Issuu

Onderzoeksrapport Erfgoed waarderen. Hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen deel 1

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Erfgoed waarderen. Hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 207 AUTEURS Hilde Verboven DANKWOORD Met bijzondere dank aan Julien Cannaerts voor zijn feedback, zijn bereidheid informatie te delen en zijn toestemming om de door hem gemaakte voorstellingen van de grondplannen van forten te mogen gebruiken JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Fort van Steendorp De binnenkoer van het in 1914 opgeblazen centraal reduit Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Hilde Verboven agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/354 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 87

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

Figuur 1 Fort II (Wommelgem), bouwperiode 1860-1865, fort van het type ‘bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit’, ook bekend als Brialmontforten: binnenplaats van het centraal reduit. Meer informatie over die beeld in de onroerenderfgoedbeeldbank: https://beeldbank.onroerenderfgoed.be/images/382863.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 3 van 90

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

ERFGOED WAARDEREN HOE DOE JE DAT? Fortengordels rond Antwerpen

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

INHOUD DEEL 1: ERGOED WAARDEREN. HOE DOE JE DAT? VOORWOORD ............................................................................................................................. 7 1

WAAROM WAARDEREN? ........................................................................................... 11

1.1

ERFGOEDWAARDE TOEKENNEN OF DE PRAKTIJK VAN HET WAARDEREN ............................ 11

1.2

DE PRAKTIJK VAN HET SELECTEREN ....................................................................................... 11

1.3

EEN SET AAN ERFGOEDWAARDEN EN SELECTIECRITERIA ..................................................... 12

2 EEN WAARDERINGSKADER VOOR DE FORTENGORDELS VAN ANTWERPEN ONTWERPEN ............................................................................................................................. 15 2.1

STAP 1: VERKEN HET THEMA ................................................................................................. 15

2.1.1

THEMATISCHE AFBAKENING: FORTIFICATIES..................................................................................................... 15

2.1.2

CHRONOLOGISCHE AFBAKENING: 19DE EEUW -EERSTE HELFT 20STE EEUW ........................................................... 15

2.1.3

AFGEBAKENDE REGIO: ANTWERPEN EN OMGEVING .......................................................................................... 16

2.1.4

VESTING ANTWERPEN OP KAART................................................................................................................... 17

2.2

STAP 2: WERK HET THEMA INHOUDELIJK UIT ....................................................................... 21

2.2.1

ONTWIKKELING VAN DE FORTENGORDELS ....................................................................................................... 21

2.2.2

ONTSTAAN: EEN NIEUW DEFENSIECONCEPT, HET NATIONAAL REDUIT ................................................................... 21

2.2.3

EEN EERSTE HALFSLACHTIGE POGING. HET VERSCHANST KAMP (1851-1854) ...................................................... 23

2.2.4

BINNENSTE FORTENGORDEL (1859-1914) .................................................................................................... 23

2.2.5

BUITENSTE FORTENGORDEL (1878-1914) ..................................................................................................... 26

2.2.6

ENKELE BELANGRIJKE ONTWIKKELINGEN BINNEN DE VESTING ANTWERPEN ............................................................ 27

2.2.7

EINDE VAN DE VESTING ANTWERPEN (1947) .................................................................................................. 27

2.3

STAP 3: ONTWERP JE EIGEN WAARDERINGSKADER .............................................................. 29

3 ERFGOEDWAARDEN EN CRITERIA TOEGEPAST OP DE FORTIFICATIES VAN DE VESTING ANTWERPEN .............................................................................................................. 32 3.1

HISTORISCHE WAARDE .......................................................................................................... 32

3.2

ARCHITECTURALE WAARDE ................................................................................................... 37

3.3

TECHNISCHE WAARDE ........................................................................................................... 41

3.4

RUIMTELIJK-STRUCTURERENDE WAARDE ............................................................................. 43

3.5

CULTURELE WAARDE ............................................................................................................. 47

3.6

WETENSCHAPPELIJKE WAARDE ............................................................................................. 49

3.7

ARCHEOLOGISCHE WAARDE .................................................................................................. 50

WAT IS BEWAARD EN BESCHERMD? .......................................................................... 53

4.1

OVERZICHT VAN DE BEWAARDE ONDERDELEN VAN DE VESTING ANTWERPEN .................. 53

4.2

OVERZICHT VAN DE GESLOOPTE ONDERDELEN VAN DE VESTING ANTWERPEN .................. 54

4.3

BESCHERMDE RELICTEN VAN DE VESTING ANTWERPEN: EEN REPRESENTATIEF PAKKET .... 54

4.3.1

EVALUATIE VAN HET PAKKET BESCHERMINGEN ................................................................................................. 57

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 5 van 90

4.3.2

ANDERE BESCHERMINGSSTATUTEN (NATUUR) .................................................................................................. 59

GERAADPLEEGDE WERKEN ........................................................................................ 61

5.1

ARCHIEF EN KAARTEN ............................................................................................................ 61

5.2

LUCHTFOTO’S ......................................................................................................................... 61

5.3

GIS-DATALAGEN ..................................................................................................................... 62

5.4

BIBLIOGRAFIE ......................................................................................................................... 62

BIJLAGEN .................................................................................................................... 67

6.1

TYPE GRONDPLANNEN - REFERENTIEKADER ........................................................................ 67

6.2

HISTORISCHE GELAAGDHEID - REFERENTIEKADER ................................................................ 73

6.2.1

DE EVOLUTIE VAN OPEN NAAR BESCHUTTE OPSTELLING VAN DE ARTILLERIE ............................................................ 73

6.2.2

GEBRUIK VAN VERSTERKTE BOUWMATERIALEN................................................................................................. 78

6.2.3

OMVORMING VAN FORTEN EN SCHANSEN NAAR INFANTERIESTEUNPUNTEN ........................................................... 79

6.3

GEVELARCHITECTUUR – REFERENTIEKADER .......................................................................... 81

6.3.1

NEO-STIJLEN ............................................................................................................................................. 81

6.3.2

NAAR EEN MEER UITGEPUURDE GEVELARCHITECTUUR (1878-1893) ................................................................... 82

6.3.3

GEVELARCHITECTUUR VAN DE BETONNEN PANTSERFORTEN (VANAF 1893) ........................................................... 83

6.3.4

INTERESSANTE METSELVERBANDEN ................................................................................................................ 84

6.4

MICRORELIËF OP DE FORTEN – REFERENTIEKADER............................................................... 85

DEEL 2: WAARDERINGSKADER

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

VOORWOORD Dit onderzoeksrapport past in de opdracht van het agentschap Onroerend Erfgoed om erfgoed te waarderen. Door uit te leggen wat we interessant of belangrijk vinden aan een landschap, een archeologische site of bouwkundig erfgoed ontwikkelen we een taal die het gesprek over wat erfgoed is, helpt objectiveren. In een mondige samenleving motiveert een overheidsinstelling vanzelfsprekend in alle transparantie haar beslissingen. In dat plaatje past de erfgoedwaardering. Ze vormt de basis voor de samenstelling van de erfgoedinventaris, van het pakket beschermd erfgoed en voor de erfgoedzorg. Waardering van erfgoed biedt dus de motivatie voor: 1° inventarisatie: De ideale inventaris is een weerspiegeling van wat een gemeenschap als erfgoed beschouwt. Omdat waardering onderhevig is aan veranderingen, is een inventaris ook voortdurend in beweging. 2° bescherming: beschermd erfgoed is een selectie uit het geïnventariseerde erfgoed, dat zich omwille van zijn kwaliteiten onderscheidt van de andere erfgoederen. Voor een bescherming zijn de toegepaste criteria ‘straffer’ dan die voor opname in de inventaris. Precies omdat een bescherming rechtsgevolgen heeft, moet de overheid een beslissing tot bescherming ook duidelijk motiveren. 3° erfgoedzorg: door de erfgoedwaarden expliciet te benoemen verduidelijkt de waardebepaler welke kenmerken en kwaliteiten zeker behouden moeten blijven en waar er ruimte voor ontwikkeling of vernieuwing is. De auteur werkt in dit onderzoeksrapport de erfgoedwaardering uit voor één specifiek thema: de fortengordels van de vesting Antwerpen, die tussen 1850 en 1947 een bepalende rol in de defensie van ons land heeft gespeeld. Hilde Verboven gebruikt hiervoor de erfgoedwaarden en selectiecriteria, zoals bepaald in het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 en de inventarismethodologie van 17 juli 2015. Omdat erfgoedwaarden voor alle types erfgoed bruikbaar moeten zijn, zijn ze breed en open gedefinieerd. Het komt er dus op aan om die definitie te vertalen naar het type erfgoed dat wordt bestudeerd, in dit geval de fortengordels. Het opstellen van een waarderingskader is een zoektocht waarbij de combinatie van erfgoedwaarden en selectiecriteria richting geeft. Een waarde is aanwezig of niet. Belangrijk is evenwel ook de mate waarin en daar helpen de selectiecriteria bij. Zij drukken een zekere intensiteit bij een waarde uit. Iets is in grote of beperkte mate aanwezig, iets is zeldzaam of het komt juist veel voor, iets is gaaf of verstoord, iets vormt een samenhangend geheel of net niet, de context kan een waarde versterken of net niet. Bijzonder aan deze oefening is het uitdrukkelijk verband dat de auteur in dit rapport aanbrengt tussen erfgoedwaarden en selectiecriteria. Dat is overzichtelijk gevisualiseerd in de matrix, die omwille van het A3 formaat als bijlage bij dit rapport verschijnt. Daarin vindt u als lezer de relatie tussen de erfgoedwaarden en de selectiecriteria. Met deze wijze waarop de auteur een waarderingskader voor de fortengordels rond Antwerpen ontwerpt, hopen we ook inspiratie te bieden voor andere thematische waarderingsprojecten. Ik wens Hilde hiervoor uitdrukkelijk te danken en te feliciteren.

Dr. Marc De Bie Directeur Onderzoek Landschap

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 7 van 90

Figuur 2: Buitenste vestinggracht van het fort Sint-Marie bij Kallo (Beveren). Fort Sint-Marie is het oudst bewaard gebleven fort van de vesting Antwerpen. Tussen 1855-58 werd het gebouwd volgens het type van het gebastioneerde stelsel, nadien gemoderniseerd tussen 1879 en 1882. Foto Hilde Verboven 2019. Meer info https://id.erfgoed.net/afbeeldingen/390825

Figuur 3: Vestingracht en toegangsgebouw (traditorebatterij) van het fort van Liezele, aangelegd in de periode 1906-1914 toen de buitenste fortengordel van de vesting Antwerpen werd vervolledigd. Foto Koen Himpe 2015. Info beeldbank https://id.erfgoed.net/afbeeldingen/229029

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

DANKWOORD Een welgemeende ‘bedankt!’ aan Julien Cannaerts, een man met jaren studie over de fortenbouw op de teller, tonnen ervaring en inzicht. Zonder zijn constructieve feedback, zijn bereidheid om informatie te delen en zijn toestemming om de door hem gemaakte voorstellingen van de grondplannen van forten te mogen gebruiken, zou dit rapport onvolledig zijn. Julien, ik ben je heel dankbaar voor de grondigheid en het geduld waarmee je de tekst kritisch tegen het licht hield. Uw opmerkingen waren terecht. Waar ik maar kon, ging ik erop in. Uw feedback leidde dus tot heel wat aanpassingen. Ik heb er echt veel aan gehad. Ook aan alle bijkomende info. Een mens weet nooit genoeg en heeft nooit alles gelezen. Hilde

Figuur 4: Fort van Duffel uit 1886-1891 in de buitenste fortengordel van de vesting Antwerpen: met de vestinggracht op de voorgrond, de toegangsbrug en de betonnen kazematten die het toegangsgebouw flankeren. Foto Kris Vande Vorst 2016. https://portfolio.onroerenderfgoed.be/project/duffel-spoorwegfort

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 9 van 90

Figuur 5: Fort van Duffel: gang door het fort, de muren zijn in baksteen en het gewelf in beton. Foto Kris Vandevorst 2016.

Figuur 6: Betonnen holtraversen op het hoofdfront van het fort van Duffel. Foto Kris Van de Vorst 2016.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

1 WAAROM WAARDEREN? “Om te motiveren waarom iets erfgoed kan zijn” Ik herinner het me nog levendig. We zaten op café, mijn gesprekspartner bladerend in de krant en met een half oor luisterend naar het verhaal dat ik afstak over mijn job als erfgoedonderzoeker. Dat ik gepassioneerd met erfgoed bezig was en dat ik die dag toevallig een set bunkers langs het Albertkanaal had bekeken. Vol ongeloof keek hij mij aan. Bunkers? Erfgoed? Die woorden in één en dezelfde zin? Dat bestaat niet, want erfgoed is toch iets moois, monumentaals, verhevens, iets zoals pakweg het Gravensteen in Gent. Erfgoed associeerde hij met iets uitzonderlijks uit een ver verleden dat een gevoel van nostalgie en zintuiglijke schoonheid opriep. Een in zijn ogen lelijke, banale betonnen constructie uit het nabije verleden paste niet in dat plaatje. Daarop ontspon zich een gesprek over het verleden, materiële getuigen van onze collectieve geschiedenis, de schijnbare banaliteit van sommige objecten, over de introductie van beton als bouwmateriaal en dat dingen doorgaans een ontluizingsperiode door moeten, vooraleer we er met interesse kunnen naar kijken. Ik laat in het midden of ik hem kon overtuigen, maar het gesprek eindigde met “het is maar hoe je het bekijkt”. Het perspectief hoe je naar de dingen kijkt, bepaalt in grote mate wat je ziet, wat je niet opmerkt en of je iets apprecieert. Het subjectieve staat dan centraal. Maar zodra je in gesprek gaat, komen objectiveerbare argumenten boven drijven en ontwikkel je een taal die wederzijds begrip toelaat. Bij het waarderen gaan we precies op zoek naar die taal en proberen we uit te leggen waarom iets voor ons waarde heeft. Op deze manier leggen we uit waarom we iets als erfgoed beschouwen en wat we er interessant aan vinden.

1.1 ERFGOEDWAARDE TOEKENNEN OF DE PRAKTIJK VAN HET WAARDEREN Iets wordt pas erfgoed als we het als dusdanig erkennen en er waarde aan toekennen. Intrinsieke waarde heeft het erfgoed op zich niet, omdat het geen vaststaande, objectief meetbare waarde heeft (Rijksdienst voor het Culturele Erfgoed 2013). Het is de mens die het betekenis geeft. Maar we kunnen wel uitleggen waarom en welke betekenis iets voor ons heeft. Door dat expliciet te maken, kunnen we erfgoed herkennen en erkennen. In een mondige samenleving is motiveren belangrijk. Mensen mogen van een overheidsinstelling verwachten waarom zij een beslissing neemt. Uitleggen waarom Onroerend Erfgoed een item in de erfgoedinventaris opneemt of waarom ze het gaat beschermen, daarvoor dient een waardering. In de praktijk gaat erfgoed vaak gepaard met het uitdoven van praktijken of met functieverlies. Een voorbeeld: landbouwgronden op een natuurlijke manier ‘verbeteren’ door ze met kalk- en mineraalrijk water te bevloeien was een praktijk die in de 19de eeuw in de Kempen vaak op zure of weinig vruchtbare gronden werd toegepast. Sinds de introductie van kunstmest worden dergelijke vloeiweidesystemen, die heel veel arbeid vergden, niet meer toegepast. Maar je vindt er wel nog de sporen in het landschap van terug. Hetzelfde geldt voor bijvoorbeeld een bepaalde stijl van bouwen of voor sporen van ons militaire verleden (loopgraven, mijnkraters, forten, schansen). Zo ontstaan groepen of categorieën van erfgoed, die omdat ze deel uitmaken van ons verleden als mens of als samenleving, toch betekenis krijgen, ook al worden ze niet meer gebruikt. Van praktisch nut of financiële waarde verschuift de betekenis naar erfgoedwaarde.

1.2 DE PRAKTIJK VAN HET SELECTEREN Meestal is het niet wenselijk of niet mogelijk om aan alles erfgoedwaarde toe te kennen. Heb je te maken met een categorie die een veelheid van items vertegenwoordigt, dan is er behoefte aan selectie. Neem nu bijvoorbeeld bunkers. Van deze categorie zijn er in de loop van de 20ste eeuw duizenden gebouwd. Er zijn er ook al vele verdwenen, onder impuls van afbraakcampagnes of ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 11 van 90

gewoon, omdat ze in de weg stonden. Verschillen in bewaringstoestand, de kwaliteit van een ensemble, het bouwtype, de landschappelijke inplanting, de gebruikte materialen, enzovoorts kunnen redenen zijn om het ene exemplaar wel op te nemen en het andere niet. Criteria helpen in een categorie of een collectie onderscheid te maken tussen de elementen die deel uitmaken van die verzameling. Het zijn als het ware de volumeknoppen van een radio. Iets is in grote of beperkte mate aanwezig, iets is zeldzaam of het komt juist veel voor, iets is gaaf of verstoord, iets vormt een samenhangend geheel of net niet, de context kan een waarde versterken of net niet. Criteria als zeldzaamheid, representativiteit, herkenbaarheid, ensemble en context vormen de onderscheidende waarden of de discriminerende factoren, zo men wil. Ze plaatsen een schaal bij een waarde. Selectiecriteria staan dus niet op zichzelf, maar versterken of verzwakken een waarde. Zet je de criteria in relatie tot de waarden, dan is het resultaat een matrix. Bij elke categorie en bij elk exemplaar gelden andere waarden of verschillen de kenmerken, wat het resultaat van de waardering beïnvloedt. Wat neem je in overweging, waarop moet je letten als je een erfgoeditem waardeert, waar ligt de grens tussen wel of niet opnemen…? Dit uitleggen: daarvoor dient een erfgoedwaardering.

1.3 EEN SET AAN ERFGOEDWAARDEN EN SELECTIECRITERIA Sinds het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 bestaan er dertien erfgoedwaarden en vijf selectiecriteria. De erfgoedwaarden zijn: historische waarde, archeologische waarde, ruimtelijkstructurerende waarde, esthetische waarde, artistieke waarde, architecturale waarde, stedenbouwkundige waarde, technische waarde, industrieel-archeologische waarde, sociale waarde, culturele waarde, volkskundige waarde, wetenschappelijke waarde. De selectiecriteria zijn: zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, contextwaarde en ensemblewaarde. Voor de definiëring en de toepassing van deze waarden en criteria verwijzen we naar hoofdstuk 3 in dit rapport. In vergelijking met vroegere sets aan erfgoedwaarden en selectiecriteria zijn dat er beduidend meer en daar zijn meerdere verklaringen voor: 1° de nieuwe geïntegreerde manier van waarderen voor verschillende types erfgoederen, zoals monumenten, landschappen en archeologie. Voorheen hanteerde elk van deze disciplines verschillende waardenkaders. Het samenvoegen en stroomlijnen van al deze waarden leidde tot een set van dertien erfgoedwaarden. 2° Voorheen samengestelde waarden werden opgesplitst, waardoor de betekenis soms veranderde. Zo werd bijvoorbeeld de sociaal-culturele waarde opgesplitst tot een sociale waarde en een culturele waarde. 3° Aan erfgoedwaarden voegde de wetgever een set van selectiecriteria toe. Waardering is veranderlijk doorheen de tijd. De toename aan erfgoedwaarden weerspiegelt de toenemende complexiteit, de behoefte aan differentiatie en de verruiming van het begrip erfgoed. Zo deed bijvoorbeeld de aandacht voor industriële archeologie de behoefte aan een industrieelarcheologische waarde ontstaan. Rekening houdend met de erfgoedpraktijk wordt waardering van erfgoed gebruikt als motivatie voor: 1° inventarisatie: De ideale inventaris is een weerspiegeling van wat een gemeenschap als erfgoed beschouwt. Omdat waardering onderhevig is aan veranderingen, is een inventaris ook voortdurend in beweging. 2° bescherming: beschermd erfgoed is een selectie uit het geïnventariseerde erfgoed, dat zich omwille van zijn kwaliteiten onderscheidt van de andere erfgoederen. Voor een bescherming zijn de toegepaste criteria ‘straffer’ dan die voor opname in de inventaris. Precies omdat een bescherming rechtsgevolgen heeft, moet de beslissing tot bescherming ook duidelijk gemotiveerd worden. Beschermingen hebben tot doel om het behoud van de kwaliteiten van het erfgoed voor de lange termijn te borgen. Het belang dat een samenleving hecht aan het behoud van materiële getuigen van haar verleden weerspiegelt zich in de ‘voorraad’ aan beschermd erfgoed. Om dezelfde reden als het geïnventariseerde erfgoed is het staal beschermd erfgoed een dynamische selectie. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

3° erfgoedzorg: door de erfgoedwaarden expliciet te benoemen verduidelijkt de waardebepaler welke kwaliteiten zeker behouden moeten worden en waar er ruimte voor ontwikkeling of vernieuwing is.

Figuur 7 Fort van Lier, holtraverse boven de reserve-ingang. Foto Hilde Verboven 2018.

