Issuu

Onderzoeksrapport Beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen. De afbakening van thematische onderzoekspakketten

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen. De afbakening van thematische onderzoekspakketten REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 204 AUTEUR Jelle Lisson JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere LEDEN KLANKBORDGROEP Maarten Van Dijck, Leen Meganck, Katrijn Depuydt OMSLAGILLUSTRATIE Huis De Spiegel, Grote Markt 23, 3440 Zoutleeuw Copyright FrDr, CC BY-SA 4.0 https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0 agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/331 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

BESCHERMD BOUWKUNDIG ERFGOED IN VLAANDEREN De afbakening van thematische onderzoekspakketten //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

JELLE LISSON

INHOUD 1

INLEIDING ..................................................................................................................... 6

BEGRIPPEN ................................................................................................................. 11

3 BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN HET BESCHERMINGSBELEID IN BELGIË EN VLAANDEREN ........................................................................................................................... 13 3.1

HET ’KLASSEREN’ VAN GEBOUWEN EN LANDSCHAPPEN (1835-1931) .................................. 13

3.2

DE ‘RANGSCHIKKING’ VAN MONUMENTEN EN LANDSCHAPPEN (1931-1976) ...................... 14

3.3 EEN MONUMENT STAAT NIET ALLEEN: DE BESCHERMING VAN MONUMENTEN EN STADS- EN DORPSGEZICHTEN (1976 – 2015) ........................................................................................................... 15 3.4

GEÏNTEGREERD ONROERENDERFGOEDDECREET (2013 – HEDEN) ........................................ 17

METHODOLOGIE ........................................................................................................ 18

4.1

OVER CIJFERS EN STATUTEN: OP ZOEK NAAR BESCHERMD BOUWKUNDIG ERFGOED ......... 18

4.1.1

DE JURIDISCHE AFBAKENING VAN UNIEKE BESCHERMDE ENTITEITEN ...................................................................... 19

4.1.2

HET GEBRUIK VAN BESCHERMINGSSTATUTEN IN HISTORISCH PERSPECTIEF .............................................................. 20

4.1.3

DE AFBAKENING VAN ‘ERFGOEDITEMS’ ........................................................................................................... 23

4.1.4

CONCLUSIE................................................................................................................................................ 26

4.2 OVER CIJFERS EN THESAURI: OP ZOEK NAAR TYPES VAN BESCHERMD BOUWKUNDIG ERFGOED ................................................................................................................................................ 28 4.2.1

DE INVENTARISDATABANK VAN HET AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED ............................................................. 28

4.2.2

EEN ALTERNATIEF TYPOLOGISCH CLASSIFICATIESYSTEEM ..................................................................................... 29

THEMATISCHE ONDERZOEKSPAKKETTEN .................................................................. 33

5.1

BEPALEN VAN PRIORITAIRE THEMA’S EN SUBTHEMA’S......................................................... 36

5.2

PRIORITAIRE THEMA’S EN SUBTHEMA’S ................................................................................ 38

5.2.1

INDUSTRIEEL ERFGOED................................................................................................................................. 39

5.2.2

KERKEN .................................................................................................................................................... 42

5.2.3

STEDENBOUWKUNDIGE ENSEMBLES ............................................................................................................... 49

5.2.4

HOEVES .................................................................................................................................................... 56

5.2.5

LANDGOEDEREN......................................................................................................................................... 59

5.2.6

NAOORLOGS ERFGOED ................................................................................................................................ 62

5.3

OVERIGE THEMA’S EN SUBTHEMA’S ...................................................................................... 64

5.3.1

WONINGEN............................................................................................................................................... 65

5.3.2

WONINGEN VAN RELIGIEUZEN ...................................................................................................................... 69

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 4 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5.3.3

RELIGIEUZE COMPLEXEN ...............................................................................................................................71

5.3.4

OPENBARE GEBOUWEN ................................................................................................................................73

5.3.5

RELICTEN UIT DE EERSTE EN TWEEDE WERELDOORLOG ......................................................................................76

5.3.6

MILITAIR ERFGOED VÓÓR 1900 .....................................................................................................................78

5.3.7

KLEIN ERFGOED...........................................................................................................................................80

5.3.8

FUNERAIR ERFGOED .....................................................................................................................................81

5.3.9

ZORG, ONDERWIJS EN ONTSPANNING..............................................................................................................82

CONCLUSIE ................................................................................................................. 84

BIBLIOGRAFIE.............................................................................................................. 85

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 5 van 87

1 INLEIDING “We herzien het bestaande beschermde erfgoedbestand”1 Zo luidt één van de doelstellingen in de Beleidsnota 2019-2024 Onroerend Erfgoed van minister Matthias Diependaele. De beknoptheid van de zin doet anders vermoeden, maar de impact van deze doelstelling op het beschermingsbeleid is immens. De voorbije decennia kende het beschermingsbeleid in België en Vlaanderen slechts één richting: groei was het marsorder, er kwamen enkel maar méér beschermingen. Opheffingen en wijzigingen van beschermingen waren in theorie mogelijk, maar kwamen in de praktijk slechts zeer uitzonderlijk voor, bijvoorbeeld wanneer een gebouw verdwenen was door een brand of wanneer er een procedurefout had plaatsgevonden. De drijfveren voor deze werkwijze waren uiteenlopend, en vaak legitiem. Voor de ene was de keuze om weinig beschermingen op te heffen principieel, vanuit de opvatting dat een bescherming per definitie voor eeuwig is. Voor de andere was de keuze dan weer pragmatisch, vanuit de vaststelling dat de beperkte tijd, arbeid en overheidsmiddelen maar beter ingezet kunnen worden om waardevol erfgoed te redden dat nog op geen enkele manier bescherming geniet, eerder dan om beschermingen uit het verleden te herbekijken of te optimaliseren. Deze bedenkingen gaan echter voorbij aan de realiteit vandaag: de oudste wettelijke beschermingen dateren uit de jaren 1930, meer dan negentig jaar geleden. Sindsdien is de erfgoedsector sterk veranderd. Niet alle beschermingsbesluiten hebben de tand des tijds even goed doorstaan, maar ze zijn wel nog steeds rechtsgeldig, wat het beheer van dat beschermd erfgoed soms bemoeilijkt. Een recente studie toont bijvoorbeeld aan hoe de administratieve structuren, de wet- en regelgeving, het erfgoedbegrip en de waarderingspraktijk de voorbije decennia evolueerden.2 Ook het beschermingsbeleid was aan verandering onderhevig, zoals de selectiecriteria om in aanmerking te komen voor een bescherming, de werkwijze waarop waardevol erfgoed in kaart werd gebracht en de vereisten waaraan beschermingsdossiers moesten voldoen; er werden nieuwe beschermingsstatuten gecreëerd; de definities van de statuten werden meermaals gewijzigd; het was in de praktijk niet altijd even duidelijk welk statuut gebruikt moest worden voor welk type erfgoed; of er werd bewust gekozen voor een bepaald statuut, om bepaalde rechtsgevolgen te verwerven dan wel te vermijden. De beschermingsbesluiten zijn niet altijd aangepast aan deze veranderingen. Om het behoud van wat al beschermd is in de beste omstandigheden te kunnen blijven garanderen, en het draagvlak voor dat behoud, is het dus noodzakelijk om een constructieve maar kritische blik op het verleden te werpen. De nood aan een evaluatie van het beschermd erfgoed sluit aan bij een tendens die in gang werd gezet aan het begin van deze eeuw, onder het ministerschap van Dirk Van Mechelen (2004-2009). Sinds de jaren 1970 waren er twee werkwijzen om over te gaan tot een bescherming: ofwel gebeurde de bescherming ad hoc, op initiatief van bijvoorbeeld een burger, een gemeentebestuur, een lid van de KCML, een erfgoedorganisatie of de minister zelf. Ofwel maakte de bescherming deel uit van een geografische inventarisatiecampagne. Een kanton, arrondissement of gemeente werd

Matthias Diependaele, Beleidsnota 2019-2024. Onroerend Erfgoed, 2019, p. 21. Lynn De Clercq ed., Doelmatigheidsanalyse fase 1: de geschiedenis van het beschermen 1931-2016. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 65, Brussel, 2017, p. 7. 2

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 6 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

geïnventariseerd, waarna voor een selectie van bouwkundig erfgoed in elke gemeente de beschermingsprocedure kon worden ingeleid. Na vijfendertig jaar werd er in de beleidsnota van minister Van Mechelen beslist om het roer om te gooien. Aan de basis van het onbehagen over het beschermingsbeleid in de voorgaande periode lag de ad-hocselectie van welk onroerend erfgoed beschermd werd, en de soms gebrekkige kwaliteit van beschermingsdossiers. 3 Een passage uit de beleidsnota voor de regeerperiode 2004-2009 vat de nieuwe aanpak samen: “het ene monument is het andere niet, maar om tot een effectief resultaat te komen, geniet een typologische aanpak wel de voorkeur boven een individuele of geografisch geïnspireerde. Domeinarchitectuur, agrarisch en stedelijk erfgoed, openbare gebouwen, industrieel en religieus patrimonium, klein onroerend erfgoed: alle hebben ze hun eigen potentieel. Uitdaging van het komende beleid vormt het ontwikkelen van een referentiekader, het in kaart brengen van de mogelijkheden en beperkingen, het creëren van knowhow en goodwill om hier op een constructieve manier mee om te gaan “.4 De minister stelde een meer comparatieve aanpak voor wat betreft nieuwe beschermingen, die het lokale niveau overstijgt. Concreet moest onroerend erfgoed worden beoordeeld op basis van uniforme selectiecriteria, worden afgewogen tegen het globale Vlaamse aanbod, en worden vergeleken met gelijkaardige types van erfgoed. Ook onder minister Geert Bourgeois (2009-2019) werd de verschuiving van een geografische naar een typologische aanpak verdergezet. De geografische inventarisatie van de gemeenten in Oost- en West-Vlaanderen mocht worden afgewerkt en de ‘Vlaamse Rand’ rond Brussel werd geherinventariseerd, maar op termijn moest een thematische aanpak de nieuwe norm worden. Individuele beschermingsdossiers moeten getoetst worden aan het totale Vlaamse aanbod, en aan “objectieve, expliciete en uniforme criteria”. Daarnaast gaf minister Bourgeois aan de administratie de opdracht om nieuwe beschermingen voortaan te laten volgen uit het onderzoek van “hanteerbare deelpakketten”. 5 Een aantal thematische projecten werden de voorbije twee decennia opgestart, maar er was geen sprake van een radicale breuk in de beschermingspraktijk. Niet alleen werd de koppeling geografisch inventariseren-beschermen nog verdergezet tot 2011, ook de typologische pakketten hadden nog steeds een sterke geografische inslag, bijvoorbeeld per provincie (bijvoorbeeld vakwerk in Limburg of gemeentehuizen in Oost-Vlaanderen) of zelfs lokaal (bijvoorbeeld hoperfgoed in Poperinge, Asse en Dilbeek, of wederopbouwhoeves in de Westhoek). Deze voorbeelden tonen aan dat de definiëring van thematische pakketten op Vlaams niveau niet altijd het meest geschikte geografische referentiekader vormt, vanwege regionaal gebonden types erfgoed. Andere pakketten waren typologisch dan weer erg specifiek (bijvoorbeeld Mariagrotten, teutenwoningen, reclamemuurschilderingen). Nog andere studies werden afgerond met géén of slechts een klein aantal beschermingen, hoewel de conclusie wel degelijk was dat een aantal bestudeerde gebouwen beschermenswaardig waren (bijvoorbeeld sociale woningbouw of kerken uit de twintigste eeuw). Slechts één pakket heeft tot een groot aantal nieuwe

Dirk Van Mechelen, Beleidsnota 2004-2009. Ruimtelijke Ordening / Monumenten en Landschappen, 2004, p. 87–88. Ibid., 87. 5 Geert Bourgeois, Beleidsnota 2014-2019. Onroerend Erfgoed, 2014, p. 13. 4

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 7 van 87

beschermingen geleid: ‘relicten uit de Eerste Wereldoorlog’. En ook ad-hocbeschermingen bleven eerder regel dan uitzondering. Deze vaststellingen hebben grote implicaties voor de huidige opdracht, namelijk de evaluatie van het beschermd erfgoed vanuit typologische invalshoek. Het huidige beschermd bestand is immers grotendeels tot stand gekomen op basis van andere dan typologische criteria, zoals de ligging en de bouwdatum. Met uitzondering van de enkele thema’s van de voorbije twintig jaar hebben quasi alle types dus nood aan een afweging op Vlaams niveau.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 8 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Thematische inventarisatie- en/of beschermingsprojecten 2000-2020 Thema Twintigste-eeuwse Vlaanderen

architectuur

Elementen van de Eerste (en Tweede) Wereldoorlog

Kerken

Subthema

Regio

Architectenwoningen

Vlaanderen

Bunkers

Vlaanderen

Militaire begraafplaatsen

Vlaanderen

Oorlogsgedenktekens

Vlaanderen

Noodwoningen

West-Vlaanderen

Kerken in neostijlen

Vlaanderen

Twintigste-eeuwse kerken

Vlaanderen

Kasteeldomeinen

Limburg Antwerpse rand

De Vlaamse rand rond Brussel

Vlaamse rand

Gemeentehuizen

Oost-Vlaanderen

Pastorieën

Oost-Vlaanderen Antwerpen (provincie)

Vakwerk Wederopbouwarchitectuur

Limburg en Oost-Brabant Wederopbouwhoeves

Westhoek

Stedelijke wederopbouw

Leuven, Lier

Hoeves

Pajottenland

Orgels

Vlaanderen

Twintigste-eeuwse bouwkunst

Antwerpen (stad) Gent

Sociale woningbouw

Vlaanderen

Kleine kapellen

Vlaanderen

Universitair patrimonium

Oude Colleges

Winkelinterieurs

Leuven (in mindere mate Gent en Antwerpen) Vlaanderen

Middeleeuwse donjons, woontorens, burchten en stenen

Stenen

Gent

Lokaal en streekgebonden industrieel erfgoed

Hoperfgoed

Poperinge, Dilbeek

Diamantwerkplaatsen

Antwerpen

Luchtvaartinfrastructuur

Vlaanderen

Asse

Synagoges

Vlaanderen

Stadsgezichten

Brugge

Mariagrotten

Vlaanderen

Reclamemuurschilderingen

Vlaanderen

Vierendeelbruggen

Vlaanderen

Openbare zwembaden

Vlaanderen

Teutenwoningen

Noord-Limburg

Mergelwoningen

Riemst

Vakantiehomes

Kuststreek

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 9 van 87

De beleidsnota 2019-2024 gaat verder op dit elan. Het document schetst de krijtlijnen voor de evaluatie van het beschermd onroerend erfgoed, vanuit de vraag of alles wat in het verleden beschermd werd ook vandaag nog voldoet aan de criteria wanneer we beschermde onroerende goederen afwegen ten opzichte van gelijkaardig erfgoed in Vlaanderen. Het gewenste resultaat van deze oefening op de lange termijn is een staalkaart van het onroerend erfgoed; een weloverwogen, evenwichtige en representatieve selectie die getuigt van het leven in Vlaanderen. Het is echter onmogelijk om al het beschermde erfgoed in één keer nauwgezet te evalueren. Het beschermde bestand bevatte op 31 december 2020 immers 11.421 beschermde monumenten, 1.567 stadsof dorpsgezichten, 683 cultuurhistorische landschappen, 44 archeologische sites en 21 overgangszones.6 Die taak is dus te omvangrijk en de talrijke types van erfgoed zijn te verschillend om op korte termijn een grondige, grootschalige comparatieve afweging te maken. In de plaats bakenen we thematische pakketten af: coherente groepen van erfgoeditems met gemeenschappelijke kenmerken, die we vervolgens kunnen vergelijken voor het volledige Vlaamse grondgebied. Op deze manier vermijden we dat individuele erfgoeditems louter beoordeeld worden op basis van hun lokaal belang, zonder comparatief kader, zoals bij een geografische benadering of een ad-hoc-aanpak. Het resultaat van deze denkoefening wordt een evaluatiekalender die de huidige regeerperiode overschrijdt. Deze studie vormt een noodzakelijke eerste stap in het evaluatieproces: de afbakening van coherente pakketten van bouwkundig erfgoed.

Agentschap Onroerend Erfgoed, Monitor Onroerend Erfgoed, 2020 <https://monitor.onroerenderfgoed.be>.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 10 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

2 BEGRIPPEN De inventarisdatabank van het agentschap Onroerend Erfgoed – kortweg de ‘Inventaris Onroerend Erfgoed’ – is de belangrijkste bron van informatie voor het onroerend erfgoed in Vlaanderen. Deze databank bevat gegevens over bouwkundig, landschappelijk, archeologisch en varend erfgoed. Daarvoor wordt gebruik gemaakt van een gestandaardiseerde terminologie: -

bescherming = een wettelijk statuut dat via een beschermingsbesluit wordt toegekend aan een onroerend erfgoed, met als doel de erfgoedwaarde te vrijwaren van wat er zich binnen de beschermde afbakening bevindt. Aan de bescherming zijn rechtsgevolgen verbonden. In het verleden werd ook regelmatig gebruik gemaakt van andere termen (‘klasseren’ of ‘rangschikken’). Het Onroerenderfgoeddecreet onderscheidt vier beschermingsstatuten7:

monument = een onroerend goed, werk van de mens of van de natuur of van beide samen, met inbegrip van de cultuurgoederen die er integrerend deel van uitmaken, inzonderheid de bijhorende uitrusting en de decoratieve elementen;

stadsof dorpsgezicht = een geheel van een of meer monumenten of onroerende goederen met omgevende bestanddelen zoals beplantingen, omheiningen, waterlopen, bruggen, wegen, straten en pleinen;

cultuurhistorisch landschap = een begrensde grondoppervlakte met een geringe dichtheid van bebouwing en een onderlinge samenhang waarvan de verschijningsvorm en de samenhang het resultaat zijn van natuurlijke processen en van maatschappelijke ontwikkelingen;

archeologische site = een onroerend goed dat ondergronds, aan de oppervlakte of onder water aanwezig is, met inbegrip van de archeologische artefacten die er integrerend deel van uitmaken;

bij een monument, stadsgezicht, dorpsgezicht, cultuurhistorisch landschap of archeologische site kan een overgangszone worden beschermd, die binnen het kader van de bescherming van een onroerend goed aan een aangrenzend gebied bijzondere of aanvullende voorschriften geeft, waardoor de erfgoedwaarden van de bescherming beter gewaarborgd kunnen worden;

onroerend erfgoed = het geheel van archeologische sites, monumenten, cultuurhistorische landschappen en stadsen dorpsgezichten;

erfgoedobject = het begrip dat in de inventarisdatabank van het agentschap Onroerend Erfgoed wordt gebruikt voor alle elementen, gebouwen, complexen en ensembles die de voorbije decennia geïnventariseerd werden, ongeacht of die items beschermd zijn of niet. Naast bouwkundig erfgoed kan het ook gaan om landschappen en landschappelijke elementen, archeologische elementen en sites, en varend erfgoed;

aanduidingsobject = het begrip dat in de inventarisdatabank wordt gebruikt om het juridische statuut weer te geven van een of meerdere ‘erfgoedobjecten’. Voor elke ‘bescherming’ is er

‘Decreet van 12 juli 2013 betreffende het onroerend erfgoed’, Belgisch Staatsblad, 74104 <www.ejustice.just.fgov.be/eli/decreet/2013/07/12/2013035861/justel>. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 11 van 87

één aanduidingsobject beschikbaar, waar je de gegevens over deze bescherming terugvindt. Binnen één aanduidingsobject kunnen zich één of meerdere erfgoedobjecten bevinden, maar soms gaat het ook om slechts een deel van één erfgoedobject. Naast ‘beschermd’ erfgoed zijn er ook aanduidingsobjecten voor vastgestelde erfgoedobjecten, UNESCO Werelderfgoed en erfgoedlandschappen. Wanneer we in deze studie een specifieke bescherming vermelden, dan verwijzen we naar het ID van het aanduidingsobject.8

Die kan je online terugvinden door de cijfers van het ID te plaatsen na de volgende url: <inventaris.onroerenderfgoed.be/aanduidingsobjecten/>. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 12 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

3 BEKNOPTE GESCHIEDENIS VAN HET BESCHERMINGSBELEID IN BELGIË EN VLAANDEREN De Belgische en Vlaamse onroerenderfgoedsector is een tanker die de voorbije tweehonderd jaar een mooie weg heeft afgelegd. Het resultaat is dat Vlaanderen vandaag rijk bezaaid is met waardevolle gebouwen en gebouwde constructies, van de meest majestueuze kathedralen tot de kleinste cultusplaatsen, van statige kastelen tot eenvoudige arbeiderswoningen, van belforten, bruggen en fabrieken tot badhuizen, kilometerpalen en fonteinen. Dit hoofdstuk bevat een beknopt overzicht van de geschiedenis van de bevoegde instanties en het juridisch kader in de Belgische en Vlaamse onroerenderfgoedsector.9

3.1 HET ’KLASSEREN’ VAN GEBOUWEN EN LANDSCHAPPEN (18351931) Het eerste wetgevend initiatief over onroerend erfgoed is ouder dan het land België. Op 16 augustus 1824 vaardigde koning Willem I van het Verenigd Koninkrijk der Nederlanden een koninklijk besluit uit, dat bepaalde dat het ‘niet geoorloofd zal zijn om reeds bestaande kerken of gebouwen tot de oefening van de openbare eredienst bestemd te herbouwen’ zonder toestemming van het staatshoofd. Tien jaar later, op 1834, gaf de minister van Binnenlandse Zaken de opdracht aan de provinciegouverneurs om een ‘volledige en nauwkeurige’ catalogus op te stellen van de waardevolle gebouwen in hun provincie. De drijfveer was allesbehalve wetenschappelijk, aangezien het voornaamste doel was om het samenhorigheidsgevoel en identiteitsbesef van de inwoners van de prille Belgische staat te bevorderen.10 Op 7 januari 1835 werd de bekommernis om onroerend erfgoed voor de eerste keer structureel verankerd. Toen werd via een koninklijk besluit een Koninklijke Commissie voor Monumenten (KCM) opgericht. Deze commissie moest de minister van Binnenlandse Zaken adviseren over zowel nieuwbouw als verbouwingen en herstellingen van openbare gebouwen met een oudheidkundige, artistieke of culturele waarde. Op 31 mei 1860 werden de tentakels van de commissie iets langer met de toevoeging van ‘briefwisselende leden’ per provincie, die expertise moesten hebben in de kunst, architectuur of archeologie. De macht van de commissie en de briefwisselende leden was echter beperkt: de adviezen waren niet bindend, de leden werden tijdelijk benoemd, ze beschikten niet over

