgezicht monument monument monument monument monument monument
23/05/2017 6/06/2017 28/06/2017 7/07/2017 7/07/2017 8/03/2017 23/12/2016 28/06/2017 7/07/2017 16/06/2017 7/02/2018 7/02/2018 7/02/2018 7/02/2018 7/02/2018 12/06/2017
3 van 4
Herevaluatie van beschermingsbesluiten met een archeologische waarde. id 97653 97654 97655 97672 113329 113330 113390 113391 113538 113571 127159 127720
gemeente Ieper Ieper Ieper Bornem Mol Beringen Heuvelland As Ieper Dilsen-Stokkem Bocholt Ninove
Bijlage 1: Lijst van onderzochte aanduidingsobjecten
naam Mijnkraters Palingbeek Mijnkraters Sanctuary Wood Mijnkraters Sint-Elooi Pastoor Huveneersheuvel Grafheuvelcomplex te Postel Schans van Korspel Hoogtenederzetting op de Kemmelberg Schans van Niel-bij-As Eerste Wereldoorlog-slagveld van Bellewaarde Ridge Romeinse vicus op plateau De Kommel Urnengrafveld van de Dorperheide Middeleeuwse burcht
wettelijk kader Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet Onroerenderfgoeddecreet
statuut monument monument monument archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site archeologische site
beschermingsdatum 7/02/2018 12/06/2017 7/02/2018 17/04/2018 17/07/2018 17/07/2018 18/09/2019 18/09/2018 13/05/2019 12/06/2019 28/10/2020 22/09/2021
4 van 4