Figuur 8 Fort VIII (Hoboken): linker halve caponnière. Foto Hilde Verboven 2019.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 13 van 90

Figuur 9: Fort VI (bouwperiode 1860-1865), een bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit, zicht op de droge gracht rond het centrale reduit. Foto Hilde Verboven 2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

2 EEN WAARDERINGSKADER VOOR DE FORTENGORDELS VAN ANTWERPEN ONTWERPEN 2.1 STAP 1: VERKEN HET THEMA De studie van fortificaties of de behoefte van de mens om zich tegen aanvallen van buiten af te verdedigen, heeft een breed toepassingsveld, omdat verdedigingsconstructies heel diverse vormen kunnen aannemen, op de meest uiteenlopende plaatsen kunnen voorkomen én van alle tijden zijn. Het kan bijvoorbeeld gaan om hoogtenederzettingen, wallen, grachten, versterkte kastelen, stadsomwallingen, muren, donjons, bunkers, linies, boerenschansen, redoutes, Vauban fortificaties, antitankgrachten, atoomschuilplaatsen. Om welke verdedigingsstructuur het ook gaat, bepaalde aspecten komen telkens terug, alleen de combinaties verschillen: - Wat/welke ruimte ze verdedigden? (kleine gemeenschappen, landen) - Waar? Welke locaties en spreidingspatronen: verspreid in de ruimte of langs grenzen (punten, kringstellingen, linies) - Waarmee? Welke verdedigingsmiddelen (infanterie – artillerie – marine -luchtvaart) - Hoe? Welke materialen en technieken, gebruik makend van natuurlijke barrières of kunstmatige constructies (houten palissades, aarden wallen, stadsmuren, bakstenen forten, loopgraven, betonnen bunkers, grachten, rivieren, overstromingsgebieden, natuurlijke hoogtes, kunstmatige hoogtes) - Wanneer? In welke tijdsperiode en met welk tijdsperspectief (permanent of tijdelijk, vast of mobiel) Kortom, waar begint en waar stopt het thema? Een goede vergelijking – tevens de basis van een gedegen selectie- is gebaat met een heldere en eenduidige afbakening. Deze criterianota behandelt enkel de Belgische fortificaties, gebouwd in de 19de eeuw-eerste helft 20ste eeuw in de regio Antwerpen.

2.1.1 Thematische afbakening: fortificaties

De fortengordels rond Antwerpen zijn opgebouwd uit verschillende elementen. Het meest voor de hand liggend zijn de forten en schansen uit de binnenste en buitenste fortengordel, de Scheldeverdediging, maar ook de omwallingen, overstromingsgebieden en de antitankgracht maken er deel van uit. Al deze elementen samen droegen bij tot de versterkte vesting Antwerpen. De bunkerlinies die tijdens de Eerste Wereldoorlog en het interbellum met de vesting Antwerpen verweven geraakten, blijven hier buiten beschouwing. Ze worden behandeld in een andere criterianota 1.

2.1.2 Chronologische afbakening: 19de eeuw -eerste helft 20ste eeuw

De bouw van forten is typisch voor de 19de eeuw, maar het fenomeen op zich was niet nieuw. Forten berusten op een oud verdedigingsconcept, waarbij forten en vroeger ook stadswallen op strategische plaatsen bij steden of rivieren werden opgetrokken om de opmars van een vijandelijk leger tegen te houden of te vertragen. Forten zijn van alle tijden. In deze nota gaat het enkel om forten uit de Belgische periode, dus geen forten uit bijvoorbeeld de Spaans-Staatse linies, redoutes, schansen, fortificaties in vroegere grensgebieden na het Barrièretractaat of de Wellingtonbarrière. De chronologie hangt nauw samen met het ontstaan van België en dat is logisch omdat forten het DECOODT H. 2018: Bunkers van de Stellung Antwerpen en de Turnhoutkanalstellung (Eerste Wereldoorlog), onuitgegeven criterianota Onroerend Erfgoed, Brussel; DECOODT H. 2017: Bunkers van de ‘Hollandstellung’ (Eerste Wereldoorlog), Onuitgegeven criterianota Onroerend Erfgoed, Brussel.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 15 van 90

product van ’s lands verdediging zijn. Als de grenzen wijzigen, veranderen ook de defensieconcepten en de locaties waar verdedigingsstructuren worden uitgebouwd. Ook van invloed was de snelle en ingrijpende verbetering van de militaire technologie na 1870, die de afstand van de versterking tot het te verdedigen object groter deed worden. Dat vergrootte de behoefte aan één geconcentreerde vesting.

2.1.3 Afgebakende regio: Antwerpen en omgeving

Geografisch focust deze nota op Antwerpen. Deze stad diende van de 19de-eeuw tot de eerste helft 20ste eeuw als nationaal reduit dat een cruciale rol in het defensiebeleid van het land speelde: als bevoorradingsbasis en plek voor het opvangen, reorganiseren en herbevoorraden van terugtrekkende troepen of voor de organisatie van strategische uitvallen. Dat deze stad met een dubbele fortengordel werd omringd, is dus begrijpelijk. Maar het was niet de enige, want in de loop van de 19de eeuw kregen ook Luik en Namen fortengordels rond de stedelijke kernen. Terwijl Antwerpen al vanaf het midden van de 19de eeuw met een ring van verdedigingswerken rond de stad werd uitgerust, begon de uitbouw van kringstellingen rond Luik en Namen in een latere fase. Ze kwamen tussen 1888 en 1892 tot stand (Gils 1997, 130). Ze hadden tot doel om de valleien van Samber en Maas af te stoppen van een inval vanuit Frankrijk of Duitsland. Volgens de dreigingsanalyse van toen ging in de 19de eeuw het gevaar op een buitenlandse aanval vooral uit van Frankrijk en Pruisen, later Duitsland. Dat Frankrijk als gevaarlijk werd beschouwd, doet in het licht van de latere gebeurtenissen misschien vreemd aan. Maar al sinds de 17de eeuw had Frankrijk vaak zijn oog op onze gebieden laten vallen en er stukken van geannexeerd. Ook na de Belgische onafhankelijkheid bleef dat risico op een dreigende annexatie bij Frankrijk bestaan. Naarmate Pruisen zich als een opkomende macht binnen Europa manifesteerde, nam ook het potentiële conflict met andere grootmachten toe. Als het tot een Frans-Pruisisch conflict zou komen, lag België in het midden en was er een reële kans dat het ongewild mee in een oorlog werd getrokken. Het land bevond zich dus op een oost-west-as van waar potentieel de dreiging van twee kanten kwam. Daarom kozen de militaire strategen voor verdedigingspunten die de twee grenzen flankeerden. Dat werden Luik en Namen (Gils 1998, 9). Ook in Frankrijk en Duitsland zijn vele vestingsteden bekend. Ze komen hoofdzakelijk in de grensregio voor. Het zijn de materiële uitdrukkingen van internationale verhoudingen en conflicten binnen Europa. De waardering voor dit type erfgoed is wellicht om historische redenen heel verschillend in de lidstaten. In Duitsland is de belangstelling voor dit type erfgoed beperkt (Reichert e.a. 2011), wellicht ingegeven vanuit een afkeer voor het eigen militaire verleden. Omdat Onroerend Erfgoed als agentschap van de Vlaamse overheid enkel bevoegd is voor de inventarisatie, de bescherming en het beheer van erfgoed in Vlaanderen, beperken wij ons tot het militaire erfgoed rond Antwerpen. Toch is het goed om bij de studie naar de ontwikkeling van de forten onze blik ook op Wallonië en bij uitbreiding naar Frankrijk en Duitsland te richten. Onze buurlanden hebben de uitbouw van fortengordels in België ongetwijfeld beïnvloed. Bij militair erfgoed is de internationale politiek nooit ver weg. Die bepaalde voor een stuk mee welke infrastructuur tot stand kwam en waar die werd ingepland.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

2.1.4 Vesting Antwerpen op kaart

Figuur 10 Historische evolutie van de vesting Antwerpen: uitbreiding volgens bouwperiodes

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 17 van 90

Figuur 11 Relicten van de vesting Antwerpen, anno 2018

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

Figuur 12 Beschermd erfgoed (toestand 2018)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 19 van 90

Figuur 13: Contrescarp van het centraal reduit van het fort van Steendorp, foto H. Verboven 2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

2.2 STAP 2: WERK HET THEMA INHOUDELIJK UIT 2.2.1 Ontwikkeling van de fortengordels Forten, schansen en fragmenten van omwallingen zijn de relicten van de vesting Antwerpen uit de periode 1850-1947. Rond het midden van de 19de eeuw ontstond in België een nieuw idee over hoe het land zijn defensie moest organiseren, namelijk meer geconcentreerd. Voortaan zou de verdediging rond één stevig verdedigd centrum worden opgebouwd. In het land opereerde een mobiel veldleger, dat zich in het centrum kon terugtrekken, als het niet anders kon. Van daaruit bood het verder weerstand. Dat centrum werd Antwerpen. Rond Antwerpen bestaan tot op vandaag twee gordels van forten, schansen en wallen: de binnenste en buitenste fortengordel. Ze liggen verspreid over 23 gemeenten. 56 onderdelen van de vesting Antwerpen zijn bewaard gebleven, vooral forten en schansen.

2.2.2 Ontstaan: een nieuw defensieconcept, het nationaal reduit Rond 1850 kwam in België het idee van een nationaal reduit op. Een reduit was een verschansing, die gedurende een tijd een aanval kon doorstaan. Een nationaal reduit vervulde deze rol voor het hele land. In dit laatste bolwerk moesten het leger, de koning en de regering stand houden tegen een eventuele agressor tot ze hulp zouden krijgen vanuit het buitenland. Want van bij zijn ontstaan had België de garantie gekregen dat Europese grootmachten het land bijstonden als het werd aangevallen. In ruil daarvoor moest België neutraal zijn. Het land moest zich wel kunnen verdedigen in afwachting van buitenlandse hulp. Nieuw aan het idee van een nationaal reduit was de concentratie van middelen. Voorheen lagen die verspreid. België had een militaire situatie geërfd die uit verspreid liggende vestingsteden langs de Franse grens en langs de Maas en de Schelde bestond, de zogenaamde Wellingtonbarrière. Het leger moest al deze vestingen bemannen en dus werd de militaire kracht over het hele land versnipperd. Aanvankelijk lag België niet echt wakker van zijn defensiebeleid. De hele zaak geraakte in een stroomversnelling toen het politiek geagiteerde Frankrijk in 1851 tot de aanhechting van België bij Frankrijk opriep. Dat riep nare herinneringen op aan de Franse expansie van enkele decennia eerder. België moest werk maken van een meer doorgedreven defensie. Antwerpen kreeg de rol van nationaal reduit toebedeeld. Niet alleen waren er de havenbelangen, Antwerpen vormde ook de toegangspoort voor de komst van buitenlandse troepen over zee. De stad moest dus versneld tot een militaire vesting worden uitgebouwd. Van daaruit zouden de militaire operaties worden geleid in afwachting van de komst van buitenlandse steuntroepen. Daarom ook was de verdediging van deze stad cruciaal in het defensiebeleid van het land.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 21 van 90

Figuur 14: Veranderingen in het defensieconcept van België: ontstaan van het concept ‘nationaal reduit’. Gils baseerde zich voor het uittekenen van de Wellingtonbarrière op de notities van DE RYCKEL 1907.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

2.2.3 Een eerste halfslachtige poging. Het Verschanst Kamp (1851-1854)

De dreigende annexatie van België vanuit Frankrijk was een reden om snel te handelen. Nog voor de kredieten er waren, begonnen de eerste werken aan een verschansing rond Antwerpen. Op zeven locaties buiten de stadsmuren verschenen vierhoekige of vijfhoekige aarden fortjes met een bakstenen reduit. Als tweede verdedigingslinie recupereerde het leger de oude Spaanse omwalling (waarop na afbraak de huidige Amerika-, Britse-, Frankrijk- en Italiëlei werden aangelegd). De zone tussen de omwalling en de fortjes vormde het Verschanst Kamp of de ruimte voor militaire troepenbewegingen. Eigenlijk was niemand tevreden met de realisatie, ook de militairen niet. Het Verschanst Kamp was te krap bemeten. Een vergroting van de ruimte binnen de gordel van de vestingwerken was nodig, zodat de stad binnenin kon groeien. De kwestie stond jarenlang op de agenda van de regering. Pas in 1859 kwam het tot een doorbraak met de aanvaarding van een fortengordel op grotere afstand van de stad.

2.2.4 Binnenste fortengordel (1859-1914)

De nieuwe fortengordel kwam er op ruim 6 km van het stadscentrum. De werken bestonden uit 1° de bouw van een nieuwe omwalling buiten de stad, 2° een kring van forten en 3° inundatiegebieden. De bouw begon in 1859 en was tegen 1882 vervolledigd. Daarna volgden nog aanpassingen tot 1914. 2.2.4.1 Forten rond Antwerpen De kring van forten rond Antwerpen kwam in twee fasen tot stand: de eerste aanzet van een fortengordel in het zuiden en oosten in de periode 1859 – 1865. Daarop volgde een tweede bouwperiode tussen 1870 en 1882. 2.2.4.1.1

Forten ten zuiden en oosten van Antwerpen (1859-1865)

In de periode 1859-1865 werd Antwerpen één grote bouwwerf. Telkens met een tussenafstand van ongeveer 2 km vormden de acht polygonale forten een front van 16 km van het oosten tot in het zuiden van Antwerpen. Forten I tot VIII van de binnenste fortengordel kregen allemaal hetzelfde grondtype mee: een forteiland omgeven door een brede vestinggracht (zie bijlage 6.1). De totale oppervlakte per fort bedroeg ongeveer 33 ha. Het meest kenmerkende aan deze forten waren de hoge wallen op de rand van het forteiland. Daarop stond de artillerie, aanvankelijk zonder enige beschutting. Ook typerend zijn de robuuste bakstenen gebouwen. Naar de normen van toen waren die bomvrij. Het meest opvallende gebouw was het ovale reduit: een twee verdiepingen tellende kazerne, rond een binnenplaats, met bovenop een geschutsplatform. De Krijgsbaan verzekerde de snelle troepenverplaatsingen tussen de forten. De realisatie van dat alles in enkele jaren tijd was een huzarenstukje.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 23 van 90

Figuur 15: Schematische weergave van een fort uit de binnenste fortengordel, bron Van der Hoeven 1865.

2.2.4.1.2 Uitbreiding met forten op linkeroever en ten noorden van Antwerpen (1870-1882) Toch ontstonden al snel nieuwe bekommernissen: 1° over de verdediging van linkeroever, 2° over de niet overstroombare ‘landtong’ rond Merksem langs waar een vijandig veldleger de omwalling dicht kon naderen en 3° over de Scheldeverdediging. Wat de legerleiding wilde, met name een nieuwe uitbreiding, was politiek niet meteen haalbaar. Toch kwamen er op kleinere schaal aanpassingen aan de binnenste fortengordel, gefinancierd met middelen uit de verkoop van militaire terreinen. De afbraak van het Zuidkasteel leverde de middelen voor o.a. de bouw van het fort van Merksem. De linkeroever verdediging werd versterkt met de forten van Kruibeke en Zwijndrecht en de defensieve dijk.

2.2.4.1.3 Uitbreiding met forten voor de Scheldeverdediging Ook langs de Schelde verschenen nieuwe of gemoderniseerde forten. Het eerste was fort Sint-Marie. Op de plaats van het aarden fortje verscheen tussen 1855-1858 een nieuw fort, gebouwd volgens het traditionele gebastioneerde stelsel. Fort Sint Marie zal de in de volgende decennia belangrijke aanvullen krijgen : een pantserbatterij (1877-1879), een openlucht batterij met getrokken mortieren en een onderwater torpedo batterij (1881-1882). Tussen 1870 en 1881 breidde de Scheldeverdediging uit met de pantserforten Sint-Filips en De Perel. Bijzonder aan deze forten was de plaatsing van geschut onder koepels, voor de eerste keer in de geschiedenis van de Belgische fortenbouw. Maar de bouw vorderde traag waardoor de bewapening van fort De Perel zelfs niet werd geplaatst, omdat ze op dat moment al verouderd was. De volgende fase in de uitbreiding van de Scheldeforten was de bouw van de fortjes van Oorderen en Berendrecht (1878-1893). Ook deze forten werden met een geschutkoepel uitgerust.

2.2.4.1.4 Aanpassingen (1870-1912) In de periode 1870-1885 kende de artillerie enkele opvallende ontwikkelingen, zoals de evolutie van glad naar getrokken geschut of de evolutie naar explosieve, met springstof gevulde projectielen. Die gaven aan de artillerie in enkele jaren tijd een groter bereik, meer trefzekerheid en een grotere ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

uitwerking. Er kwamen aanpassingen aan de forten: de walorganisatie werd beter uitgebouwd, betonnen in plaats van de vroeger bakstenen holtraversen zorgden voor een betere beschutting van mens en materieel, gewelven werden versterkt. 2.2.4.1.5 Omvorming naar tweede verdedigingslinie (1906-1914) Vanaf 1906 zou de binnenste fortengordel een nieuwe rol krijgen, die van tweede verdedigingslinie achter de buitenste fortengordel. Forten I tot VII kregen een upgrade: de gevels en gewelven werden met beton versterkt, terwijl op de wallen van forten II-VII pantserkoepels en betonnen flankeringsbatterijen verschenen. Zij boden beschutting aan de voorheen in open opstelling geplaatste batterijen. In de ruimtes tussen de forten voegde men 18 kleine betonnen schansen toe. En tussen fort I en de schans van Oorderen in het noorden planden de militairen de bouw van een veiligheidsomwalling. Deze moderniseringen ten spijt was de defensieve rol van de forten van de binnenste fortengordel binnen enkele decennia uitgespeeld. In 1924 werden ze opgeheven. Wel bleven ze bruikbaar als opslagplaats of verblijf voor de troepen. Dat leidde tot een golf van afbraak en aanbouwen die met de oorspronkelijke versterking niets te maken hadden. 2.2.4.2 Grote Omwalling (1859-1865) In 1859 kreeg Antwerpen een nieuwe omwalling. De afbraak van de eeuwenoude moest ruimte geven aan de snelle groei van de stad. De nieuwe omwalling omsloot een deel van de haven, Berchem en Borgerhout, zodat voortaan ook de bestaande haven en stadsuitbreiding binnen de vesting lagen. De nieuwe stedelijke ruimte bedroeg nu 1630 ha ten opzichte van de 330 ha binnen de oude omwalling, een aanzienlijke terreinwinst. De wal liep over een lengte van 13 km. De omwalling van 1859 bestond uit twee delen. Het noordelijke deel was minder zwaar uitgebouwd omdat die door inundatiegebieden werd voorafgegaan. Het zuidelijke deel kon in geval van oorlog wel rechtstreeks door landtroepen worden benaderd. Daarom was de wal daar versterkt met zeven stevig uitgebouwde lunetten en ravelijnen, grote bomvrije lokalen en kazernes. De aarden wal torende ruim 9,5m boven het maaiveld uit. De hele constructie van borstwering, walgang, gracht had een breedte van om en bij de 230m. Op de zwaarst uitgebouwde plaatsen (lunetten) bereikte die tot 820m. Om in vredestijd de circulatie in en uit de stad niet teveel te hinderen werd de omwalling door monumentale poorten onderbroken. Hoewel de Grote Omwalling al in 1906 was gedeclasseerd duurde het nog tot 1963 vooraleer die volledig werd gesloopt en tot Ring rond Antwerpen omgevormd. 2.2.4.3 Indundaties Ten noorden en noordoosten van Antwerpen was de verdediging opgebouwd rond een inundatiegebied dat aan de omwalling voorafging. In vredestijd stond dit gebied uiteraard droog, maar in geval van oorlogsdreiging kon het doelbewust onder water worden gezet. Een militair sluizensysteem binnen de omwalling regelde het waterpeil van de overstromingen. Eigenlijk maakte het systeem gebruik van de landschapskenmerken in laag gelegen en overstromingsgevoelige gebieden, zeker in de polders ten noorden van Merksem en ten westen van Antwerpen. Verder kwamen ook het Kempisch kanaal en de beekvalleien van de Grote en de Kleine Schijn ten oosten van Antwerpen in aanmerking voor militaire inundaties. De westelijke verdediging op linkeroever werd eveneens gedekt door een overstromingsgebied. Daar konden 840 ha poldergronden tussen de Blokkersdijk en de oudere forten Isabella, het Vlaams Hoofd en fort van Burcht onder water worden gezet. Helemaal in het zuiden lag de inundatie van Hobokenpolder, waarvan het waterpeil door sluizen in het lunet van Hoboken werd geregeld.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 25 van 90

2.2.5 Buitenste fortengordel (1878-1914)

De snelle ontwikkelingen in de artillerie deden de regering besluiten tot de aanleg van een tweede fortengordel, verder van de stad. De buitenste fortengordel kwam in twee fasen tot stand, telkens aangedreven door een internationaal conflict. Hij vormde een geheel van 33 forten en schansen. 2.2.5.1 Eerste generatie forten: hybride constructies (1878-1892) Aan de basis van de eerste fase (1878-1892) lag de Frans-Duitse oorlog. Hoewel ons land buiten dit conflict bleef, bracht het wel het inzicht dat de afstand van de binnenste fortengordel niet groot genoeg was om het schietbereik van de nieuwste artillerie afdoende te dekken. Nieuwe forten moesten minstens 11,5 km van het stadscentrum liggen. De keuze viel op de Rupel-Netelinie, omdat de verdediging daar met inundaties langs de riviervalleien kon worden ondersteund. Daar kwamen de forten van Walem en Lier. Kort daarop volgden de forten van Steendorp, Schoten, Duffel en Kapellen. Zij moesten gevaarlijk geachte toegangen tot de Antwerpse vesting afsluiten of versperren, vandaar de benaming sperforten. Sommige forten van de buitenste fortengordel worden ook hybride forten genoemd, naar het gecombineerd gebruik van baksteen en beton als belangrijkste bouwmaterialen. De verkoop van militaire terreinen financierde de bouw van de eerste forten in de buitenste fortengordel. De constructie van deze fortengordel kwam dus niet in een golf, zoals bij de bouw van de forten I-VIII in de binnenste fortengordel. Daardoor bestaat er een grotere diversiteit in de opbouw en het grondplan van deze forten. 2.2.5.2 Tweede generatie forten: betonnen pantserforten (1906-1914) Een tweede fase in de uitbouw van de buitenste fortengordel volgde vanaf 1906. Onder invloed van de internationale spanningen (Frans-Duits conflict over Marokko in 1905) besloot de Belgische regering in 1906 de buitenste fortengordel inderhaast te vervolledigen en te versterken. Eerst bouwde men twee prototypes (forten van Stabroek en Sint-Katelijne-Waver), daarna gevolgd door een reeks van elf pantserforten en twaalf schansen. Nieuw was het gebruik van beton dat het impact van zwaardere explosieven beter zou moeten weerstaan. Het beton was weliswaar nog niet gewapend, wat bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog een zwakte in de Belgische verdediging bleek. Ook het grondplan van de forten wijzigde danig. In de buitenste gordel hadden de meeste forten geen centraal reduit meer. In de plaats daarvan waren de verblijfsgebouwen en artilleriestanden meer over het forteiland verspreid. Bovendien stond het geschut in een gepantserde ruimte opgesteld, in het geval van de forten van 1906 onder beweegbare stalen koepels. Vandaar dat voor deze forten ook de benaming pantserforten werd gebruikt. Ook nieuw was de bewapening op plaataffuiten (en niet langer op raamaffuiten). 2.2.5.3 Aanpassingen: omvorming naar infanteriesteunpunten (jaren 1930) Na de ontruiming van het Rijnland door de geallieerden in 1930 werd de fortengordel van Antwerpen opnieuw in staat van verdediging gebracht. Nog was de rol van de forten niet uitgespeeld, hoewel ze veel van hun betekenis hadden verloren. Ze werden tot infanteriesteunpunten omgevormd. Op de forteilanden verschenen na 1934 gebetonneerde mitrailleurposten bovenop de schachten van de vroegere geschutkoepels (op sommige forten en schansen ook in bunkers) en de gebouwen kregen gasvrije ruimtes. De genie versterkte ook de bepantsering met gewapend beton; legde loopgraven aan en asfalteerde de bedaking van de gebouwen met een nieuwe laag. De forten werden dus aangepast aan de nieuwe noden. Maar ook de ruimte tussen de forten werd aangepakt. De intervallen tussen de forten werden versterkt met de bouw van nieuwe bunkers (1935-1936). Een nieuw wapen was in opmars, met name de tank. Daarom kwam er een ruim 30km lange antitankgracht van de Schelde ten noorden van Antwerpen tot aan het Albertkanaal als hindernis voor oprukkende tanks. De gracht verbond de forten en schansen van de buitenste fortengordel met elkaar en werd met bunkers versterkt. De werken startten in 1938 en waren na één jaar klaar. Een deel van de boogvormige bunkerlinie uit ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

1917 ten noorden van Antwerpen tot aan het kanaal Dessel-Turnhout-Schoten werd hergebruikt. Vanaf de jaren 1930 zou de defensie van het land hoofdzakelijk op bunkerlinies steunen. Er kwamen enkel nog forten rond Luik : Eben Emael (dat na enkele uren zal vallen), Batice, Aubin-Neufchateau en Tancremont (dat tot na de Belgische overgave op 28 mei 1940 standhield).