9 Een groot aantal publicaties over

de geschiedenis van de onroerenderfgoedsector in Vlaanderen werden samengebracht in: Lynn De Clercq ed., Doelmatigheidsanalyse fase 1: de geschiedenis van het beschermen 1931-2016. Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 65, Brussel, 2017. Een uitgebreid historisch overzicht van het beschermingsbeleid specifiek voor het bouwkundig erfgoed in Vlaanderen volgt in een afzonderlijk onderzoeksrapport: Jelle Lisson, Beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen. Een geschiedenis van het beschermingsbeleid (1835-2019), Brussel, 2022, in voorbereiding. 10 “Je vous prie de vouloir bien m'adresser un catalogue complet et exact des édifices ou monuments de la province, qui méritent de fixer l'attention du gouvernement par leur antiquité, par les souvenirs qu'ils rapellent ou par leur importance sous le rapport de l'art”: Suzanne van Aerschot, Plaatsnamenregister, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen. Inventaris van het cultuurbezit in België. Architectuur 1971-2005, Brussel, 2007. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 13 van 87

eigen financiële middelen, en private eigendommen behoorden niet tot het takenpakket.11 De waarde van een zogenoemde ‘klassering’ van een gebouw was dus in de eerste plaats symbolisch. Concreet stelden lokale actoren zoals burgemeesters of kerkfabrieken gebouwen voor om geklasseerd te worden, die onderzocht werden door de briefwisselende leden. Van uniforme selectiecriteria was echter geen sprake. Positief beoordeelde gebouwen werden onderverdeeld in drie categorieën: “haute valeur”, “très haute valeur” en “plus haute valeur”.12 Aan het einde van de negentiende eeuw groeide de aandacht voor traditionele landschappen in wetenschappelijke en esthetische middens, voornamelijk als antwoord op industriële ontwikkelingen. Deze tendens vertaalde zich in de Belgische wetgeving, door de uitvaardiging van een wet tot behoud van de schoonheid der landschappen, maar vooral door de oprichting van een afdeling ‘Landschappen’ binnen de KCM – vanaf dan de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen (KCML).13 De blik werd dus verruimd, van gebouwen naar sites met landschappelijke waarde. Het belang van landschappen is wel relatief. In 1914 werd bijvoorbeeld een lijst van geklasseerde objecten opgesteld, om deze objecten in de oorlog extra te beschermen. Deze lijst telt slechts 21 ‘sites’ op 1771 objecten, en zelfs daaronder zitten amper sites met uitsluitend landschappelijke waarde. 14

3.2 DE ‘RANGSCHIKKING’ VAN MONUMENTEN EN LANDSCHAPPEN (1931-1976) Sinds de wet van 7 augustus 1931 op het behoud van monumenten en landschappen bestond de mogelijkheid om onroerend erfgoed te ‘rangschikken’.15 In tegenstelling tot het louter richtinggevende karakter van ‘klasseringen’ was het behoud van monumenten en landschappen voortaan juridisch afdwingbaar. Zo gold een instandhoudings- en onderhoudsplicht en een verbod op wijzigingen van het uitzicht. In ruil voor deze verplichtingen moesten alle betrokkenen (zoals eigenaars of lokale besturen) op de hoogte worden gebracht tijdens een rangschikkingsprocedure en was er voor eigenaars van monumenten een mogelijkheid op financiële steun bij onderhoud en renovaties.16 De wet richtte zich op gebouwen (exterieur én interieur) en sites ‘van nationaal belang’ (dus niet louter lokaal of regionaal), met historische, artistieke of wetenschappelijke waarde. In de praktijk botste de KCML echter op obstakels. Ten eerste mochten de oude klasseringen niet in één beweging worden omgezet in rangschikkingen vanwege de grote juridische verschillen. Daardoor duurde het decennia vooraleer het aantal rangschikkingen het niveau had bereikt van het aantal

Koninklijk Besluit van 7 Januari 1835: considerant (...) qu’il importe d’assurer la conservation des monuments du pays remarquables par leur antiquité, par les souvenirs qu'ils rappellent ou par leur importance sous le rapport de l'art. 12 ‘Listes des édifices déjà classés’, Bulletin des Commissions royales d’Art et d’Archéologie, 31 (1892), p. 179. 13 ‘De wet van 12 augustus 1911 tot behoud van de schoonheid der landschappen’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/1911/08/12/1911081250/justel>. 14 Lagasse de Locht, ‘Classement des édifices religieux, des édifices publics, des édifices civils privés et des sites en Belgiques’, Bulletin des Commissions Royales d’Art et d’Archéologie, 53 (1914), p. 154-228, 306-323. 15 ‘Wet van 7 augustus 1931 op het behoud van monumenten en landschappen’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/1931/08/07/1931080750/justel>. 16 ‘Wetsontwerp op het behoud van Monumenten en Landschappen’, Memorie van Toelichting, 52. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 14 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

klasseringen.17 Ten tweede werd de wet beperkt tot openbare gebouwen, waardoor privégebouwen de facto nog steeds vogelvrij waren. Ook eigendommen van de staat werden vrijgesteld. Ten derde was het moeilijk om een landschapsbescherming in de praktijk te brengen. Enerzijds was de overheid verplicht om private eigenaars te compenseren als de rangschikking leidde tot waardevermindering, waardoor de kosten van een rangschikking als landschap de pan uit rezen. Anderzijds hadden eigenaars van landschappen geen recht op financiële steun, waardoor de goodwill voor dit instrument ver te zoeken was.18 Volgens het overzicht van klasseringen gepubliceerd in het laatste nummer van het Bulletin des Commissions royales d’Art et d’Archéologie uit 1948 vormden geklasseerde landschappen opnieuw slechts een fractie van het aantal monumenten.

3.3 EEN MONUMENT STAAT NIET ALLEEN: DE BESCHERMING VAN MONUMENTEN EN STADS- EN DORPSGEZICHTEN (1976 – 2015) De jaren 1970 waren een levendige, innovatieve periode voor de onroerenderfgoedsector op Europese schaal. Zo had de Belgische staatshervorming van 1972 impact op de onroerenderfgoedsector. Al in 1968 werd de KCML opgesplitst in een Frans- en Nederlandstalige component, elk bestaande uit twee afdelingen: één voor monumenten, één voor landschappen.19 Daarnaast werd in 1972 de Rijksdienst voor Monumenten- en Landschapszorg opgericht, die viel onder de bevoegdheid van de minister van Nederlandse Cultuur. Deze instantie moest zich in nauw overleg met de KCML bezighouden met de opmaak en verspreiding van inventarissen en wetenschappelijke kennis, de conservatie en beveiliging van erfgoed tegen rampen en oorlogen, en het toezicht op onderhoud, instandhouding en restauratie.20 Kenmerkend was daarnaast de evolutie van een object- naar een omgevingsgerichte benadering: niet alleen het gebouw zelf is van belang, maar ook de bebouwde en onbebouwde omgeving, waarmee dat gebouw onlosmakelijk verbonden is. Dat blijkt bijvoorbeeld uit de slogan van het ‘Europese Jaar voor het Bouwkundig Erfgoed’ in 1975: “een monument staat niet alleen”.21 Het themajaar mondde uit in de Verklaring van Amsterdam, een visietekst waarin een lans gebroken werd voor burgerparticipatie, de interactie met de ruimtelijke ordening en de verruiming van het erfgoedbegrip naar architecturale ensembles.22

‘Résumé des proçes-verbaux des séances’, Bulletin des Commissions Royales d’Art et d’Archéologie, 70 (131), p. 189; Anthony Demey en Edgard Goedleven, ‘Vijftig jaar beschermen in Vlaanderen’, M&L, 2 1983), p. 5. 18 ‘Wet, openbaar bestuur en Natuurschoon’, Bulletin des Commissions Royales d’Art et d’Archéologie, 77 (1938), p. 163-179. 19 ‘Koninklijk Besluit van 13 december 1968 betreffende de samenstelling, de organisatie en de bevoegdheid van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen’, Belgisch Staatsblad, 691-692 <www.ejustice.just.fgov.be/eli/besluit/1968/12/13/1968121304/justel> 20 ‘Koninklijk Besluit van 1 juni 1972 tot oprichting van een rijksdienst voor monumenten- en landschapszorg bij het Ministerie van Nationale Opvoeding en Nederlandse Cultuur’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/besluit/1972/06/01/1972060108/justel> 21 Europees jaar van het Bouwkundig Erfgoed, 17(1976), p. 4-5, 12-13, 16-17, 22-25 en 29-44. 22 Jelle Lisson, Doelmatigheidsanalyse van het beschermingsinstrumentarium: Bouwkundige gehelen, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 128, Brussel, 2019, p. 37-44. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 15 van 87

De Vlaamse vertaling van deze inzichten was het ‘Monumentendecreet’ van 3 maart 1976.23 Wat betreft bouwkundig erfgoed kwam dit decreet in de plaats van de wet van 1931, maar een nieuw Landschapsdecreet volgde pas in 1996. De meest in het oog springende nieuwigheid was een nieuw beschermingsstatuut: een ‘stadsen dorpsgezicht’, gedefinieerd als een “groepering van één of meer monumenten en/of onroerende goederen met omgevende bestanddelen”. Het nieuwe statuut werd geïntroduceerd als een middel om de brug te slaan tussen erfgoed en ruimtelijk beleid. 24 Daarnaast verduidelijkte het decreet het begrip ‘monument’, de precieze locatie van een bescherming, en de verhouding tussen een beschermd gebouw en het interieur. De procedure werd drieledig: een voorontwerp van lijst, een ontwerp van lijst en een definitieve bescherming, met bepalingen over het initiatiefrecht, de vereiste adviezen en de timing van de verschillende stappen. Ook de rechtsgevolgen van een bescherming werden uitgebreid met een toelatings-, meldings- of adviesplicht.25 De mate waarin de Vlaamse administratie controle uitoefende op de plannen van eigenaars was afhankelijk van hoe drastisch de voorgestelde ingrepen waren. Op een kader voor de financieringsmogelijkheden was het wachten tot de jaren 1980, maar de essentie is dat er steeds meer gediversifieerd werd, bijvoorbeeld op basis van het type erfgoed of de eigendomssituatie. Het succes van het nieuwe decreet werd gemeten aan de hand van het aantal nieuwe beschermingen. Vanuit dit perspectief was het decreet wel degelijk een voltreffer. Tussen 1976 en 1981 werden ongeveer 300 dorpsgezichten, 70 stadsgezichten, 250 landschappen en 1600 monumenten beschermd. Ter vergelijking: over een periode van vijf jaar werd er méér beschermd dan in de tien jaar voor de uitvaardiging van het nieuwe decreet.26 Maar het succes was van korte duur. Volgens een gelijkaardige stand van zaken in 1992 waren de jaren 1980 een triest dieptepunt, niet in het minst in vergelijking met Nederland, dat in dezelfde periode tien keer zoveel beschermingen wist te voltrekken.27 Als voornaamste schuldige werd de omslachtige procedure aangeduid, die voor één dossier soms wel vijf jaar of langer kon duren. In 1995 werd daarom een twee- in plaats van driedelige procedure gedecreteerd: een voorlopige en een definitieve bescherming.28 Ten slotte waren er in de jaren 1980 en 1990 enkele institutionele veranderingen. Na twee staatshervormingen werd onroerend erfgoed in de jaren 1980 een gewestelijke bevoegdheid, uitgevoerd door een nieuwe Vlaamse instelling: het Bestuur voor Monumenten en Landschappen. Deze instelling bestond uit het hoofdbestuur en vijf provinciale directies. In 1995 kreeg deze instantie

‘Decreet van 3 maart 1976 tot bescherming van monumenten en stadsen dorpsgezichten’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/decreet/1976/03/03/1976030301/justel>. 24 ‘Verslag Informatievergadering Europees jaar bouwkundig erfgoed – Laken – 19 februari 1975’, Nieuwsbrief Europees Jaar voor het Bouwkundig Erfgoed, 4 (1975), p. 36-37. 25 Edgard Goedleven, ‘Subsidiëring van werken aan monumenten’ Ruimtelijke Planning, 16 (1986), p. 11. 26 Demey en Goedleven, Vijftig jaar beschermen, p. 3. 27 Monumenten- en landschapszorg, Gids van het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en de Vlaamse Instellingen van Openbaar nut, Brussel, 1992, p. 2-3. 28 ‘Decreet van 22 februari 1995 tot wijziging van het decreet van 3 maart 1976 tot beschermingen van monumenten en stadsen dorpsgezichten’, Belgisch Staatsblad < www.ejustice.just.fgov.be/eli/decreet/1995/02/22/1995035485/justel>. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 16 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

een nieuwe naam: de Afdeling Monumenten en Landschappen.29 Tegelijk bleef ook de KCML bestaan, en behield de commissie haar adviserende rol over zowel individuele dossiers als het beleid. 30

3.4 GEÏNTEGREERD ONROERENDERFGOEDDECREET (2013 – HEDEN) Recent werd er opnieuw een grote wetgevende stap gezet, met het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 en het bijhorende uitvoeringsbesluit van 16 mei 2014. Het primaire doel van dit decreet was om een einde te maken aan de grote versnippering in de regelgeving. De bescherming van monumenten en stadsen dorpsgezichten (1976), landschappen (1996) en ook archeologie (1993) werd geregeld via afzonderlijke decreten, met verschillende procedures en rechtsgevolgen. 31 In het nieuwe decreet worden de procedures en rechtsgevolgen sterk geüniformiseerd, met slechts een beperkt aantal voorschriften die specifiek zijn per beschermingsstatuut. Daarnaast is het duidelijk de tendens om de rol van lokale besturen te vergroten, bijvoorbeeld door de mogelijkheid om erkend te worden als onroerenderfgoedgemeente (inclusief extra bevoegdheden) of om een Intergemeentelijke Onroerenderfgoeddienst (IOED) op te richten, een samenwerkingsverband tussen (vaak aangrenzende) gemeenten. Ten slotte werd er een nieuwe adviesraad opgericht, de Vlaamse Commissie Onroerend Erfgoed, ter vervanging van de KCML.

‘Bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen’, Belgisch Staatsblad; ‘Wet van 8 augustus 1988 tot wijziging van de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/1980/08/08/1980080801/justel>. 30 ‘Koninklijk Besluit van 16 november 1976 tot uitvoering van het decreet tot bescherming van monumenten en stadsen dorpsgezichten van 3 maart 1976 betreffende de samenstelling, organisatie en bevoegdheid van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen, Nederlandse autonome sectie’, Belgisch Staatsblad, 1662-1663. 31 Meest recente versie van het decreet en het uitvoeringsbesluit: Agentschap Onroerend Erfgoed, Regelgeving, 2021 <www.onroerenderfgoed.be/huidige-regelgeving>. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 17 van 87

4 METHODOLOGIE In Vlaanderen zijn er vandaag duizenden onroerende goederen beschermd. Een globale analyse van dit bestand is dan ook een behoorlijke uitdaging. In dit onderzoeksrapport is gewerkt met twee concepten, specifiek uitgewerkt voor deze studie: enerzijds het ‘erfgoeditem’, anderzijds typologische ‘clusters’ en ‘subclusters’. In dit hoofdstuk wordt kort uitgelegd wat deze concepten inhouden.

4.1 OVER CIJFERS EN STATUTEN: OP ZOEK NAAR BESCHERMD BOUWKUNDIG ERFGOED Vandaag zijn de cijfers over het beschermd onroerend erfgoed in het publieke debat in Vlaanderen een weergave van het aantal wettelijke beschermingen, opgedeeld per statuut. Dat is bijvoorbeeld hoe de erfgoedmonitor van het agentschap Onroerend Erfgoed werkt: wat wordt geteld is niet het aantal unieke onroerende goederen, maar het aantal aanduidingsobjecten, dus het aantal keer dat een beschermingsstatuut werd toegekend. 32 Vlaanderen telde eind 2020 in totaal bijna 14.000 ‘beschermingen’; deze boodschap wordt doorgaans dus geïnterpreteerd alsof Vlaanderen zoveel unieke beschermde entiteiten telt. In deze paragraaf gaan we dieper in op de verhouding tussen unieke onroerende goederen enerzijds, en de beschermingsstatuten anderzijds. 33

AANTAL BESCHERMINGEN IN VLAANDEREN PER STATUUT 12000

11421

10000 8000 6000 4000 1567

2000

683 44 0

Monumenten

Stads- of dorpsgezichten

Cultuurhistorische landschappen

Archeologische sites

Agentschap Onroerend Erfgoed, Monitor Onroerend Erfgoed, 2020 <https://monitor.onroerenderfgoed.be>. De cijfers over unieke beschermde onroerende goederen in dit onderzoeksrapport zijn gebaseerd op een dataset waarin het beschermd bouwkundig onroerend erfgoed tot 31 december 2019 werd gehergroepeerd en opnieuw geclassificeerd. 33

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 18 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

4.1.1 De juridische afbakening van unieke beschermde entiteiten In theorie is het eenvoudig: één ‘monument’ komt overeen met één onroerend goed, bijvoorbeeld een gebouw; één ‘stadsof dorpsgezicht’ komt overeen met een groep van onroerende goederen. In de praktijk werd er echter vaak afgeweken van dit principe. Zo werden er regelmatig meerdere beschermingsstatuten toegekend aan één en hetzelfde onroerende goed. Van dit soort ‘meervoudige beschermingen’ komen drie varianten frequent voor: -

Eerst werd een deel van het erfgoeditem beschermd (bijvoorbeeld de ‘oude delen’ of de gevels). Pas na enkele jaren of decennia werd het volledige gebouw beschermd als monument, zonder de eerste bescherming op te heffen. Sommige gebouwen zijn daardoor twee keer of meer beschermd als monument. De voornaamste verklaring voor deze dubbele beschermingen zijn de veranderende prioriteiten in de erfgoedzorg, zoals bijvoorbeeld blijkt uit de beschermingsgeschiedenis van kerken. In de periode 1930-1970 hadden monumentenzorgers vooral aandacht voor de oude delen van het kerkgebouw, waardoor bij deels gerenoveerde kerken enkel die specifieke delen gevat werden door de bescherming, zoals het orgel, de toren(s), het koor, het schip of de zijbeuken. Vanaf de jaren 1970 groeide het besef dat monumenten best als een geheel benaderd werden, waardoor het de norm werd om volledige kerkgebouwen te beschermen.

Specifieke delen van eenzelfde gebouw of domein werden soms afzonderlijk beschermd als monument. Die delen worden zo beschouwd als afzonderlijke ‘monumenten’, wat de suggestie wekt dat het gaat om meerdere unieke onroerende goederen, terwijl het in wezen om dezelfde entiteit gaat. Goede voorbeelden zijn het Minderbroederklooster in Diest (vier afzonderlijke beschermingen als monument in hetzelfde beschermingsbesluit, ID’s 130, 134, 137, 142), de abdij van Averbode (één bescherming als monument in 1937 (ID 1306), één in 1974 (ID 1309) en één in 2014(9259)) en een burgerhuis in Oostende (de bescherming als monument van de ingangsdeur en -omlijsting in 1946 (ID 14065), het linkerdeel in 1997 (ID 14067), het rechterdeel als een afzonderlijk monument, ook in 1997 (ID 14068)). Die meervoudige bescherming kon op hetzelfde moment gebeuren, maar ook met enkele jaren of zelfs decennia ertussen.

Het statuut ‘monument’ werd toegekend aan de bebouwing, terwijl het gebouw met zijn omgeving werd beschermd als stadsof dorpsgezicht, als landschap of zelfs als een afzonderlijk monument (bijvoorbeeld de tuin, het park, het erf, …). Goede voorbeelden zijn SintWillibrodusparochie in Aalst (ID’s 10825, 10842), het kasteel van Veulen in Heers (ID’s 3680, 3883) en de hoeve Speelhoven in Aarschot (ID’s 272, 279).

Daar staat tegenover dat meerdere afzonderlijke onroerende goederen regelmatig ook samengevoegd werden binnen de afbakening van één bescherming. Die situatie sluit aan bij de definitie van stadsen dorpsgezichten (“een geheel van een of meer monumenten of onroerende goederen”), maar de praktijk komt ook voor bij de statuten ‘monumenten’ en ‘cultuurhistorische landschappen’. Een recent onderzoeksrapport van het agentschap Onroerend Erfgoed over beschermde bouwkundige gehelen

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 19 van 87

bevat tientallen voorbeelden van variaties en combinaties in de statuten waarmee dit soort ensembles in Vlaanderen werden beschermd.34 Enkele voorbeelden: -

Een ensemble in Gent (ID 8913) omvat een reeks statige burgerhuizen die omstreeks het midden van de negentiende eeuw werden opgetrokken in neoclassicistische stijl. Het geheel werd beschermd als stadsgezicht in 1988 (inclusief enkele gevels in aangrenzende straten), maar in hetzelfde besluit werden 17 van de 28 gebouwen in de huizenrij ook beschermd als afzonderlijke monumenten.

Een ensemble eclectische burgerhuizen in Dendermonde (ID 8116) werd aangelegd in een regionalistische wederopbouwstijl volgens plannen van stadsarchitecten Fernand De Ruddere en Alexis Sterck. Elk van de meer dan 25 gebouwen werd beschermd als een afzonderlijk monument in 2003. De motivering behandelt al deze huizen evenwel samen, als één geheel.

Een ensemble in Menen (ID 13980) bestaat uit zes homogene enkelhuizen. De huizen werden ontworpen door de Meense architect Callebert-Blancke en gebouwd in 1888. Het geheel werd beschermd als één monument in 2005.

Beide zijdes van de Leysstraat in Antwerpen (ID 4666) bestaan uit een twintigtal huizen met kantoren en winkels uit de negentiende en twintigste eeuw, in eclectische stijl, neobarok, beaux-artsstijl en neo-Vlaamserenaissancestijl. Het ensemble werd beschermd als cultuurhistorisch landschap in 1973, de gebouwen werden samen beschermd als één monument in hetzelfde besluit.

Een bouwblok in Leuven (ID 1636) bestaat uit het collegecomplex Collegium Trilingue (gebouwen en gekasseide binnenplaats), een gang en enkele woningen van de vijftiende tot de achttiende eeuw. Het geheel werd beschermd als één monument in 1981.

Kortom, binnen één bescherming (aanduidingsobject) kunnen meerdere unieke onroerende goederen gevat zijn.

4.1.2 Het gebruik van beschermingsstatuten in historisch perspectief De verklaring voor de afwijkingen tussen beschermingen en unieke entiteiten vinden we in de geschiedenis van het beschermingsbeleid.35 Traditioneel maakt de onroerenderfgoedsector een onderscheid tussen bouwkundig, landschappelijk en archeologisch erfgoed.36 Kort door de bocht lijken deze categorieën eenduidig: bouwkundig erfgoed gaat over gebouwen en gebouwde constructies; landschappelijk erfgoed over elementen en gebieden met landschappelijke erfgoedwaarde; en archeologisch erfgoed over restanten van menselijke activiteiten, al dan niet onder de grond. In het

In het rapport werden deze categorieën nog aangeduid als ‘stilistische gehelen’ en ‘ruimtelijke gehelen’: Lisson, Bouwkundige gehelen, p. 19–32. 35 De inzichten in deze paragraaf zijn een korte samenvatting van de geschiedenis van het beschermingsbeleid van bouwkundig erfgoed in Vlaanderen, dat in een afzonderlijk onderzoeksrapport gepubliceerd zal worden: Jelle Lisson, Beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen. Een geschiedenis van het beschermingsbeleid (1835-2019), Brussel, 2022, in voorbereiding. 36 Sinds 2002 ook varend erfgoed: ‘Decreet van 29 maart 2002 tot bescherming van varend erfgoed’, Belgisch Staatsblad, <www.ejustice.just.fgov.be/eli/decreet/2002/03/29/2002035603/justel>. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 20 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

verlengde daarvan onderscheidt het Onroerenderfgoeddecreet vier wettelijke beschermingsstatuten: monument, stadsof dorpsgezicht, cultuurhistorisch landschap en archeologische site. Niet al deze statuten werden echter tegelijkertijd ingevoerd, en ook de definities van de statuten waren de voorbije decennia aan verandering onderhevig. In de wet van 1931 was er slechts sprake van twee statuten, enerzijds ‘monumenten en gebouwen’, anderzijds ‘landschappen’. Die begrippen werden niet gedefinieerd, waardoor het aan de leden van de KCML was om ad hoc te bepalen welk van de twee van toepassing was. Die flexibiliteit werkte in de praktijk verschillen in de hand. Uit de beschermingen tussen de jaren 1931 en 1970 kunnen we afleiden dat het in deze periode – hoewel niet systematisch – gebruikelijk was om het statuut ‘monument’ te gebruiken voor individuele erfgoeditems; en een ‘landschap’ voor grotere ensembles, ook indien die ensembles bestonden uit bouwkundig erfgoed. Toch werd er ook regelmatig afgeweken van die regel, vooral door bouwkundige ensembles te beschermen onder het statuut ‘monument’. Het decreet van 3 maart 1976 introduceerde een nieuw statuut: ‘stadsof dorpsgezicht’. Daarnaast voorzag het decreet voor het eerst definities voor de statuten ‘monument’ en ‘stadsof dorpsgezicht’, quasi identiek aan de definities in het meest recente Onroerenderfgoeddecreet van 2013: -

‘monument’ = een onroerend goed, werk van de mens of van de natuur of van beide samen;

‘stadsof dorpsgezicht’ = een groepering van een of meer monumenten of onroerende goederen met omgevende bestanddelen zoals beplantingen, omheiningen, waterlopen, bruggen, wegen, straten en pleinen.37

De eerste definitie geeft aan dat een bescherming als ‘monument’ betrekking kan hebben op eender welk onroerend goed, dus niet uitsluitend bouwkundig. Een beschermd monument kon immers evengoed “een werk zijn van de natuur”, dus tot stand gekomen zonder enig menselijk ingrijpen, zoals bijvoorbeeld een boom, een haag, een vijver een tuin of een waterloop. Een ‘stadsof dorpsgezicht’ werd omschreven als een ‘groepering van monumenten of onroerende goederen’. Aangezien ‘monumenten’ en ‘onroerende goederen’ landschappelijk kunnen zijn, geldt dat logischerwijs ook voor een groepering van monumenten. De definitie vermeldde bovendien expliciet dat ook landschappelijke elementen in de omgeving van het centrale onroerend goed deel konden uitmaken van de bescherming. Uit het decreet blijkt dus dat de bescherming als monument of als stadsof dorpsgezicht van erfgoed met zuiver landschappelijke waarde niet per se onwettig hoeft te zijn. Dit wordt bevestigd door de memorie van toelichting bij het ontwerp van decreet uit 1973, die een inkijk geeft in de discussies voorafgaand aan de uitvaardiging van het decreet. Het was expliciet de bedoeling om ook onroerende goederen met landschappelijke kenmerken als monument te kunnen beschermen, zoals “een grot, een zwerfsteen of een merkwaardige boom”. 38 Opmerkelijk zijn vervolgens de vernieuwingen in het midden van de jaren 1990. Ten eerste werd er op 30 juni 1993 voor de eerste keer een decreet uitgevaardigd om de bescherming van “het archeologisch patrimonium” te regelen. Voorheen werden archeologische sites meestal niet expliciet als zodanig beschermd, maar soms werd de archeologische erfgoedwaarde wel vermeld bij beschermingen als

In het Onroerenderfgoeddecreet is de term ‘groepering’ vervangen door ‘geheel’. ‘Ontwerp van decreet tot bescherming van monumenten en landschappen' - Memorie van toelichting, 1973–1974, <www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaire-initiatieven/593729>. 38

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 21 van 87

monument of als landschap. Een goed voorbeeld is de archeologische site van de Abdij Onze-LieveVrouw-ter-Duinen, die in 1986 werd beschermd als monument (ID 11648). Ten tweede werd het monumentendecreet uit 1976 gewijzigd op 22 februari 1995, waardoor een tweede categorie van ‘stadsof dorpsgezichten’ werd gecreëerd: “de directe, er onmiddellijk mee verbonden visuele omgeving van een monument … die door haar beeldbepalend karakter de intrinsieke waarde van het monument tot zijn recht doet komen dan wel door haar fysische eigenschappen de instandhouding en het onderhoud van het monument kan waarborgen”. Wat in de huidige regelgeving een apart statuut krijgt, namelijk een ‘overgangszone’, werd dus gedurende enkele jaren beschermd onder het statuut ‘stadsof dorpsgezicht’. Ten derde kwam er op 16 april 1996 een nieuw, afzonderlijk decreet voor landschappen. Hierin werd een landschap omschreven als “een begrensde grondoppervlakte met een geringe dichtheid van bebouwing en een onderlinge samenhang waarvan de verschijningsvorm en de samenhang het resultaat zijn van natuurlijke processen en van maatschappelijke ontwikkelingen”. In theorie kon bebouwing dus deel uitmaken van het landschap, zolang het niet de essentie van de beschermde site was. De “geringe dichtheid van bebouwing” was daarbij hét criterium om een landschap van een stadsof dorpsgezicht te onderscheiden, maar hoe “gering” die dichtheid mocht zijn, werd niet nader omschreven. 39 Bovendien werd uit pragmatische overwegingen soms voor een ander statuut gekozen dan hetgeen dat voor de hand lag op basis van de definities van de statuten. De redenen waren uiteenlopend. Aangezien beschermingen onder de statuten ‘landschap’ en ‘stadsof dorpsgezicht’ lange tijd niet in aanmerking kwamen voor subsidies/premies, werd er bijvoorbeeld gekozen voor het statuut ‘monument’ om alsnog financiële tegemoetkomingen mogelijk te maken. Een bescherming als monument had ook het voordeel dat de interieurs mee beschermd waren. Beide redenen hebben er bijvoorbeeld toe geleid dat in de jaren 1990 en 2000 de gebouwen van tientallen stedenbouwkundige ensembles, die perfect beantwoordden aan de definitie van een stadsof dorpsgezicht en in de beschermingsbesluiten ook als zodanig werden opgevat, toch elk afzonderlijk werden beschermd als monument. Een bescherming als stadsof dorpsgezicht had dan weer een voordeel ten opzichte van een bescherming als landschap, in die zin dat de eigenaars van percelen binnen een stadsof dorpsgezicht lange tijd niet betekend hoefden te worden, terwijl dat voor landschappen op basis van de wet van 1931 wel verplicht was. Om een slopende procedure te vermijden, werden gebieden met overwegend of zelfs uitsluitend landschappelijke erfgoedwaarde daardoor soms beschermd als stadsof dorpsgezicht. Er bestaat, kort samengevat, geen één-op-één-relatie tussen de statuten enerzijds, en de disciplines bouwkundig, landschappelijk en archeologisch erfgoed anderzijds. Wanneer we een overzicht willen van al het beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen, impliceert dat dat we selectief op zoek moeten gaan in de statuten ‘monumenten’, ‘stadsof dorpsgezichten’ én ‘cultuurhistorische landschappen’.

In het gewestplan van 1972 werd “een geringe dichtheid van bebouwing” omschreven als “gemiddeld minder dan 15 woningen per hectare”, maar naar deze definitie wordt niet verwezen in de context van beschermde landschappen. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 22 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

4.1.3 De afbakening van ‘erfgoeditems’ Het onderliggende obstakel bij de bestaande onderzoeksinstrumenten is dat er een uniforme eenheid van onderzoek ontbreekt. Het Onroerenderfgoeddecreet maakt dan wel een onderscheid tussen een object (te beschermen als monument) en een groep van objecten (te beschermen als stadsof dorpsgezicht), maar dat decreet dateert uit 2013 en werd niet met terugwerkende kracht ingevoerd. Bovendien wordt die verdeling ook vandaag in de praktijk niet strikt toegepast. De ene keer is één ‘monument’ het volledige kerkgebouw inclusief het omliggende kerkhof, een volledige fabriekssite of een volledig kasteeldomein; de andere keer is dat ene ‘monument’ beperkt tot de kerktoren, de laaden losinstallatie of een toegangspoort tot het kasteeldomein. Er bestaat met andere woorden geen nauwkeurige omschrijving van wat we als ‘één beschermde entiteit’ beschouwen, waardoor een consequente classificatie niet evident is. Daar komt nog bij dat er weinig rekening wordt gehouden met de omvang van onroerende goederen. Eén bescherming is één bescherming, ongeacht of het nu gaat om een kapelletje of een kathedraal, een waterpomp of een belfort, een arbeiderswoning of een kasteeldomein. Om de historisch gegroeide verschillen in de toekenning van statuten te vermijden, bakenen we in het kader van dit onderzoek unieke beschermde entiteiten af, op systematische wijze (dus op dezelfde manier voor al het beschermd bouwkundig erfgoed, ongeacht het beschermingsstatuut). Deze beschermde entiteiten noemen we ‘erfgoeditems’. Eén erfgoeditem komt overeen met één unieke beschermde entiteit. Elke kerk, elk kasteeldomein, elke molen, elke woning, elk gemeentehuis wordt beschouwd als één erfgoeditem, ongeacht het aantal beschermingsstatuten dat aan het onroerend goed gekoppeld is. We hanteerden de volgende principes: -

Elk onroerend goed maakt deel uit van slechts één ‘erfgoeditem’. Enkele concrete voorbeelden: een kapelletje dat zich bevindt op een beschermde hoevesite maakt integraal deel uit van die site, en wordt dus niet afzonderlijk geteld als een ‘bouwkundig element’. Een watermolen die zich bevindt op een beschermde hoevesite, maakt integraal deel uit van dat domein, en wordt dus niet afzonderlijk geteld als een ‘gebouw’. Een dok dat deel uitmaakt van een fabriekssite, maakt integraal deel uit van die fabriek en wordt niet afzonderlijk geteld als een ‘bouwkundige site’.

Eén ‘erfgoeditem’ vormt zoveel mogelijk een coherent geheel. Een kasteeldomein is bijvoorbeeld een duidelijk herkenbaar, historische gegroeid, afgebakend gebied; het houdt dus steek om de erfgoedwaarde van bijvoorbeeld een kasteelhoeve, een watermolen, een oranjerie, een boswachterswoning of de omheiningsmuur te benaderen vanuit de samenhang met de andere elementen op het kasteeldomein. Aanpalende onroerende goederen worden echter niet automatisch beschouwd als deel van hetzelfde erfgoeditem. Als dat kasteeldomein grenst aan bijvoorbeeld een school, een kerk of een gemeentehuis, dan worden die school, kerk en gemeentehuis beschouwd als afzonderlijke ‘gebouwen’, omdat er geen directe inhoudelijke link is tussen het kasteeldomein en de andere onroerende goederen.

Daarnaast hebben we het beschermd bouwkundig erfgoed verder onderverdeeld op basis van zijn schaal. Zo wordt de omvang van een erfgoeditem mee in rekening gebracht, waardoor we een meer /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 23 van 87

gediversifieerd beeld krijgen van de schaal van het beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen. Op die manier wordt het makkelijker om gelijkaardige beschermde entiteiten met elkaar te vergelijken. We onderscheiden naar schaal ongeveer 1070 bouwkundige elementen, 6400 gebouwen, 1350 domeinen, 330 sites en 670 stedenbouwkundige ensembles. -

bouwkundig element = een individueel onroerend goed met beperkte afmetingen dat niet voor mensen toegankelijk is maar meestal wel publiek bereikbaar is, en dat weinig economische meerwaarde heeft (bijvoorbeeld een schandpaal, wegwijzer, pomp);

gebouw = een individueel onroerend goed dat voor mensen toegankelijk is, overdekt en geheel of gedeeltelijk met wanden omsloten (bijvoorbeeld een kerk, brouwerij, bunker, molen of woning);

bouwkundige site = een groep van bouwkundige elementen (bijvoorbeeld een begraafplaats of ommegang) of een grotere, onoverdekte constructie (bijvoorbeeld een brug, dok, of sluizencomplex);

domein = een afgebakend terrein dat doorgaans bestaat uit één gebouw, één gebouwencomplex of meerdere gebouwen, vaak beschermd met het omliggend gebied, waarbij één gebouw centraal staat (bijvoorbeeld een hoeve, kasteel, molen, abdij- of kloosterkerk), terwijl de overige elementen functioneel afhankelijk zijn van en ondergeschikt zijn aan dat centrale gebouw (zoals een schuur of landbouwareaal bij een hoeve; een poortgebouw, slaapzaal of pandgang bij een abdij; een serre, oranjerie, paardenstal of park bij een kasteeldomein; of een schuur, molenaarswoning of bijgebouw met machines bij een molen);

stedenbouwkundig ensemble = een cluster van twee of meer gelijkwaardige gebouwen, eventueel met bijgebouwen en omgevende bestanddelen, zoals koeren, tuinen, parken, beplantingen, omheiningen, waterlopen, bruggen, muren, wegen, straten of pleinen (bijvoorbeeld een stadsof dorpskern, een beluik, een begijnhof, een straatwand).

DE CLASSIFICATIE VAN BOUWKUNDIG ERFGOED NAAR OMVANG 7000

6400

6000

5000 4000

3000 2000

1350

1070 1000

335

670

0 Elementen

Gebouwen

Domeinen

Sites

Ensembles

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 24 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

De afbakening van unieke beschermde entiteiten – de ‘erfgoeditems’ – laat ons toe om de verhouding in kaart te brengen tussen statuten enerzijds, en individuele onroerende goederen met bouwkundige erfgoedwaarde anderzijds. We kunnen met andere woorden abstractie maken van zowel de dubbele beschermingen als de beschermingen waarbij er zich meerdere unieke items binnen één afbakening bevinden. Zo krijgen we een dataset die intern consequent is.

VERHOUDING BESCHERMINGEN BESCHERMDE ERFGOEDITEMS 14000

13000

12000 10000

9825

8000

6000 4000 2000 0 Beschermde erfgoeditems

Beschermingen

Het staafdiagram hierboven toont twee cijfers: enerzijds het aantal beschermde erfgoeditems (dus het aantal unieke beschermde entiteiten); anderzijds het aantal beschermingen van bouwkundig erfgoed (dus het aantal keer dat een beschermingsstatuut werd toegekend aan een of meerdere erfgoeditems). Uit een vergelijking tussen de erfgoeditems en de statuten blijkt daarnaast dat ongeveer 7900 bouwkundige erfgoeditems gevat worden door slechts één beschermingsstatuut, hetzij als monument, hetzij als landschap, hetzij als stadsof dorpsgezicht. Bij deze gevallen is er dus sprake van een één-opéénrelatie tussen de ‘bescherming’ en het erfgoeditem: een uniek onroerend goed komt overeen met één bescherming. 40 Bij de overige 1950 bouwkundige erfgoeditems is die één-op-éénrelatie met het statuut er niet. Onderstaande grafiek toont de mogelijke relaties tussen erfgoeditems en meerdere beschermingsstatuten.

Dat betekent niet dat de afbakening van deze beschermingen per definitie op punt staat. Zo zou het kunnen dat bijvoorbeeld slechts een deel van het gebouw beschermd is, terwijl het volledige gebouw volgens de hedendaagse criteria over erfgoedwaarde beschikt; dat een waardevolle tuin geen deel uitmaakt van de beschermde afbakening; of dat een waardevol gebouw enkel beschermd is als cultuurhistorisch landschap. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 25 van 87

BOUWKUNDIGE ERFGOEDITEMS MEERVOUDIGE BESCHERMINGEN (1950) Twee maal monument

400

Meer dan twee monumenten

140

stadsof dorpsgezicht en één monument

920

stadsof dorpsgezicht en meerdere monumenten

195

landschap en één monument

230

landschap en meerdere monumenten

landschap en stadsof dorpsgezicht

monument, landschap én stadsof dorpsgezicht

10 0

100

200

300

400

500

600

700

800

900 1000

4.1.4 Conclusie Op het eerste gezicht lijkt de regelgeving duidelijk: het statuut ‘monument’ dient voor de bescherming van individuele elementen en gebouwen, het statuut ‘stadsof dorpsgezicht’ voor de bescherming van stedenbouwkundige ensembles. Een ‘bescherming’ is echter geen wetenschappelijk instrument om onroerende goederen te classificeren of te tellen, maar een juridisch statuut, dat rechtsgevolgen oplegt aan onroerende goederen binnen een decretaal vastgelegde afbakening, met als doel het behoud van de erfgoedwaarde te garanderen. Een cijfermatige analyse op basis van de beschermingen botst op twee problemen: -

Een eerste probleem vloeit voort uit de toekenning van beschermingsstatuten. De beschermingsstatuten maken geen strikt onderscheid tussen bouwkundig, landschappelijk en archeologisch erfgoed. Enerzijds werden de statuten ‘monument’ en ‘stadsof dorpsgezicht’ soms gebruikt voor de bescherming van zuiver of overwegend landschappelijke of archeologische erfgoedelementen, zoals bomen, parken, tuinen, motten, kanalen en wegen. Anderzijds werd bouwkundig erfgoed in het verleden frequent beschermd onder het statuut ‘cultuurhistorisch landschap’. Op basis van de beschermingsstatuten kan dus niet bepaald worden of een beschermd onroerend erfgoed over bouwkundige erfgoedwaarde beschikt.

Een tweede probleem is de afwezigheid van een één-op-één-relatie tussen één toegekend beschermingsstatuut en één onroerend goed. Eén ‘bescherming’ komt met andere woorden niet altijd overeen met één element, één gebouw, één domein of één ensemble. Dat geldt in twee richtingen. Enerzijds werden er regelmatig meerdere beschermingsstatuten toegekend aan één en hetzelfde erfgoeditem. Bijvoorbeeld: aan één kerk kunnen meerdere monumenten

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 26 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

gekoppeld zijn; aan één kasteeldomein een ‘monument’ zowel als een dorpsgezicht; aan één hoeve meerdere monumenten zowel als een ‘landschap’. Er zijn daardoor meer ‘beschermingen’ dan dat er beschermde entiteiten zijn. Anderzijds werden meerdere, op zichzelf staande erfgoeditems regelmatig samengevoegd binnen de afbakening van één bescherming. Bij stadsof dorpsgezichten is dat te verwachten, maar ook één ‘monument’ bestaat dus regelmatig uit meerdere unieke gebouwen. Daarom hebben we de beschikbare data herwerkt, in functie van deze grootschalige analyse van het beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen. Door deze analyse brachten we de 13.000 beschermingen van bouwkundig erfgoed terug naar ongeveer 9825 unieke beschermde entiteiten, de zogeheten ‘erfgoeditems’. Die erfgoeditems hebben we verder onderverdeeld naar omvang, zodat we ongeveer 1070 bouwkundige elementen, 6400 gebouwen, 1350 domeinen, 330 sites en 670 stedenbouwkundige ensembles onderscheiden.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 27 van 87

4.2 OVER CIJFERS EN THESAURI: OP ZOEK NAAR TYPES VAN BESCHERMD BOUWKUNDIG ERFGOED Het begrip ‘bouwkundig erfgoed’ dekt vele ladingen. Algemene cijfers over het beschermd bouwkundig bestand in Vlaanderen kunnen nuttig zijn, maar vaak is differentiatie onontbeerlijk. Het heeft immers weinig zin om de erfgoedwaarde van bijvoorbeeld de kathedraal van Antwerpen te vergelijken met een wegkapelletje in een West-Vlaams dorp, een middeleeuwse donjon met een moderne architectenwoning, of de steenkoolmijnsite van Beringen met een waterpomp op een dorpsplein. We hebben nood aan een referentiekader per type van erfgoed, en dus aan een methode om individuele erfgoeditems te classificeren. In deze paragraaf leggen we uit hoe we het beschermd bouwkundig erfgoed hebben onderverdeeld naar type.

4.2.1 De inventarisdatabank van het agentschap Onroerend Erfgoed Het eerste, breed opgezette onderzoeksinstrument in België was de Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. De verschillende delen van de inventaris verschenen in de reeks ‘Bouwen door de eeuwen heen’, een project opgestart in 1965, in opdracht van het ministerie van Nationale Opvoeding en Cultuur. In 1969 was de eerste overzichtspublicatie klaar, over het arrondissement Leuven.41 De inventaris had drie functies: dienen als vertrekpunt voor wetenschappelijk onderzoek, als gids voor het brede publiek en de lokale erfgoedzorg, en als operationele basis voor verdere beschermingen. 42 De inventarisatiecampagnes gebeurden op geografisch basis, wat zich ook liet merken in de ordening van de afzonderlijke boekdelen: elk boekdeel was gewijd aan een arrondissement of kanton, dat verder werd onderverdeeld per gemeente, deelgemeente en straat. De inventarisatie van Vlaanderen bleek een werk van lange adem; de campagnes werden pas officieel afgerond in 2011. In deze lange periode zijn de criteria voor opname in de inventaris geëvolueerd. De chronologische limiet lag aanvankelijk omstreeks 1850, naar het voorbeeld van omliggende landen en de ondertussen gedateerde opvatting in de kunstgeschiedenis dat een periode van honderd jaar noodzakelijk is als voorwaarde voor een objectief oordeel.43 Laat-negentiende- en twintigste-eeuwse gebouwen kwamen daardoor niet in aanmerking. In het monumentendecreet van 1976 werd die limiet officieel geschrapt, maar werd slechts bij mondjesmaat geïmplementeerd. In de praktijk bleef bovendien een informele grens doorleven, met een bouwdatum van vóór het jaar 1940. Enkel in de meest recente boekdelen werd het naoorlogs erfgoed meegenomen in de analyse, waardoor het tot vandaag een hiaat is in onze Inventaris Onroerend Erfgoed en slechts uitzonderlijk beschermd werd. De chronologische informatie werd ook opgenomen in de inventarissen, in de beschrijving van een element of gebouw. Elk inventarisitem werd zoveel mogelijk gesitueerd in de tijd via een verwijzing naar de eeuw (of het deel van de eeuw) waarin het werd gebouwd, en, indien van toepassing, door

Twee jaar later gepubliceerd: Anne de Crombrugghe e.a., Provincie Brabant, Arondissement Leuven 1. Bouwen door de Eeuwen heen: inventaris van het cultuurbezit in België, Luik, 1971. 42 Suzanne Van Aerschot-Van Haeverbeeck, ‘Inventarisatie van het cultuurbezit in België: een overzicht met toelichting van de huidige situatie in Vlaanderen’, Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond, 82 (1983), p. 229–241. 43 Ibid., 232–234. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 28 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

een specifieke bouwstijl toe te kennen. Daarbij moet opgemerkt worden dat pas vanaf het einde van de jaren 1990 systematisch archiefonderzoek – meer bepaald kadasteronderzoek – werd uitgevoerd, waardoor de toekenning van de bouwperiode aanvankelijk louter gebeurde op basis van de uiterlijke kenmerken van een gebouw. Het tijdscriterium had ook impact op de types van bouwkundig erfgoed die opgenomen werden in de inventarissen. Naast eeuwenoude gebouwen als abdijen, begijnhoven, belforten en stadshallen, lag de nadruk mede door de lokale insteek bij karakteristieke dorpsarchitectuur zoals kerken, pastorieën, woningen, kastelen en architectura minor (bijvoorbeeld straatmeubilair en kapelletjes). De typologische actieradius werd langzaamaan wel uitgebreid, in de tweede helft van de jaren 1970 (industrieel erfgoed en klein erfgoed) en in de jaren 1980 (bijvoorbeeld wederopbouw-, kust- en interbellumarchitectuur, militair en funerair erfgoed, interieurs). Vanaf het midden van de jaren 1990 werden deze gegevens online raadpleegbaar. Aanvankelijk bleef de digitalisering beperkt tot het scannen van de op papier gepubliceerde boekdelen. De teksten digitaal doorzoeken was mogelijk in de platte tekst, maar van meta-data was amper sprake. Dit was enkel mogelijk voor een beperkt aantal geografische gegevens (provincie en gemeente). Daar kwam in de jaren 2000 verandering in, toen een volwaardig digitale databank het licht zag, de voorloper van de huidige online Inventaris Onroerend Erfgoed.44 Daarbij werd gebruik gemaakt van een thesaurus; dat is een gestructureerde woordenlijst die het mogelijk maakt om het onroerend erfgoed in Vlaanderen te categoriseren en te beschrijven aan de hand van een gestandaardiseerde terminologie. Geïnspireerd door de Britse Thesaurus of Monument Types en de Art and Architecture Thesaurus van het Getty Research Institute, werden aan elk erfgoeditem meta-data toegevoegd over de typologie, de datering, de stijlen, de locatie, en eventueel de personen die betrokken waren bij de bouw (architecten, ontwerpers, opdrachtgevers, restaurateurs).45

4.2.2 Een alternatief typologisch classificatiesysteem In theorie komt een gedetailleerde thesaurus tegemoet aan de complexiteit van de werkelijkheid. Elk onroerend goed is immers uniek, op vlak van bijvoorbeeld oppervlakte, dimensionaliteit, stijl, materiaalgebruik, samenhang met de directe omgeving of symbolisch belang voor een gemeenschap. Het houdt dus steek om aan één erfgoedobject meerdere thesaurustermen toe te kennen, om die complexiteit te proberen vatten. Ter illustratie: één hoeve kan beschikken over de concepten ‘boerenwoningen’, ‘schuren’, ‘stallen’ én ‘poorten’, omdat de hoevesite bestaat uit deze verschillende onderdelen. Een landhuis kan om dezelfde redenen, naast het concept ‘landhuizen’, uitgebreid worden met bijvoorbeeld ‘hekken’, ‘hekpijlers’, ‘maneges’, ‘tuinpaviljoenen’, ‘veranda’s’, ‘koetshuizen’, ‘omheiningsmuren’ of ‘koetshuizen’. Daarnaast bevat de typologische thesaurus niet alleen typische, frequent voorkomende concepten als ‘parochiekerken’, ‘gemeentehuizen’ of ‘windmolens’, maar ook zeer specifieke termen als ‘kaarsenfabriek’, ‘viskweekvijver’, ‘fazantenhokken’, ‘bietenkelder’ en ‘ballonloodsen’. Hoe meer beschikbare termen, en hoe specifieker die termen, des te gerichter we de data over bouwkundig erfgoed kunnen bevragen.