2.2.6 Enkele belangrijke ontwikkelingen binnen de vesting Antwerpen

Zolang de vesting Antwerpen een rol in de defensiepolitiek vervulde, paste men de fortengordels aan de gewijzigde militaire omstandigheden aan. De belangrijkste evoluties zijn 1° de evolutie van open naar een beschutte opstelling van de artillerie en 2° de toevoeging van versterkte materialen. 2.2.6.1 De evolutie van een open naar beschutte opstelling van de artillerie Toen de eerste fortengordel rond Antwerpen ontstond, was het nog gebruikelijk om de artillerie open en mobiel op te stellen. Kanonnen en manschappen stonden nauwelijks beschermd boven op de wallen van de forten. Maar nieuwe ontwikkelingen in de artillerie dwongen al snel tot aanpassingen in de fortenbouw. Want het nieuwe type mortieren schoot over de borstwering heen en trof makkelijker dan ooit mens en materieel. Meer slachtoffers dreigden door de introductie van explosieve projectielen met verhoogde scherfwerking. Om meer beschutting te bieden, verschenen vanaf 1870 holtraversen op de wallen: gebouwen met één of meerdere holtes. Ze dienden als schuilplaats tijdens een bombardement. Aan de eerste generatie forten van de binnenste fortengordel (1859-65) werden dergelijke holtraversen toegevoegd aan het oorspronkelijke grondplan. De opstelling van de artillerie veranderde pas grondig, toen de eerste kanonnen onder ijzeren of stalen geschutkoepels werden opgesteld. Voor de eerste keer gebeurde dat vanaf 1885 (fort van Steendorp, fort van Schoten, fort van Duffel, Sint-Filips, De Perel). De toevoeging van pantserkoepels maakte dat de eerste pantserforten in de buitenste fortengordel verschenen. Voortaan zou de artillerie in een vaste opstelling en beschut in koepels staan. Tegen het einde van de 19de eeuw zou de vestingbouw het principe van hoge wallen aan de rand van het forteiland verlaten.

2.2.6.2

Toevoeging van versterkte bouwmaterialen: van baksteen naar beton (kantelmoment rond 1885) De gebouwen in een fort moesten bomvrij zijn. Dikke gewelven en solide muren waren daar de uitdrukking van. Traditioneel bouwde men forten in baksteen. In het laatste kwart van de 19de eeuw vergrootte in sneltreinvaart het impact en de kalibers van de artilleriestukken. Proefnemingen in 1886 toonden aan dat ze bakstenen gewelven konden doorboren. Beton dat veel homogener is dan baksteen, werd noodzakelijk. Eerst kregen bakstenen constructies bovenop de gewelven een betonlaag. Vanaf 1886 verschenen de eerste forten met betonnen gewelven (forten van Duffel, Schoten, Lier en Walem). De betonnen gewelven rustten wel nog op bakstenen muren. Het eerste volledig in beton opgetrokken fort bouwde men pas vanaf het einde van de 19de eeuw: het fort van Kapellen (1893-97), vanaf 1902 gevolgd door de forten van Stabroek en Sint-Katelijne-Waver.

2.2.7 Einde van de vesting Antwerpen (1947)

Tijdens de twee wereldoorlogen speelde de vesting Antwerpen een beperkte rol. In 1914 doorstond de zuidoostelijke sector van de buitenste fortengordel tussen het fort van Breendonk en Broechem van 27 september tot 9 oktober 1914 zware beschietingen. Alle andere forten bleven buiten de gevechtsoperaties. Tijdens de Tweede Wereldoorlog speelden de fortificaties rond Antwerpen zelfs geen enkele rol van betekenis. De Duitse inval begon en eindigde als een Blitzkrieg. Het was een totale overrompeling. Toen het Belgisch leger dreigde te worden ingesloten, verlieten de troepen de forten en trokken ze vanaf 17 mei 1940 richting Leie. Op enkele schermutselingen in de omgeving ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 27 van 90

van het kamp van Brasschaat, het fort van Kapellen, het fort van Stabroek en de schans Drijhoek na, gaf het leger de vesting Antwerpen helemaal op. 1947 is een mijlpaal in de geschiedenis van de buitenste fortengordel, omdat de forten en schansen toen werden gedemilitariseerd. Voor de binnenste fortengordel was dat al in 1924 gebeurd. Fortengordels bleken geen rol van betekenis meer in de verdediging van het land te hebben en dus ontdeed de overheid ze van hun militaire functie. De (meeste) forten bleven wel staatseigendom, maar voortaan zouden ze enkel nog als opslagruimte voor legermateriaal of als militair oefenterrein dienst doen. Later werden ze vaak verkocht aan gemeenten, maar ook aan particulieren.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

2.3 STAP 3: ONTWERP JE EIGEN WAARDERINGSKADER De verzamelde informatie over het onderwerp vormt de springplank naar de opstelling van een waarderingskader, want de informatie heb je nodig om tot een concrete invulling van de erfgoedwaarden voor jouw onderwerp te komen. Omdat erfgoedwaarden voor alle types erfgoed bruikbaar moeten zijn, zijn ze breed en open gedefinieerd. Het komt er dus op aan om die definitie te vertalen naar het type erfgoed dat je zelf bestudeert. En dat lukt het best met onderwerpen waarover al veel kennis bestaat en die dus liefst al zo uitgebreid mogelijk in de wetenschappelijke literatuur bestudeerd zijn. Voor de fortengordels in de vesting Antwerpen is die conditie uitstekend vervuld. Want het is de Simon Stevinstichting en in het bijzonder zijn bezieler Robert Gils die al decennialang militair erfgoed in de kijker zet, door er regelmatig over te publiceren en onderzoek aan te moedigen. Sinds het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 vormen dertien erfgoedwaarden en vijf selectiecriteria de basis voor de waardering van erfgoed (zie rubriek 1.3). In principe kan één erfgoedwaarde al volstaan als motivatie waarom iets erfgoed is. Maar een combinatie van verschillende waarden versterkt de motivering. Bovendien werpt elke erfgoedwaarde een ander licht op het onderwerp, waardoor je er ook anders naar gaat kijken en andere aandachtspunten opmerkt. Kies dus eerst welke erfgoedwaarden van toepassing zouden kunnen zijn. En ga dan op zoek naar de betekenis die je er kunt aan geven. Het opstellen van een waarderingskader is een zoektocht waarbij het onderscheid tussen de erfgoedwaarden en de selectiecriteria richting geeft. Een waarde is aanwezig of niet, maar belangrijk is de mate waarin. Selectiecriteria drukken een zekere intensiteit bij een waarde uit. Selectiecriteria krijgen bij de bepaling van de erfgoedwaarden uitdrukking in bewoordingen als representatief, uniek, authentiek, bijzonder, zeldzaam, gaaf, volledig, herkenbaar, samenhangend, illustratief voor, herinneren aan, getuigen van, … Doel van de selectiecriteria is om de relicten van elkaar te onderscheiden (discriminerende factoren), wat voor het ene tot een hogere waardering en voor het andere tot een lagere waardering kan leiden. Zij drukken dus uit wat het ene relict interessanter of waardevoller maakt, dan het andere. Bij wijze van voorbeeld passen we erfgoedwaarden en selectiecriteria toe op de fortengordels van de vesting Antwerpen. Deze oefening kan ook voor andere erfgoedtypes inspiratie bieden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 29 van 90

Figuur 16 Fort van Merksem (bouwperiode 1870-1882), het fort van de binnenste fortengordel met de best bewaarde vestinggracht. Foto Hilde Verboven 2018.

Figuur 17 Fort van Kessel (bouwperiode 1906-1914), betonnen pantserfort uit de buitenste fortengordel met zijn kenmerkende traditorebatterij. Foto Vincent Debonne 2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

Figuur 18 Fort van Lier (bouwperiode 1878-1893): Belgische bunker van het type “abri élémentaire”, getuigt van de omvorming van het de forten uit de buitenste fortengordel tot infanteriesteunpunten in de jaren 1930. Forten zijn historisch gelaagd omdat ze relicten uit verschillende tijdlagen omvatten.

Figuur 19: Oorlogsschade aan het fort van Kessel (bouwperiode 1906-1914). Foto Hilde Verboven 2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 31 van 90

3 ERFGOEDWAARDEN EN CRITERIA TOEGEPAST OP DE FORTIFICATIES VAN DE VESTING ANTWERPEN Niet alle erfgoedwaarden zijn van toepassing op relicten uit de vesting Antwerpen. Dat is wel het geval voor de historisch waarde, de architecturale waarde, de culturele waarde, de ruimtelijkstructurerende waarde, de technische waarde, de archeologische waarde. Al deze waarden samen motiveren waarom de overgebleven fortificaties in de Vesting Antwerpen als erfgoed worden beschouwd. Een overzicht van de erfgoedwaarden en hun invulling toegepast op de fortificaties van de vesting Antwerpen vindt de lezer in de matrix als bijlage.

3.1 HISTORISCHE WAARDE Het onroerend goed heeft historische waarde als het getuigt van een ontwikkeling, gebeurtenis, figuur, instelling of landgebruik uit het verleden van de mens. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)

De fortificatie uit de vesting Antwerpen getuigt van het militaire verleden van het land in het bijzonder van de periode toen Antwerpen de rol van nationaal reduit in het defensiebeleid van België vervulde (1850-1947). Het nationaal reduit vormde het laatste toevluchtsoord voor de koning en het leger. Vanuit dit goed verdedigde bolwerk organiseerden ze ’s lands defensie in geval van buitenlandse agressie. De verdediging moest dus zo worden opgebouwd dat de vesting in tijden van oorlog standhield. De vesting Antwerpen evolueert en past zich aan de gewijzigde militaire en internationale omstandigheden aan. Ze is niet in één keer tot stand gekomen. Globaal genomen is de vesting uitgebreid van de binnenste fortengordel (vanaf 1855), naar de buitenste fortengordel (vanaf 1878). Tegen 1914 bereikte de vesting zijn maximale uitbreiding. De fortengordels zijn dus telkens verder van de stad gaan liggen. Doel was Antwerpen, het militaire bolwerk voor ’s lands verdediging, aan een bombardement te onttrekken. Omdat de artillerie steeds verder reikte, moest de schutkring rond de stad verder van het centrum worden gelegd. In deze evolutie onderscheiden we zes fasen (zie figuur 5). De binnenste fortengordel: o 1860-1865 (ontstaan) o 1870-1882 (aanpassingen) o 1906-1914 (omvorming naar veiligheidsomwalling) De buitenste fortengordel: o eerste bouwfase (1878-1893) o vervollediging met betonnen pantserforten (1906-1914) o omvorming naar infanteriesteunpunten of antitankbescherming (interbellum) Bij de historische waarde komen aspecten zoals het ontstaan van de vesting, de uitbouw in fases, de evolutie, de historische rol van de vesting tijdens de oorlog aan bod.

3.1.1 Erfgoedwaarden -

Een fortificatie ontleent zijn historische waarde aan de periode waarin het gebouwd is en aan zijn positie als schakel in een groot geheel. Forten die vele aanpassingen hebben ondergaan, getuigen van de opeenvolgende moderniseringen van de vesting Antwerpen in de loop van de tweede helft van de 19de eeuw en de eerste helft van de 20ste eeuw. De fortificatie getuigt van de betrokkenheid van de vesting Antwerpen bij de wereldoorlogen

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

3.1.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble) -

Een fortificatie is representatief voor een fase in de evolutie van de vesting Antwerpen. Forten die weinig aanpassingen hebben gekend na hun initiële bouwfase zijn meer representatief voor die ene fase in het ontstaan van de vesting. Ga op zoek naar tastbare kenmerken die eigen zijn aan een bepaalde periode in de ontwikkeling van de vesting Antwerpen, waardoor je het fort/schans kunt toeschrijven aan die fase in de evolutie van de vesting. Forten die een lange gebruiksperiode overspannen en die vele aanpassingen hebben ondergaan, zijn interessant omdat ze meer dan de andere een grote historische gelaagdheid vertonen. Een relict kan dus illustratief zijn voor meerdere periodes in de uitbouw van de vesting Antwerpen, als het de sporen van meerdere fasen en evoluties in de uitbouw van de vesting Antwerpen draagt. De belangrijkste evoluties zijn: o Van open naar beschutte opstelling van de artillerie (enkel herkenbaar in binnenste fortengordel en de eerste forten van de buitenste fortengordel). Kantelmoment rond 1870-85. Bv. Zichtbaar aan de toevoeging van holtraversen of van pantserkoepels. o Toevoeging van versterkte bouwmaterialen: van baksteen naar beton (kantelmoment rond 1870-85) , van beton naar gewapend beton (kort voor 1914). Bv. Zichtbaar aan de toevoeging van betonlagen op gewelven of de toevoeging van betonnen constructies aan oorspronkelijk bakstenen forten. o Omvorming van forten naar infanteriesteunpunten (enkel herkenbaar in buitenste fortengordel). Kantelmoment in de jaren 1930. Bv. Zichtbaar aan de toevoeging van bunkers aan het forteiland. Zeldzaam zijn de forten uit de vesting Antwerpen die na hun ontstaan geen aanpassingen hebben gekend. Het forteiland, en in bijzonder het reduit in het geval van de binnenste fortengordel, maakt het abstracte idee van het concentrationisme als defensieconcept uit de periode 1850-1947 herkenbaar. De beslotenheid van een fort illustreert hoe in die tijd over defensie werd gedacht, met name concentratie van middelen en mensen op één plek. Een zeer herkenbaar gebouw van de betonnen pantserforten uit de buitenste fortengordel is de traditorebatterij, omdat dit – langs de vestinggracht gelegen- goed zichtbaar is, omdat het de toegang tot de forten vormt en omdat het een uniforme vormgeving heeft gekregen. Herkenbaar is de oorlogsschade aan gebouwen of aanaardingen die aantonen dat het fort of de schans het mikpunt is geweest tijdens de slag om de vesting Antwerpen (28 september-10 oktober 1914) in de Eerste Wereldoorlog. Hun betrokkenheid bij de gevechtsoperaties versterkt hun historische waarde.

3.1.3 Enkele voorbeelden maken het concreet -

Het fort van Haasdonk getuigt van de periode waarin de vesting Antwerpen werd vervolledigd met de buitenste fortengordel tussen 1906-1914. In die periode bereikte de vesting Antwerpen haar maximale uitbreiding. Kenmerkend voor pantserforten uit die periode is dat ze volledig in ongewapend beton zijn opgetrokken én met geschutkoepels zijn uitgerust. Typisch voor schansen uit de periode 1906-1914 is dat ze volledig in (ongewapend) beton zijn opgetrokken én dat het geschut achter één gepantserde geschutskoepel is opgesteld. In vergelijking met de schansen uit de buitenste fortengordel zijn de schansen uit de veiligheidsomwalling kleiner. Met zijn ene bouwlaag is het schansgebouw van de veiligheidsomwalling ook minder hoog. Schans XVII is representatief voor de vervollediging van de veiligheidsomwalling in de binnenste fortengordel in het begin van de 20ste eeuw. Het fort van Steendorp getuigt van de snelle evolutie in de oorlogsvoering en in het bijzonder van de artillerie, wat de militaire architecten tussen 1885 en 1947 voortdurend tot

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 33 van 90

aanpassingen aan de bouwplannen noopten. Nog voor zijn voltooiing in 1892 werd het al aangepast aan het toegenomen impact van de toen nieuwe, explosieve granaten: de aarden bedekking werd afgegraven en vervangen door een schokabsorberende zandlaag en met beton gedekt. Een gedeelte van de contrescarpgalerij van het reduit is in beton uitgevoerd (betonnen gewelven). Boven op het reduit verscheen een geschutkoepel voor twee 15cm kanonnen. Om het schietbereik van de kanonnen te vergroten, verlaagde men in 1913 de wallen aan de aanvalszijde. Op de voorste hoekpunten van de wallen bouwde het leger bijkomend een 7,5 cm koepel met observatieklok. Sommige holtraversen (voor de beschutting van mens en materieel tijdens een beschieting) werden afgebroken en elders heropgebouwd. Het fort onderging dus heel wat veranderingen. De bakstenen constructies maken het fort van Zwijndrecht herkenbaar als fort van de binnenste fortengordel, terwijl de betonnen lagen op de gebouwen en de toevoeging van betonnen holtraversen getuigen van de aanpassing van het fort aan latere moderniseringen. Deze zichtbare wijzigingen zijn interessant omdat ze aantonen dat ook forten van de binnenste fortengordel in gereedheid werden gebracht voor de verdediging tegen de zwaardere artillerie van het begin van de 20ste eeuw, zij het minder uitgesproken dan die van de buitenste fortengordel. Aanpassingen in de jaren 1930, zoals de aanleg van loopgraven op het forteiland en gasdichte lokalen, getuigen van de omvorming van het fort van Kessel naar een infanteriesteunpunt in die periode. Die illustreren op hun beurt de tanende rol van de statische artillerie in een mobiele oorlogsvoering. De veranderingen aan het fort kenmerken de snelheid waarmee de militaire strategie in de eerste decennia van de 20ste eeuw evolueerde. Fort Sint -Marie is het oudste fort uit de vesting Antwerpen en het enige dat dateert uit de periode tussen de uitbouw van het Verschanst Kamp (1851-52) en de binnenste fortengordel (1860-65). Door zijn ouderdom en de vele, reeds vroege, aanpassingen is het in vele opzichten een buitenbeentje. Het fort van Broechem draagt in grote mate de zichtbare sporen van de Eerste Wereldoorlog: het was betrokken bij de slag om de Nete. In oktober 1914 kreeg het zelfs 144 projectielen te verwerken die veel schade aanrichtten. Op vijf plaatsen waren de metersdikke betonnen gewelven doorboord en vier van de negen geschutkoepels uitgeschakeld. De oorlogsschade is nog zichtbaar, tenzij waar ze later werd hersteld. Het fort van Broechem was het laatste fort in de zuidoostelijke sector van de buitenste fortengordel dat onder Duits vuur kwam te liggen tijdens de belegering van de vesting Antwerpen. Daardoor onderscheidt het zich van andere forten die nooit in stelling werden gebracht. Het fort van Lier is één van de weinige waar de Belgische bunkers uit het interbellum bewaard zijn gebleven. Deze bunkers zijn dus relicten uit een periode van na de bouw van het fort, maar ze getuigen van de omvorming van de forten tot infanteriesteunpunten in de buitenste fortengordel in de jaren 1930. Alleen in nog vier andere fortificaties in de zuidoostelijke sector van de buitenste fortengordel zijn deze Belgische bunkers uit het interbellum bewaard gebleven (fort van Walem, Sint-Katelijne-Waver, schans Dorpveld, Tallaart). Schans Tallaart van de buitenste fortengordel draagt de sporen van twee fasen in de uitbouw van de vesting Antwerpen, met name de periode 1906-14 toen de buitenste fortengordel werd vervolledigd en het interbellum. Belgische schuilplaatsen (van het type ‘abri conjugué’) getuigen van de aanpassingen van de schans tijdens het interbellum aan de nieuwe bestemming als infanteriesteunpunt.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

Figuur 20 Fort II (Wommelgem), bouwperiode 1860-1865: binnenplaats van het typerende centraal reduit. Foto Hilde Verboven 2018. https://beeldbank.onroerenderfgoed.be/images/382860

Figuur 21: Fort van Kessel (bouwperiode 1906-1914): betonnen pantserfort, hoofdfrontgebouw met daarboven holtraverse en geschutkoepels. Foto Hilde Verboven 2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 35 van 90

Figuur 22 Fort van Kessel (bouwperiode 1906-1914), volledig uitgevoerd in beton, interieur van de gang van het hoofdfrontgebouw. Foto Hilde Verboven 2016. Meer informatie over dit fort en dit beeld in de onroerenderfgoedinventaris https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/3093 en https://beeldbank.onroerenderfgoed.be/images/241613.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

3.2 ARCHITECTURALE WAARDE Een onroerend goed heeft architecturale waarde als het getuigt van een fase of aspect van de (landschaps)architectuur of de bouwkunst in het verleden. Het kan gaan om typologie, stijl, oeuvre of materiaalgebruik. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)

De fortengordels rond Antwerpen getuigen van een fase in de militaire architectuur, waarbij gedacht werd in functie van vestingen, versterkte bolwerken en kringstellingen. Bij fortengordels gaat het om een specifiek type architectuur die schatplichtig is aan de eeuwenlange traditie van de vestingbouw. Een fort moest op zichzelf een belegering kunnen doorstaan, hetzij door artillerie of infanterie. Het had verdediging op afstand, maar ook dichtbij. Het zorgde ook voor de verdediging van de tussenliggende ruimtes (intervals) en had dus een relatie met nabijgelegen forten. De gebouwen moesten bomvrij blijven en indringers moest men kunnen weren. Al deze factoren samen bepaalden mee het ontwerp, de vormgeving, de keuze van de bouwmaterialen en de inrichting. Ondanks de functionaliteit van de gebouwen hebben de militaire architecten toch ook aandacht voor gevelarchitectuur. Deze komt het meest uitgesproken voor aan de achterzijde van de forten (keelfront), omdat de gevels daar het meest zichtbaar zijn. De gebouwen die aan de binnenzijde van het forteiland liggen, kennen een soberdere uitwerking. Bij de architecturale waarde komen aspecten zoals het vestingbouwkundig type, het grondplan (zie bijlage), de gevelarchitectuur en het interieur, de monumentaliteit en de bouwmaterialen aan bod.