‘Inventaris van het Onroerend Erfgoed’, agentschap Onroerend Erfgoed <inventaris.onroerenderfgoed.be>. Koen Van Daele, Leen Meganck en Sophie Mortier, ‘On data-driven systems and system-driven data: Twenty years of the Flanders heritage inventory’, Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development, 6 (2016) p. 153–165. 45

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 29 van 87

Voor de evaluatie van het beschermde bestand is een dergelijke gedetailleerde thesaurus echter niet nodig. Het hoofddoel is om het beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen op te delen in een overzichtelijk en dus beperkt aantal overkoepelende types en subtypes. De bestaande typologische thesaurus – die erg gedetailleerd is, met veel overlap – is daarvoor minder geschikt. In het kader van dit onderzoeksrapport hebben we daarom een alternatief, minder gedetailleerd classificatiesysteem ontwikkeld. Ten eerste hebben we het beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen onderverdeeld in typologische clusters en subclusters. De erfgoeditems die we in het eerste hoofdstuk introduceerden – de unieke beschermde entiteiten, onderverdeeld in bouwkundige elementen, gebouwen, domeinen, sites en stedenbouwkundige ensembles – vormden de basisdata voor de nieuwe classificatie. Met andere woorden: we hebben aan gelijkaardige erfgoeditems typologische termen toegekend, waardoor ze samengevoegd kunnen worden in groepen met gemeenschappelijke kenmerken. Bij het clusteren stonden de volgende principes centraal: -

Aan élk erfgoeditem wordt slechts één term toegekend (het hoofdkenmerk, met andere woorden het type dat een beschermd onroerend goed het meest karakteriseert).

Elke cluster en subcluster komt zoveel mogelijk overeen met een concept uit de bestaande thesaurus, ofwel is het een combinatie van meerdere concepten uit de thesaurus.

Wanneer de functie van een gebouw of domein door de eeuwen is veranderd, dan hebben we als type gekozen voor de functie die het meest determinerend is geweest het ontwerp, het uitzicht en het grondplan van het onroerend goed. In de praktijk was dat meestal de oorspronkelijke functie van het gebouw.

Ten tweede hielden we voor de indeling in clusters en subclusters, naast de intrinsieke kenmerken die erfgoeditems gemeenschappelijk hebben, rekening met twee extra parameters: -

Groepen van erfgoed die in het verleden als een geheel werden beschouwd in het beschermingsbeleid.

Groepen van erfgoed waarvan een groot aantal beschermd is.

Een simpel voorbeeld van de toepassing van beide principes is de subcluster beschermde wind- en watermolens. In de thesaurus zijn molens één van de twintig subconcepten onder het concept ‘nijverheidsgebouwen en productieplaatsen’. Die hiërarchische relatie is logisch, aangezien een molen een productieplaats is, net als de andere subconcepten onder dit concept. Maar, molens maken wel ongeveer de helft uit van het totaal aantal aanduidingsobjecten onder dit concept, evenveel dus als de ongeveer twintig andere subconcepten onder ‘nijverheidsgebouwen en productieplaatsen’ samen. Het grote aantal beschermde molens verantwoordt dus om deze groep als een afzonderlijke subcluster te beschouwen. De bescherming van die molens begon bovendien al in de jaren 1930, terwijl het voor de rest van het industrieel erfgoed wachten was op het einde van de jaren 1970 en de jaren 1980. Ook vanuit het perspectief van de beschermingsgeschiedenis is het dus opportuun om molens in een aparte categorie te plaatsen. Voor de analyse van het beschermd bouwkundig bestand is het met andere woorden handiger om een nieuwe onderverdeling te maken voor het concept ‘nijverheidsgebouwen en productieplaatsen’: enerzijds subcluster ‘molens’, anderzijds een subcluster voor de overige negentien subconcepten. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 30 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Onderstaande tabel toont het classificatiesysteem dat tot stand is gekomen na de net vermelde ingrepen, met telkens ook het (afgerond) aantal erfgoeditems dat tot elke subcluster behoort. Cluster

Subcluster

Hoeves

Hoeves (boerenwoningen, schuren, hopasten)

940

Industrieel erfgoed

Molens (water-, wind-, ros-, oliemolens)

340

Nijverheidsgebouwen en productieplaatsen

180

Transportinfrastructuur (bruggen, viaducten, (tram)stations, wachthuizen, stelplaatsen, wachterswoningen, tunnels, tolkantoren, spoorwegbeddingen, seinhuizen, vliegvelden, opslagplaatsen), inclusief infrastructuur aan het water (aanlegplaatsen, sluis- en bruchtwachterswoningen, windschermen, sluizen, wandelpieren, vuurtorens, tolkantoren, stuwen, scheepswerven, scheepshellingen, pomphuizen, loodswezengebouwen, kanalen, havens, havenkranen, droogdokken, douanekantoren, dokken, dijken) Nutsvoorzieningen Elektriciteit (elektriciteitscentrales, elektriciteitscabines) Gas Water (waterreservoirs, watertorens, waterwinningsgebouwen, pomphuizen, wateringen, waterzuiveringsstations, waterputten) Steenkool (mijngebouwen) Stadsomwallingen (stadstorens, stadspoorten, waterpoorten, omwallingen, muren)

260

Bunkers (ook batterijen)

280

Forten en vestingen

Middeleeuwse versterkingen (woontorens, burchten, donjons)

Militair varia (arsenalen, officiersgebouwen, militaire keukens, soldatenbarakken, militaire domeinen, militaire kampen) Oorlogsmonumenten

Militaire begraafplaatsen

165 130

Landgoederen

Lager, secundair en buitenschools onderwijs (lagere scholen, gebouwen voor secundair onderwijs, internaten, kinderdagverblijven, kleuterscholen, kostscholen, muziekscholen, kunstacademies, conservatoria) Hoger onderwijs (universiteitsgebouwen, universiteitsaula’s, internaten, universiteitscolleges, normaalscholen, hogescholen, seminaries) Kastelen en landhuizen

Ontspanning

Drankgelegenheden (cafés, herbergen, afspanningen)

140

Hotels

Cultuurinfrastructuur (bioscopen, casino’s, concertzalen, dansgelegenheden, dierentuinen, dierenparken, feestzalen, kuuroorden, openluchttheaters, operagebouwen, speeltuinen, theaters, tentoonstellingspaviljoenen) Sportinfrastructuur en verenigingsleven (verenigingsgebouwen, clubhuizen, volkshuizen) Bestuursgebouwen (administratiegebouwen, belforten, consulaten, gemeente-, stad-, kasselrij-, schepen-, districts-, provinciehuizen) Overheidsdiensten (archiefgebouwen, bergen van barmhartigheid, bibliotheken, brandweerkazernes, douanekantoren, gerechtsgebouwen, gevangenissen, politiekantoren, postkantoren, zendstations, rijkswachtkazernes) Hallen (laken-, vlees- en vishallen)

Financiële instellingen (banken beursgebouwen)

Kantoorgebouwen

Straatmeubilair (grenspalen, schandpalen, stadspalen, mijlpalen, kilometerpalen, wegwijzers, geodetische punten, demarcatiepalen, hekken, standbeelden, fonteinen, waterpompen, waterputten, ballustrades, poorten, kiosken, vierscharen, reclamemuurschilderingen, paviljoenen, openbare trappen, lantaarns, roepstenen, gedenktekens)

185

Militair erfgoed

Onderwijs

Openbaar erfgoed

200

50 480

25 190 80

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 31 van 87

Zorg Religieus erfgoed

Woningen

Stedenbouwkundige ensembles

Burgerlijke begraafplaatsen

Zorggebouwen (kraamklinieken, gasthuizen, passantenhuizen, weeshuizen, psychiatrische instellingen, rusthuizen, sanatoria, ziekenhuizen) Kerken

Kapellen (gebouw)

160

Woningen van religieuzen (bisschoppelijke paleizen, dekenijen, kanunnikenhuizen, kapelanieën, pastorieën, proosdijen, refugehuizen) Religieuze complexen (abdijen, commanderijen, kloosters, priorijen)

485

Devotie (kleine betreedbare kapellen, niet-betreedbare kapellen, pijlerkapellen, kruiswegen, wegkruisen, grafkruisen, marktkruisen, kruisen, kerkhofkapellen, bedevaartkapellen, kruis, christus-, maria-, heilig hart- en heiligenbeelden, calvariebergen, ommegang, bedevaartsplaats, devotiepark) Religieus varia (kluizen, synagogen, vrijmetselaarstempels, parochiale vergaderzalen)

450

Rijwoningen

1825

Vrijstaande woningen

320

Rijwoningen met binnenplaats, private woningcomplexen in stadsen dorpscentra

160

Bescheiden woningen

130

Winkels-woningen (winkels, winkelpuien, slagerijen, apotheken)

190

Appartementsgebouwen

Gilde-, ambachts- en natiehuizen

Homogene ensembles

110

Heterogene ensembles

310

Collectieve ensembles (begijnhoven, godshuizen, beluiken)

105

Homogene duo’s en trio’s

145

1025

225

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 32 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5 THEMATISCHE ONDERZOEKSPAKKETTEN Het doel van dit onderzoeksrapport is om thematische onderzoekspakketten af te bakenen; coherente groepen van beschermde bouwkundige entiteiten met gemeenschappelijke kenmerken. Thema’s illustreren hoe specifieke onroerende goederen aan elkaar verwant zijn en hoe ze aansluiten bij grote verhalen in de regionale, nationale of internationale geschiedenis. Zo krijgt onroerend erfgoed een bredere betekenis, complementair aan de materialiteit van het object.46 Die thema’s moeten het referentiekader vormen om individuele erfgoeditems de komende jaren te evalueren, als leidraad om in te schatten hoe zeldzaam, representatief en authentiek ze precies zijn. Elk thema bestaat uit drie componenten: -

Type

De belangrijkste component van een thematische classificatie zijn ‘types’ van erfgoed. De eigenschappen van een gebouw die bij een vergelijking tussen individuele erfgoeditems van belang zijn – omvang, vorm, functie, materiaalgebruik, inplanting – zijn meestal gelinkt aan een specifiek type. De vergelijking tussen pakweg een kapelletje of een kathedraal, een waterpomp of een dorpsplein, een arbeiderswoning of een kasteeldomein, zal weinig nuttige inzichten opleveren, omdat ze te weinig gemeenschappelijk hebben om zinvolle conclusies te kunnen trekken. Natuurlijk is de kathedraal groter dan de kapel, natuurlijk werd er gebruik gemaakt van meer kwalitatieve materialen, natuurlijk heeft de kathedraal een meer prominente plek in het stedelijk weefsel, natuurlijk heeft de kathedraal een rol gespeeld in de levens van een veel groter aantal gelovigen; die vaststellingen zijn eigen aan de algemene verschillen tussen kathedralen en kapellen en zeggen niets over de verschillen in erfgoedwaarde van individuele gebouwen. Een afweging van gelijkaardig erfgoed houdt veel meer steek. -

Datering en stijl

‘Datering’ is een centraal element, niet louter gemakshalve, omdat we daardoor de geschiedenis kunnen opdelen in blokken, maar vanwege de spanning tussen continuïteit en verandering op de lange termijn. Individuele erfgoeditems kunnen helpen om die transformaties te kaderen, als concrete getuigen van wat er in een bepaalde periode de norm of de afwijking was, wat vooruitstrevend, hip of achterhaald was. Die transformaties komen tot uiting in de stijl van gebouwde constructies, met specifieke stilistische kenmerken die in bepaalde periodes frequenter voorkwamen dan andere. Ook de bouwdatum en bouwstijl kunnen een bepalende invloed uitoefenen op het uitzicht en dus de erfgoedwaarde van onroerende goederen. Zo komen gotische kerken bijvoorbeeld veel vaker voor dan dan neoromaanse; is een ongeschonden interieur van een vijftiende-eeuws herenhuis zeldzamer dan van een negentiende-eeuwse stadswoning; of komt een kasteel uit de zeventiende eeuw meer frequent voor dan een hoeve uit dezelfde periode.

46 Zie bijvoorbeeld:

Martin Doerr, ‘Ontologies for Cultural Heritage. Handbook on Ontologies’, in Steffen Staab en Rudi Studer eds., Handbook on Ontologies. International Handbooks on Information Systems, Berlijn, 2009, p. 463-486. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 33 van 87

Plaats

De meeste types van bouwkundig erfgoed komen voor in heel Vlaanderen. Elk dorp heeft zijn kerk en pastorie, elke stad zijn stadhuis en omwallingen, elke regio zijn hoeves en kastelen. Dat betekent echter niet dat er tout court geen regionale verschillen zijn. Enerzijds zijn er types en stijlen die eigen zijn aan een specifieke regio, denk bijvoorbeeld aan oorlogserfgoed in de Westhoek; het universitair patrimonium in Leuven, Antwerpen en Gent; teutenwoningen in Noord-Limburg; of vakantiewoningen in de kuststreek. Anderzijds kunnen er ook binnen eenzelfde type van erfgoed verschillende verschijningsvormen voorkomen afhankelijk van de regio. Een treffend voorbeeld zijn hoeves, waarbij we enkele regionaal afwijkende subtypes kunnen onderscheiden, zoals langgestrekte hoeves in de Kempen; grote hoevecomplexen in de Leemstreek; of vakwerk in Haspengouw. De insteek van het thematisch kader is dan wel de geschiedenis van Vlaanderen, tegelijk wordt erkend dat die geschiedenis de exponent is van lokale en regionale tendensen. Deze geografisch beperkte fenomenen kunnen even goed van belang zijn voor Vlaanderen als geheel. We vergelijken de erfgoedwaarde van individuele erfgoeditems op basis van de criteria zeldzaamheid, representativiteit, herkenbaarheid, context- en ensemblewaarde. Die vergelijking moet echter gebeuren binnen betekenisvolle kaders. Daarvoor dienen de drie componenten ‘type’, ‘datering en stijl’ en ‘plaats’. Dat betekent niet dat elk erfgoeditem uitzonderlijk moet zijn op alle drie de aspecten tegelijk, maar het biedt wel een referentiekader om in te schatten hoe representatief of zeldzaam het erfgoed precies was, vanuit verschillende invalshoeken. Het doel is met andere woorden om per component het meest waardevolle erfgoed te detecteren, als bijzondere getuige van een fase in de geschiedenis van Vlaanderen, zodat het beschermd bouwkundig erfgoed als geheel een representatief beeld schetst van wat de inwoners van onze regio de voorbije eeuwen hebben voortgebracht. In dit hoofdstuk leggen we uit welke thema’s we hebben afgebakend, maar ook welke thema’s het meest dringend geëvalueerd moeten worden. Eerst lichten we toe welke selectiecriteria we gebruikt hebben om te bepalen welke thema’s het eerst aan bod zouden moeten komen. Daarna bespreken we de zes prioritaire thema’s en de elf overige thema’s. Voor elk thema bespreken we het aantal beschermde erfgoeditems; vatten we de beschermingsgeschiedenis kort samen; en overlopen we de argumenten waarom het thema een prioritaire behandeling verdient.47

De definities van begrippen in dit hoofdstuk zijn hoofdzakelijk ontleend aan: Agentschap Onroerend Erfgoed, Thesaurus – erfgoedtypes, 2021 <https://thesaurus.onroerenderfgoed.be/conceptschemes/ERFGOEDTYPES>. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 34 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

THEMA’S

SUBTHEMA’S

Industrieel erfgoed

Windmolens Watermolens Fabrieksgebouwen Transportinfrastructuur (autowegen, spoorwegen, scheepvaart, luchtvaart) Nutsvoorzieningen (elektriciteit, gas, steenkool, water)

Parochiekerken

Middeleeuwen (romaans, gotiek) 16e-18e eeuw (renaissance, barok, rococo, classicisme, …) 19e eeuw (eclecticisme, neostijlen, …)

Hoeves

Vakwerkbouw (Limburg, Oost-Brabant, Oost-Antwerpen) Vierkantshoeves (Leemstreek) Langgestrekte hoeves (Kempen) Kleinschalige hoeves (Oost-Vlaanderen) Wederopbouwhoeves (West-Vlaanderen)

Landgoederen

Kasteeldomeinen en landhuizen

Naoorlogs erfgoed Stedenbouwkundige ensembles

Kunststeden (Antwerpen, Brugge, Gent, Leuven, Mechelen) Middelgrote steden Dorpen en gehuchten Collectieve ensembles (begijnhoven, godshuizen, beluiken, …)

Woningen

Middeleeuwen (romaans, gotiek) 16e-18e eeuw (renaissance, barok, rococo, classicisme) 19e eeuw (eclecticisme, neostijlen) pre 1945 (art deco, art nouveau, …)

Woningen van religieuzen

Pastorieën, dekenijen, refugehuizen, …

Religieuze complexen

Abdijen, kloosters, priorijen en commanderijen

Openbare gebouwen

Bestuursgebouwen (gemeentehuizen, stadhuizen, schepenhuizen, belforten …) Overheidsdiensten (politie, brandweer, post, rechtspraak, …) Financiële instellingen (banken en beursgebouwen) Stadshallen

Relicten uit de eerste en Tweede Wereldoorlog

Militaire begraafplaatsen Oorlogsmonumenten Bunkers en varia

Militair erfgoed pre 1900

Stadsomwallingen Donjons en burchten Forten en vestingen

Klein erfgoed

Straatmeubilair (pompen, fonteinen, gedenktekens, standbeelden, schandpalen, …) Devotie (kapellen, kruisen, calvaries, heiligenbeelden, …)

Funerair erfgoed

Kerkhoven Burgerlijke begraafplaatsen

Zorg

Zorggebouwen (gasthuizen, weeshuizen, psychiatrische instellingen, rusthuizen, ziekenhuizen, …)

Onderwijs

Hoger onderwijs (universiteiten, hogescholen, seminaries, normaalscholen, …) Lager en secundair onderwijs (basisscholen, athenea, kindertuinen, …)

Ontspanning

Cultuurinfrastructuur (bioscopen, casino’s, dierentuinen, feestzalen, theaters, operagebouwen, …) Drankgelegenheden (cafés, herbergen en afspanningen) Hotels Sport en verenigingsleven (sportcentra, zwembaden, volkshuizen, …)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 35 van 87

5.1 BEPALEN VAN PRIORITAIRE THEMA’S EN SUBTHEMA’S Voor sommige thema’s van bouwkundig erfgoed is de nood aan een evaluatie acuter dan andere. De redenen om als ‘acuut’ beschouwd te worden zijn echter divers. In deze paragraaf overlopen we de factoren die meegespeeld hebben bij de keuze van prioritaire thema’s. -

Wetenschappelijke kennis o

Hoe uitvoerig werd een thema de voorbije jaren in kaart gebracht? Hoe volledig is onze kennis over individuele erfgoeditems binnen dat thema, in de Inventaris Onroerend Erfgoed en de Onderzoeksbalans?48

Komt het erfgoed binnen het thema voor in heel Vlaanderen, in een grotere regio (bijvoorbeeld een provincie) of vooral lokaal?

Wat is de ouderdom van de erfgoeditems binnen het thema?

Beschikken de erfgoeditems binnen het thema over uitgesproken stilistische kenmerken?

Gaat het om een louter stedelijk of ruraal fenomeen?

Was het thema de voorbije twintig jaar al voorwerp van een thematisch inventarisatieproject of blijft onze kennis beperkt tot de resultaten van de geografische inventarisatiecampagnes? -

Juridische basis o

Zijn er uit de inventarisatie beschermingen voortgevloeid?

Over hoeveel beschermde erfgoeditems gaat het, in absolute cijfers? En in verhouding tot de inventaris?

Onderstaand schema helpt om onze huidige kennis over het bouwkundig erfgoed binnen een thema in kaart te brengen.

Nog niet geleid tot beschermingen

Geleid tot evenwichtig aantal beschermingen

Geleid tot groot aantal beschermingen

Thematische inventarisatie (dus overkoepelende studie voor Vlaanderen) Onvolledige thematische inventarisatie Enkel geografische inventarisatie

Agentschap Onroerend Erfgoed, Onderzoeksbalans Onroerend Erfgoed Vlaanderen, 2021 <https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans>. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 36 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Erfgoedwaarde

Het doel van de thematische evaluatie is om de erfgoedwaarde van individuele erfgoeditems te vergelijken met gelijkaardig erfgoed in Vlaanderen. Zo willen we achterhalen waar er opvallende hiaten zijn in het beschermd bouwkundig bestand, maar ook welk beschermd erfgoed niet meer beantwoordt aan de huidige selectiecriteria. Ook zonder alle erfgoeditems nauwkeurig te bestuderen, beschikken we over indicaties dat de kans bij bepaalde types beschermd erfgoed groter is dat de erfgoedwaarde ondertussen verloren is gegaan:

Onroerende goederen die zich op moment van beschermen al in een slechte bouwfysische staat bevonden. De bescherming werd vaak expliciet omschreven als een laatste redmiddel, in de hoop dat het gebouw gered en gerestaureerd kon worden (bijvoorbeeld fabrieksgebouwen of hoeves);

Moeilijk te herbestemmen erfgoed, bedreigd door leegstand en dus verval. Zeker omvangrijke gebouwen en complexen lopen dit risico, zoals kerken, kloosters en kastelen;

Oude beschermingen, waar gezien de lange geschiedenis veel verbouwingen verwacht kunnen worden;

Beschermd erfgoed met grote oppervlaktes aan onbebouwde ruimte, zoals stadsen dorpskernen, kasteeldomeinen en industriële sites, waar de druk om te bouwen en te verkavelen groot is;

Bescheiden erfgoed zoals arbeiderswoningen en kleinschalige hoeves, waarvoor vaak minder kwalitatieve materialen werden gebruikt. Zodra die materialen aan vervanging toe zijn of de gebouwen worden opgewaardeerd, rest de vraagt wat er nog overblijft van de oorspronkelijke erfgoedwaarde;

Klein erfgoed, zoals straatmeubilair en kapellen, dat niet altijd even goed onderhouden wordt bij gebrek aan een concrete functie.

Maatschappelijk draagvlak

Erfgoedzorg is al lang niet meer het terrein van experts alleen. We houden daarom ook rekening met maatschappelijke ontwikkelingen om te bepalen hoe dringend de evaluatie van een thema moet gebeuren: o

Speelt het thema in op de actualiteit?

Zijn er ontwikkelingen binnen andere beleidsdomeinen waarvoor een snelle evaluatie nodig is? (bijvoorbeeld opmaak van kerkenbeleidsplannen; of het einde van de eeuwigdurende concessie bij kerkhoven)

Is er een actief netwerk van belanghebbenden?

Is het erfgoed hoofdzakelijk publiek toegankelijk of niet?

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 37 van 87

5.2 PRIORITAIRE THEMA’S EN SUBTHEMA’S Voor deze studie hebben we alle thema’s van beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen beoordeeld op basis van de criteria in de vorige paragraaf. Hieruit zijn zes prioritaire thema’s naar voor gekomen: kerken (1185 erfgoeditems), hoeves (940 erfgoeditems), industrieel erfgoed (830 erfgoeditems), stedenbouwkundige ensembles (525 erfgoeditems), landgoederen (480 erfgoeditems) en naoorlogs erfgoed (geen cijfers beschikbaar). Voor deze zes thema’s geven we een beknopte samenvatting van de redenen waarom het thema prioritair geëvalueerd zou moeten worden. De historische evolutie die in dit rapport wordt aangehaald, is de beknopte neerslag van een onderzoek naar de geschiedenis van het beschermingsbeleid waarvan de resultaten binnenkort gepubliceerd worden.49

PRIORITAIRE THEMA'S - AANTAL BESCHERMDE ERFGOEDITEMS 1400 1185

1200

1000

940 830

800

600 480

525

400

200

0 Hoeves

Kerken

Industrieel

Landgoederen

Ensembles

De cijfers over het naoorlogs erfgoed laten we achterwege, enerzijds omdat ze onvoldoende correct uit de inventarisdatabank te filteren zijn, anderzijds omdat er vandaag uit deze periode amper onroerende goederen beschermd werden. De stedenbouwkundige ensembles worden beperkt tot de gehelen die bestaan uit vier of meer gebouwen. 50

Jelle Lisson, Beschermd bouwkundig erfgoed in Vlaanderen. Een geschiedenis van het beschermingsbeleid (1835-2019), Brussel, 2022, in voorbereiding. 50 Dus exclusief de 145 erfgoeditems in de typologische subcluster “homogene duo’s en trio’s”. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 38 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5.2.1 Industrieel erfgoed

INDUSTRIEEL ERFGOED - PER TYPE 300 255 250 200 180

200 145

150 100

50 50 0

Het thema ‘industrieel erfgoed’ bestaat uit vijf subthema’s: windmolens, watermolens, nijverheidsgebouwen, nutsvoorzieningen en transportinfrastructuur. De subthema’s worden het best onderzocht als zelfstandige deelpakketten, maar ze hebben gemeenschappelijk dat ze getuigen van de industriële ontwikkeling van Vlaanderen. Vlaanderen telt vandaag ongeveer 900 beschermde erfgoeditems binnen dit thema.

INDUSTRIEEL ERFGOED - BESCHERMDE AFBAKENING 375

400 350

300

270

250 200 150 100 50

100 45

0 Element

Gebouw

Deel van gebouw

Gebouwen met omgeving

Site

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 39 van 87

Om een idee te krijgen van de schaal en diversiteit van het beschermd industrieel erfgoed, hebben we de erfgoeditems binnen het thema ook onderverdeeld qua omvang: -

element (bijvoorbeeld een brug, afdak, elektriciteitscabine, watertoren, vuurtoren);

gebouw (bijvoorbeeld een treinstation, windmolen, brouwerij, elektriciteitscentrale);

een deel van een gebouw (bijvoorbeeld gevels en bedakingen, machines, een zaal);

gebouw met omgeving (een gebouw of gebouwencomplex, inclusief de directe omgeving);

site (bijvoorbeeld een sluizencomplex, dok, pier, scheepswerf).

5.2.1.1

Beschermingsgeschiedenis

In de negentiende eeuw was de aandacht voor de erfgoedwaarde van industriële sites beperkt. Dat was logisch, niet alleen omdat er in deze periode enkel gebouwen in aanmerking kwamen voor bescherming die gebouwd waren vóór 1700, maar ook omdat het gros van de industriële complexen die we vandaag erfgoedwaarde toekennen pas in deze periode tot stand kwamen. Industrie en nijverheid werd niet beschouwd als iets wat beschermenswaardig was, maar eerder als een bedreiging voor de gebouwen en (stedelijke) landschappen die toen wel als historisch waardevol werden beschouwd. Aan het begin van de twintigste eeuw waren er bijvoorbeeld slechts vijf industriële gebouwen en constructies geklasseerd: een station in Berlaar, twee bruggen in Mechelen (waaronder de oudste stenen brug van België), een vuurtoren in Nieuwpoort en een sluizencomplex in Zemst. Ook in de jaren 1930 was de bescherming van industrieel erfgoed slechts zeer uitzonderlijk: de twee bruggen in Mechelen, een brouwerij, een sluis in Lier en een windmolen in Zemst. De eerste grote stap was de plotse en talrijke bescherming van windmolens in de Tweede Wereldoorlog. Zo werd er een honderdtal windmolens beschermd tijdens de oorlogsjaren, tegenover één molen in de tien jaar ervoor. Na de oorlog is het beeld iets meer diffuus. Enerzijds werd tussen 1948 en 1970 de bescherming van een dertigtal windmolens opgeheven. Anderzijds werd in deze periode een ‘subcomité voor het behoud van de molens’ opgericht binnen de KCML en werd een veertigtal extra windmolens beschermd als monument, waarvan drie tegelijk ook als landschap. Relevant is wel dat deze windmolens beschermd werden omwille van de volkskundige, esthetische of landschappelijke waarde. Van een ‘industrieel-archeologische’ waarde was in deze periode nog geen sprake. Tussen 1945 en 1970 werden slechts zes industriële gebouwen en complexen beschermd die geen windmolen waren. De tweede stap was de uitbreiding naar andere soorten van industrieel erfgoed. Deze typologie werd expliciet naar voor geschoven als één van de speerpunten van het monumentenbeleid in de jaren 1970. In de jaren 1970 en 1980 werd naast een zestigtal windmolens ook een vijftigtal watermolens en een veertigtal fabrieksgebouwen beschermd. Ook beschermingsdossiers over infrastructuur werden binnen de Vlaamse administratie behandeld binnen de vakgroep ‘industrieel erfgoed’, zoals stations, nutsvoorzieningen en opslagplaatsen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 40 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

In absolute cijfers kwam de grote doorbraak in de jaren 1990. De selectie gebeurde op twee manieren. Enerzijds werd het ritme gevolgd van de inventarisatiecampagnes, waarbij het industrieel erfgoed dat vanaf 1976 geïnventariseerd werd ook in aanmerking kwam voor bescherming. Anderzijds speelde men in op opportuniteiten, zoals fabrieken die recent in onbruik waren geraakt of al lange tijd leeg stonden en die omwille van hun slechte bouwfysische staat mogelijk gesloopt zouden worden. De bescherming diende in die gevallen als een laatste strohalm, om de ruïneuze toestand te verbeteren. Dat leidde tussen 1990 en 2005 tot de bescherming van ongeveer 150 wind- en watermolens, 120 fabrieksgebouwen, 40 nutsvoorzieningen en 200 erfgoeditems binnen de subcluster ‘transportinfrastructuur’. Met in totaal meer dan 500 beschermde erfgoeditems draaide de vakafdeling ‘industrieel erfgoed’ in deze periode dus op volle toeren. Hoe groot de groei in de jaren 1990, des te opmerkelijker was de terugval na 2005. Met in totaal een negentigtal beschermde erfgoeditems van 2006 tot 2019 – slechts 5% van het totaal aantal beschermde erfgoeditems in deze periode – was industrieel erfgoed duidelijk niet meer top-of-mind. Dat blijkt ook uit de vaststelling dat er geen enkel thematisch onderzoekspakket was gewijd aan dit onderwerp, ook niet in één provincie. Dat een derde van de erfgoeditems zich in West-Vlaanderen bevonden, is te verklaren door de afwerking van de geografische inventarisatie in deze provincie in deze periode, waaruit dus ook beschermingen volgden. 5.2.1.2

Waarom prioriteit?

Industrieel erfgoed werd vaak beschermd op het moment dat een site zijn oorspronkelijke functie verloor en leeg kwam te staan. Soms diende de bescherming als laatste strohalm, vanuit de hoop dat de bescherming kon leiden tot herstel en opwaardering van een verwaarloosde site. Dat is echter niet altijd gelukt, waardoor er vandaag ook sommige zwaar gehavende sites bescherming genieten.

Er komen vandaag nog steeds industriële gebouwen en sites leeg te staan, denk bijvoorbeeld aan de recente beslissing om treinstations te sluiten. Het is belangrijk om nu te bepalen welke onroerende goederen we willen bewaren, op een moment dat ze zich nog in een degelijke bouwfysische staat bevinden.

Industrieel erfgoed werd de voorbije decennia in hoofdzaak ad hoc beschermd, inspelend op opportuniteiten. De kans is dus groot dat het huidige beschermde pakket niet representatief is: enerzijds werden er in het verleden wellicht zaken beschermd die niet beantwoorden aan de hedendaagse selectiecriteria, anderzijds zijn er erg waardevolle sites door de mazen van het net geglipt.

De installaties en uitrusting van industriële sites zijn vaak onlosmakelijk verbonden met het gebouw. Het principe van de industrieel-archeologische waarde is dat het productieproces leesbaar is gebleven. We moeten evalueren voor welke industriële gebouwen de inboedel bepalend is voor de erfgoedwaarde, om daar maximaal op in te zetten. In de andere gevallen kunnen we er flexibeler mee omspringen.

Industriële gebouwen hebben vaak zware draagstructuren, grote overspanningen en neutrale architectuur. Daardoor hebben ze een zeer groot potentieel voor herbestemmingen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 41 van 87

5.2.1.3

Risico’s

Industrieel erfgoed kreeg aanvankelijk weinig aandacht in de inventarisatiecampagnes. Het thema ontbreekt haast volledig in de inventarissen uit de jaren 1970 en 1980.

Er bestaan vrijwilligersverenigingen waarvan de werking is toegespitst op industrieel erfgoed en die de materiële restanten binnen dit thema in kaart proberen te brengen, maar het is niet eenvoudig om hun gegevens op uniforme wijze te verzamelen en te structureren.

5.2.2 Kerken KERKEN - BESCHERMDE AFBAKENING

600 540 500

400

360

300

185

200

100 100

Interieurelement

Deel van het gebouw

Volledige gebouw

Gebouw met directe omgeving

Het thema ‘parochiekerken’ bestaat uit beschermde (delen van) parochiekerken, doorgaans vrijstaande gebouwen in het centrum van een stad, dorp, gehucht of stadswijk. Een kerk wordt gedefinieerd als een religieus gebouw waar gelovigen samenkomen om de liturgie/eucharistie te vieren. Een parochiekerk is een kerk waar de openbare eredienst wordt gehouden voor de gelovigen van een parochie. Ook decanale kerken zijn hier opgenomen, net als grote kapellen die strikt genomen niet de functie van parochiekerk had, maar die architecturaal wel sterk gelijkaardig zijn.51 Op enkele protestantse en orthodoxe gebouwen na zijn alle kerken in Vlaanderen katholiek van aard. Vlaanderen telt vandaag meer dan 1.000 beschermde parochiekerken.

Inclusief kathedralen, basilieken, bedevaartkerken.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 42 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Bij de categorie ‘interieurelementen’ bleef de bescherming beperkt tot één roerend goed binnen het kerkgebouw, bijvoorbeeld een orgel, een retabel of een doopvont. De rest van de kerk wordt dus niet gevat door de bescherming.

In de tweede categorie is slechts een deel van het kerkgebouw beschermd, bijvoorbeeld de toren, het koor of het schip. Vaak gaat het om vroege beschermingen (uit de jaren 1930-1970), toen latere, vaak negentiende-eeuwse toevoegingen nog werden beschouwd als verstoringen.

De derde categorie bestaat uit kerken waarvan het volledige gebouw beschermd is, inclusief het interieur, maar zonder de directe omgeving.

In de vierde categorie zitten de kerken waarvan de bescherming maximaal werd ingevuld: het volledige gebouw, het interieur en de directe omgeving (bijvoorbeeld een kerkhof, plein of tuin).

KERKEN DIE GEEN DEEL UITMAKEN VAN HET PAKKET 'PAROCHIEKERKEN' 200

188

180 160 140 120

100 80 60 40 20 0

Abdij-, klooster- en begijnhofkerken

Stedenbouwkundige ensembles

Volgende items maken geen deel uit van het thema ‘parochiekerken’: -

Negentig abdij-, klooster- en begijnhofkerken. Geheel in de lijn van het adagium ‘een monument staat niet alleen’, ingeburgerd in de erfgoedzorg sinds de jaren 1970, worden deze kerken niet losgekoppeld van de rest van het klooster of de abdij, waarmee ze onlosmakelijk verbonden zijn. De evaluatie van dit soort kerken gebeurt in functie van de abdij, het klooster of het begijnhof als geheel;

Ongeveer 180 kerken die énkel beschermd zijn omdat ze deel uitmaken van een beschermd stedenbouwkundig ensemble. Deze kerken werden niet beschermd omwille van de erfgoedwaarde van het individuele kerkgebouw, maar omwille van de stedenbouwkundige samenhang van het ensemble waartoe de kerk behoort. Deze kerken worden geëvalueerd in een afzonderlijk project, in functie van de erfgoedwaarde van het ensemble.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 43 van 87

5.2.2.1

Beschermingsgeschiedenis

Kerken zijn de oudste bezorgdheid van de monumentenzorg in België. Aan het begin van de twintigste eeuw waren er bijna 300 kerken volledig of deels ‘geklasseerd’, een derde van het totaal aantal geklasseerde gebouwen. Kerken werden bovendien stelselmatig in hogere ‘klassen’ geplaatst dan andere types van erfgoed; ze vormden de meerderheid van de dossiers die op de tafel van de KCML belandden; en ze slorpten een groot deel van de beschikbare budgetten op. Dat is niet onlogisch: de KCML richtte zich in de negentiende eeuw hoofdzakelijk op (publiek toegankelijke) gebouwen die dateren van vóór het jaar 1700. Religieus erfgoed is in onze contreien relatief oud, omdat kerken vaak gebouwd werden tijdens het ancien régime, en omdat religieuze instellingen doorgaans heel wat meer continuïteit kenden dan publieke en zeker private gebouwen. Die lijn werd verdergezet zodra het mogelijk was om monumenten en landschappen wettelijk te ‘rangschikken’, vanaf 1931. De chronologische limiet bleef in deze periode op het jaar 1700. Het overwicht duurde tot de Tweede Wereldoorlog. Niet dat religieus erfgoed in de jaren 1950 en 1960 plots als minder belangrijk werd beschouwd, maar andere typologieën zoals molens, gildehuizen en woningen begonnen langzaamaan meer aandacht te krijgen. In de jaren 1930 was religieus erfgoed nog goed voor bijna 80% van alle beschermingen, maar na 1950 zakte het aandeel tot ongeveer 45%. Dat is, voor alle duidelijkheid, nog steeds veel. In de periode 1930-1969 tellen we in totaal 350 beschermde kerken en 87 beschermde delen van kerken. Een nadeel van deze vroege beschermingen is dat de beschermingsbesluiten uit deze periode andere regels volgden dan vandaag. Zo bleef de bescherming als monument per definitie beperkt tot het gebouw, ongeacht of de directe omgeving van de kerken erfgoedwaarde had. Mogelijk waardevolle elementen als kerkhoven vallen bij deze vroeg beschermde kerken dus buiten de beschermde afbakening. Soms werd dat hiaat wel opgevangen door een gelijktijdige bescherming van de directe omgeving als landschap, maar dat gebeurde zeker niet systematisch. Daarnaast zorgde de exclusieve interesse in gebouwen van vóór 1700/1850 ervoor dat niet het volledige gebouw werd beschermd, maar enkel de oude delen. Zelfs als we vandaag van mening zijn dat die meer recente delen wel erfgoedwaarde hebben, vallen ze buiten de bescherming. Vanaf de jaren 1970 nam het aantal nieuwe beschermingen per jaar enorm toe. Monumenten- en landschapszorg werd in deze periode een bevoegdheid van de Vlaamse gemeenschap, en de geografische inventarisaties van bouwkundig erfgoed kwamen op kruissnelheid. Dat erfgoed werd gemeente per gemeente in kaart gebracht. Aangezien kerken het centrum vormden van steden, wijken, dorpen en gehuchten, kunnen we ervan uitgaan dat de waardevolle kerken werden opgenomen in de inventarissen en dus dat onze kennis van kerken met erfgoedwaarde vandaag vrij volledig is. Op vlak van beschermingen profiteerde het monumentale religieus erfgoed mee van deze opwaartse tendens, met tussen 1970 en 2005 de bescherming van 448 kerken en 232 delen van kerken. Ook deze situatie had echter enkele nadelen. Ten eerste was het referentiekader waarmee de waarde van een gebouw werd bepaald vooral lokaal en regionaal. Het merendeel van deze kerken werd beschermd omwille van hun historische belang voor het dorp of de stad, niet als een uniek of representatief voorbeeld van de kerkenbouw in Vlaanderen. Ten tweede kwamen kerken uit de /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 44 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

periode 1850-1940 vanaf de jaren 1970 in theorie in aanmerking voor bescherming, maar ze werden slechts bij mondjesmaat opgenomen in de inventarissen. Ook de doorvertaling in beschermingen gebeurde allesbehalve systematisch. Ten derde werden gedeeltelijk beschermde kerken regelmatig opnieuw beschermd, dit keer voor het volledige kerkgebouw in plaats van enkel de ‘oude delen’. Dat is positief, maar de eerdere bescherming van de ‘oude delen’ werd zelden opgeheven, waardoor die kerken vandaag dubbel beschermd zijn. Ten vierde werden sommige gebouwen nog steeds beschermd als monument, exclusief hun directe omgeving. Het is niet zo dat al die omgevingen per definitie beschermd moeten worden, het probleem is dat we vandaag niet wéten bij welke kerken de omgeving al dan niet beschermenswaardig is. Ten slotte werd vanaf 1976 soms gebruikt gemaakt van het statuut ‘stadsof dorpsgezicht’ voor de bescherming van de omgeving, terwijl dat de decennia ervoor nog gebeurde aan de hand van het statuut ‘landschappen’. Daardoor wijken de rechtsgevolgen af, aangezien de omgeving van de ene kerk niet beschermd is, de andere als monument, nog een andere als landschap of als stadsof dorpsgezicht. De voorbije twintig jaar werden er enkele thematische inventarisatie- en beschermingsprojecten uitgewerkt met betrekking tot kerken. Over ‘kerken in neostijlen’ verscheen een publicatie voor het ganse Vlaamse grondgebied, maar uit dit onderzoek volgde slechts in beperkte mate beschermingen. Ook de snelinventarisatie van twintigste-eeuwse kerken werd niet doorvertaald in beschermingen. Ten slotte beschikken we over een gedetailleerd overzicht van historische orgels.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 45 van 87

5.2.2.2

Stijlkenmerken van parochiekerken

STIJLKENMERKEN VAN PAROCHIEKERKEN Inventaris Romaans

152

Beschermd

213

Gotiek

541

405 12 10

Renaissance

44 44

Barok 1 8

Rococo Classicisme

167

116

Neoromaans

156

Neogotiek

626

256

8 8

Neobarok Neoclassicisme

132

46 4 4

Neo-Vlaamserenaissance Eclecticisme

Regionalisme

12 8 5

Art deco Modernisme

11 5 1

Brutalisme 0

30 31

100

200

300

400

500

600

Vlaanderen telt 844 parochiekerken waarvan (een deel van) het gebouw beschermd werd, tegenover 1760 parochiekerken in de Inventaris Onroerend Erfgoed.52 Aan 755 van de beschermde kerken zijn één of meerdere beschermingen gekoppeld waaraan minstens één stilistische thesaurusterm werd toegekend. Voor tien procent van de beschermde kerken bevat de Inventaris Onroerend Erfgoed geen indicatie van de bouwstijl. Aan ongeveer de helft van deze 755 kerken werd meer dan één stijlkenmerk toegekend, meestal combinaties romaans en gotisch, of tussen een oudere stijl en zijn neo-variant (bijvoorbeeld gotisch en neogotisch). Voor de parochiekerken op de Inventaris Onroerend Erfgoed zijn de resultaten gelijkaardig: 357 parochiekerken zonder stijlkenmerk, 509 met meer dan één stijlkenmerk, de rest met één stijlkenmerk.

Dus exclusief de kerken waarvan de bescherming beperkt bleef tot een interieurelement (bv orgel, doopvont, …); exclusief de begijnhof-, abdijen kloosterkerken; en exclusief de kerken die louter beschermd werden als deel van een stedenbouwkundig ensemble. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 46 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Het zwaartepunt bij de beschermde parochiekerken ligt ontegensprekelijk bij stijlen die dateren van vóór 1850. Het eerste wat opvalt is de populariteit van gotische en romaanse kerkgebouwen, waarvan ongeveer 80% beschermd is. Dat is veel, maar tegelijk zijn er toch nog ongeveer 150 gotische en 70 romaanse kerken die nog géén bescherming genieten. Bovendien gaat het soms om een gedeeltelijke bescherming van de oudste delen, waardoor bijvoorbeeld enkel de romaanse toren, het gotisch schip of het barokke koor beschermd is. In absolute cijfers springt ook het aantal beschermde neogotische kerken eruit, maar in dit geval gaat het wel om slechts een derde van het aantal geïnventariseerde kerkgebouwen. Bij de barokke en renaissance kerken valt het dan weer op dat bijna alle gekende kerken in deze stijl beschermd zijn. Ook noemenswaardig is het aantal beschermde classicistische kerken, en in mindere mate neoromaans en neoclassicistisch. Het aantal beschermde kerken in stijlen die dateren uit de twintigste eeuw is verwaarloosbaar. De voornaamste verklaring is dat het twintigsteeeuwse kerkenpatrimonium onvoldoende gekend is. 5.2.2.3

Waarom prioriteit?

Kerken staan al sinds de negentiende eeuw centraal in de Belgische erfgoedzorg. Het merendeel daarvan werd ofwel ad hoc beschermd, ofwel in het kader van een geografische inventarisatiecampagne. Vandaag zijn we op het punt gekomen dat we een afweging willen maken op Vlaams niveau. De kans is reëel dat een aantal beschermde kerken niet beantwoordt aan de hedendaagse selectiecriteria.