3.2.1 Erfgoedwaarden -

De fortificatie getuigt van de inzichten hoe op een architecturale manier aan de verdediging vorm werd gegeven (type vestingbouw). Vestingbouwkundig onderscheiden gebastioneerde fortificaties, herkenbaar aan hun vijfhoekige uitbouwen (=bastions) in de vestinggracht, zich van de forten van het polygonale stelsel. Dat forten in de jaren 1850 nog volgens he t gebastioneerde stelsel werden aangelegd, toont aan dat de vestingbouwers lang aan deze bouwwijze zijn blijven vasthouden. Enkele jaren later werden de eerste forten volgens het polygonale stelsel geconstrueerd. De meeste fortificaties in de vesting Antwerpen zijn van het polygonale stelsel. De fortificatie illustreert het streven naar standaard types in de militaire architectuur. Het grondplan heeft betrekking op de plaatsing en de vorm van de onderdelen van een fort binnen het geheel, zowel gebouwen als aardwerken (glacis, wallen). Wijzigingen in het grondplan getuigen van veranderingen in de oorlogsvoering en van de manier waarop vestingbouwers daarop inspeelden (zie type grondplan als bijlage). De fortificatie kenmerkt de stijl die de militaire architecten bij een bepaald type fort gebruikten (gevelarchitectuur en interieur). Het gebruik van bepaalde stijlen zoals de Rundbogenstil of neostijlen in de gevelarchitectuur van de gebouwen van een fort behoren tot het architecturale ontwerp. De karakteristieken in de gevelarchitectuur typeren het fort als vestingbouwkundig type dat in een bepaalde periode is gebouwd. Forten met monumentale gebouwen geven een bijzondere uitstraling aan de fortificaties van de vesting Antwerpen (monumentaliteit). Een bijzondere architecturale vormgeving kreeg het reduit of het binnenfort van de forten uit de binnenste fortengordel, opgebouwd uit de samenvoeging van twee halve cirkels met verschillende diameter (monumentaliteit). De fortengordels tonen in hun geheel een evolutie aan van het gebruik van baksteen naar beton als belangrijkste bouwmaterialen voor militaire constructies die bomvrij moesten zijn (bouwmaterialen). o De bakstenen forten uit de binnenste fortengordel vormen het sluitstuk op een lange traditie van militaire baksteen vestingbouw (13de-19de eeuw).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 37 van 90

De betonnen pantserforten uit de buitenste fortengordel zijn voorbeelden van vroege functionele betonarchitectuur. Ze getuigen van het belang en de evolutie van de betonbouw in de militaire architectuur voorafgaand aan de Eerste Wereldoorlog. Militaire gebouwen moesten beschietingen kunnen doorstaan. Omdat de artillerie sinds de jaren 1880 technologisch met sprongen vooruitging, moesten forten zich beter beschermen tegen inslaande projectielen die bakstenen gewelven gemakkelijk konden doorboren. Beton was daar het antwoord op. De volledige dragende constructie van funderingen, muren en gewelven, werd in ongewapend beton gegoten.

3.2.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble) -

Het relict is representatief voor een type uit de vestingbouw, zoals een omwalling, fort, schans, antitankgracht, inundatiegebied. Sommige zijn vrij veel bewaard gebleven, zoals forten en schansen. Andere types veel minder. Zeldzaam zijn relicten van het type ‘omwalling’. Slechts enkele fragmenten bleven bewaard, met name ravelijn X en XI, de Brilschans, de Wolvenberg, de enige restanten van de 19deeeuwse grote omwalling, en de veiligheidsomwalling. Een bepaald type van een fort/schans/omwalling is een typische vertegenwoordiger van een type grondplan als het er aantoonbaar alle onderdelen in de juiste opstelling van heeft. Het type grondplan van een fort varieert naargelang het gebruikte bouwmateriaal, de opstelling van het geschut en de positie van de caponnière (grachtverdediging). Al naargelang de goede bewaringstoestand is het ene fort een betere vertegenwoordiger van een bepaald type grondplan dan het andere. Forten waarbij de ruimtelijke configuratie van het forteiland nog heel goed herkenbaar is, krijgen een hogere waardering als alle onderdelen van de opbouw van het fort nog aanwezig zijn, inclusief de wallen, de aarden dekken tegen en op de gebouwen, het glacis , de vestinggracht en de gekasseide toegangsweg naar het fort. De bewaring van het glacis buiten de vestinggracht en het microreliëf op het fort kan het best met behulp van het digitale terreinmodel worden nagegaan (Lidardata van Informatie Vlaanderen, zie bijlage). Goed bewaarde grondplannen vertonen weinig toevoegingen van volumes (zoals loodsen, barakken, sportvelden) van na de demilitarisering van de fortificaties. In de binnenste fortengordel zijn die uiterst zeldzaam. Zeldzaam zijn forten met een asymmetrisch opgebouwd grondplan, wat hen doet afwijken van de type plannen die voor deze forten werden ontworpen. Varianten op type plannen kunnen interessant zijn, omdat ze rekening houden met de situatie of de omgeving van het fort waarin het terecht komt of omdat ze iets zeggen over bijzondere condities. Het oorspronkelijke grondplan is nog afleesbaar aan de bewaarde gebouwen, de aanaardingen of wallen, de vestinggracht en hun onderlinge positionering ten opzichte van elkaar. De ruimtelijke relaties tussen de elementen in de opbouw van het fort zijn als ensemble gaaf bewaard. Forten die voor het eerst of het laatst in een specifiek bouwmateriaal werden opgetrokken zijn interessanter omdat ze ofwel het sluitstuk van een lange bouwtraditie illustreren of het beginpunt in het gebruik van nieuw materialen. Hetzelfde geldt voor de hybride forten die zich op het scharnierpunt bevinden en zowel baksteen als beton in dezelfde constructies combineren.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

3.2.3 Enkele voorbeelden maken het concreet -

De hoekige bastions op de rand van fort Sint-Marie maken het fort herkenbaar als een fort dat volgens het type ‘gebastioneerd stelsel’ is gebouwd. Het is het enige grote fort in de hele vesting Antwerpen dat in de beoogde periode volgens dit grondplan is gebouwd. Daarmee sloot het aan op een oudere vestingbouwkundige traditie. Het toont aan dat tot in het midden van de 19de eeuw aan de traditie van gebastioneerde forten werd vast gehouden. Enkele jaren later werden de eerste forten volgens het ‘polygonale stelsel’ gebouwd (forten II – VIII). Sint-Marie bevindt zich dus op de breuklijn tussen twee verschillende constructiewijzes in de vestingbouw. De defensieve dijk (1870) op linkeroever en de gracht met caponnières in de noordelijke haven van Antwerpen (1906) zijn voorbeelden van zeldzame, bewaard gebleven relicten van omwallingen uit de Antwerpse vesting. Schans XVII is met zijn ellipsvormige schanseiland omgeven door een 15m brede droge gracht, een vuurkam, een keelgebouw met een traditorebatterij en een draaikoepel voor een 7,5cm kanon een typische vertegenwoordiger van een veldversterking in de ruimte tussen de forten van de binnenste fortengordel. Het fort van Zwijndrecht is herkenbaar als fort uit de 19de-eeuwse binnenste fortengordel: getuige daarvan de bakstenen gebouwen onder hoge wallen op de randen van het forteiland in de typische bouwstijl (Rundbogenstil, mengvorm van neostijlen). Van de hele vesting Antwerpen heeft dit fort de best bewaarde walorganisatie, waarmee het getuigt van de open opstelling van de artillerie in de eerste fase van de uitbouw van de vesting Antwerpen (voor 1880). Het monumentale ellipsvormige reduit of binnenfort van de forten II tot VIII geeft een bijzondere architecturale uitstraling aan dit type fort van de binnenste fortengordel. Ook het metselwerk in sommige delen van sommige van die forten getuigt van vakmanschap : bijvoorbeeld het in elkaar werken van kruisende gewelven, bovenkanten van deuropeningen in gewelven, bolgewelven en het gewelf in visgraatverband in fort III. Het fort van Schoten (1886-1892) en het spoorwegfortje van Duffel (1886-1891) zijn de eerste constructies met gewelven in ongewapend beton. Het zijn representatieve voorbeeld van hybride forten die van in het begin van hun bouw baksteen met beton combineren. Deze interessante fortificaties uit de overgang tussen de traditionele bakstenen forten en de betonnen pantserforten getuigen van een vernieuwde architecturale vormgeving in de vestingbouw. Een deel van de gebouwen is nog in baksteen, maar de gebouwen uit de aanpassingsperiode tonen de introductie van (ongewapend) beton als nieuw bouwmateriaal. Bijzonder karakteristiek aan het grondplan van het fort van Duffel is de rondlopende onderaardse bakstenen gang vanaf de beide zijden van het keelfront naar de holtraversen. Het fort van Kapellen (bouwjaren 1893-97) is het eerste betonnen pantserfort van de vesting Antwerpen. Het fort van Steendorp (bouwjaren 1882-1892) is het laatst gebouwde bakstenen fort in de vesting Antwerpen, wat het bovendien zeer atypisch maakt voor een fort in de buitenste fortengordel. Het fort van Kessel is één van de weinige met bewaarde noodversterkingen van kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. De noodversterkingen werden inderhaast opgebouwd uit met natgemaakte juten cementzakken en beton met stukken bandijzer en dunne staven in een poging om het beton te wapenen. Bijzonder is de asymmetrische opbouw van het fort van Kruibeke en van het fort van Bornem waardoor zij van de type plannen van de andere forten afwijken. Het fort van Stabroek is één van de twee prototypes van betonnen pantserforten waarbij met de samenstelling van het beton werd geëxperimenteerd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 39 van 90

Figuur 23 Fort van Walem (bouwperiode 1878-1893); interieur van een kanonkamer in de linker halve caponnière met bovenaan een gewelfhaak. Foto Hilde Verboven 2019.

Figuur 24 Fort van Kessel (bouwperiode 1906-1914): centrale geschutkoepel voor een 15cm kanon, uitgevoerd in ongewapend beton. Het stalen pantser werd al in de Eerste Wereldoorlog verwijderd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

3.3 TECHNISCHE WAARDE Sporen van de technische uitrusting en de wapenuitrusting illustreren de manier waarop een fort of een schans onafhankelijk van de buitenwereld een belegering moest kunnen doorstaan. Oorspronkelijk was een fort met heel wat materiaal uitgerust om een aanval af te slaan. De technische uitrusting bestond bijvoorbeeld uit machines, telefooninstallatie, telegrafie, generatoren voor de opwekking van elektriciteit, verwarming, ventilatiesysteem, waterafvoer, munitielift, veiligheidsballustrades, enz. Voor de bewapening waren er kanonnen, affuiten, bepantsering, observatieklokken en pantserkoepels. Geen enkel fort of schans heeft zijn volledige originele uitrusting nog. Hier en daar zijn er nog wel enkele plaataffuiten, ventilatoren, rolbruggen, poorten, ramen enz. terug te vinden, meestal geroest of aangetast. De artilleriestukken zijn doelbewust uitgebroken om het fort onklaar te maken of om de metalen te recupereren. Voor zover het tuig niet in 1914 door het Belgisch leger onklaar was gemaakt of verplaatst, ontwapenden de Duitse troepen de forten voor het einde van de Eerste Wereldoorlog (Gils 2014, 69). De geschutkoepels van de schansen van de binnenste fortengordel werden waarschijnlijk pas in de Tweede Wereldoorlog uit hun bedding gelicht. De afvoer van binnensijpelend water en de ventilatie waren onontbeerlijk voor de goede leefcondities en de instandhouding van de bouwfysische conditie van de hele constructie. In het geval van de buitenste fortengordel regelden technische schachten aan de aangeaarde zijde de afvoer van het water naar de centrale afvoerlijnen (meestal onder de bevloering van de gangen). Omwille van het belang van een goede waterafvoer telden de gangen gemakkelijk bereikbare toegangen voor reparaties of onderhoud. In het geval van de gewelfde gebouwen in de binnenste fortengordel wordt het op de aarden dekken insijpelende water via overkluizingen en killen over de laagste punten van de gewelven naar de buitenmuur afgeleid. Bij kleinere gewelven ging het water langs de achterzijde naar een gemetselde afvoer. De afwateringskanalen zijn, zeker na de tweede wereldoorlog, niet meer gereinigd of zijn bij de bombardementen in de eerste wereldoorlog of ingevolge zware transporten of werken ingestort.

3.3.1 Erfgoedwaarden -

Stukken van de technische uitrusting van een fort of schans, zoals leidingen, technische schachten, onderdelen van het ventilatiesysteem, onderdelen van de waterafvoer, waterputten, druipstangen, herinneren aan de noodzaak om onafhankelijk van de buitenwereld te kunnen blijven functioneren. Ze tonen het belang van een eigen water- en energievoorziening aan. Andere inrichtingen, zoals de keukenuitrusting, slaapzalen of het sanitair, getuigen van het dagelijks leven en het gebruik van de forten in vredestijd. In de schansen is deze uitrusting, behalve het sanitair, er niet omdat troepen er niet (langdurig) verbleven. Restanten van de bewapening getuigen van de wijze van verdediging en de militaire logica van een fort, dat in alle richtingen en op verschillende afstanden moest kunnen schieten (plaatselijk, intervals, verre afstand). Dat vereiste bewapeningen op verschillende locaties in het fort.

3.3.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble) -

Zeldzaam zijn de forten waarvan de binneninrichting zelfs maar gedeeltelijk bewaard is gebleven. In de meeste forten en schansen getuigen de verankeringen, leidingen, druipstangen, gewelfhaken, ventilatieschachten, ventilatieroosters of de met metaal beklede schachten van munitieliften van de technische uitrusting, de bewapening of het gebruik van een bepaalde ruimte. Zij zijn representatief voor de onafhankelijke werking van een fort. Zeldzaam zijn geheel of gedeeltelijk bewaarde plaataffuiten.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 41 van 90

3.3.3 Enkele voorbeelden maken het concreet -

Het fort van Oelegem heeft zeldzaam bewaarde resten van de binneninrichting van het fort, waaronder de keukenuitrusting (dampkap). Het fort van Bornem heeft nog de enige overblijvende originele douchecel met aanpalende kleedhokjes. Het fort van Kessel is het enige in de buitenste fortengordel met een brokstuk voorpantser bij een geschutkoepel. De functie van de kruitkamer van fort II is herkenbaar aan het goed bewaarde ventilatiesysteem dat het opgestapelde buskruit of munitie droog hield en dat bestaat uit de originele houten vloer. De kruit- of munitiekamers in vele andere forten hebben nog wel de originele spouwmuren en -gangen, de verluchtingssleuven en de lichtnissen.

Figuur 25 Betonnen behuizing van de observatieklok rechts op het hoofdfront van het fort van Lier, een onderdeel van de bewapening die begin 20ste eeuw bij wijze van modernisering aan het fort werd toegevoegd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

3.4 RUIMTELIJK-STRUCTURERENDE WAARDE Een onroerend goed heeft ruimtelijk-structurerende waarde als het de ruimte ordent, afbakent, structureert of de blik leidt. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)

De wetgeving op de krijgsdienstbaarheden en het instellen van schoots- en waarnemingsvelden rond militaire infrastructuur had lange tijd duidelijk effect op de ruimtelijke ontwikkeling rondom een militair goed. Schoots- en waarnemingsvelden rond een fort of schans kunnen een reden zijn waarom een woonkern zich weg van het militaire domein ontwikkelde. Voor zover dat niet veranderd is, kan een fort, schans, omwalling of grachtverdediging de omgeving nog altijd structureren. In dat geval heeft de onmiddellijke omgeving rond een fort, schans of wal waarde omdat ze nog altijd getuigt van het bestaan van de vroegere schoots- en waarnemingsvelden, ook al is de wet op de krijgsdienstbaarheden er niet meer op van toepassing. Forten en schansen zijn zelf opvallende structuren in de ruimtelijke omgeving. Die van de vesting Antwerpen variëren qua oppervlakte tussen de 2 en 42 ha. Zeker in een verkavelde of verstedelijkte omgeving contrasteert de omvang van het forteiland met de kleinere percelen. Binnen een woonkern kan een fort beeldbepalend en ruimtelijk structurerend zijn. Zijn schaal overstijgt die van de individuele bebouwing en kavels in de onmiddellijke omgeving. In een meer open omgeving kan een fort of schans als een baken of herkenningspunt in het landschap fungeren.

3.4.1 Erfgoedwaarden -

De ruimte rondom een fort heeft erfgoedwaarde als ze nog altijd getuigt van de invloed van de wetgeving op de krijgsdienstbaarheden en het instellen van schoots- en waarnemingsvelden rond de militaire infrastructuur. In zoverre de open ruimte rondom een relict bewaard is, getuigt die van de ruimtelijk-structurerende werking van deze krijgsdienstbaarheden. Historische elementen in de ruimte buiten het fort getuigen van het ensemble dat het ooit vormde. Een fortificatie heeft waarde omdat het nog altijd een afgescheiden, gesloten eenheid in de omgeving vormt. Er is geen verweving tussen de binnen- en de buitenruimte van het forteiland. Verbindende elementen in de ruimte tussen de forten en schansen geven uitdrukking aan het idee van een gordel van versterkingen.

3.4.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble) -

Onderdelen van de vesting Antwerpen hebben een grotere waarde als het effect van de krijgsdienstbaarheden nog altijd zichtbaar doorwerkt op de ruimtelijke invulling van de omgeving, zoals op de open ruimte, de grootte van de percelen. De fortificaties van de binnenste fortengordel scoren hier doorgaans slecht op, omdat ze -dichter gelegen bij Antwerpen- in het verleden sterk onder druk stonden van de stadsuitbreiding. Daardoor is de onmiddellijke omgeving van de forten, schansen of wallen verkaveld en dicht bebouwd geraakt. Forten en schansen met een open, onbebouwde ruimte tussen de aangrenzende fortificaties van de vesting Antwerpen hebben een grotere waarde omdat ze uitdrukking geven aan de schoots- en waarnemingsvelden in de intervals tussen de versterkingen onderling. Dergelijke open intervals zijn intussen zeldzaam geworden. Herkenbaarheid van een fortof schanseiland: wie van buitenuit naar een verschansing kijkt, herkent er gemakkelijker een fortificatie in als het een duidelijk onderscheiden eenheid vormt ten opzichte van de buitenwereld. De best herkenbare fortof schanseilanden zijn diegene die volledig door een vestinggracht en een open glacis zijn omsloten, enkel via de

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 43 van 90

originele toegangswegen bereikbaar zijn en aan de bevriende zijde (keelfront) zichtbare fort of schansgebouwen hebben. Fortificaties die een ensemble vormen met historische elementen buiten het fort hebben iets extra. Voorbeelden van dergelijke elementen zijn officierswoningen in de nabijheid van het fort, een weg of spoorweg in het geval van de sperforten, een rivier in het geval van de forten aangelegd langs de Rupel-Nete linie, de Krijgsbaan die voor de circulatie van de troepen tussen de forten van de binnenste fortengordel diende, dijken en sluizen voor de bediening van een inundatiegebied. Continuïteit in de opbouw van het landschap vroeger en nu in combinatie met zichtrelaties versterken de context. In dat geval is de huidige landschappelijke context nog in grote mate een weerspiegeling van het landschap waarin de fortifictie ontstond.