Kerken komen steeds vaker leeg te staan. De herbestemming van kerken staat al een decennium centraal in het maatschappelijk debat. De problematiek is een prioriteit in de Beleidsnota’s Onroerend Erfgoed en Binnenlands Bestuur. Ook de opmaak van kerkenbeleidsplannen plaatst dit thema hoog op de agenda.

Kerken die werden gebouwd vóór 1850 zijn in grote mate geïnventariseerd. We kunnen dus relatief snel aan de eigenlijke evaluatie beginnen.

Kerken die werden gebouwd na 1850 vormen een hiaat. Ze werden beschermd, op adhocbasis. Deze kerken worden idealiter nauwkeurig in kaart gebracht, waarna we weloverwogen en selectief de top kunnen beschermen.

Grote monumenten hebben nood aan grote budgetten. Aangezien kerken een groot aandeel hebben in de wachtlijst, bestaat het gevaar dat dit leidt tot achterstallig onderhoud en een verslechterende bouwfysische toestand.

De interieurs van kerken zijn onlosmakelijk verbonden met het gebouw. Het behoud van deze interieurs is echter niet altijd even eenvoudig wanneer er wordt nagedacht over een herbestemming van het gebouw. Vaak zijn er ondertussen wijzigingen gebeurd in het kerkinterieur. We moeten evalueren voor welke kerken het interieur bepalend is voor de erfgoedwaarde, om daar maximaal op in te zetten. In de andere gevallen kunnen we er flexibeler mee omspringen.

Een groot aantal kerken werd beschermd op een moment dat er aan latere, negentiendeeeuwse toevoegingen nog geen erfgoedwaarde werd toegekend.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 47 van 87

5.2.2.4

Risico’s

De grootte van het beschermde pakket – 1185 kerken – impliceert een enorme tijdsinvestering. Daardoor is het een uitdaging om het Vlaanderen-brede referentiekader te bewaken.

De vergelijking met niet-beschermde parochiekerken is wenselijk, maar het gaat om nog eens een achthonderdtal extra te evalueren gebouwen.

Is er een draagvlak voor opheffingen? Zeker voor kerken, in het hart van een lokale gemeenschap, gaat dat wellicht gevoelig liggen, waardoor er weerstand te verwachten valt. Een sterk doorgedreven participatief traject is wenselijk om draagvlak te creëren, ook voor herbestemmingen, maar dat betekent opnieuw een grotere werklast.

Lokale besturen dreigen op te draaien voor de kosten bij opheffing van beschermingen, omdat premiemogelijkheden wegvallen.

Hoe valt een afweging met heel Vlaanderen als referentiekader te verzoenen met lokale accenten?

Lokale besturen en kerkelijke overheden zijn aan het vastleggen welke plannen zij hebben met de parochiekerken op hun grondgebied. We lopen het risico dat we die plannen van lokale besturen en kerkbesturen doorkruisen door in een latere fase nog kerken bijkomend te beschermen, of bestaande beschermingen op te heffen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 48 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5.2.3 Stedenbouwkundige ensembles

ENSEMBLES - TYPE 140 120 120 100 80 65 60

55 45

40 25

30 10

Het thema ‘stedenbouwkundige ensembles’ bestaat uit clusters van gebouwen waarvan de erfgoedwaarde het belang van de individuele gebouwen en constructies overstijgt, eventueel met bijgebouwen en omgevende bestanddelen, zoals tuinen, parken, beplantingen, waterlopen, straatmeubilair, bruggen, muren, wegen, straten of pleinen.53 Deze ensembles werden doelbewust als één geheel beschermd. De erfgoedwaarden schuilen voornamelijk in de historische en visuele samenhang van de verschillende bouwkundige en landschappelijke elementen. Kenmerkend voor veel stedenbouwkundige ensembles is dat er binnen het beschermde gebied naast individueel beschermde monumenten ook gebouwen en gebieden kunnen voorkomen die op zichzelf minder erfgoedwaarde hebben. We onderscheiden de volgende types: -

Gevelwand = de bescherming omvat één zijde van een straat54 Straat = de bescherming omvat beide zijdes van een straat55 Bouwblok = de bescherming omvat meerdere gebouwen, die aan elkaar grenzen via de zij- of achtergevels Plein = de bescherming omvat een plein met de aangrenzende gevelwanden Plein+ = de bescherming omvat een plein met de aangrenzende gevelwanden, inclusief de gevels aan één of enkele op het plein uitmondende straten

Bij de cijfers in deze grafiek maken we abstractie van “homogene duo’s en trio’s” – twee of drie aangrenzende woningen in dezelfde stijl. Deze groep van 145 erfgoeditems onderzoeken we niet als deel van het thema ‘stedenbouwkundige ensembles’, maar samen met individuele woningen in dezelfde stijl. 54 Uitzonderlijk met één huis of enkele huizen van de overzijde of van een aangrenzende straat. 55 Uitzonderlijk met één huis of enkele huizen van een aangrenzende straat. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 49 van 87

Kruising = de bescherming omvat de gebouwen grenzend aan twee of meer straten die elkaar kruisen Hof = de bescherming omvat kleinschalige woningen rond een binnenplein, meestal in de stad, vaak gelegen achter andere bebouwing, en eventueel met een nauwe toegangssteeg) Park = de bescherming omvat meerdere gebouwen en klein erfgoed in een aangelegd park Wijk = de bescherming omvat een volledige wijk Dorpskern = de bescherming omvat de volledige of minstens een groot deel van een dorpskern Stadskern = de bescherming omvat de volledige of minstens een groot deel van een stadskern Landelijk = de bescherming omvat sterk verspreide bebouwing, met hoofdzakelijk open ruimte Varia = de bescherming heeft een atypische afbakening, bijvoorbeeld meerdere aangrenzende straten, of twee pleinen met een verbindende straat

Deze stedenbouwkundige ensembles hebben we onderverdeeld in vier subthema’s: -

95 beschermde ensembles binnen de historische stadskern van middelgrote historische steden als Aalst, Tienen, Tongeren, en Lier

In historische steden, meestal binnen de contouren van de voormalige stadsomwalling, bevinden zich relatief veel stedenbouwkundige ensembles met erfgoedwaarde. Soms zijn die historische kernen beschermd op basis van één bescherming met een uitgestrekte afbakening, zoals bijvoorbeeld in Lokeren, Eeklo en Zoutleeuw. Soms worden verschillende delen van de stad gevat door afzonderlijke beschermingen, zoals in Lier, Blankenberge en Dendermonde. Los van de keuzes die in het verleden werden gemaakt over de afbakening van deze beschermingen, wordt de erfgoedwaarde van deze stadscentra best onderzocht als één geheel, omdat de verschillende pleinen, straten, gebouwen en onbebouwde percelen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn. De kernen als geheel zijn zelden homogeen, maar net die gelaagdheid is interessant als getuige van de historische evolutie van de ruimte en het stedelijk weefsel. -

90 beschermde ensembles binnen de historische stadskern van de vijf kunststeden (Antwerpen, Gent, Brugge, Mechelen en Leuven)

De aanpak van de vijf kunststeden lijkt sterk op die van middelgrote historische steden, met die nuance dat a) de aantallen waardevol onroerend erfgoed binnen deze historische stadskernen groter zijn vanwege hun grotere oppervlaktes, en b) deze steden beschikken over sterk uitgebouwde, eigen erfgoeddiensten, waar een intense samenwerking tussen Vlaamse overheid en lokaal bestuur noodzakelijk is. -

240 beschermde dorpskernen en gehuchten

In dorpen en gehuchten bevinden zich traditioneel een centraal gelegen kerk, een abdij, een kasteel en/of een plein, met daarrond woonhuizen en andere types van gebouwen, zoals scholen, stations, gemeentehuizen, pastorieën, cultuurinfrastructuur en winkels. Deze gebouwen worden doorgaans gekenmerkt door vrij sobere, eenvoudige dorpsarchitectuur. Net als stadscentra zijn sommige dorpskernen sterk volgebouwd, zoals Oudegem, Overijse, Watou en Heist-op-den-Berg. Daarnaast is bij veel beschermde dorpen en gehuchten ook het kleinschalige en open karakter van belang. -

105 beschermde collectieve ensembles

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 50 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Collectieve ensembles zijn combinaties van zelfstandige, kleinschalige en gelijkaardige wooneenheden rond een binnenplein- of tuin, doorgaans met een aantal gemeenschappelijke delen, zoals een kapel, een fabriek of sanitaire voorzieningen. Deze typerende ruimtelijke inplanting zien we in Vlaanderen bijvoorbeeld bij begijnhoven, maar ook bij godshuizen, beluiken, tuinwijken en stedelijke hofjes. 5.2.3.1

Beschermingsgeschiedenis

Aan het einde van de negentiende eeuw nam de interesse in grotere gehelen toe in de samenleving, als reactie op de industrialisering van het platteland en de enorme saneringen in historische steden. 56 Die interesse vertaalde zich ook in de monumentenzorg. In 1911 werd een wet uitgevaardigd ‘tot behoud van de schoonheid der landschappen’. In 1912 werd het werkterrein van de commissie formeel uitgebreid, door de toevoeging van een afdeling ‘landschappen’ aan de KCM. Hoewel sterk gelinkt aan natuurbescherming, moesten deze ‘landschappen’ niet per definitie onbebouwd zijn. Zo is er in het koninklijk besluit uit 1912 sprake van een onlosmakelijk verband tussen enerzijds landschappen, anderzijds architectuur en urbanisme. Aan het begin van de twintigste eeuw waren er ongeveer 85 bouwkundige ensembles in stadsen dorpskernen ‘geklasseerd’, waarvan 9 als ‘landschap’ en de rest als ‘monument’. Toen het in 1931 mogelijk werd om bouwkundig erfgoed wettelijk te ‘rangschikken’, vertaalde die interesse in ensembles zich echter niet onmiddellijk in beschermingen. In de periode 1931-1970 werden er slechts 24 stedenbouwkundige ensembles gerangschikt, waarvan 16 begijnhoven en godshuizen. Dat is vreemd, aangezien de bescherming van groepen van gebouwen onder het statuut ‘landschap’ volgens een advies van de Raad van State uit 1954 wel degelijk toegelaten was. Het is ook niet zo dat de leden van de KCML plotsklaps hun mening over de erfgoedwaarde van dit type erfgoed hadden herzien. De bevoegde minister had om budgettaire redenen beslist dat er enkel nog religieuze en publieke domeinen gerangschikt mochten worden. Daar komt nog bij dat de procedure voor de rangschikking van een (stads)landschap veel complexer was dan die van één gebouw. Ten slotte gaf de wetgever geen kant-en-klare definities van de begrippen ‘monument’ en ‘landschap’, wat tot verwarring leidde bij het gebruik van de statuten. Illustratief voor het gebrek aan een coherente aanpak is dat sommige begijnhoven beschermd werden als monument, zoals dat van Kortrijk, Hasselt, Oudenaarde en Tienen; sommige als landschap, zoals dat van Dendermonde; sommigen tegelijk als monument én als landschap, zoals dat van Turnhout, Diest, Gent en Lier. Op het Europese niveau kwam in de jaren 1960 een interessante kruisbestuiving op gang. In Frankrijk, Engeland, Italië en Nederland werden respectievelijk de noties gelanceerd van des secteurs sauvegardés, conservation areas, zone a carattere storico, ambientale, paesistico, ‘stadsen dorpsgezichten’. Ook in Vlaanderen leidden deze ontwikkelingen met enige vertraging tot de introductie van het statuut ‘stadsen dorpsgezicht’ in de Monumentenwet van 1976. De Vlaamse beleidsmakers hadden actief gezocht naar wetenschappelijke input. Zo gaven twee opeenvolgende ministers van Nederlandse Cultuur de opdracht aan studiebureaus om voorstudies uit voeren over ‘stedelijke landschappen’. Uit beide projecten volgden casestudies over de bescherming van

Zie ook Jelle Lisson, ‘Onroerend erfgoed, van verliezen tot ‘bevriezen’. De bescherming van historische stadsen dorpskernen in Vlaanderen (19de-21ste eeuw)’, in Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis, 99 (2021), p. 497-528. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 51 van 87

ensembles in de steden Antwerpen, Damme, Maaseik, Oudenaarde, Zoutleeuw, Diest, Halle, Kortrijk en Veurne. In de jaren volgend op de afkondiging van het Monumentendecreet lag de focus op een snelle toename van het aantal beschermingen. Het kompas werd daarbij nadrukkelijk gericht op Nederland, waar de aantallen beschermd erfgoed de Vlaamse aantallen deden verbleken. In kwantitatieve termen zorgde het Monumentendecreet van 1976 ontegensprekelijk voor een hausse. Tussen 1977 en 2013 werden er ongeveer 450 stedenbouwkundige ensembles beschermd: een tweehonderdtal stadsen dorpskernen (dus het centrum van een stad, dorp of gehucht); een tweehonderdtal wijken, pleinen, bouwblokken, straten en straatwanden; en een vijftigtal begijnhoven en godshuizen. Het nieuwe statuut leidde echter ook tot problemen. Ten eerste werd het statuut frequent gebruikt voor erfgoed dat strikt genomen niet aan de definitie beantwoordde, omdat het geen ‘groepering’ van gebouwen betrof, maar de bescherming van de omgeving van één monument. Tussen 1977 en 2013 werd het statuut bijvoorbeeld aangewend voor de bescherming van de omgeving van ongeveer 350 individuele hoeves, 180 kastelen, landhuizen en donjons, 150 molens, 75 kerken, en 40 kloosters en abdijen. Alleen al voor deze typologieën gaat het dus om meer dan de helft van álle meer dan 1500 beschermingen onder het statuut ‘stadsof dorpsgezichten’ in deze periode. Een tweede probleem was de keuze tussen de statuten ‘landschap’ en ‘stadsof dorpsgezicht’. Op termijn nam het statuut ‘stadsof dorpsgezicht’ grotendeels de plaats in van het statuut ‘landschappen’ voor de bescherming van bouwkundig erfgoed, maar die evolutie ging soms ook te ver. Tussen 1977 en 2013 werd er bijvoorbeeld een tiental gebieden beschermd als stadsof dorpsgezicht die eigenlijk zuiver landschappelijke erfgoedwaarde hadden. Beide praktijken werden expliciet veroordeeld door de Raad van State in 1985. Een derde probleem was de veelvuldige bescherming als monument van stedenbouwkundige ensembles die eigenlijk beantwoordden aan de definitie van een stadsof dorpsgezicht. De redenen voor het oneigenlijke gebruik van beschermingsstatuten waren velerlei, bijvoorbeeld om langere procedures te ontlopen of om het beschermde goed recht te geven op financiële steun. De voorbije vijftien jaar viel de bescherming van stedenbouwkundige ensembles fors terug, beperkt tot slechts één of enkele per jaar. De meest waarschijnlijke verklaringen zijn a) de beslissing dat ook voor stadsen dorpsgezichten voortaan de eigenaars betekend moesten worden, waardoor de procedure complexer werd, en b) de verschuiving van een geografische naar thematische aanpak, waarbij er slechts één thema werd gewijd aan de bescherming van stedenbouwkundige ensembles (sociale woningbouw). Uit dat project zijn geen nieuwe beschermingen gevolgd, hoewel er wel degelijk ensembles werden gedetecteerd met een hoge erfgoedwaarde. 5.2.3.2

Waarom prioriteit?

Erfgoedwaarde -

Stedenbouwkundige ensembles werden op grote schaal beschermd sinds de jaren 1970, maar de focus lag lange tijd op kwantiteit, op een snelle toename van het aantal beschermde stadsen dorpsgezichten. In de periode 1980-1985 werden er bijvoorbeeld meer dan 125 stedenbouwkundige ensembles beschermd als stadsof dorpsgezicht, waaronder erg ruime afbakeningen zoals de kernen van Zottegem, Waasmunster, Zoutleeuw en Grimbergen. Er was

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 52 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

weinig tijd voor een zorgvuldig afweging van de erfgoedwaarde van elk ensemble. De erfgoedwaarde van sommige beschermde stedenbouwkundige ensembles voldoet daardoor niet aan de hedendaagse selectiecriteria. -

Een neveneffect van het ad-hocbeschermingsbeleid in het verleden is dat een aantal evident waardevolle stedenbouwkundige ensembles vandaag nog geen bescherming genieten, zoals de Grote Markt van de steden Antwerpen, Ieper en Sint-Truiden. Recent werd bijvoorbeeld het centrum van Nieuwpoort nog voorgesteld voor bescherming via een ad-hoc-vraag.

Binnen de beschermde afbakening bevinden zich ook gebouwen met minder uitgesproken of zelfs geen erfgoedwaarde. In het verleden werd er niet altijd even zorgvuldig omgesprongen met toelatingen voor verbouwingen en nieuwbouw in deze beschermde ensembles, en ook vandaag is de druk op de ruimte er groot. We moeten een overkoepelende visie ontwikkelen om de omgang met toelatingen voor dit type beschermde, maar minder waardevolle onroerende goederen op elkaar af te stemmen.

Organisatorisch -

De omvang van deze beschermingen laat geen snelle desktopanalyse toe. Niet alleen bestaat het pakket uit bijna vijfhonderd ensembles, sommige van die ensembles tellen bovendien honderden gebouwen.

De precieze erfgoedwaarde van een beschermd stedenbouwkundig ensemble is zelden duidelijk omschreven in beschermingsdossiers en -besluiten. De nadruk ligt op de bebouwing, al te vaak beperkt tot een summiere algemene beschrijving van de meest markante gebouwen. Dat bemoeilijkt het beheer van deze beschermingen.

De erfgoedwaarde van een stedenbouwkundig ensemble gaat verder dan een louter objectmatige blik. De bescherming beoogt het behoud van bijvoorbeeld de onderlinge samenhang tussen meerdere gebouwen en hun omgeving, de schaal, het stratenpatroon en de types van bouwkundig en landschappelijk erfgoed die voorkomen binnen de beschermde afbakening.

Juridisch -

Sommige stedenbouwkundige ensembles zijn beschermd als stadsof dorpsgezicht, anderen als cultuurhistorisch landschap, nog anderen als monument. Ook combinaties van verschillende statuten komen regelmatig voor. Bij elk van deze statuten horen verschillende rechten en plichten. Het is belangrijk voor de rechtszekerheid dat er een uniforme aanpak komt: een gelijk juridisch statuut voor gelijkaardig onroerend erfgoed.

De toelatingsplichten en rechtsgevolgen van beschermde ‘stadsof dorpsgezichten’ zijn de voorbije decennia regelmatig gewijzigd. Vandaag ligt de focus op het behoud van de erfgoedwaarde, maar in het verleden was het de expliciete bedoeling om de bescherming ook vat te laten hebben op panden zonder erfgoedwaarde. De oorspronkelijke doelstelling wijkt dus af van de hedendaagse visie op de reikwijdte van een beschermd stedenbouwkundig ensemble.

Er bestaat ontevredenheid over de meldingsplicht in beschermde ‘stadsof dorpsgezichten'. Het lokale bestuur moet oordelen of een stedenbouwkundige vergunningsaanvraag impact heeft op de erfgoedwaarde. Als dat het geval is, moet advies van het agentschap Onroerend Erfgoed worden ingewonnen. Erkende Onroerenderfgoedgemeenten kunnen dat advies zelf

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 53 van 87

leveren, maar IOED’s niet. Niet alle lokale besturen in Vlaanderen hebben echter voldoende expertise in huis over onroerend erfgoed. Bovendien zijn sommige stedenbouwkundige ensembles beschermd als monument of cultuurhistorisch landschap, waardoor voor deze specifieke ensembles enkel OE-gemeenten een rol mogen spelen. Die taakverdeling kan dus beter georganiseerd worden. -

Beschermde stedenbouwkundige ensembles bevinden zich op de scheidingslijn tussen de onroerenderfgoedregelgeving en de regelgeving Ruimtelijke Ordening: beide domeinen behandelen vanuit verschillende perspectieven eenzelfde gebied. Dat zorgt soms voor onduidelijkheden en tegenstrijdigheden. Hoe verhouden ze zich tot Gewestplannen, Bijzondere Plannen van Aanleg en Ruimtelijke Uitvoeringsplannen? En kunnen deze instrumenten ingeschakeld worden om het behoud van onroerend erfgoed te verbeteren?

Maatschappelijk -

De problematiek is brandend actueel, gezien de ruimtelijke druk op woonkernen in het kader van kernversterking (Beleidsplan Ruimte Vlaanderen). We moeten nu bepalen welke waardevolle kernen we willen bewaren.

Beschermde ensembles dragen veruit het meeste bij aan de kwaliteit van de leefomgeving. Alle burgers kunnen ervan genieten. Dit thema heeft dus met ruime voorsprong het meeste impact op de samenleving.

5.2.3.3

Risico’s

Voor de evaluatie van het pakket beschermde stedenbouwkundige ensembles is een aparte aanpak nodig. Ten eerste kan een evaluatie niet gebeuren via een snelle screening, omwille van de omvang van de beschermde ensembles en de focus op de onderlinge samenhang van individuele elementen. Ten tweede doen zich bij dit soort beschermd erfgoed ook andere, meer beheersmatige problemen voor, die andere, meer beleidsmatige oplossingen vereisen. We moeten dus niet alleen de erfgoedwaarde evalueren, maar ook de beschermingsinstrumenten, de wijze waarop ze worden toegepast en de verhouding tot andere beleidsdomeinen en -instrumenten. Zonder deze extra stappen zal een evaluatie niet tot de gewenste resultaten leiden, omdat verdere degradatie nog steeds mogelijk blijft. -

Erfgoedwaarde

Het fundamentele verschil tussen een individueel gebouw en een stedenbouwkundige ensemble is de schaal. Bij een ensemble is de relatie tussen verschillende, op het eerste gezicht misschien op zichzelf staande onroerende goederen cruciaal. Markante gebouwen kunnen belangrijk zijn als blikvanger, maar de erfgoedwaardering focust in de eerste plaats op overkoepelende elementen zoals ritmiek, afwerking, materiaalgebruik, frequent voorkomende stijlen en gebouwentypes, percellering, stratenpatroon, groen- en straataanleg, blauwe dooradering en zichtassen. Die nadruk op de samenhang heeft ook impact op de beoordeling van de erfgoedwaarde, aangezien niet elk gebouw van uitzonderlijke kwaliteit moet zijn om in aanmerking te komen voor bescherming. Bovendien heeft een te lakse omgang met vergunningsaanvragen in het verleden er toe geleid dat de erfgoedwaarde van verscheidene ensembles er vandaag sterk op achteruit is gegaan. Recente projecten waarbij beschermde stedenbouwkundige ensembles opnieuw in kaart werden gebracht, kunnen dienen als /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 54 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

inspiratie voor de concrete uitwerking van de evaluatie van andere ensembles (Zoutleeuw, Zottegem, Wezemaal). -

Visievorming

De initieel eerder stedenbouwkundige invalshoek – en bijgevolg de mix van waardevolle en minder waardevolle onroerende goederen binnen de beschermde afbakening – maakt deze ensembles moeilijk beheerbaar. Daarom moeten we niet alleen de erfgoedwaarde evalueren, maar ook een algemene visie ontwikkelen over wat we precies willen bereiken met deze beschermingen. We moeten met andere woorden nadenken, samen met andere actoren in de onroerenderfgoedsector en misschien zelfs de brede bevolking, over de doelstellingen van de bescherming van een stedenbouwkundige ensemble. In welke mate moet elke gevel, elke boom, elke straat bewaard worden? Wat beschouwen we als kwalitatieve verbouwingen of nieuwbouw? Is het wenselijk om ook interieurs deel te laten uitmaken van de bescherming, om te vermijden dat ensembles verworden tot een publiek decor terwijl de achterliggende structuren met erfgoedwaarde eroderen en finaal verdwijnen? Is sloop soms toch een optie, om ruimte te bieden aan nieuwe ruimtelijke projecten? -

Bevoegde overheid

Het beheer van beschermde stedenbouwkundige ensembles is vandaag niet altijd even eenvoudig. Beschermen is een bevoegdheid van de Vlaamse overheid; inventariseren is aan de lokale besturen; en de vergunningverlening is gesplitst afhankelijk van zowel het beschermingsstatuut als de rol van de gemeente (erkende Onroerenderfgoedgemeente of niet). Dat is verwarrend, voor de burgers, voor de lokale besturen en voor de Vlaamse administraties. Als niet iedereen weet wie precies bevoegd is, is de kans groot dat het onroerend erfgoed het slachtoffer is. Idealiter onderzoeken we dus ook beheersen beleidskwesties, zoals de meldingsplicht. -

Instrumentarium

Stedenbouwkundige ensembles werden zoals gezegd frequent onder verschillende statuten beschermd zijn. Daardoor zijn er afwijkende rechtsgevolgen van toepassing voor gelijkaardig of zelfs identiek onroerend erfgoed. We moeten dus niet alleen kijken naar de erfgoedwaarde van ensembles an sich, maar ook onderzoeken hoe we die historisch gegroeide juridische ongelijkheid kunnen stroomlijnen. Mogelijke oplossingen kunnen aanpassingen van de beschermingsstatuten zelf zijn, van de procedures tot de rechtsgevolgen, maar tegelijk loont het de moeite om te kijken naar instrumenten die gemeentebesturen vandaag al in handen hebben op basis van de regelgeving Ruimtelijke Ordening, zoals (thematische) RUP’s en stedenbouwkundige verordeningen. Met andere woorden, welke juridische hebben we nodig om het behoud van waardevolle stedenbouwkundige ensembles te garanderen, en welke bestaande instrumenten sluiten daar het best bij aan?