3.4.3 Enkele voorbeelden maken het concreet -

Het fort van Stabroek is duidelijk herkenbaar als een zelfstandig opererende eenheid. Het vormt nog altijd een geheel, afgesloten van de rest van de omgeving. Schans XVII is één van de weinige waar de terreinen voor de plaatsing van het hek tussen de schansen nog duidelijk herkenbaar zijn in de percelering. Net buiten de vestinggracht van fort VIII ligt uitzonderlijk nog een houten officiersgebouw. De woning was in hout omdat ze snel moest kunnen worden afgebroken als de schootsvelden in gereedheid werden gebracht. Het ensemble is representatief voor de inrichting van de omgeving bij de bouw van de forten in functie van de krijgsdienstbaarheden. De antitankgracht heeft een hoge ruimtelijk-structurerende waarde, omdat die als een lijnvormig verbindend element in de ruimte werkt. Het is het enige onderdeel van de vesting Antwerpen dat het idee van een gordel van versterkingen rond de stad zo sterk visualiseert. De antitankgracht vormt bovendien de verbindende structuur tussen forten, schansen en bunkers voor de verdediging van de buitenste fortengordel. Het fort van Duffel hangt ruimtelijk samen met de spoorweg Antwerpen-Brussel, omdat het gebouwd was om deze spoorweg te verdedigen. Als sperfort versperde het deze toegangsweg tot de vesting Antwerpen. Uit de configuratie van het fort en de opstelling van het geschut blijkt dat het op de spoorlijn was georiënteerd. Om die reden behoorde de ruimte tussen het fort en de spoorlijn tot het schootsveld, een ruimte die ook nu nog grotendeels onbebouwd is gebleven.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

Figuur 26 Fort van Stabroek (bouwperiode 1906-1914): de wet op de krijgsdienstbaarheden stelde een perimeter van 585m rond elke militaire infrastructuur in, hier in het rood weergegeven. In geval van oorlog werd deze ruimte vrij gemaakt, huizen afgebroken of in brand gestoken, bomenrijen en bossen gekapt. Doel was om vanuit het fort een vrij waarnemingsen schootveld te realiseren. Zolang het fort militair actief was, mocht in deze perimeter niet worden gebouwd. Enkel houtbouw werd getolereerd, omdat die gemakkelijk kon worden verwijderd. Krijgsdienstbaarheden werkten dus ook in op de ruimtelijke structuur rondom een fort. Als de ruimte rondom een fort of schans nog altijd onbebouwd is gebleven, is de huidige omgeving een weerspiegeling van de vroegere waarneming- en schootsvelden. Dit is enkel nog het geval bij sommige forten in de buitenste fortengordel. De forten en schansen van de binnenste fortengordel zijn helemaal opgenomen in het stedelijk weefsel rond Antwerpen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 45 van 90

Figuur 27 Fort van Walem (bouwperiode 1878-1893): Bij een inslag op het hoofdfrontgebouw in 1914 vielen hier minstens veertig slachtoffers. De kans is groot dat er nog meer menselijke resten onder het puin zijn bedolven. Foto Hilde Verboven 2019. Meer info bij dit beeld https://beeldbank.onroerenderfgoed.be/images/390319.

Figuur 28 Fort van Walem (bouwperiode 1878-1893) een toren in navolging van de IJzertoren in Diksmuide, bovenop het hoofdfrontgebouw herdenkt de slachtoffers uit 1914.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

3.5 CULTURELE WAARDE Een onroerend goed heeft culturele waarde als het getuigt van tijden regiogebonden menselijk gedrag. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013) Forten, schansen en andere elementen uit de vesting Antwerpen dragen een culturele waarde uit in zoverre ze het voorwerp vormen van de herdenking van oorlogsslachtoffers. In de forten zelf, behalve in het fort van Walem, vielen er weinig slachtoffers, omdat de vesting Antwerpen kortstondig in de oorlog is betrokken, meer bepaald in de eerste fase van de Eerste Wereldoorlog tussen september en oktober 1914. Enkel in de zuidoostelijke sector van de buitenste fortengordel kwamen forten en schansen daadwerkelijk onder Duits vuur te liggen. In andere forten kwamen occasioneel manschappen om bij sabotageacties om te vermijden dat ze onbeschadigd in handen van de tegenstander kwamen. Een sterk uitgebouwde, internationale herdenkingstraditie kennen zij niet, zeker niet in vergelijking met de herdenkingen aan de Eerste Wereldoorlog in de Westhoek. Tijdens de herdenkingen van 2014-2018 groeide wel de belangstelling.

3.5.1 Erfgoedwaarden -

Oorlogsgedenktekens herinneren aan oorlogsslachtoffers en aan de herdenkingstradities die rond oorlog en vrede ontstonden.

3.5.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble) -

Forten met een oorlogsgedenkteken herinneren meer dan de andere aan de betekenis en de gevolgen van een oorlog dan andere.

3.5.3 Enkele voorbeelden maken het concreet -

Bijzondere waarde heeft het fort van Breendonk voor de herdenking van de verschrikkingen die een oorlog onder de bevolking kan aanrichten. Vanuit Breendonk vertrokken tijdens de Tweede Wereldoorlog de transporten naar de vernietigingskampen in Duitsland. Het fort van Breendonk ontleent zijn culturele waarde aan de herdenking van deze gebeurtenissen en niet zozeer als onderdeel van de historische vesting rond Antwerpen. Het fort zelf groeide tot een nationaal herdenkingsmonument uit. In die hoedanigheid neemt het een unieke positie in. Als nationaal gedenkteken onderscheidt het fort van Breendonk zich van de andere forten, die eerder in een lokale herdenkingstraditie zijn ingebed. Het oorlogsgedenkteken van Fort V herdenkt de zestien gefusilleerde Belgen die in de Eerste Wereldoorlog op dit fort werden terechtgesteld. De toren van gewapend beton met kruis op het hoofdfront van het fort van Walem herdenkt de slachtoffers uit 1914 die op het fort vielen. De herdenkingsplaat voor de gesneuvelden bij de ingang van schans Dorpveld herinnert aan de betrokkenheid van de schans bij de inname van de vesting Antwerpen in oktober 1914.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 47 van 90

Figuur 29: Fort van Breendonk (bouwperiode 1906-1914): nu een nationaal monument voor de herdenking van oorlogsslachtoffers. Foto Koen Himpe 2017.

Figuur 30 Fort van Breendonk (bouwperiode 1906-1914): betonnen pantserfort van het type samengevoegde caponnières, Omdat de kampgevangenen tijdens de Tweede Wereldoorlog de aarden dekken afgroeven tijdens hun gedwongen arbeid, zijn de gebouwen nu goed zichtbaar.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

3.6 WETENSCHAPPELIJKE WAARDE Een onroerend goed heeft wetenschappelijke waarde als het potentie heeft voor kennisontwikkeling en kenniswinst over een bepaald thema, een periode of een fenomeen, als het een bijzondere bijdrage geleverd heeft op dat vlak of als het een typevoorbeeld is. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)

Forten zijn opgenomen in het Natura 2000-netwerk van beschermde natuurgebieden van Europees belang: 20 forten en schansen behoren tot habitatrichtlijngebied “Historische fortengordels van Antwerpen als vleermuizenhabitats”. Forten vormen dan niet het object, maar het decor voor de studie van vleermuizen. Ze bieden een ideale en rustige overwinteringsplaats of verblijf en foerageerplek in de zomer. In deze hoedanigheid versterken forten, schansen, wallen en verdedigingsgrachten dus ook natuurwaarden. Strikt genomen behoren ze niet tot de erfgoedwaarden van een fort, wel tot de natuurwaarden.

3.6.1 Erfgoedwaarden -

Forten als studieobject om de manier van bouwen of de bouwtechniek te doorgronden.

3.6.2 Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble) -

De bakstenen forten zijn interessant als studieobject voor de manier waarop in de 19de eeuw gevels en gewelven in baksteen werden opgetrokken en voor de uiteenlopende manieren waarop stenen in hun verband werden geplaatst. De door oorlogsschade getroffen gebouwen zijn interessant omdat ze typische bouwkenmerken van de fortenbouw blootleggen, die op andere plaatsen niet zichtbaar zijn: bv. de dikte van de gewelven, de dubbele betonlaag boven op de gewelven, afwateringskanalen enz. Dit draagt bij tot de kennis en inzichten over de bouw van forten.

3.6.3 Enkele voorbeelden maken het concreet -

De bakstenen muren zijn meestal vol en stenen werden meestal in kruisverband geplaatst. Voor bogen en vooral voor konisch gevormde uitsparingen in muren kreeg de plaatsing van bakstenen een bijzondere vormgeving. Sommige gewelven (bv. in het reduit van het fort Steendorp) zijn in kruisrib geconstrueerd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 49 van 90

3.7 ARCHEOLOGISCHE WAARDE Een onroerend goed heeft archeologische waarde als het betekenisvol kan bijdragen tot de reconstructie van de bestaansgeschiedenis van de mensheid en haar relatie tot de omgeving door de daar aanwezige overblijfselen, voorwerpen of sporen van de mens en zijn omgeving te behouden of ze met archeologische en natuurwetenschappelijke methoden te onderzoeken. (Definitie uit de inventarismethodologie bij MB 17 juli 2015, voortvloeiend uit het onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013)

Fortificaties hebben archeologische waarde als ze getuigen van de bouwhistoriek, het dagelijks leven binnen het fort en militaire gebeurtenissen. Tegelijk heeft de aanleg van de fortificaties mogelijk oudere archeologische sporen en structuren uitgewist, omdat voor de aanleg van fortgebouwen en ondergrondse galerijen heel wat grondverzet nodig was, zelfs tot diep in de ondergrond van de fortof schanseilanden. Op het forteiland is het archeologisch erfgoed beperkt tot sporen, structuren en vondsten die gerelateerd zijn tot de historiek van het fort zelf. Dit zijn bijvoorbeeld de typische eerstewereldoorlogstructuren, zoals loopgraven of sporen van inslagen. Daarnaast kunnen muurresten, funderingen, uitbraaksporen getuigen van verbouwingsfasen. Beerputten, afvalcontexten, met puin gedempte geschutkoepels zijn andere potentiële archeologische vindplaatsen, die over het dagelijks leven van de troepen in de forten kunnen getuigen. Deze waarde zal waarschijnlijk slechts sporadisch toepasbaar zijn.

Erfgoedwaarden -

Fortificaties hebben archeologische waarde als ze getuigen van de bouwhistoriek, het dagelijks leven binnen het fort en de militaire gebeurtenissen.

Selectiecriteria (representativiteit, zeldzaamheid, herkenbaarheid, context, ensemble) -

Locaties van de afgebroken omwallingen uit de vesting Antwerpen hebben archeologisch potentieel omdat ze getuigen van de opbouw en de bouwwijze van deze omwallingen. Goed bewaarde sporen of structuren buiten (glacis) of op het forteiland, zoals beerputten, afvalcontexten, met puin gedempte geschutkoepels, versterken de archeologische waarde van een fortificatie, omdat ze getuigen van het dagelijks leven van de troepen in de forten.

Enkele voorbeelden maken het concreet -

Sporen van gedempte loopgraven in het glacis en de nabije omgeving van een fort maken de opbouw van de veldversterkingen rond het fort inzichtelijk. Vondstmelding van restanten van funderingen van de monumentale poorten die doorgangen doorheen de Grote Omwalling van de binnenste fortengordel garandeerden, dragen bij tot de kennis over de opbouw van deze inmiddels verdwenen omwalling. Archeologische sporen en structuren van de omwalling uit de tijd van het Verschanst Kamp die zich onder de Leien bevonden, tonen de bouwwijze en eventuele aanpassingen aan.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

Figuur 31 Fort II van Wommelgem (bouwperiode 1860-1865): gang in het centrale reduit.

Figuur 32 Fort van Zwijndrecht (bouwperiode 1878-1893): scheiding tussen het hoofdfrontgebouw en de hoofdcaponnière. Oorspronkelijk waren de twee debouwen van elkaar gescheiden door een gracht, hier gedempt.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 51 van 90

Figuur 33 Fort VIII (Hoboken)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

4 WAT IS BEWAARD EN BESCHERMD? De vesting Antwerpen telde ooit in de periode 1850-1940 80 onderdelen 2 (zie figuur 6). Daarvan zijn er tot op heden 57 bewaard, uit verschillende periodes in de ontstaansgeschiedenis van de vesting. De periodes van de bouw van het Verschanst Kamp (1851-1854), de eerste fase van de bouw van de binnenste periode (1860-65) en de laatste periode van de vervollediging van de buitenste fortengordel (1906-1914) zijn duidelijk van elkaar onderscheiden. In het algemeen kun je stellen dat van het Verschanst Kamp bijna niets bewaard is gebleven. De zeven fortjes en de twee lunetten zijn opgegaan in de 19de-eeuwse stadsuitbreidingen van Antwerpen, zoals in dat van de Arenawijk, het waterbouwkundig laboratorium of het militair hospitaal. Enkel van het fortje 2 is het reduit min of meer behouden als een onderdeel van de Arenahal. Van de binnenste en de buitenste fortengordel hebben wel veel onderdelen de tand des tijds doorstaan, vooral forten en schansen, met uitzondering van de omwallingen. Omdat omwallingen de snelle expansie van de stad ruimtelijk in de weg stonden, zijn ze in fasen gesloopt. Eerst kwamen er verbindingswegen die doorgangen door de wallen maakten. Vervolgens sloopte men de monumentale poorten in de wallen (1920-1940). Vanaf 1963 is de Grote omwalling gebruikt om de Ring, een nieuwe verkeersader rond Antwerpen, aan te leggen.

4.1 OVERZICHT VAN DE BEWAARDE ONDERDELEN VAN DE VESTING ANTWERPEN Het Verschanst Kamp bestond uit 8 onderdelen, waarvan er 1 (gedeeltelijk) is bewaard: met name het reduit van fortje 2 dat nu in de Arenahal is geïntegreerd. De binnenste fortengordel bestond uit 38 onderdelen, waarvan er 26 bewaard zijn gebleven. De eivormige kringstelling had een omtrek van 48 km en lag op een afstand van 6,2 tot 6,8 km van het stadscentrum (meetpunt kathedraal van Antwerpen). De meeste constructies zijn bewaard gebleven. - Bouwperiode 1859-1865: fort Sint-Marie, fort II (Wommelgem), fort III (Borsbeek), fort IV (Mortsel), fort V (Edegem), fort VI (Wilrijk), fort VII (Wilrijk), fort VIII (Hoboken). Fragmenten van de Grote Omwalling: Wolvenberg en Brilschans, ravelijn X-XI, een bastion van het Noordkasteel. - Bouwperiode 1870-1882: Fort van Merksem, fort van Kruibeke, fort van Zwijndrecht, fort Sint-Filips, defensieve dijk (inclusief schans Halve Maan). - Bouwperiode 1906-1914: schans I, schans II, schans III, schans V, schans X, schans XI, schans XVI, schans XVII, schans XVIII, veiligheidsomwalling noord. De buitenste fortengordel rond Antwerpen omvatte oorspronkelijk in totaal 34 versterkingen, waarvan er 30 bewaard bleven. Deze 80 km lange fortengordel lag verder van de stad af, van 11,5 km (fort van Schoten) tot 19,5 km (Sint-Katelijne-Waver), om het vergrote schietbereik van de artillerie op te vangen. - Bouwperiode 1878-1892: fort van Walem, fort van Lier, fort van Steendorp, fort van Schoten, fort van Duffel, fort van Kapellen. - Bouwperiode 1906-1914: fort van Stabroek, schans Smoutakker, fort Ertbrand, fort Brasschaat, schans Dryhoek, schans Oudaen, fort van ’s Gravenwezel, schans van Schilde, fort van Oelegem, fort van Broechem, fort van Kessel, schans Tallaart, fort van Koningshooikt, halve schans Bosbeek, halve schans Dorpveld, fort van Sint-Katelijne-Waver, fort van 2

78 onderdelen bij een minimalistische telling, waarbij de drie verschillende restanten van de Grote Omwalling als één worden geteld. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 53 van 90

Breendonk, fort van Liezele, schans van Puurs (Sint-Pietersburcht), fort van Bornem, schans Lauwershoek, schans Landmolen, fort van Haasdonk. Bouwperiode 1938-1939: Antitankgracht.

4.2 OVERZICHT VAN DE GESLOOPTE ONDERDELEN VAN DE VESTING ANTWERPEN Verschanst Kamp: - Lunet 2-3 van Deurne - Fortje 1 - Fortje 3 - Fortje 4 - Fortje 5 - Fortje 6 - Fortje 7 Binnenste fortengordel: - Fort I (Wijnegem) gedynamiteerd in 1959 voor de recht trekking van de steenweg tussen Antwerpen en Turnhout - Scheldefort De Perel in het noorden van Antwerpen, waarvan de laatste restanten bestaande uit een deel van de geschutsbatterijen, vestinggracht en toegangsweg na 1971 verdwenen zijn door de aanleg van Ketenislaan in de Antwerpse haven - Schans van Oorderen, voor 1969 gesloopt naar aanleiding van de bouw van kanaaldok B1 - Schansen IV, VI, VII, VIII, IX, XII, XIII, XIV, XV en de Scheldebatterij van de Veiligheidsomwalling - Grote omwalling gesloopt voor de aanleg van de ring rond Antwerpen in 1963 Buitenste fortengordel - Dijkfortje van Berendrecht - Schans van Massenhoven - Schans Letterheide

4.3 BESCHERMDE RELICTEN VAN DE VESTING ANTWERPEN: EEN REPRESENTATIEF PAKKET Van de 57 bewaarde onderdelen van de voormalige vesting Antwerpen zijn er 29 beschermd. - Forten: 19 o 6 uit de binnenste fortengordel o 13 uit de buitenste fortengordel - Schansen: 8 o 1 uit de binnenste fortengordel o 7 uit de buitenste fortengordel - Defensieve dijk - Antitankgracht met bunkers De bescherming als monument komt het meest voor (20), als dorpsgezicht één keer. Bijzonder is de bescherming van de antitankgracht als cultuurhistorisch landschap, omdat deze ook forten, ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

schansen, sluisbunkers en dochterbunkers integreert die op de antitankgracht aansluiten. In deze bescherming is uitgegaan van het concept ‘geheel’, dat verschillende individuele relicten in één aaneengesloten perimeter omsluit. Daardoor zijn in één beweging 8 forten en schansen eveneens als landschap beschermd.

Figuur 34 Beschermd erfgoed van de vesting Antwerpen (1850-1947)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 55 van 90

Naam Antitankgracht Bosbeek Brasschaat Breendonk Defensieve dijk Duffel Ertbrand Fort 2 Fort 3 Fort 4 Fort 5 Fort 7 Fort 8 Haasdonk Kessel Landmolen Lauwershoek Liezele Oelegem Oudaan Puurs 's Gravenwezel Schans 17 Schilde Schoten Smoutakker Stabroek Steendorp Walem

Grondplan Gracht Halve Schans Betonnen pantserfort met aangehechte caponnières Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (2de orde) Wal Hybride fort met geschutkoepels Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (2de orde) Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (2de orde) Betonnen pantserfort met aangehechte caponnières Schans buitenste fortengordel Schans buitenste fortengordel Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (2de orde) Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières (1ste orde) Schans buitenste fortengordel Schans buitenste fortengordel Betonnen pantserfort met gedetacheerde reverscaponnières (1ste orde) Schans binnenste fortengordel Schans buitenste fortengordel Hybride fort met geschutkoepels Schans buitenste fortengordel Betonnen pantserfort met gedetacheerde reverscaponnières (2de orde) Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit Hybride fort met langgerekte kazerne

Gordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Binnenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Binnenste fortengordel Binnenste fortengordel Binnenste fortengordel Binnenste fortengordel Binnenste fortengordel Binnenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Binnenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel Buitenste fortengordel

Bouwfase interbellum 1906-14 1906-14 1906-14 1870-82 1878-93 1906-14 1860-65 1860-65 1860-65 1860-65 1860-65 1860-65 1906-14 1906-14 1906-14 1906-14 1906-14 1906-14 1906-14 1906-14 1906-14 1906-14 1906-14 1878-93 1906-14 1906-14 1878-93 1878-93

Beschermd Landschap Monument Landschap Monument Landschap Monument Landschap Monument Monument Monument Monument Monument Monument Monument Monument Monument Monument Monument Landschap Dorpsgezicht Monument Landschap Monument Landschap Monument Landschap Landschap Monument Monument

Link URI https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/306676 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200486 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/120947 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/1730 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/300664 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/2671 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/13390 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/87764 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200542 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/13624 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/12948 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/11612 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/11468 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/201044 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/3093 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/301485 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/301487 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/2283 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/13951 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200807 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200451 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/14121 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/216067 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/84247 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/14325 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/14209 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/84250 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/200742 https://id.erfgoed.nehttps://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/1696

Figuur 35 Overzicht van de beschermde fortificaties uit de vesting Antwerpen: bescherming als monument, landschap of dorpsgezicht. Legende Habitatrichtlijn ‘Vleermuizenhabitats’= voluit Habitatrichtlijn 'Historische fortengordels van Antwerpen als vleermuizenhabitats' Habitatrichtlijn ‘Schietveld’ = voluit Habitatrichtlijn 'Kleine en Grote Schietveld' Habitatrichtlijn 'Bos- en heide’ = Habitatrichtlijn 'Bos- en heidegebieden ten oosten van Antwerpen'

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 56 van 90

Habitat

Habitatrichtlijn 'Schietveld'

Habitatrichtlijn 'Vleermuizenhabitats' Habitatrichtlijn 'Vleermuizenhabitats' Habitatrichtlijn 'Vleermuizenhabitats' Habitatrichtlijn 'Vleermuizenhabitats' Habitatrichtlijn 'Vleermuizenhabitats' Habitatrichtlijn 'Vleermuizenhabitats' Habitatrichtlijn 'Vleermuizenhabitats' Habitatrichtlijn 'Vleermuizenhabitats'

Habitatrichtlijn 'Vleermuizenhabitats' Habitatrichtlijn 'Bos- en heide'