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 55 van 87

5.2.4 Hoeves Hoeves getuigen van de agrarische geschiedenis van Vlaanderen. Zij bestaan doorgaans uit een boerenwoning, bijgebouwen en bijhorend erf met beplantingen en eventueel het aangrenzende landbouwareaal. Soms werden onderdelen van hoeves afzonderlijk beschermd, met name schuren en boerenwoningen. Hoeves kunnen onderscheiden worden naar functie (bijvoorbeeld abdij-, kasteel- en kloosterhoeves) of naar vorm (gesloten, langgestrekt of met losse bestanddelen). Vlaanderen telt vandaag ongeveer 940 beschermde hoeves.

HOEVES - BESCHERMDE AFBAKENING 700

660

600 500 400 300 220 200 100

50 10

0 Gebouwen met omgeving

Bebouwing

Bijgebouw

Deel hoofdgebouw

categorie 1: het volledige domein is beschermd, dus de gebouwen én de onbebouwde omgeving (erf, tuin, eventueel ook het omliggende landbouwareaal);

categorie 2: de bescherming blijft beperkt tot de bebouwing op het hoevedomein (het woonhuis, eventueel inclusief bijgebouwen);

categorie 3: de bescherming blijft beperkt tot één bijgebouw op het hoevedomein (bijvoorbeeld een bakhuis, duivenkot, schuur of stal).

Categorie 4: de bescherming blijft beperkt tot een deel van het hoofgebouw

5.2.4.1

Beschermingsgeschiedenis

Vóór het jaar 1970 was de interesse in agrarisch erfgoed behoorlijk klein: twaalf beschermde hoeves met een bouwdatum tussen de vijftiende en de achttiende eeuw. De kentering begon in de jaren 1970. Deze trend was politiek geïnspireerd, aansluitend bij ‘het jaar van het dorp’ in 1978, een nationale voorlichtingscampagne om de eigenheid en het belang van het platteland in de verf te zetten ten tijde van gemeentefusies, industrialisering en bouwwoede. Deze campagne was een samenwerking tussen de kabinetten van de christendemocratische ministers van cultuur, landbouw en verkeer, niet toevallig /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 56 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

de partij waarvan de machtsbasis zich op het platteland bevond. Ook internationaal stond dit thema in de spotlights, met bijvoorbeeld het colloquium van Granada in 1977, dat gewijd was aan landelijke architectuur. In de jaren 1970 werd er een honderdtal hoeves beschermd. In de jaren 1980 zette de groei zich voort, ondanks de algemene achteruitgang van het aantal beschermingen in deze periode: bijna 200 hoeves of delen van hoeves werden beschermd. Tussen 1990 en 2005 was de toename nog forser, met meer dan 500 beschermde (delen van) hoeves. De verklaring is dezelfde als die voor de enorme groei van het aantal beschermde woningen en klein erfgoed: de toegenomen interesse voor meer bescheiden en alledaags erfgoed, buiten de grote historische steden, op hetzelfde moment dat de geografische inventarisatiecampagnes op volle toeren draaiden en de kennis over het lokaal bouwkundig erfgoed toenam. Ook in de jaren 2000 en 2010 nam het aantal beschermde hoeves verder toe, met dank aan thematische beschermingsprojecten. Het project ‘Limburgs vakwerk’ leidde tot honderden beschermingen. De ongeveer vijftig beschermde items in Oost- en West-Vlaanderen zijn deels het resultaat van de afwerking van de geografische inventarisatiecampagnes, maar ook het project ‘Wederopbouwhoeves in de Westhoek’ (2015-2021) heeft een rol gespeeld. 5.2.4.2

Waarom prioriteit?

De bescherming van hoeves kwam op kruissnelheid in de jaren 1970 en gebeurde ofwel ad hoc, ofwel in het kader van een geografische inventarisatiecampagne. Vandaag zijn we op het punt gekomen dat we een afweging willen maken op Vlaams niveau. De kans is reëel dat een aantal beschermde hoeves niet beantwoordt aan de hedendaagse selectiecriteria.

Een groot aantal hoeves werd beschermd in de jaren 2000, waarbij de klemtoon lag op de snelle bescherming van zoveel mogelijk hoeves eerder dan op een zorgvuldige afweging van de erfgoedwaarde (vooral in Limburg, in beperkte mate in Oost-Brabant en delen van Antwerpen).

Een aantal beschermde hoeves bevindt zich in een slechte bouwfysische toestand:

sommige hoeves waren al ruïneus op moment van beschermen. Ze werden alsnog beschermd, vanuit de hoop ze te kunnen redden en herstellen via premies;

sommige hoeves zijn de voorbije jaren in verval geraakt, bij gebrek aan onderhoud en investeringen door de vaak oude, minder kapitaalkrachtige eigenaars;

sommige hoeves zijn door de eigenaars bewust verwaarloosd, in de hoop een opheffing van het beschermde statuut te kunnen verkrijgen.

Een aantal beschermde hoeves is zodanig zwaar verbouwd dat er vandaag weinig tot niets overblijft van de erfgoedwaarde. Het gaat bijvoorbeeld om voormalige landbouwbedrijven die zijn herbestemd tot luxueuze woningen, maar even goed om hoeves die hun agrarische functie behouden hebben en waarbij in het verleden te snel werd geredeneerd dat het behoud van de erfgoedwaarde niet te verenigen was met de hedendaagse eisen voor nutsgebouwen op vlak van veiligheid, hygiëne en comfort.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 57 van 87

5.2.4.3

Het Ruimtelijk Beleidsplan Vlaanderen legt grote druk op hoeves in open gebieden. Het is belangrijk om vandaag te bepalen welke de meest waardevolle hoeves zijn om te vrijwaren, idealiter inclusief hun landelijke omgeving. Ook in dorpskernen staan hoeves onder toenemende druk omwille van de nadruk op kernversterking. Risico’s

De grootte van het beschermde pakket – bijna duizend (delen van) hoeves – impliceert een grote tijdsinvestering. Daardoor is het een uitdaging om het Vlaanderen-brede referentiekader te bewaken.

Vergelijking met niet-beschermde hoeves is wenselijk, maar het gaat om duizenden extra te evalueren gebouwen.

De landelijke omgeving van beschermde hoeves wordt vaak omschreven als een essentieel deel van de erfgoedwaarde, maar die omgeving is ondertussen vaak sterk aangetast (door bijvoorbeeld verkavelingen).

Hoe valt een afweging met heel Vlaanderen als referentiekader te verzoenen met lokale accenten? De streekeigenheid van hoeves bepaalt dat de evaluatie het best gebeurt aan de hand van regionale deelpakketten.

Er is een grote wisselwerking met andere beleidsdomeinen (Landbouw en Visserij, Ruimtelijke Ordening), enerzijds omdat een bescherming soms ingrijpende vernieuwing kan tegenhouden, anderzijds omdat een bescherming functiewijzigingen mogelijk maakt.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 58 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5.2.5 Landgoederen Het thema ‘landgoederen’ bestaat uit omvangrijke gebouwen of groepen van gebouwen, doorgaans te midden van een uitgestrekt park of tuin, die de status van de bewoner(s) weerspiegelen. Het gaat om kastelen en landhuizen die een residentiële functie hebben, maar soms ook oorspronkelijk een verdedigingsfunctie hadden. Vlaanderen telt vandaag ongeveer 500 beschermde landgoederen.

LANDGOEDEREN - BESCHERMDE AFBAKENING 400

370

350 300 250 200 150 100

Deel van het hoofdgebouw

Bijgebouw

Gebouwen met omgeving

Hoofd- en bijgebouwen

Hoofdgebouw

Categorie 1: het volledige domein is beschermd, dus de bebouwing en de onbebouwde omgeving (park, tuin);

categorie 2: de bescherming blijft beperkt tot de bebouwing (hoofdgebouw en bijgebouwen);

categorie 3: de bescherming blijft beperkt tot het hoofdgebouw;

categorie 4: de bescherming blijft beperkt tot een deel van het hoofdgebouw (bijvoorbeeld de gevels, een toren, een zaal);

categorie 5: de bescherming blijft beperkt tot één bijgebouw op het domein (bijvoorbeeld een koetshuis, een toegangspoort, een paviljoen).

5.2.5.1

Beschermingsgeschiedenis

Kastelen en landhuizen voldeden aan de selectiecriteria van de negentiende-eeuwse KCML: omvangrijke, rijkelijk versierde en eeuwenoude gebouwen. Aan het begin van de twintigste eeuw was er dan ook een honderdtal kastelen ‘geklasseerd’, meer dan 10% van het totaal geklasseerde monumenten, met een min of meer gelijkwaardige verspreiding in de provincies. Toen het in 1931 mogelijk werd om bouwkundig erfgoed wettelijk te ‘rangschikken’, was die interesse in landgoederen nochtans niet af te lezen uit de eerste rangschikkingen in de jaren 1930, met slechts 6 gerangschikte kastelen en landhuizen op een totaal van 451 rangschikkingen. Het is niet zo dat de leden van de KCML plotsklaps hun mening over de erfgoedwaarde van dit type erfgoed had herzien; de bevoegde minister /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 59 van 87

had om budgettaire redenen beslist dat er enkel nog religieuze en publieke domeinen gerangschikt mochten worden. Landgoederen, die doorgaans in privéhanden waren, vielen daardoor uit de boot. De Tweede Wereldoorlog zorgde voor een kentering, om twee redenen. Ten eerste was er een uitzondering voorzien op de beleidskeuze om enkel nog kerken en publieke domeinen te rangschikken, op voorwaarde dat de eigenaars afzagen van hun recht op subsidies en schadevergoedingen. Die afwijking werd plots aantrekkelijker, vanuit de hoop dat een wettelijke bescherming het landgoed zou vrijwaren van plunderingen of confiscaties. Ten tweede waren de politici uitgeweken naar het Verenigd Koninkrijk, waardoor de KCML minder gebonden was door politieke beleidskeuzes. Van 1940 tot 1969 tellen we 50 beschermde (delen van) landgoederen, op een totaal van ongeveer 700 beschermde erfgoeditems. In absolute cijfers ging het nog steeds om bescheiden aantallen, maar het aandeel in het totaal nam dus wel gevoelig toe. Vanaf de jaren 1970 liep de evolutie van het aantal nieuwe beschermingen van domeinen gelijke tred met de algemene schommelingen: grote aantallen beschermde erfgoeditems aan het begin van de jaren 1980, in de tweede helft van de jaren 1990 en het begin van de jaren 2000; lagere cijfers aan het begin van de jaren 1970 en het einde van de jaren 1990; en een absoluut dieptepunt aan het einde van de jaren 1980. Opmerkelijk zijn de provinciale verschillen in deze periode: telkens ongeveer 120 beschermde landgoederen in de provincies Antwerpen en Oost-Vlaanderen, tegenover ongeveer 70 in de provincies Vlaams-Brabant, Limburg en West-Vlaanderen. In 2002 gingen er thematische inventarisatie- en beschermingsprojecten van landgoederen van start in de provincies Limburg en Antwerpen, dus nog vóór minister Dirk Van Mechelen een grote thematische omwenteling in het beschermingsbeleid bepleitte. Dat leidde tot de bescherming van een veertigtal kastelen in Limburg en een twintigtal in de rand rond de stad Antwerpen. In deze periode lag de klemtoon op een snelle toename van het aantal beschermingen, waardoor de kans bestaat dat er landgoederen beschermd werden die niet voldoen aan de hedendaagse selectiecriteria. Ook in West-Vlaanderen en Oost-Vlaanderen werden enkele tientallen kastelen en landhuizen beschermd, volgend uit de geografische inventarisatiecampagnes in deze provincies. In Vlaams-Brabant volgde een twintigtal beschermingen van kastelen dan weer uit de herinventarisaties van de Vlaamse rand rond Brussel. De achterliggende factoren waren verschillend, maar uiteindelijk werden in deze periode dus in alle provincies nog erfgoeditems beschermd binnen het thema ‘landgoederen’. 5.2.5.2

Waarom prioriteit?

De erfgoedzorg in België en Vlaanderen heeft altijd al interesse getoond in landgoederen, maar een bescherming was niet altijd eenvoudig, omwille van het private karakter van deze domeinen en de weerstand van de private eigenaars. Daardoor genieten sommige landgoederen met hoge erfgoedwaarde geen bescherming, terwijl andere met minder erfgoedwaarde wel beschermd werden.

De bescherming van landgoederen gebeurde ofwel ad hoc, ofwel in het kader van een geografische inventarisatiecampagne. Vandaag zijn we op het punt gekomen dat we een afweging willen maken op Vlaams niveau. De kans is reëel dat een aantal beschermde landgoederen niet beantwoordt aan de hedendaagse selectiecriteria. Tijdens de Tweede

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 60 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Wereldoorlog werden er bijvoorbeeld gebouwen beschermd omdat de eigenaars hun eigendom via een bescherming wilden vrijwaren van confiscatie door de bezetter. Soms werden beschermenswaardige landgoederen dan weer niét beschermd, simpelweg omdat de eigenaar de toegang tot het domein weigerde te verschaffen en de bevoegde overheid de erfgoedwaarde dus niet kon beoordelen. -

Landgoederen zijn omwille van hun omvang en lokaal belang goed vertegenwoordigd in de inventaris, met uitzondering van Vlaams-Brabant en delen van Limburg.

Deze domeinen zijn bij uitstek het type erfgoed waar bouwkundig en landschappelijke componenten hand in hand gaan. Momenteel maakt het agentschap Onroerend Erfgoed werk van een onroerenderfgoedrichtplan ‘historische landgoederen’. Het plan richt zicht op de regio Bulskampveld tussen Brugge en Gent, maar het is de bedoeling om oplossingen aan te reiken die relevant zijn voor alle landgoederen in Vlaanderen.

5.2.5.3

Risico’s

De grootte van het beschermde pakket – 500 landgoederen – impliceert een grote tijdsinvestering. Daardoor is het een uitdaging om het Vlaanderen-brede referentiekader te bewaken.

Een vergelijking met niet-beschermde landgoederen is wenselijk, maar gaat om ongeveer duizend extra te evalueren domeinen.

De laatste jaren gaan steeds meer (nieuwe) eigenaars van landgoederen op zoek naar een zinvolle herbestemming en verdienmodellen, met twee problemen als gevolg: de indeling en het interieur van het gebouw staan een nieuwe invulling vaak in de weg; en de onbebouwde ruimte op het domein komt onder druk te staan, bijvoorbeeld omdat delen van het domein worden verkaveld. Deze elementen zijn nochtans essentieel voor de erfgoedwaarde van het domein. De erfgoedwaarde staat dus onder druk.

De interieurs van kastelen en landhuizen zijn zelden gedetailleerd in kaart gebracht. Die kennis is nochtans nodig voor een evaluatie. De moeilijke toegang tot domeinen kan de evaluatie vertragen.

Het toezicht op beschermde landgoederen is vaak problematisch, omdat het gaat om privédomeinen, die slechts sporadisch op de radar van het agentschap verschijnen, bijvoorbeeld bij een generatiewissel of verkoop. Voor kapitaalkrachtige eigenaars waren premies niet altijd een must, waardoor wijzigingen niet altijd werden gemeld of voor toelating werden voorgelegd.

Momenteel loopt er een traject voor de opmaak van een onroerenderfgoedrichtplan ‘historische landgoederen’. Een evaluatie begint dus best pas wanneer de resultaten van dit traject gekend zijn.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 61 van 87

5.2.6 Naoorlogs erfgoed Tot het thema ‘naoorlogs erfgoed’ behoren alle gebouwen en hun directe omgeving die tot stand zijn gekomen na 1945. Typologisch is deze groep bijzonder divers, gaande van private gebouwen als rijwoningen, winkels, vrijstaande villa’s en bedrijven, maar ook allerlei publieke gebouwen zoals scholen, overheidsgebouwen, kerken, kapellen, zorggebouwen, universiteiten, culturele instellingen en verenigingslokalen. Ondanks de vele gebouwentypes en het groot aantal gebouwen dat uit deze periode is overgebleven, telt Vlaanderen vandaag slechts een honderdtal beschermingen van naoorlogs erfgoed. 5.2.6.1

Beschermingsgeschiedenis

In de verschillende boekdelen van de Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed werd naoorlogs erfgoed aanvankelijk niet opgenomen. Pas in de jaren 2000 groeide de aandacht voor het bouwkundig erfgoed uit deze periode. De voorbije jaren werden inventarisatiecampagnes opgestart van het naoorlogs erfgoed in Gent, in Antwerpen en de Vlaamse rand, maar deze campagnes werden slechts beperkt of helemaal niet doorvertaald in beschermingen. Daarnaast werden er thematische studies gewijd aan naoorlogse kerken en aan de oeuvres van toonaangevende architecten (bijvoorbeeld Renaat Braem, Léon Stynen en Willy van der Meeren). Hieruit volgden wel enkele beschermingen, maar dit gebeurde niet systematisch. Ten slotte lag ook bij het inventarisatieproject ‘sociale woningbouw’ de klemtoon op naoorlogs erfgoed, maar opnieuw zijn er geen beschermingen uit voortgevloeid. 5.2.6.2

Waarom prioriteit?

Naoorlogs erfgoed werd slechts hoogst uitzonderlijk beschermd. Zelfs de meest unieke, meest representatieve getuigen van de recente architecturale geschiedenis van Vlaanderen genieten vandaag zelden bescherming.

Naoorlogs erfgoed kwam amper in aanmerking voor opname in de Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed. Daardoor is het een blinde vlek in onze kennis van het Vlaamse erfgoed. Recent werden er wel enkele pogingen ondernomen om aan dat hiaat te verhelpen: sociale woningbouw, architectenwoningen, de inventarisatie van naoorlogs erfgoed in de steden Gent en Antwerpen, en van de oeuvres van architecten als Renaat Braem, Léon Stynen en Willy van der Meeren.

Het naoorlogse gebouwenpatrimonium is ongeveer 30 tot 80 jaar oud. De gebouwen worden meer en meer ingrijpend gerenoveerd of zelfs gesloopt, omwille van de hedendaagse eisen op vlak van comfort, veiligheid en duurzaamheid. We moeten nu beslissen welke gebouwen en interieurs we willen behouden.

De inventarisatie van naoorlogs erfgoed vraagt zeer specifieke expertise. Voor lokale besturen, IOED’s en erkende onroerenderfgoedgemeenten is het een enorme uitdaging om met dit type erfgoed om te gaan.

Naoorlogs erfgoed is bij uitstek bovenlokaal, aangezien architecten, stedenbouwkundigen en opdrachtgevers zich niet lieten tegenhouden door gemeentegrenzen. Voor lokale besturen is

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 62 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

het dus moeilijk om vat te krijgen op het belang van een individueel gebouw binnen een oeuvre of stijl. -

De voorbije jaren zijn alle West-Europese landen aan een forse inhaalbeweging begonnen. In Nederland en het Verenigd Koninkrijk wordt naoorlogs erfgoed bijvoorbeeld stelselmatig in kaart gebracht sinds de jaren 2000.

Het onderwerp leeft meer aan universiteiten, instellingen als het Vlaams Architectuurinstituut (VAI) en verenigingen als Docomomo. Daardoor bestaat er een grote hoeveelheid aan potentieel onderzoeksmateriaal (literatuur, archieven, tijdschriften, …).

5.2.6.3

Risico’s

Het is niet eenvoudig om de grote hoeveelheid aan onderzoeksmateriaal op uniforme wijze te verzamelen en te structureren.

Onbekend is onbemind. Dit thema vraagt om sensibilisering en verduidelijking van de erfgoedwaarde van dit patrimonium.

Bouwmaterialen en technieken die populair waren in de naoorlogse periode botsen soms op huidige duurzaamheidseisen, zoals bij betonarchitectuur. Het zal van belang zijn om naast een onderzoek naar de waardenstelling van deze architectuur ook in te zetten op onderzoek van innovatieve technieken en oplossing voor het behoud ervan.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 63 van 87

5.3 OVERIGE THEMA’S EN SUBTHEMA’S Per thema bespreken we kort het aantal beschermde erfgoeditems en geven we een omschrijving van de types die binnen dat thema vallen. Als er cijfers beschikbaar zijn, geven we ook verhouding tot het aantal inventarisitems binnen dit thema. Daarnaast staan we kort stil bij de beschermingsgeschiedenis en de omvang van de beschermde afbakening.