4.3.1 Evaluatie van het pakket beschermingen 4.3.1.1

Bouwperiodes

De vesting Antwerpen is in golven uitgebouwd. Over de precieze bouwperiode loopt de informatie vaak uiteen, omdat de literatuur een ander vertrek- of eindpunt kiest. Het verklaart waarom de datering van de bouw van forten in de literatuur soms erg uiteen kan lopen. Daarom delen we de uitbouw van de vesting Antwerpen in fasen in, die min of meer overeenstemmen met collectieve bouwperiodes of werkzaamheden aan meerdere forten/schansen (zie 3.1 historische waarde). - 1860-1865 (eerste bouwfase binnenste fortengordel): alle nog bewaarde forten II - VIII zijn beschermd, met uitzondering van fort VI. Van de schansen uit de veiligheidsomwalling is enkel schans XVII beschermd. - 1870-1882 (tweede bouwfase binnenste fortengordel): uit deze periode is enkel de defensieve dijk met schans Halve maan beschermd - 1878-1893 (eerste bouwfase buitenste fortengordel): Forten Walem, Duffel, Steendorp, Schoten - 1906-1914: Forten Stabroek, Ertbrand, Brasschaat, Oelegem, Kessel, Breendonk, Liezele, Haasdonk, schansen Smoutakker, Oudaan, Schilde, Bosbeek, Puurs, Lauwerhoek, Landmolen - 1930: antitankgracht met bunkers Bouwperiode

Aantal beschermde fortificaties

1851-54

t.o.v. aantal bewaard 1

1860-65

1870-82

1878-93

1906-14

interbellum

1 29

1 57

Eindtotaal

4.3.1.2

Type in de vestingbouw

De vesting Antwerpen is opgebouwd uit een aantal types, zoals een omwalling (gracht-walcaponnière), fort (gebastioneerd stelsel, polygonaal stelsel, sperfort, pantserfort), schans, antitankgracht, inundatie (defensieve dijk). Dit zijn de bouwstenen die samen de vesting Antwerpen vormen. Elk type relicten is in het huidige beschermingspakket vertegenwoordigd, met uitzondering van de omwallingen, omdat deze allemaal gesloopt zijn in de loop van de voorbije eeuwen: de Spaanse omwalling in 1867-69, de Grote Omwalling in de jaren 1960. Enkel van de veiligheidsomwalling is één tot nu toe onbekend restant bewaard gebleven: een gracht met drie caponnières in de haven ten noorden van Antwerpen. Van de Grote Omwalling zijn enkele, geïsoleerde fragmenten bewaard gebleven, maar geen van deze fragmenten is beschermd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 57 van 90

4.3.1.3

Geografische spreiding

Per sectie of front van de vesting Antwerpen bevinden de meeste beschermingen zich in de binnenste fortengordel op het zuidoostelijke front, terwijl in de buitenste fortengordel het noordoostelijke gedeelte de meeste beschermingen omvat. Tot voor kort bevond de grootste leemte zich in het zuidoostelijke front van de buitenste fortengordel. Op 6 februari 2018 werd het fort van Kessel als monument beschermd, wat deze leemte in de geografische spreiding op de fortengordels compenseerde. In de binnenste fortengordel is geen enkel fort benoorden fort II-VIII beschermd. 4.3.1.4

Grondplan (zie bijlage)

Het huidige beschermingspakket omvat forten en schansen met uiteenlopende type-grondplannen (zie bijlage referentiekader grondplannen). Om tot een indeling te komen, volgden we de indeling of typering door Gils (1997/2, 1998, 1999, 2001, 2014). Grondplannen van forten uit de periode 1860-1865 en de periode 1906-1914 van de uitbouw van de vesting Antwerpen zijn duidelijk te typeren. Veel moeilijker is dat voor de tussenliggende periode, van pakweg 1870 tot 1893. Militaire architecten experimenteren dan met de configuratie en de opstelling van de gebouwen op het forteiland. De meeste forten combineren in die tussenliggende periode kenmerken van de forten uit de periode 1860-1865 (zoals wallen op de rand van het forteiland, toegang via een redan, caponnière in de vestinggracht) met kenmerken uit de periode 1906-1914 (zoals het gebruik van beton, geschut in pantserkoepels). Dat levert een grotere diversiteit in de grondplannen op. Globaal genomen onderscheiden we de volgende types: Forten 1 - Gebastioneerd fort (<1859) 2 - Bakstenen forten met hoge wallen en een centraal reduit (Brialmontforten) (1860-1865) 3 - Scheldeforten met centraal reduit en geschutkoepels (1870-1882) 4 - Bakstenen forten met hoge wallen en langgerekte kazerne (1870-1882) 5 - Hybride forten met langgerekte kazerne (1878-1893) 6 - Hybride forten met geschutkoepels (1878-1893) 7 - Betonnen pantserforten - eerste generatie (1893-1897) 8 Betonnen pantserforten - gedetacheerde reverscaponnières (1906-1914) 9 - Betonnen pantserforten - samengevoegde caponnières (1906-1914) 10 - Betonnen pantserforten - aangehechte caponnières (1906-1914) 11 - Betonnen pantserforten – grachtflankering met koepels (1906-1914) Schansen 12 - Schansen van de binnenste fortengordel (1906-1914) 13 - Schansen van de buitenste fortengordel (1906-1914) 14 - Halve schansen (1906-1914)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

Van de meeste types is minstens één exemplaar beschermd, wat bevestigt dat het beschermde pakket divers is samengesteld en met representativiteit wat het type grondplannen betreft. Van vijf types is er geen bescherming, maar daarbij gaat het telkens om kleine categorieën van één of twee exemplaren, die op andere vlakken doorgaans minder goed of slecht bewaard zijn. De bakstenen forten met hoge wallen en centraal reduit (Brialmontforten) zijn relatief oververtegenwoordigd. Grondplan Gebastioneerd fort

Aantal beschermde fortificaties

tov aantal bewaarde 2

Bakstenen fort met hoge wallen en centraal reduit

Scheldefort met centraal reduit en geschutkoepels

Bakstenen fort met hoge wallen en langgerekte kazerne

Hybride fort met langgerekte kazerne

Hybride fort met geschutkoepels

Betonnen pantserfort met gedetacheerde reverscaponnières

Betonnen pantserfort met samengevoegde caponnières

Betonnen pantserfort met aangehechte caponnières

Schans binnenste fortengordel

Schans buitenste fortengordel

Halve Schans

Antitankgracht

Betonnen pantserfort met grachtflankering met koepels

Omwalling

Eindtotaal

4.3.2 Andere beschermingsstatuten (natuur) 22 forten of schansen vallen binnen de contouren van een Speciale Beschermingszone, waarvan het habitatrichtlijngebied 'Historische fortengordels van Antwerpen als vleermuizenhabitats de meest voorkomende is (zie figuur 7). Het fort van Brasschaat valt onder de Europese habitatrichtlijn voor het ‘Groot en Klein Schietveld’; de forten van Kapellen en Oelegem maken deel uit van het grotere habitatrichtlijngebied 'Bos- en heidegebieden ten oosten van Antwerpen'. Er is een vrij grote overlap tussen forten die om erfgoedwaarden zijn beschermd en diegene die omwille van hun natuurwaarden en biodiversiteit onder de habitatrichtlijn vallen. Vijf forten of schansen genieten geen bescherming als onroerend erfgoed, maar hebben wel een statuut als habitatrichtlijngebied (Forten van Bornem, Broechem, Kapellen, Koningshooikt, Lier).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 59 van 90

Figuur 36 Wolvenberg, één van de zeldzame overblijfselen van de Grote Omwalling of Brialmontomwalling uit 1859. De omwalling met gracht werd in 1963 gesloopt voor de aanleg van de Antwerpse Ring.

Figuur 37 Hoodtoegang van fort VIII, omgevormd tot horeca-uitbating. Foto H. Verboven 2019.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

5 GERAADPLEEGDE WERKEN 5.1 ARCHIEF EN KAARTEN

Algemeen Rijksarchief, Militaire kaarten in 1934 door de Nederlandse regering aan België overgedragen, nr. 5009: “Anvers avec la nouvelle enceinte 1860”, schaal 1:40062. Koninklijk Legermuseum Brussel, Moskouarchief (fonds 185), doos 1491, map 3653: grondplan Schans Bosbeek, schans Tallaart op schaal 1:200, 1940. Koninklijk Legermuseum Brussel, Moskouarchief (fonds 185), doos 2562: diverse grondplannen van forten en schansen. Koninklijk Legermuseum Brussel, Moskouarchief (fonds 185), doos 3878, map1786: ontwerpplannen van bastions en omgeving van fort Sint-Marie, schaal 1:500, 1850. Koninklijk Legermuseum Brussel, Fonds Versterkingen: Versterking Anwerpen, A 53 bis: kaart uit 1863 met zones van krijgsdienstbaarheden rondom de forten I - VIII en voor de Grote Omwalling. Koninklijk Legermuseum Brussel, Kaarten en plannen, (Antwerpen) B.M. 202 R, Atlas des bâtiments militaires: Forts du Bas-Escaut, s.d. Koninklijke Bibliotheek, Kaarten en Plannen, nr. WBS IV 12.052 (1) D: Atlas des bâtiments militaires: Fort de Lierre (1907), Brussel, schaal 1:400. Ministerie van Openbare Werken en Wederopbouw 1950-1970: Topografische kaarten, opname 1950 – 1970, schaal 1:5.000, originelen berusten bij Vlaamse overheid, Departement MOW, Algemene Technische Ondersteuning, online beschikbaar via http://www.geopunt.be (geraadpleegd op 24 april 2018).

5.2 LUCHTFOTO’S

Luchtfotocollectie ATO - Luchtfoto 1953: fort van Bornem Vlaamse overheid, departement Mobiliteit en Openbare Werken (MOW), afdeling Algemene Technische Ondersteuning, luchtfotoarchief, doos 153, nr. 63889. Luchtfotocollectie NGI: - Luchtfoto 1949: fort 1 [online], schaal 1:15.000, http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1949_B2-ANTWERPEN_9591.jpg (geraadpleegd op 28 april 2018). - Luchtfoto 1948: fort 2 [online], schaal 1:5000, http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_6839.jpg (geraadpleegd op 28 april 2018). - Luchtfoto 1969: fort 2 [online], http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1969_B14R_1310.jpg (geraadpleegd op 28 april 2018). - Luchtfoto fort 7-8 en schansen 1948, schaal 1:15.000: http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_6784.jpg (geraadpleegd op 20 augustus 2018). - Luchtfoto schansen 16-17, schaal 1:15.000: http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_6773.jpg (geraadpleegd op 20 augustus 2018). - Luchtfoto 1948: fort Merksem [online], schaal 1:5000, http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-KAPELLEN_7118.jpg (geraadpleegd op 4 mei 2018). - Luchtfoto 1969 fort Merksem [online], schaal 1:5000, http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1969_B14R_1107.jpg (geraadpleegd op 4 mei 2018). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 61 van 90

Luchtfoto 1948: fort Zwijndrecht [online], schaal 1:5000, http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_6849.jpg (geraadpleegd op 4 mei 2018). Luchtfoto 1969: fort Zwijndrecht, [online], schaal 1:5000, http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1969_B14R_1302.jpg (geraadpleegd op 4 mei 2018). Luchtfoto 1952: fort Koningshooikt [online], http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1952_B8-MECHELEN_7225.jpg (geraadpleegd op 13 juli 2018). Luchtfoto 1948: fort St-Marie [online], schaal 1:15.000, http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1948_B3-ANTWERPEN_7107.jpg (geraadpleegd op 10 augustus 2018). Luchtfoto 1969: fort St-Marie [online], schaal 1:18.500, http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1969_B14R_1201.jpg (geraadpleegd op 10 augustus 2018). Luchtfoto 1971: fort van Bornem, schaal 1:19.500 http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1971_B22R_1109.jpg (geraadpleegd op 14 augustus 2018). Luchtfoto 1952: fort van Bornem, schaal 1:25.000, http://www.ngi.be/cartesius/images/air/1952_B8-MECHELEN_7239.jpg (geraadpleegd op 14 augustus 2018).

5.3 GIS-DATALAGEN Orthofotomozaïek 1971: Informatie Vlaanderen: Orthofotomozaïek, kleinschalig, zomeropnamen, panchromatisch, 1971, Vlaanderen, gepubliceerd in 2015. Orthofotomozaïek 1979-90: Informatie Vlaanderen, Orthofotomozaïek, kleinschalig, zomeropnamen, kleur, 1979-1990, Vlaanderen, opname Antwerpen dateert van 1989. DTM 2013-2015: Informatie Vlaanderen, Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen II, DTM, raster, 1 m, afgeleid van LiDAR-hoogtegegevens, 2013-2015.

5.4 BIBLIOGRAFIE

CASSAUWERS H. Beschrijving van de thans nog bewaarde Brialmontforten en van fort 1, in Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 131-148. CASSAUWERS H. 1991-1992: Schansen van de Antwerpse veiligheidsomwalling, Vesting, 1991/3, 1991/4, 1992/1, 1992/2, 1992/3, 1992/4. COOLSAET R. 2001: België en zijn buitenlandse politiek 1830-2000, Leuven. DE CLERCQ L. 2016: De olievlek van de haven: het vergeten Fort Sint-Filips [online], http://lukasdc.eu/FortSintFilips_DeOlievlekVanDeHaven_LukasDeClercq_Printversie_04_12_2016.pdf (geraadpleegd op 27 maart 2018). DECOODT H. 2018: Bunkers van de Stellung Antwerpen en de Turnhoutkanalstellung (Eerste Wereldoorlog), onuitgegeven criterianota Onroerend Erfgoed, Brussel. DECOODT H. 2017: Bunkers van de ‘Hollandstellung’ (Eerste Wereldoorlog), Onuitgegeven criterianota Onroerend Erfgoed, Brussel. DE HASQUE J. 1990: De antitankgracht te Antwerpen (met vier wandelingen), Antwerpen. DE MEYER M. 2009: De Staats-Spaanse linies: de opwaardering van Spaanse, Nederlandse en Franse verdedigingswerken in de grensstreek van Antwerpen, West-, Oost- en Zeeuws-Vlaanderen,

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

Fortengordels nu! Actuele omgang met forten, gordels en verdedigingslinies, Verslagboek van het colloquium Antwerpen, 25-26 september 2009, Antwerpen, 12-20. DE RYNCK P. 2011: Koude oorlog in de Kempen: Operatie Gondola en de Britse basis in de provincie Antwerpen , Erfgoedgids 13, Antwerpen. DE RYCKEL 1907: Historique de l’établissement militaire de la Belgique, Gent. DE SCHRYVER H. 2011: Instandhoudingsdoelstellingen voor de speciale beschermingszone ‘Historische fortengordels van Antwerpen als vleermuizenhabitat’, ANTenne: themanummer Natuur in de Antwerpse fortengordel, 2, april-juni, 14-17. https://www.provincieantwerpen.be/aanbod/dlm/samenwerkingsverbanden/ankona/natuurstudiea rtikels.html DEVOS S. 2012: Fort Stabroek van de vesting Antwerpen, Simon Stevinstichting. GHEYLE W. & BOURGEOIS I. 2013: Vergeten linies: Antwerpse bunkers en loopgraven door de lens van Leutnant Zimmerman (1918), Streekgericht 3, Antwerpen. GHEYLE W. & BOURGEOIS I. 2018: Vergeten linies III: militair erfgoed binnen de Antwerpse fortengordels op luchtfoto en Lidar, Streekgericht 4, Antwerpen. LIEBOLD A. Festungsbauten [online], http://www.festungsbauten.de/Festungen_Startseite.htm (geraadpleegd op 13 november 2018). GILS R. 1987: De uitbreiding van de vesting Antwerpen tussen 1868 en 1914, Mededelingen van de Simon Stevinstichting, 1987/2, zomer, 15-25. GILS R. 1991: De Antwerpse veiligheidsomwalling van 1907, Vesting, 1991/3, 3-6. GILS R. 1992: Antwerpen, Nationaal reduit van België (1859-1914), Belgisch tijdschrift voor Militaire Geschiedenis, 29, 465-488, 537-560. GILS R. 1997: Analyse van de Brialmontforten als onderdelen van de fortengordel en de vesting Antwerpen, in Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 51-88. GILS 1997/1: Levensschets van Henri Alexis Brialmont (1821-1903), in Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 129-130. GILS R. 1997/2: Vesting Antwerpen: deel 1. Bakstenen schoonheid 1830-1885, België onder de wapens 5, Erpe. GILS R. 1998: Vesting Antwerpen, deel 2: De Pantservesting, 1885-1914, België onder de wapens 7, Erpe. GILS R. 1999: Vesting Antwerpen, deel III: Schelde en redeverdediging, 1838-1944, België onder de wapens 13, Erpe. GILS R. 2000: Fort Steendorp van de vesting Antwerpen, België onder de wapens 16, Erpe. GILS R. 2001: Atlas Belgische versterkingen te Antwerpen, Luik en Namen (1859-1914), Erpe. GILS R. 2006: Vesting Antwerpen: deel IV: bunkers en bunkerstellingen (1914-1945), België onder de wapens 19, Erpe. GILS R. 2006/1: De wet van 30 maart 1906 en de pantserforten in Antwerpen, Vesting, 1, 1-10. GILS R. 2006/2: Fort Liezele van de vesting Antwerpen, België onder de wapens 14, Erpe. GILS R. 2006/3: Een gordel van beton. De Antwerpse pantserforten, Erfgoedgids, Antwerpen. GILS R. 2007: Over de gewelven in de Brialmontforten, Vesting, 3, 6-10. GILS 2014: Antwerpse forten 1914, Tielt. GILS R. & LOMBAERDE P. 2009: De forten rond Antwerpen: van militaire dwangbuis tot vestinglandschap in wording, Fortengordels nu! Actuele omgang met forten, gordels en verdedigingslinies, Verslagboek van het colloquium Antwerpen, 25-26 september 2009, Antwerpen, 21-37. GILS R, SCHOKKAERT L. & WUYTS A. s.d.: Het fort van Liezele, onuitgegeven gids door de Vriendenkring Fort van Liezele i.s.m. het gemeentebestuur Puurs, Puurs. HULSTAERT W. 2013: Van forten en vleermuizen : consolidatiewerken van fort Steendorp, M&L, 32/3, 6-37. KUTA 2007: Namur et alentours : les forts, in Dejardin V. & Maquet J.(eds.) Le patrimoine militaire de Wallonie, Namen, 221-225. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 63 van 90

LEGROUX B. 2001: Fort Breendonk (1906 - 1914): Analyse van de bouw van een fort van tweede orde met samengevoegde caponnières als onderdeel van de Hoofdweerstandsstelling der Vesting Antwerpen, onuitgegeven licentiaatsverhandeling geschiedenis, KU Leuven. LEGROUX B. 2005: Fort Breendonk: bouw en militair concept 1906-1914, Puurs. LE PAGE 1997: Het ontstaan van het nationaal reduit Antwerpen, in Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 21-38. LOMBAERDE P. (red.) 1997: Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen. LOMBAERDE P. 1997: Ontmanteling en herbestemming van omwalling en forten rond Antwerpen: twee stedenbouwkundige vraagstukken, in Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 107-127. LOMBAERDE P. 2009: Antwerpen versterkt: de Spaanse omwalling vanaf haar bouw in 1542 tot haar afbraak in 1870, Antwerpen. MEYLEMANS E. & COUSSERIER K. 2017: Evaluatie van een toevalsvondst te Borgerhout (Antwerpen), Noordersingel, onuitgegeven rapport Onroerend Erfgoed, Brussel. NEFORS P. 2004: Breendonk, 1940-1945. De Geschiedenis, Antwerpen. NAGELS M. 2012: De Antwerpse fortengordel – de Brialmontforten als onzichtbare potentie van de periferie, onuitgegeven masterproef vakgroep Architectuur en Stedenbouw, UGent. Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier A/1312, Fort 2 van Wommelgem, bescherming als monument (F. Brenders, 1996). Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier A/1313, Fort 5 van Edegem, bescherming als monument (F. Brenders, 1996). Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier DA002170, Fort van Schoten, bescherming als monument (F. Brenders, 1996). Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier A/1234, De antitankgracht, bescherming als landschap (M. De Borgher, 1991). Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier DA002190, Schans Bosbeek, bescherming als monument (F. Brenders, 1998). Onroerend Erfgoed Antwerpen, Beschermingsdossier A/0632, Fort van Liezele, bescherming als landschap (M. De Borgher, 1995). POTTIER W. 1997: De bouw van de fortengordel rond Antwerpen, in Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 39-49. Provincie Antwerpen s.d.: Fortengordels [online], http://www.fortengordels.be/over_fortengordels. Provincie Antwerpen 2015: Kaderplan Fortengordels rond Antwerpen: deel 2a tot deel 2f Informatiefiches per fort, onuitgegeven rapport [online] http://www.fortengordels.be/over_fortengordels/over-het-strategisch-project (geraadpleegd op 26 maart 2018). REICHERT-SCHICK A. & EBERLE I. 2011 : Beloved Heritage – Condemned Heritage. About the handling of fortification heritage within the border region Germany-France-Luxembourg, Revue géographique de l’Est, 51/1-2, 1-20. http://journals.openedition.org/rge/3302#text REMES K. 2002: Fort 8 van de vesting Antwerpen, België onder de wapens 21, Erpe. REYNS N. & CLAESSENS L. 2016: Archeologisch vooronderzoek Liezele (Puurs) - Molenstraat, Fortbaan Landschapspark Fort Liezele, Rapporten All-Archeo 308, Temse. Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed 2013: Op de museale weegschaal: collectiewaardering in zes stappen [online], https://cultureelerfgoed.nl/publicaties/op-de-museale-weegschaalcollectiewaardering-in-zes-stappen (geraadpleegd op 10 april 2018). RUSSEL R. & WINKWORTH K. 2009: Significance 2.0. A guide to assessing the significance of collections [online], Collections Council of Australia, https://www.arts.gov.au/what-we-do/museums-libraries-and-galleries/significance-20 (geraadpleegd op 28 mei 2018). Schelde-Dijle VZW 1973: Fort van Merksem, onuitgegeven rapport van het ministerie van Openbare Werken, Bestuur van de Stedebouw en Ruimtelijke Ordening, Antwerpen. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

SIMOENS T. 2016: De chaos van het slagveld: het Belgisch leger in de loopgraven, Antwerpen, Amsterdam. Simon Stevinstichting 2013: Beschermingsaanvraag Schans XVIII, 26/12/2013 (Onuitgegeven dossier). S.N. s.d.: De Achttiendaagse Veldtocht: Het Belgische verhaal van mei 1940, eenheid per eenheid [online], https://18daagseveldtocht.be/infanterie/overige/speciale-vestingseenheden/ (geraadpleegd op 18 december 2018). S.N. 1907: Seconde ligne de défense d'Anvers. Commission chargée de procéder à l'examen des divers dispositifs de fortification qui pourraient être employés pour la seconde ligne de défense d'Anvers et de désigner celui qu'il conviendrait d'adopter. Procès-verbaux des séances : 25 juin 1906-26 janvier 1907, Brussel. S.N. 2009: Fortengordels nu! Actuele omgang met forten, gordels en verdedigingslinies, Verslagboek van het colloquium Antwerpen, 25-26 september 2009, Antwerpen. S.N. 2018: Fort van Zwijndrecht, Bunkerfreaks Antwerpen Archives (BFAA) 28 juli 2018 [online], https://festungantwerpen.blogspot.com/ (geraadpleegd op 28 augustus 2018). Studiegroep fort Bornem: Militair Erfgoed in de kijker [online], https://studiegroep-fort-bornem.be/ (geraadpleegd op 14 augustus 2018). VAN CRAEN L. 2017: 10 jaar beheerplan van Antitankgracht - voorlopige resultaten van de beheerwerken, ANTenne, 2017/2, april-juni, 14-17. VAN DE VOORDE S. 2011: Bouwen in beton in België (1890-1975). Samenspel van kennis, experiment en innovatie, Proefschrift ingediend tot het behalen van de graad van graad van Doctor in de Ingenieurswetenschappen: Architectuur, Vakgroep Architectuur & Stedenbouw, UGent, 2 dln. VAN DER HOEVEN G.G. 1865: De vestingwerken van Antwerpen, Militaire Spectator, 34, 165-182. VAN MEIRVENNE R. 2002: Fort Haasdonk van de vesting Antwerpen, België onder de wapens 22, Erpe. VAN MEIRVENNE R. & LATAER J. 2009: Fort Zwijndrecht van het Verschanste Kamp op de Antwerpse linkeroever, België onder de wapens 25, Erpe. VAN PUL P. 2014: De Belgische militaire onderwaterzettingen rond de Versterkte Plaats van Antwerpen in augustus en september 1914: een historisch-geografische reconstructie, s.l. VAN RIET M. s.d.: Klein-Brabant in oorlog. De forten Breendonk, Liezele en Bornem in 1914, s.l. VERBRAEKEL 2007: Leger sluit fort van Zwijndrecht, Gazet van Antwerpen, 2 februari 2007, https://www.gva.be/cnt/aid537389/leger-sluit-fort-van-zwijndrecht (geraadpleegd op 7 mei 2018). VERMAELEN B. 2017: Inventarisatie van de relicten in 20 forten en schansen in de Antwerpse fortengordel; Beschrijving van de fysieke toestand en aanbevelingen voor conservatie, onuitgegeven rapport in opdracht van de provincie Antwerpen. VERSELE R. 1914: Belegering en val van de versterkte stelling Antwerpen, in Lombaerde P. (red.) Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen, 97-105. VERSELE R. 2006: Het spoorwegfortje van Duffel, België onder de wapens 29, Erpe. VIERDE BELGISCHE DIVISIE DER NAVO PIPELINES s.d.: Welkom in het fort van Schoten, onuitgegeven brochure, s.l. VON TSCHISCHWITZ E. 1921: Antwerpen 1914, unter Benutzung der amtlichen Quellen des Reichsarchivs, Schlachten des Weltkrieges 1, Berlijn. WOUTERS L. s.d.: Fort van België vanuit een bezoekers standpunt [online], https://www.fortenvanbelgie.be/index.php (geraadpleegd op 25 september 2018). WUYTS T. 2017: Fort 7 een schatkist aan biodiversiteit zo midden in de stad, ANTenne: themanummer Natuur in de Antwerpse fortengordel, 2, april-juni, 14-17.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 65 van 90

Figuur 38 Fort VI (bouwperiode 1860-1865): het in 1874 gebouwde officierengebouw in de typische Rundbogenstil, herkenbaar aan de rondbogige friezen boven aan de gevels.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 90

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

2021

6 BIJLAGEN 6.1 TYPE GRONDPLANNEN - REFERENTIEKADER Deze bijlage bundelt verschillende types grondplannen van de vesting Antwerpen. De originele grondplannen zijn interessant om te vergelijken met de huidige situatie. Zij geven inzicht in de oorspronkelijke opbouw en configuratie van de fortificaties. Grondplannen van forten uit de periode 1860-1865 en de periode 1906-1914 van de uitbouw van de vesting Antwerpen zijn duidelijk te typeren. Veel moeilijker is dat voor de tussenliggende periode, van pakweg 1870 tot 1893. Militaire architecten experimenteren dan met de configuratie en de opstelling van de gebouwen op het forteiland. De meeste forten combineren in die tussenliggende periode kenmerken van de forten uit de periode 1860-1865 (zoals hoge wallen op de rand van het forteiland, toegang via een redan, caponnière in de vestinggracht) met kenmerken uit de periode 1906-1914 (zoals het gebruik van beton, geschut in pantserkoepels). Dat levert een grotere diversiteit in de grondplannen op. Globaal genomen onderscheiden we de volgende types: - 1 Gebastioneerd fort (<1859) - 2 Bakstenen forten met hoge wallen en een centraal reduit (Brialmontforten) (1860-1865) - 3 Scheldeforten met centraal reduit en geschutkoepels (1870-1882) - 4 Bakstenen forten met hoge wallen en langgerekte kazerne (1870-1882) - 5 Hybride forten met langgerekte kazerne (1878-1893) - 6 Hybride forten met geschutkoepels (1878-1893) - 7 Betonnen pantserforten - eerste generatie (1893-1897) - 8 Betonnen pantserforten - gedetacheerde reverscaponnières (1906-1914) - 9 Betonnen pantserforten - samengevoegde caponnières (1906-1914) - 10 Betonnen pantserforten - aangehechte caponnières (1906-1914) - 11 Betonnen pantserforten – grachtflankering met koepels (1906-1914) - 12 Schansen van de binnenste fortengordel (1906-1914) - 13 Schansen van de buitenste fortengordel (1906-1914) - 14 Halve schansen (1906-1914) Bij type 8 en 9 van de betonnen pantserforten bestaat bijkomend nog een onderscheid tussen forten van 1ste orde (met twee koepels 2x 15cm) en forten van 2de orde (met één koepel van 15cm). Dat onderscheid berust dus enkel op een verschil in vuurkracht van een fort. Het maximale schietbereik bedroeg 8,4 km (Gils 1998, 49). Bronnen GILS R. 1997/2: Vesting Antwerpen: deel 1. Bakstenen schoonheid 1830-1885, België onder de wapens 5, Erpe. GILS R. 1998: Vesting Antwerpen, deel 2: De Pantservesting, 1885-1914, België onder de wapens 7, Erpe. GILS R. 1999: Vesting Antwerpen, deel III: Schelde en redeverdediging, 1838-1944, België onder de wapens 13, Erpe. GILS R. 2001: Atlas Belgische Versterkingen te Antwerpen, Luik en Namen (1859-1914), Erpe. GILS R. 2006: Een gordel van beton. De Antwerpse pantserforten, Erfgoedgids van het provinciebestuur Antwerpen, Antwerpen. GILS R. 2014: Antwerpse forten 1914, Tielt. LOMBAERDE P. (red.) 1997: Vesting Antwerpen. De Brialmontforten, Gent, Antwerpen. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 67 van 90

Type Gebastioneerd fort

Type Bakstenen fort met hoge wallen en een centraal reduit

Grondplan gebastioneerd fort Bv. Fort Sint-Marie Gebouwd voor 1859

Bastion

Meest kenmerkend: Bastions in de vestinggracht. Hier zijn de hoekpunten genummerd van I tot VI. Nummers I, V en VI zijn bastions, nummers II en IV zijn halve bastions, nummers II, III en IV hebben een getenailleerd tracé (lange rechte stukken wal in hoekig verband). Hoge wallen op de rand van het forteiland. Bakstenen gebouwen. De grachtverdediging en de verdediging op afstand gebeurde van op de wallen. Bron Gils 1999.

Schematische weergave van een bastion in de vestinggracht. Bron Julien Cannaerts in Gils 2014, p. 28.

Grondplan Bakstenen fort met hoge wallen en ovale reduit Gebouwd tussen 1860-1865, varianten tot 1882, aangepast tot 1914 Bv. fort II – VIII, latere varianten fort van Steendorp, fort van Merksem

Constructies op het forteiland

(de zogenaamde Brialmontforten)

Meest kenmerkend: Ovale reduit Bakstenen gebouwen met betonnen moderniseringen in latere fase, bv. betonnen holtraverse, betonnen geschutkoepels op hoekpunten. Hoge wallen op de rand van het forteiland voor opstelling artillerie. Caponnière ligt in de vestinggracht. Bovenstaande tekening is een vereenvoudigde weergave van fort IV, van voor de modernisering. Bron Julien Cannaerts, in Gils 1997, 40. Type Scheldeforten Bakstenen fort met centraal reduit en geschutkoepels

Grondplan ovale bakstenen gebouw met geschutkoepels Gebouwd tussen 1870-1881 Bv. Fort Sint-Filips, De Perel (gesloopt)

Positionering van de gebouwen op het forteiland van een fort met ovale reduit. De draaikoepels boven de halve caponnières tonen de modernisering van deze forten. Het officierenpaviljoen komt voor in fort II, IV, VI, Merksem. Bron Gils 1997, 55.

Constructies op het forteiland

De Scheldeforten versperden de toegang tot de Schelde en bedienden de sluizen van de omliggende inundatiegebieden. Op Meest kenmerkend: Ovale constructie omgeven door droge gracht en het moment van voltooiing waren de forten al achterhaald. Ze zijn (contr)escarpgalerij. De drie geschutkoepels zijn op de Schelde gericht. Andere later niet gemoderniseerd. Bron Gils 1997. constructies zoals het officierengebouw stonden binnendijks opgesteld. Bron Gils 1997. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 69 van 90

Type Bakstenen fort met hoge wallen en een langgerekte kazerne

Grondplan Bakstenen fort met hoge wallen en langgerekte kazerne Gebouwd tussen 1870-1882, gemoderniseerd in 1912 Bv. Fort Zwijndrecht, Kruibeke

Meest kenmerkend: langgerekte kazerne Hoge wallen op de rand van het forteiland Bakstenen gebouwen Caponnière in de vestingracht Bron J. Cannaerts in Gils 1997, 58. Type Bakstenen fort met betonnen gewelven (hybride fort)

Type Bakstenen fort met betonnen gewelven en geschutkoepels (hybride fort)

Constructies op het forteiland

Het hoofdfrontgebouw met caponnière, geflankeerd door twee halve caponnières is bijna identiek aan de oudere forten met centraal reduit. Het grootste verschil zit hem in de langgerekte vorm van de infanteriekazerne, met op korte afstand het officierengebouw. Bron J. Cannaerts in Gils 1997, 58.

Grondplan hybride forten met langgerekte kazerne Gebouwd tussen 1878-1893 Bv. Fort van Lier, Walem, gemoderniseerd tussen 1891-1900

Constructies op het forteiland

Meest kenmerkend: bakstenen fort met betonnen gewelven Geen reduit meer, maar een infanteriekazerne over de breedte van het achterste front. Er komen wel nog hoge wallen op de rand van het forteiland voor. Caponnière ligt in de vestinggracht. Bron Julien Cannaerts, in Gils 1998, 64.

Draaikoepels en ondergrondse galerijen naar het geschut op de hoekpunten van het forteiland zijn uitingen van moderniseringen, evenals de toevoeging van holtraversen. Bron J. Cannaerts Gils 1998.

Grondplan hybride forten met geschutkoepels Gebouwd tussen 1886-1893 Bv. fort van Schoten

Grondplan hybride forten met geschutkoepels Gebouwd tussen 1886-1893 Bv. fort van Duffel, Oorderen, Berendrecht

Meest kenmerkend: Bakstenen constructies overwegen, maar de gewelven van Meest kenmerkend: muren in baksteen en gewelven in beton. verschillende gebouwen zijn in beton uitgevoerd. Geschutkoepels. Is dus een pantserfort maar nog niet volledig in Geschutkoepels beton. Wallen op de rand van het forteiland Aarden dekken: profiel van de wal volgens verlengd plongée Caponnière in de vestinggracht Zonder caponnière in de vestinggracht Centraal reduit Langgerekte kazerne Bron Julien Cannaerts, in Gils 1998, 24. Toegang via redan Bron Julien Cannaerts, in Gils 1998, 25.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 70 van 90

Betonnen pantserfort (met grachtflankering vanuit koepels)

Grondplan betonnen pantserfort grachtflankering met koepels Gebouwd tussen 1893-1914 Bv. Fort van Kapellen, Bornem

Meest kenmerkend: Volledig in beton. Geen caponnières maar koepels voor de grachtverdediging Aarden dekken: profiel van de wal volgens verlengd plongée Geen caponnière meer in de vestinggracht Toegang via redan Bron Julien Cannaerts, in Gils 1998, 36. Betonnen pantserfort van het type Gedetacheerde reverscaponnière

Grondplan Fort met gedetacheerde reverscaponnières Bij dit forttype ligt de hoofdcaponnière als een eilandje in de fortgracht Gebouwd tussen 1906-1914 Bv. Sint-Katelijne-Waver(1ste orde) , Stabroek (2de orde), ’s Gravenwezel

Constructies op het forteiland Fort van Kapellen, het eerste volledig in beton opgetrokken pantserfort

Zonder caponnière in de vestinggracht Langgerekte kazerne Volledig in beton uitgevoerd met ondergrondse galerijen naar de geschutkoepels op de vier hoekpunten. Het fort van Bornem heeft een asymmetrisch grondplan, zie verder Bron J. Cannaerts Constructies op het forteiland

Nieuw is de introductie van een traditorebatterij aan de ingang van het fort die voor de verdediging van de intervallen zorgde Dit grondplan toont een fort van 1ste orde. Nieuw: meer ruimte tussen het keelfront en hoofdfront. Forten van 1ste orde zijn zwaarder bewapend: ze hebben 10 geschutkoepels Bron J. Cannaerts Gils 1998, 56. Variant fort met gedetacheerde caponnière van 2de orde (minder zwaar bewapend, met name 1 centrale koepel voor 15cm kanonnen). Bron Julien Cannaerts, in Gils 2014. Betonnen pantserfort van het type Samengevoegde caponnières

Grondplan Fort met samengevoegde caponnières Constructies op het forteiland Bij dit forttype ontbreekt de caponnière in de vestinggracht waarvan de functie wordt overgenomen door schouderhoekcaponnières aan beide zijden van het hoofdfront Gebouwd tussen 1906-1914 Bv. Koningshooikt (1ste orde), Oelegem (1ste orde) Bv. Breendonk, Broechem, Ertbrand, Haasdonk, Liezele (2de orde)

De twee schouderhoekcaponnières op de voorste hoekpunten Dit grondplan is van een fort van 2de orde, omdat het centraal één geschutkoepels staan in voor de verdediging van de vestinggracht vooraan en op voor 15cm kanonnen heeft. Het is dus minder zwaar bewapend, dan een fort van de flanken. 1ste orde. Bron J. Cannaerts, in Gils 2014. Bron J. Cannaerts, in Gils 2014.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 71 van 90

Betonnen pantserfort van het type Aangehechte caponnières en met koepels

Grondplan Fort met aangehechte caponnières Gebouwd tussen 1906-1914 Bv. Kessel, Brasschaat

Grondplan Fort met grachtflankering met koepels (asymmetrisch) Gebouwd tussen 1906-1914 Bv. Bornem

Bij dit type grondplan is de hoofdcaponnière aangehecht bij het forteiland

Schansen

Grondplan Schansen binnenste fortengordel Gebouwd tussen 1906-1914 Bv. schans XVI - XVIII

Grondplan Schansen buitenste fortengordel Bv. Smoutakker, Driehoek, Oudaan, Schilde, Massenhoven, Tallaart, Letterheide (gesloopt), Puurs, Lauwershoek, Landmolen

Schansgebouw met twee bouwlagen Schansgebouw met één bouwlaag. Traditorebatterij heeft in elke flank twee 7,5cm kanonnen en 12cm Traditorebatterij met aan elke zijde twee 7,5cm kanonnen Hoofdfront heeft houwitsers. een geschutkoepel voor een 7,5 cm koepel. Hoofdfront heeft een geschutkoepel voor één 7,5 cm kanon Schanseiland omgeven door droge gracht. Alle gebouwen zijn in beton uitgevoerd. Alle gebouwen zijn in beton uitgevoerd. Halve schansen

Grondplan Halve schans Gebouwd tussen 1906-1914

Grondplan Halve schans Bv. Bosbeek, Dorpveld De halve schansen komen enkel in de buitenste fortengordel voor. Ze waren een oplossing voor de verdediging van Sint-KatelijneWaver, waar door de inplanting van het dorp de geplande schans enkel in twee halve schansen kon worden gerealiseerd. Bij dit type bestaat het schansgebouw uit de helft van het hierboven getekende gebouw. Voor het overige is de opbouw van het schanseiland hetzelfde.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 72 van 90

6.2 HISTORISCHE GELAAGDHEID - REFERENTIEKADER Een relict uit de vesting Antwerpen is niet alleen representatief voor een bepaalde periode in de opbouw van de vesting Antwerpen. Vele forten hebben tijdens of na hun bouwperiode aanpassingen ondergaan om mee te zijn met nieuwe ontwikkelingen in de fortenbouw. Getuige daarvan zijn de toevoegingen aan of moderniseren van het oorspronkelijke grondplan. Daarom spreken we van historische gelaagdheid of verschillende tijdlagen die op één site aanwezig zijn. Dit referentiekader helpt om de aanpassingen op het terrein te herkennen en te duiden. Forten met een hogere historische gelaagdheid, waar dus verschillende tijdlagen, aanpassingen en moderniseren zichtbaar zijn, krijgen een grotere waardering. Dit geldt in het bijzonder voor versterkingen gebouwd in een periode dat de vestingbouw onder druk van ontwikkelingen in de artillerie aan allerlei veranderingen onderhevig was (laatste kwart 19de eeuw). Vroeg gebouwde forten overspannen doorgaans een relatief langere periode. Waarderingskader Het relict draagt de sporen van meerdere fasen en evoluties in de uitbouw van de vesting Antwerpen. De belangrijkste evoluties zijn: 1. Van open naar beschutte opstelling van artillerie: holtraversen, pantserkoepels en veranderingen in de walorganisatie. Kantelmomenten rond 1870 en 1885. 2. Gebruik van nieuwe bouwmaterialen: van baksteen naar beton (kantelmoment rond 1870-85) , van beton naar gewapend beton (kort voor 1914) 3. Omvorming van forten en schansen naar infanteriesteunpunten (enkel herkenbaar in buitenste fortengordel). Kantelmoment in de jaren 1930.

6.2.1 De evolutie van open naar beschutte opstelling van de artillerie De open opstelling van artillerie boven op de wallen of op het gevechtsplatform van het reduit is typisch voor de eerste generatie forten uit de vesting Antwerpen uit de periode 1860-65. De belangrijkste vorm van beschutting zijn een aarden borstwering en volle aarden traversen. Traversen zijn iets hogere, korte dwarswallen die de geschutsopstelingen tegen zijdelings vuur beschermen. Het opgestelde geschut staat meestal op wielaffuiten die in vredestijd in bomvrije magazijnen worden opgeslagen. Enkele forten uit de periode 1860-65 hebben uitzonderlijk al gekazematteerde batterijen, waar het geschut overdekt staat opgesteld, zoals in fort III (zie schilderij Legermuseum) of fort IV met zijn unieke bewaarde lage batterij. En er zijn natuurlijk ook de halve caponnières die van op de hoekpunten van het hoofdfront de gracht flankeerden. Maar ook dat zijn uitzonderingen op de doorgaans en overwegende open opstelling van de artillerie in de periode 1860-65. In de jaren na de afwerking van de forten kent de artillerie verschillende nieuwe ontwikkelingen die de open opstelling achterhalen: met name de introductie van getrokken mortieren die over de borstwering heen schieten, de grotere reikwijdte en nauwkeurigheid bij het vuren en de introductie van explosieve projectielen met een verhoogde scherfwerking die veel meer slachtoffers maken. Er was dus behoefte aan een meer beschutte opstelling, zeker op de wallen van de forten. We bespreken hier bij wijze van voorbeeld drie ontwikkelingen die een antwoord geven op de behoefte ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 73 van 90

aan meer beschutting, met name de toevoeging van holtraversen, de opstelling van artillerie onder geschutkoepels en het verlaten van de walorganisatie. 6.2.1.1

Holtraversen

Om meer beschutting aan manschappen en materieel te bieden, verschenen vanaf 1870 holtraversen op de wallen van de forten: gebouwen met één of meerdere holtes (Lombaerde 1997 p. 59). Ze dienden als schuilplaats tijdens een bombardement. Het waren dus geen opstelplaatsen van waaruit de artillerie vuurde. Deze holtraversen zijn eerst in baksteen, later in beton opgetrokken. Aan de eerste generatie forten van de binnenste fortengordel (1860-65) werden dergelijke holtraversen toegevoegd aan het oorspronkelijke grondplan. Op later gebouwde forten waren ze meestal van in het begin voorzien. Bij de modernisering in 1909-1911 van de forten in de binnenste fortengordel verschenen betonnen holtraversen boven het hoofdfrontgebouw, als vervanging van of aanvulling op de bakstenen holtraversen. Hetzelfde gebeurde bij de oudere forten van de buitenste fortengordel. Ook in de laatst gebouwde forten van de vesting Antwerpen uit de periode 1906-1914 zijn nog holtraversen gebouwd. Het toont aan dat een klein deel van de artillerie altijd mobiel is gebleven, ondanks alle ontwikkelingen die de vesting Antwerpen doormaakte.

Figuur 39: bakstenen holtraversen boven op de hoofdwal getuigen van de evolutie van een open opstelling van de artillerie op de wallen naar meer beschutting voor manschappen en materieel. Foto Hilde Verboven 2018.

6.2.1.2

Geschutkoepels

De opstelling van de artillerie verandert pas grondig, wanneer de eerste kanonnen onder ijzeren of stalen geschutkoepels worden opgesteld. Voor de eerste keer gebeurt dat na 1885: - het fort van Steendorp (gebouwd vanaf 1886): bovenop het reduit verschijnt een ijzeren koepel. Is vernietigd in 1914 toen de fortcommandant het reduit opblies. - Het fort van Schoten (1886-1893): centraal én op de hoge wallen verschijnen (wellicht tussen 1889-1893) pantserkoepels (draaikoepels, pantseraffuiten en hefkoepels) - Het fort van Duffel (1886-1891) wordt bij de aanpassing in 1894 met drie pantserkoepels uitgerust (1 draaikoepel, 2 hefkoepels) - Fort Sint-Filips telt drie ijzeren geschutkoepels Ondertussen verschijnen ook de volledig stalen pantserkoepels. De toevoeging van deze pantserkoepels maakt dat de eerste pantserforten in de buitenste fortengordel verschijnen. Het

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 74 van 90

kantelmoment is 1885. Alle later gebouwde forten kregen van bij het uittekenen van de plannen geschutkoepels. Tussen 1891-1900 worden verschillende bestaande forten gemoderniseerd: geschutkoepels worden aan de bestaande opstelling toegevoegd. Dit is bv. het geval voor de forten van Lier en Walem (gebouwd in 1878-93). Bij de omvorming van de binnenste fortengordel naar tweede verdedigingslinie (veiligheidsomwalling) werden de bakstenen forten uit de binnenste fortengordel met betonnen geschutkoepels op de hoofdwal uitgerust. Tussen 1907-1912 werden op de wallen van forten II-VII pantserkoepels en betonnen flankeringsbatterijen bijgebouwd. Zij boden beschutting aan de voorheen in open opstelling geplaatste batterijen (Gils 1997, 58-59). Na 1906 zijn koepels standaard voor de nieuwe forten en schansen van de buitengordel.

Figuur 40: (links) fort Kessel betonnen behuizing van de centrale geschutkoepel, bestaande uit twee verdiepingen, toestand 2016. Foto H. Verboven. (rechts) Kessel 1914: Duitse officier posteert bij metalen geschutkoepel op het hoofdfront. Bron von Tschischwitz 1921.

Figuur 41: Fort VI betonnen behuizing van een in 1907 toegevoegde geschutkoepel op de hoofdwal. Geschutkoepels kunnen ook bedekt met aarde zijn, of zelfs volgestort met puin of afval. Begroeid met allerlei vegetatie zijn ze vaak moeilijk

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 75 van 90

te zien. In dat geval kan het digitale terreinmodel te hulp komen. Met behulp van laseraltimetrie maakt een digitaal terreinmodel een verfijnd beeld van hoogteverschillen op het terrein. Foto H. Verboven.

6.2.1.3

Verandering in de walorganisatie

Naarmate de open opstelling van kanonnen niet meer aan de modernisering van de artillerie was aangepast (een toegenomen schietbereik, meer nauwkeurige en zwaardere projectielen, explosiekracht van munitie) veranderde ook de opbouw van de forteilanden. De vestingbouwers stapten af van hoge wallen op de rand van elk forteiland. Aarden dekken tegen en op de gebouwen vervingen de vroegere wallen. Deze verandering zette zich volop pas vanaf het begin van de 20ste eeuw door. In de meeste forten van het laatste kwart van de 19de eeuw, zoals de forten van Lier en Walem (1878-1893), Steendorp (1882-1892), Schoten (1886-1893), komen nog hoge wallen voor. In het fort van Duffel (1886-1891) dat vanaf 1889 een grondige modernisering onderging, zien we voor het eerst het begin van de nieuwe trend. Die zette zich eind 19de eeuw volop door in de betonnen pantserforten.

Figuur 42: Door de begroeiing is de hoogte van de wallen niet zo goed zichtbaar, maar het hoogteverschil tussen

de vestinggracht (links op de foto) en de hoofdfrontwal van het fort van Lier is bijna 10m. De flanken zijn steil. De met klimop begroeide betonnen constructie rechts op de foto is de behuizing voor het 5,7cm kanon dat na 1906 bij wijze van modernisering aan het fort werd toegevoegd. Foto H. Verboven 2018

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 76 van 90

Figuur 43: Het fort van Lier (1878-1893) heeft aan de rand van het forteiland nog altijd hoge wallen.

Figuur 44: Forten uit de periode 1906-14 zoals het fort van Haasdonk hebben geen hoge wallen meer op de rand van het forteiland, wel een aarden helling (binnenglacis) in het centrum als dekking voor de gebouwen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 77 van 90

6.2.2 Gebruik van versterkte bouwmaterialen De explosieve projectielen die na 1883 in gebruik worden genomen, ondermijnen de weerstand van de bomvrije gebouwen. Zij dringen immers diep in de aarden dekking door en veroorzaken daar een ontploffing zoals een mijn dat zou doen. Proefnemingen in 1886 tonen aan dat ze bakstenen gewelven kunnen doorboren (Gils 1997/2, 72). Beton dat veel homogener is dan baksteen, wordt noodzakelijk. Dat wordt opgelost door in bestaande bakstenen constructies boven op de bakstenen gewelven een schokdempende zandlaag en een betonlaag toe te voegen. De aarden dekken worden eerst verwijderd. Boven op de bakstenen gewelven wordt een betonlaag van ongeveer 1m dik gegoten. Pas vanaf 1886 verschijnen de eerste forten met volledig betonnen gewelven: in de forten van Duffel, Schoten en in de centrale kazernes van de forten Lier en Walem. De betonnen gewelven rusten wel nog op bakstenen muren.

Figuur 45: Fort Steendorp: betonlaag boven op bakstenen gewelven. Stenen gewelven krijgen bovenop een versterkende betonlaag en schokabsorberende zandlaag. Foto H. Verboven 2018.

Het eerste volledig in beton opgetrokken fort verschijnt pas vanaf het einde van de 19de eeuw: het fort van Kapellen (1893-97), vanaf 1907 gevolgd door de forten van Stabroek en St-Katelijne-Waver. De samenstelling van het beton varieert al naargelang het om een toplaag of onderste laag in de gewelven gaat en al naargelang de periode waarin het fort is gebouwd (Gils 1998, 48). De kwaliteit is inferieur vergeleken met de betonmenging die in Duitse en Franse forten worden gebruikt. Het beton dat het Belgisch leger gebruikte was goedkoper, maar ook minder goed van kwaliteit. De menging van de componenten was onvoldoende zodat “grindnesten” ontstonden, hetgeen in feite grote luchtbellen waren in het gegoten beton. Ook goot men niet continu maar in lagen, die bij de beschieting horizontale barsten tot gevolg hadden. Betonnen flankeringsbatterijen en betonnen behuizingen voor geschutkoepels werden in de periode 1907-12 aan de forten uit de binnenste fortengordels toegevoegd. Dat gebeurde naar aanleiding van de omvorming van de binnenste fortengordel tot veiligheidsomwalling of tweede verdedigingslinie. Gewapend beton is in de fortengordels rond Antwerpen in principe niet gebruikt. Kort voor het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog groeit het besef dat het ongewapend beton het nieuwste zware geschut niet zal weerstaan. Inderhaast probeert men versterkingen aan te brengen, vooral rond de voorpantsers van de geschutkoepels, maar te laat en te zwak. Als men toch beton gebruikt, wapent men dit met dun bandijzer en dunne staven, maar te weinig en niet op de goede plaatsen. Als men door de tijdsdruk er niet meer toe komt om beton te gieten als versterking, stapelt men gewoon de jute zakken met cement op, giet ze nat en laat ze uitharden.”. Vindt men heden sporen ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 78 van 90

van gewapend beton in de forten, dan gaat het meestal om (de funderingen van) schuilplaatsen (abris) uit het interbellum.

Bakstenen gewelf met aarden dek

Bakstenen gewelf met een schokabsorberende zandlaag en een betonlaag

Betonnen gewelf op bakstenen muren Betonnen gewelven en muren Hybride forten Betonnen pantserforten Figuur 46: Schematische voorstelling van de opbouw van gewelven, bron Gils 1998, 48.

6.2.3 Omvorming van forten en schansen naar infanteriesteunpunten De betonnen pantserforten en schansen van de buitenste fortengordel zijn in het interbellum naar infanteriesteunpunten omgebouwd, getuige daarvan de bunkertjes of schuilplaatsen en loopgraven die het Belgisch leger vanaf 1934 op de forteilanden aanlegde. Ook in het interieur is dat zichtbaar door de toevoeging van gasdichte deuren of de constructie van gasdichte ruimtes. In de voorwal van de schansen komen telkens twee bunkers (abri conjugué) die met een zigzaggende overdekte loopgraaf verbonden zijn met het terre-plein. De forten krijgen op sommige koepelschachten bunkers (abri elementaire en abri tourelle) of een bunker aan beide zijden van de centrale holtraverse (abri traverse). Alleen in de forten van Lier en Walem zijn deze bunkers bewaard. Andere forten die erg beschadigd werden in 1914, die verbouwd werden of waar men het nodig achtte krijgen nog bijkomende bunkers : fort St Katelijne Waver krijgt vier bermbunkers, fort Walem een bunker met verdieping en fort Kapellen een bermbunker met ingang langs boven. Deze zijn nog bewaard. In sommige forten van de binnengordel bestaan nog enkele Duitse bunkertjes uit de tweede wereldoorlog , onder andere in fort VII een hele reeks munitiebunkers op het glacis van het reduit. Ook zijn er naoorlogse Belgische bunkertjes.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 79 van 90

Figuur 47: (links) fort II Wommelgem: Duitse mitrailleurpost boven op het reduit, , (rechts) gasdichte deur uit de jaren 1930 in het fort van Bornem. Foto Hilde Verboven 2018.

Figuur 48: Fort van Lier, Belgische mitrailleurpost op de hoofdwal rechts. Dit type bunkertjes getuigt van de omvorming van de forten naar infanteriesteunpunten in de jaren 1930. Foto Hilde Verboven 2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 80 van 90

6.3 GEVELARCHITECTUUR – REFERENTIEKADER 6.3.1 Neo-stijlen Een mengvorm van neo-stijlen (neo-tudorstijl, Rundbogenstil) kenmerkt de forten van de binnenste fortengordel (1860-65). In het bijzonder het centrale reduit kreeg een architecturaal aantrekkelijke vormgeving: het kreeg als het ware een ovale, afgeronde vormgeving. Het lag ietwat ‘verzonken’ op het forteiland, beschut achter een binnenglacis of aarden wal. In de tweede fase van de uitbouw van de binnenste fortengordel (1879-82) vervangen de militaire ingenieurs-architecten het ovale reduit door langgestrekte kazernes van één verdieping. Baksteen overweegt als bouwmateriaal in gevels. Normaal werd niet met een gevelbekleding gewerkt. Versterking van de gevels met een betonlaag is een latere toevoeging. Heel kenmerkend voor de periode 1860-65 is het gebruik van rondboogfriezen in de voorgevels van de gebouwen (Rundbogenstil). In de bakstenen gevels is ook blauwe hardsteen verwerkt. Blauwe hardsteen komt voor als waterlijst boven deuren en ramen, als omlijsting voor de schietgaten of in de plinten van de lisenen. De lisenen (uitspringend metselwerk in de vorm van verticale stroken) ritmeren de gevel. In de massieve bakstenen gevels van bv. het reduit (escarp en contrescarp) zijn bakstenen ontlastingsbogen verwerkt.

Figuur 49 (links) Hoofdfrontgebouw, (rechts) Fort II Wommelgem: ingang van de linker halve caponnière, rytmiek in de gevel, omlijste schietgaten in blauwe hardsteen, rondboogfriezen in de Rundbogenstil.

Figuur 50 Fort VIII (Hoboken) De qua gevelarchitectuur soberder uitgewerkte escarp en conrtescarpmuur van het reduit of het binnenfort. Foto H. Verboven 2019.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 81 van 90

6.3.2 Naar een meer uitgepuurde gevelarchitectuur (1878-1893) De vroegste bakstenen forten uit de buitenste fortengordel (1878-93) hebben een soberdere vormgeving. Het ovale reduit wordt vervangen door langgestrekte gebouwen van meestal één verdieping (met uitzondering van het officierengebouwen van twee verdiepingen). De Rundbogenstil wordt grotendeels verlaten en vervangen door een strakkere vormgeving van de gevels: in de plaats van de rondboogfriezen verschijnen lisenen als decoratieve gevelelementen. De eerste forten met een veranderende gevelarchitectuur zijn de forten van Lier, Walem (1878-93). Ook het fort van Steendorp (1882-1892) is daar een voorbeeld van. Ook al is het grondplan traditioneel, qua gevelarchitectuur komt de Rundbogenstil er niet meer voor. Deze stijl werd het meest rond het midden van de 19de eeuw toegepast.

Figuur 51: Fort van Steendorp (1882-1892) gevel van de artillerie-ingang, vanuit het binnenplein

Figuur 52: Fort van Lier (1878-1893) rechtse bijgebouw van de kazerne: typerende lisenen. Foto Hilde Verboven 2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 82 van 90

6.3.3 Gevelarchitectuur van de betonnen pantserforten (vanaf 1893) Zowel in opbouw als plan heeft het fort nog het voorkomen van een typisch militair neoclassicistisch gebouw uit het begin van de 20ste eeuw: ton- naast kruisgraatgewelven van gangen en kamers, bandomlijstingen van met segmentboog afgewerkte lichtgaten, pseudo-entablementen met afgeronde cordons, gevelritmering door rusticapilasters van de ingangs-traditorebatterij, keel- en hoofdfrontgebouwen. De typerende cementbepleistering op de zichtbare gevels vertoont aan de raam- en deuromlijsting een iets andere oppervlaktestructuur, bij wijze van imitatie in hardsteen van een klassieke omlijsting en sluitsteen.

Figuur 53: type aanzicht van een betonnen pantserfort: traditorebatterij aan de ingang van het fort, fort van Kessel, foto Hilde Verboven 2016.

Figuur 54: fort van Kessel (links) hoofdfrontgebouw met gecementeerde betonnen gevels ingedeeld in traveeën, (rechts) typische raamomlijsting in een betonnen pantserfort uit de periode 1906-1914. Raam- en deuromlijstingen hadden een enigszins gladdere oppervlaktestructuur dan de rest van de bepleistering. Foto Hilde Verboven 2016.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 83 van 90

6.3.4 Interessante metselverbanden

Sommige forten vertonen interessante metselverbanden, zoals in de restanten van het deels opgeblazen reduit van Steendorp. Zelfs in de betonnen pantserforten krijgen de gewelven van de galerijen in de kazernes een mooie afwerking: tonen kruisgraatgewelven.

Figuur 55: (links) Fort van Steendorp, binnenin het deels opgeblazen centrale reduit, (rechts) Fort van Kessel linkeringang van het hoofdfrontgebouw. Foto Hilde Verboven 2016-2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 84 van 90

6.4 MICRORELIËF OP DE FORTEN – REFERENTIEKADER De wallen of aanaardingen van een fort hebben een dubbele functie: 1° Bescherming tegen inslaande projectielen: gebouwen werden aan de aanvalszijde beschermd door een laag aarde, waarvan de dikte aangepast werd aan het impact van een inslag. De gebouwen onder de aarden laag moesten bomvrij zijn. Naarmate het impact van de bommen groter werd, moesten de aanaardingen worden aangepast, zoniet zouden de gewelven doorboord worden. Vooral door de invoering van de brisantgranaat na 1885 volstond de dikte van de aarden dekken niet meer. 2° Opstelling van de artillerie. De artillerie voor middellange en lange afstand staat best hoog wegens de betere observatiemogelijkheden en grotere reikwijdte. De forten evolueren doorheen de tijd van forten met hoge wallen op de rand van het forteiland naar forten met een binnenglacis en aarden dekken. Van buitenuit is het forteiland doorgaans zichtbaar als een verhoogd geheel. Bij de betonnen pantserforten neem je die verhoging ook waar, maar het verschil is dat die hogere aarden dekken relatief minder aan de rand van het forteiland gesitueerd zijn. Vooral de functie ervan verschilt. Terwijl de wallen voorheen bedoeld waren voor de positionering van de artillerie, zijn de verhogingen op het forteiland van de betonnen pantserforten bestemd om inslagen van projectielen op te vangen en de gebouwen en geschutkoepels aan het zicht van de tegenstander te onttrekken. Het digitale terreinmodel toont het microreliëf van de laatste generatie forten als een verhoogd platform met daarin uitsparingen die als binnenplaatsen dienden.

Het hieropvolgende schema geeft enkele voorbeelden van verschillende niveaus in de bewaringstoestand van wallen en aanaardingen. Schematische voorstelling van de begrippen die in het overzicht worden gebruikt (met dank aan Julie Cannaerts)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Erfgoed waarderen: hoe doe je dat? Fortengordels rond Antwerpen

pagina 85 van 90

Hoog Binnenste fortengordel: Wallen op het forteiland zijn volledig Wallen volgen rand van het forteiland Walorganisatie is nog herkenbaar in geschutemplacementen, borstwering, walgang, toegang tot de wallen vanaf het terreplein, rondgang Gevechtsplatform op reduit, in voorkomend geval Vestinggracht is volledig Buitenglacis is volledig (of minstens gedeeltelijk) Buitenste fortengordel: Binnenglacis is volledig (aanaarding gebouwen). Pluspunten: Draagt eventueel sporen van loopgraven, inslagen… Binnenkoeren Vestinggracht is volledig Buitenglacis is duidelijk in het reliëf herkenbaar De bedekte weg is intact De kwaliteit van het microreliëf van de buitenste forten is doorgaans goed.

Binnenste fortengordel Geen enkel fort uit de binnenste fortengordel voldoet aan deze voorwaarden. Bij gebrek aan een voorbeeld van goed bewaard microreliëf van een fort uit de binnenste fortengordel, nemen we hier geen afbeelding op.

Buitenste fortengordel

Gemiddeld Binnenste fortengordel: Minstens een deel van de walorganisatie bestaat nog (meer dan de helft) De vestinggracht is gedeeltelijk doorbroken Het buitenglacis is deels herkenbaar in het microreliëf Aanwezigheid hellend terrein Geschutemplacementen in het zijfront zijn een pluspunt Buitenste fortengordel: De reliëfverschillen op het forteiland zijn beperkt. Er zijn vergravingen. De vestinggracht is gedeeltelijk doorbroken. Belangrijk is dat er nog een vrij groot aaneengesloten deel bestaat, liefst met op die plaats ook nog wallen. Zo kan men zich beter een idee vormen van het fort. Het buitenglacis is deels herkenbaar in het microreliëf

Laag Binnenste fortengordel: Wal: meer dan de helft is afgegraven, waardoor de walorganisatie niet meer herkenbaar is. De vestinggracht is op meerdere plaatsen doorbroken Het buitenglacis is afgegraven en/of verkaveld

Buitenste fortengordel: Binnenglacis is afgegraven en nauwelijks nog herkenbaar Er komt in het algemeen weinig reliëf voor De vestinggracht is zwaar aangetast Buitenglacis is bijna volledig afgegraven en toont nog weinig van het oorspronkelijke reliëf.

Bewaringsgraad → ↓ Onderdeel

Hoog Binnenste fortengordel

Gemiddeld Buitenste fortengordel

Volledig of voor een groot Duidelijk herkenbaar deel

Buitenglacis Gedekte weg

Binnenste fortengordel Deels herkenbaar

Afgegraven en/of verkaveld

Verdwenen

Idem

Grotendeels of volledig afgegraven of genivelleerd

De walorganisatie is niet meer herkenbaar

Gedeeltelijk doorbroken

Rondeweg

Intact

Idem

Wal (1)

Volledig

Gedeeltelijk afgegraven Niveau verlaagd Onderbroken Als er nog een stuk wal staat met zijn profilering en gebouwen is dit beter dan dat de wallen afgegraven zijn tot op 1 m of minder boven het maaiveld.

Walorganisatie (de bovenkant)

Is nog volledig herkenbaaar

Meer dan de helft van de walorganisatie bestaat nog Oorspronkelijke loopniveau is nog zichtbaar

Stukken van het oorspronkelijke loopniveau bestaan nog

Volledig

Er zijn beperkte vergravingen

Stukken van het oorspronkelijke loopniveau bestaan nog Er zijn beperkte vergravingen

Genivelleerd Opgevuld

Afgegraven, opgehoogd, nauwelijks herkenbaar

Gracht van het reduit (2)

Karakter van natte of droge gracht is behouden

Deels herkenbaar

Gedempt

Gevechtsplatform van het reduit (2)

Aanwezig

Deels afgegraven

Genivelleerd of verwijderd

Opmerkingen Algemeen - Eventuele sporen van loopgraven, inslagen,… zijn pluspunten (1) - Volgen de rand van het forteiland (2) - In voorkomend geval

Bijna volledig afgegraven, niet meer herkenbaar

Onderbroken of niet meer toegankelijk Idem

Volledig

Gedeeltelijk doorbroken

Buitenste fortengordel

Zwaar aangetast

Volledig

Binnenglacis (hellend vlak tegen reduit of aanaarding Volledig gebouwen)

Deels herkenbaar

Binnenste fortengordel

Op meerdere plaatsen doorbroken

Gracht

Oorspronkelijke loopniveau is nog zichtbaar

Buitenste fortengordel

Onderbroken of niet meer toegankelijk

Intact

Terre-plein of binnenkoeren

Laag