OVERIGE THEMA'S 3000 2720 2500

2000

1500

1000 665

635

515

485

500

315

225

85 0 Woningen

Woningen van religieuzen

Religieuze complexen

Openbare Relicten uit Militair Klein Erfgoed Zorg, gebouwen de Eerste en erfgoed vóór onderwijs en Tweede 1900 ontspanning Wereldoorlog

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 64 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5.3.1 Woningen

WONINGEN - TYPES 2000

1825

1800 1600

1400 1200 1000 800 600 320

400 200

160

190

130

Het thema ‘woningen’ bestaat uit gebouwen in privaat bezit, met bewoning als hoofdbestemming. Vlaanderen telt vandaag meer dan 2.700 beschermde woningen. Opgelet, dit is uitgezonderd de woningen binnen de afbakening van beschermde stedenbouwkundig ensembles; deze woningen werden niet beschermd omwille van hun individuele erfgoedwaarde, enkel omwille van hun samenhang met andere onroerende goederen. 57 Het is mogelijk om woningen typologisch verder onder te verdelen, zoals in de grafiek hierboven. Het doorslaggevend onderscheidend criterium bij de bescherming van deze woningen was echter niet het subtype, maar de bouwdatum. De periode waarin een gebouw tot stand kwam, heeft de grootste impact gehad op de mate waarin deze gebouwen in aanmerking kwamen voor bescherming. In de jaren 1930 werden slechts vijftien woningen beschermd, hoofdzakelijk stadspaleizen en herenhuizen met een bouwdatum van vóór het jaar 1700. Een interessante uitzondering was een bescheiden dorpswoning in Harelbeke, geboortehuis van de Vlaamse componist Peter Benoit, die werd beschermd omwille van het historische belang eerder dan de architecturale waarde van het pand. De Tweede Wereldoorlog leidde tot een eerste uitbreiding van de actieradius. Van 1940 tot 1970 werd een zestigtal woningen beschermd, met als voornaamste criterium dat ze gebouwd werden vóór 1850, in stijlen als romaans, gotiek, renaissance, barok, rococo en empire. Meer dan de helft van die beschermingen vond plaats tijdens de oorlogsjaren. Na de oorlog bleef de doorbraak van deze

Zie ‘stedenbouwkundige ensembles’.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 65 van 87

typologie beperkt, omdat er in deze periode tout court weinig beschermd werd. Woningen vormden ongeveer 10% van het totaal aantal erfgoeditems dat in deze periode werd beschermd. Vanaf de jaren 1970 zorgde een nieuwe verschuiving van de chronologische limiet, van 1850 naar 1940, ervoor dat er een heleboel extra gebouwen in aanmerking kwamen voor bescherming. Tegelijk vergrootten de geografische inventarisatiecampagnes de kennis over het lokaal bouwkundig erfgoed, voorbij de eeuwenoude woningen in de grote steden. De groei van het beschermd bestand was algemeen, maar met voorsprong het meest uitgesproken binnen het thema ‘woningen’. Van 1970 tot 2005 werden er meer dan 2.000 individuele woningen beschermd, waarvan ongeveer 1.400 in de periode 1990-2005 (ongeveer een derde van het totaal aantal nieuwe beschermde erfgoeditems in deze periode). De periode na 2005 wordt gekenmerkt door een stevige achteruitgang van het aantal nieuw beschermde woningen, zowel in absolute cijfers als in verhouding tot de andere types, met nog slechts ongeveer 250 van de 1600 erfgoeditems die beschermd werden van 2006 tot 2019. De voornaamste verklaring voor deze achteruitgang is het gebrek aan grote thematische inventarisatie- en beschermingsprojecten over woningen. De thematische pakketten ‘architectenwoningen’, ‘mergelwoningen’ en ‘teutenwoningen’ hadden een beperkte invloed, aangezien ze slechts leidden tot de bescherming van respectievelijk een vijfentwintigtal, een twintigtal en een vijftal woningen. Het merendeel van de beschermingen in deze periode volgde daarentegen uit de inventarisatiecampagnes in West- en Oost-Vlaanderen, en de herinventarisatie van de Vlaamse Rand rond Brussel. Woningen van na 1945 zijn tot vandaag een groot hiaat in het beschermd bouwkundig bestand in Vlaanderen: ze werden nooit systematisch in kaart gebracht en zijn zelfs amper ad hoc beschermd.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 66 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

STIJLKENMERKEN VAN WONINGEN Romaans

Gotiek

Renaissance

Barok

171

Rococo

134

Empire

Classicisme

316

Neogotiek

Neo-Vlaamserenaissance

Neobarok

Neorococo

Second Empire

Neoclassicisme

339

Eclecticiscme

175

Cottage

Traditioneel

415

Art Nouveau

Art Deco

Modernisme

150

Brutalisme

9 0

100

150

200

250

300

350

400

450

De cijfers uit de inventarisdatabank zijn ontoereikend om uitspraken te doen over de stijlkenmerken van álle woningen, maar we beschikken wel over een indicatie van de onderlinge verhoudingen. -

aan 500 van deze beschermde woningen werd geen stijlkenmerk toegekend (25%);

aan 190 beschermde woningen werden meerdere stijlkenmerken toegekend (10)%;

aan 1500 beschermde woningen werd één stijlkenmerk toegekend (70%).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 67 van 87

WONINGEN - BESCHERMDE AFBAKENING 1800 1560

1600 1400 1200 1000 730

800

600 430 400 200 0 Gebouwen met omgeving

Gebouw

Deel van gebouw

categorie 1: het volledige perceel is beschermd, dus het gebouw én de directe onbebouwde omgeving (tuin, voortuin, binnenplaats);

categorie 2: de bescherming blijft beperkt tot het gebouw (het woonhuis, eventueel inclusief bijgebouwen);

categorie 3: de bescherming blijft beperkt tot een deel van het gebouw (een deur, toren, erker, gevels en daken).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 68 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5.3.2 Woningen van religieuzen

WONINGEN VAN RELIGIEUZEN Beschermd 1400

Inventaris

1280

1200

1000 800 600 400

390

200 25

120 35

0 Pastorieën

Dekenijen

Refugehuis

Varia

Het thema ‘woningen van religieuzen’ bestaat uit gebouwen met een woonfunctie, met die nuance dat de bewoners personen zijn die een religieuze functie uitoefenen. Vlaanderen telt vandaag ongeveer 485 beschermde woningen van religieuzen. De grootste groep zijn pastorieën, de woonplaats van een pastoor, de priester die verantwoordelijk is voor een parochie. Aangezien Vlaanderen meer dan duizend parochies telt, vaak één per dorp, gehucht of wijk, is het hoge cijfer niet onlogisch. Gelijkaardig zijn minder vaak voorkomende dekenijen, de woning van een ‘deken’, die de verantwoordelijkheid draagt over de pastorale zorg in meerdere parochies (een ‘dekenij’ of ‘dekanaat’). Een refugehuis was een woonhuis in een stad in het bezit van een abdij, dat dienstdeed als een uitvalsbasis, waar kloosterlingen op reis of op de vlucht tijdelijk onderdak vonden. Daarnaast is er een restcategorie, met kapelanieën (de woning van een kapelaan, die verbonden is aan een kapel waar erediensten plaatsvinden), proosdijen (de woning van een proost), kosterswoningen (de woningen van een koster), kanunnikenhuizen (de woonhuizen van seculiere kanunniken, de geestelijken die tot het kapittel van een kerk behoorden), bisschoppelijke paleizen (de residentie van een bisschop, die doorgaans net iets imposanter is dan de woningen van religieuzen lager in de hiërarchie). Vlaanderen telt vandaag ongeveer 485 woningen van religieuzen en die afzonderlijk beschermd werden (dus niet als deel van een stedenbouwkundig ensemble), tegenover 1505 woningen van religieuzen in de inventarisdatabank. De beschermingsgeschiedenis van deze woningen van religieuzen loopt gelijk met die van gewone private woningen: slechts een dertigtal beschermde erfgoeditems in de periode 1930-1970, met een enorme toename vanaf de jaren 1970 als gevolg van de geografische inventarisatiecampagnes en de toegenomen aandacht voor dorpsarchitectuur.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 69 van 87

WONINGEN VAN RELIGIEUZEN BESCHERMDE AFBAKENING 350 305 300

250 200 160 150 100 50

0 Gebouwen met omgeving

Gebouw

Deel van gebouw

categorie 1: het volledige perceel is beschermd, dus het gebouw én de directe onbebouwde omgeving (tuin, voortuin);

categorie 2: de bescherming blijft beperkt tot het gebouw (het woonhuis, eventueel inclusief bijgebouwen);

categorie 3: de bescherming blijft beperkt tot een deel van het gebouw (gevels en daken).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 70 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5.3.3 Religieuze complexen

RELIGIEUZE COMPLEXEN Beschermd

Inventaris

800

730

700 600 500 400 300

225

200

100 0

Het thema ‘religieuze gebouwencomplexen’ bestaat uit gebouwen en groepen van gebouwen die zich doorgaans op een uitgestrekt, afgesloten domein bevinden, waar meerdere religieuzen samenleefden, afgesloten van de buitenwereld. Typologisch gaat het hoofdzakelijk om kloosters en abdijen, maar ook enkele priorijen en commanderijen behoren tot dit thema. Ze vormen één thema, omdat ze architecturaal sterk op elkaar lijken. Zo kan men enkele vaak voorkomende bouwkundige elementen afbakenen zoals de kapittelzaal, het calefactorium, de kerk, de kloostergang, de slaapruimtes, de refter, het scriptorium, de binnenplaats en de omwallingsmuur. Een klooster is een gebouwcomplex voor mensen die religieuze geloften hebben afgelegd en in gemeenschappen van een religieus instituut leven. Kloosters vallen onder het gezag van een lokale bisschop. Een abdij is een variant van een klooster, waar contemplatieve christelijke ordes voor mannen en vrouwen samenleven onder leiding van een abt of abdis, onafhankelijk van de bisschop. Priorijen zijn complexen die onder leiding staan van een prior of priores en ondergeschikt zijn aan een abdij. Een commanderij is een complex met bijhorende landerijen waar een commandeur van een geestelijke ridderorde zijn zetel had. Naast de commandeur woonden er soms ook broeders, waardoor de stichting de aard van een klooster kreeg. Vlaanderen telt vandaag ongeveer 230 beschermde religieuze complexen, tegenover ongeveer 730 van dit soort complexen in de inventarisdatabank. Net als parochiekerken genoten religieuze complexen al vroeg de interesse van de Belgische monumentenzorg. Tussen 1931 en 1970 werden er bijvoorbeeld al bijna zestig (delen van) kloosters en abdijen beschermd. Dat is niet onlogisch, gezien de focus van de KCML in deze periode op erfgoed van voor het jaar 1700 en gezien de relatieve ouderdom van religieus erfgoed in onze contreien, dat veel vaker dan andere types dateert uit de middeleeuwen, de renaissance of de barok omdat religieuze instellingen doorgaans heel wat duurzamer waren, waardoor ook hun gebouwen doorgaans langer in gebruik bleven en hun oorspronkelijke functie behielden dan publieke en zeker private gebouwen. Vanaf de jaren 1970 nam /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 71 van 87

het aantal nieuwe beschermingen per jaar enorm toe, ongeacht het type of de regio. Het monumentale religieus erfgoed profiteerde mee van deze opwaartse tendens, met tussen 1970 en 2005 de bescherming van ongeveer 180 (delen van) religieuze complexen. De laatste vijftien jaar werden er ten slotte nog een twintigtal complexen beschermd.

RELIGIEUZE COMPLEXEN - BESCHERMDE AFBAKENING 140

120 120 100 80

60 40

20 20 0 Volledige domein

Bebouwing

Hoofdgebouw

Een deel van de bebouwing

Bij bijna 120 religieuze complexen werd het volledig domein beschermd, dus zowel de bebouwde als de niet-bebouwde delen. In een veertigtal gevallen bleef de bescherming beperkt tot de gebouwen, in een zeventigtal gevallen zelfs tot een deel van de gebouwen -

categorie 1: het volledige domein is beschermd, dus de bebouwing en de onbebouwde omgeving (park, tuin);

categorie 2: de bescherming blijft beperkt tot de bebouwing (hoofdgebouw en bijgebouwen);

categorie 3: de bescherming blijft beperkt tot het hoofdgebouw;

categorie 4: de bescherming blijft beperkt tot een deel van de gebouwen (bijvoorbeeld één van de vleugels, enkel de kerk, het poortgebouw, of de omheiningsmuur).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 72 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5.3.4 Openbare gebouwen

OPENBARE GEBOUWEN - TYPES Beschermd

Inventaris

800 675

700 600 500 400

290

300 200

190 115

100

0 Bestuursgebouwen

Overheidsdiensten

Financiële instellingen

Stadshallen

Het thema ‘openbare gebouwen’ bestaat uit gebouwen die publiek toegankelijk zijn en zich meestal in het centrum van een stad of dorp bevinden. We onderscheiden vier subthema’s: bestuursgebouwen; overheidsdiensten, financiële instellingen en stadshallen. De meerderheid van de ‘bestuursgebouwen’ zijn gemeentehuizen (115) en stadhuizen en belforten (50), maar ook ongeveer 25 schepenhuizen, provinciehuizen, districtshuizen, baljuwhuizen, kasselrijhuizen en consulaten behoren tot deze categorie. Ze hebben met elkaar gemeen dat ze het bestuur (en vaak ook de administratie) van een specifiek bestuursniveau herbergen, bijvoorbeeld de ‘gemeente’ in het geval van een gemeentehuis, de ‘provincie’ in het geval van een provinciehuis. Als symbool van de macht van een overheid, meestal ook centraal gelegen, waren het vaak omvangrijke en imponerende gebouwen. Dat geldt ook voor een belfort, een versterkte toren die ofwel op zich stond, ofwel fysiek verbonden was met een stadhuis of markthal. Het belfort deed niet alleen dienst als bewaarplaats van charters, de stadsgelden en andere waardevolle bezittingen van de stad en voor het hangen van de stadsklok, maar als enige officiële gebouw van de stad werd het ook vaak gebruikt als vergaderzaal van de schepenen. De beschermingsgeschiedenis van bestuursgebouwen lijkt op die van religieus erfgoed, in die zin dat de gebouwen al in de negentiende eeuw in de belangstelling stonden van de monumentenzorg, geheel in lijn met de beperkte focus op de oudste en meest in het oog springende architectuur. In de jaren 1930 en 1940 werd er al een vijftigtal beschermd, hoofdzakelijk stadhuizen en belforten. Een verschil met het religieus erfgoed is wel het kleinere aantal in absolute cijfers, met als voornaamste verklaring dat Vlaanderen tout court minder bestuursgebouwen telt die aan de toenmalige strenge selectiecriteria beantwoordden. Ook de toename van het aantal nieuwe beschermingen vanaf de jaren 1970 is merkbaar in dit thema, onder meer als gevolg van de verschuiving van de chronologische limiet van 1840 naar 1940 en de toegenomen interesse in meer alledaags erfgoed. In deze periode verschoof de aandacht van de eeuwenoude stadhuizen naar de meer recente, vaak negentiende- en vroeg/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 73 van 87

twintigste-eeuwse gemeentehuizen. Het beschermingsritme werd sterk bepaald door de geografische inventarisatiecampagnes, met per kanton de voornaamste bestuursgebouwen. Na 2004 daalde het aantal nieuwe beschermingen, maar in twee provincies vormden ‘gemeentehuizen’ het voorwerp van een thematisch pakket, wat leidde tot extra beschermingen in Antwerpen en in Oost-Vlaanderen. In Vlaams-Brabant werden nog enkele bestuursgebouwen beschermd als gevolg van de herinventarisatie van de Vlaamse Rand rond Brussel, net als in West-Vlaanderen, als gevolg van de geografische inventarisatie. Tot de categorie ‘overheidsdiensten’ behoren gebouwen die een specifieke dienst aanbieden die door de overheid wordt georganiseerd, zoals politie, brandweer, post, rechtspraak, gevangenissen en bergen van barmhartigheid. De ‘financiële instellingen’ zijn banken beursgebouwen. Bij de bescherming van de gebouwen in deze twee subthema’s zijn er minder opvallende patronen te ontwaren. Vóór 1970 werd slechts een tiental erfgoeditems beschermd, stuk voor stuk uit de zeventiende eeuw of ouder. Tussen 1970 en 2005 gaat het om een nog steeds bescheiden aantal van 80 beschermde erfgoeditems, zoals post-, brandweer-, politie- of gerechtsgebouwen. Deze gebouwen dateren grotendeels uit de periode 1800-1914. Net als bij de bestuursgebouwen werd het ritme bepaald door de inventarisatiecampagnes, met hoogstens enkele beschermingen per jaar. Na 2004 is de daling nog meer uitgesproken, met slechts een tiental beschermde erfgoeditems, waarvan de helft in de provincie West-Vlaanderen, volgend uit de geografische inventarisatiecampagnes. Aan geen enkel type gebouwen binnen de subthema’s ‘overheidsdiensten’ of ‘financiële instellingen’ werd een thematisch inventarisatie- en beschermingsproject gewijd. De bescherming van deze gebouwen gebeurde dus sporadisch, op het ritme van de geografische inventarisatiecampagnes, en met de bouwdatum en de stilistische kenmerken als voornaamste selectiecriterium. De beschermingsgeschiedenis van ‘stadshallen’ lijkt ten slotte sterk op die van ‘stadhuizen’: in absolute cijfers gaat het niet om enorme aantallen, maar de bescherming van dit type begon vroeg en vandaag is een meerderheid van de stadshallen beschermd. Van de stadshallen die vandaag beschermd zijn, gebeurde dat voor 16 ervan al in de jaren 1930 en 1940. Stadshallen beantwoordden dan ook perfect aan het belangrijkste toenmalige criterium: imposante gebouwen van vóór 1700. Na 1993 werd enkel nog de Boterhalle en de Vishal in Diksmuide beschermd.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 74 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

OPENBARE GEBOUWEN - BESCHERMDE AFBAKENING 160

140 140 120 100 80 60

20 0 Gebouwen met omgeving

Gebouw

Deel van gebouw

categorie 1: het volledige perceel is beschermd, dus het gebouw én de directe onbebouwde omgeving (bijvoorbeeld een tuin, plein of beplanting);

categorie 2: de bescherming blijft beperkt tot het gebouw (het hoofdgebouw, eventueel inclusief losstaande bijgebouwen);

categorie 3: de bescherming blijft beperkt tot een deel van het gebouw (gevels en daken, een vleugel, poortgebouw, toren).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 75 van 87

5.3.5 Relicten uit de Eerste en Tweede Wereldoorlog

RELICTEN UIT DE EERSTE EN TWEEDE WERELDOORLOG - TYPES Beschermd

Inventaris

1600 1370

1400 1200 1000

890

800 600 400

280 200

200

165

175 20

0 Bunkers

Oorlogsmonumenten

Begraafplaatsen

Varia

Het thema ‘Relicten van de Eerste en Tweede Wereldoorlog’ bestaat uit alle gebouwen en structuren die tot stand zijn gekomen tijdens de twee grote oorlogen in de twintigste eeuw. Drie types werden de voorbije jaren in relatief grote getale beschermd: militaire begraafplaatsen, oorlogsmonumenten en bunkers. Daarnaast is er een restcategorie van minder vaak beschermde types van militair erfgoed, met bijvoorbeeld enkele kazernes en observatietorens. Vlaanderen telt vandaag ongeveer 400 van dit soort twintigste-eeuwse oorlogselementen die afzonderlijk beschermd werden (dus niet als deel van een stedenbouwkundig ensemble). -

Een bunker is een relatief kleine versterkte militaire constructie, meestal in beton, die bescherming dienen te bieden tegen beschietingen of bombardementen. Ze vormen een onderdeel in een groter verdedigingswerk. Op drie uitzonderingen uit de jaren 1990 na, kwamen al deze beschermingen van bunkers tot stand in de voorbije twintig jaar.

Een oorlogsmonument is een vrijstaand gedenkteken of gedenkplaat om oorlogsslachtoffers of oorlogsfeiten te gedenken. Twee beschermingen kwamen tot stand omstreeks 1940, vier in de jaren 1980, twaalf in de jaren 1990, en alle rest in de laatste twee decennia.

Hetzelfde geldt voor de militaire begraafplaatsen: van de in totaal 164 beschermde begraafplaatsen werden er 159 beschermd tussen 2008 en 2014.

Ook in de categorie ‘varia’ dateren de beschermingen op vier uitzonderingen na van ná het jaar 2000 (bijvoorbeeld kazernes, linies, torens, een executieoord)

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 76 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Het is duidelijk dat de interesse voor twintigste-eeuws oorlogserfgoed een vrij recent fenomeen is. Ook de geografische spreiding is vermeldenswaardig: 384 van de 659 beschermde erfgoeditems binnen dit thema bevinden zich in West-Vlaanderen, naast 162 in Oost-Vlaanderen, 49 in Antwerpen, 34 in Limburg en 30 in Vlaams-Brabant. In het geval van de begraafplaatsen gaat het zelfs om 149 van de 164 in West-Vlaanderen. De verklaring voor deze concentratie van beschermingen is enerzijds dat het slagveld van de Eerste Wereldoorlog zich grotendeels in deze provincie bevond, anderzijds het thematisch project ‘Relicten uit de Eerste Wereldoorlog’, dat aan het begin van de eeuw van start ging in West-Vlaanderen en na 2004 werd uitgerold in Vlaanderen als één van de eerste volwaardige thematische inventarisatie- en beschermingsprojecten. Een cruciale nuance is wel dat het onderzoek en de beschermingen tot nader orde hoofdzakelijk beperkt bleven tot relicten uit de Eerste Wereldoorlog.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 77 van 87

5.3.6 Militair erfgoed vóór 1900

MILITAIR ERFGOED VÓÓR 1900 - TYPES 40 35 35 30 30 25

20 20 15 10 5 0 Stadsomwallingen

Middeleeuwse versterkingen

Forten en vestingen

Dit thema bestaat uit militair erfgoed dat dateert van vóór 1900. Met in totaal slechts een negentigtal beschermde erfgoeditems is dit één van de kleinere thema’s, maar de absolute cijfers geven een vertekend beeld: enerzijds gaat het om bouwkundig erfgoed dat niet zo vaak voorkwam, anderzijds bleef er van het erfgoed in deze categorie relatief weinig bewaard omwille van de ouderdom van deze constructies. Daarnaast maakt militair erfgoed soms deel uit van een andere, grotere bescherming. Er bevinden zich bijvoorbeeld nog 50 middeleeuwse versterkingen binnen afbakeningen van bijvoorbeeld een beschermd kasteeldomein, een hoeve of molensite, terwijl restanten van middeleeuwse stadsomwallingen soms beschermd zijn als deel van een stadsof dorpskern. Het eerste subthema bestaat uit ongeveer twintig restanten van middeleeuwse stadsomwallingen. Een stadsomwalling is een stenen of aarden constructie rondom een stad, die in de middeleeuwen diende om de stad te verdedigen. Die omwallingen bestonden uit muren, poorten, waterpoorten en torens. Logischerwijs komt dit type erfgoed enkel voor in steden die al in de middeleeuwen bestonden en kapitaalkrachtig genoeg waren om de zware investering van een stenen muur te kunnen dragen. Geen enkele stadsomwalling in Vlaanderen bleef echter bewaard als een aaneengesloten geheel. In 17 steden gaat het om slechts één of twee restanten, bijvoorbeeld een poort, een toren of een deel van een muur. Dat is het geval voor Antwerpen, Gent, Kortrijk, Aarschot, Dendermonde, Geraardsbergen, Herentals, Rekem, Lier, Lo, Mechelen, Ninove, Sint-Truiden en Zoutleeuw. Deze beschermingen vonden hoofdzakelijk plaats tussen 1930 en 1970, met nog enkele in de jaren 1980, geheel conform de belangstelling in eeuwenoude gebouwen en de verplichte beperking tot ‘publieke domeinen’. De steden Leuven, Tongeren en Brugge zijn de uitzonderingen, waar verschillende restanten bewaard bleven, verspreid over de stad. In Leuven bleven zelfs grote delen bewaard van zowel de eerste als de tweede stadsomwalling. Individuele restanten werden ook in deze steden al beschermd sinds de jaren 1930, maar ze werden later als geheel beschermd, in Leuven en Tongeren in de jaren 1990, in Brugge in 2016. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 78 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Het tweede subthema omvat ongeveer 35 middeleeuwse versterkingen.58 Een donjon is een zware toren als kern van een middeleeuwse versterking, in oorsprong soms solitair op een motte of andere verhevenheid gelegen. Ook een burcht is een middeleeuws versterkt gebouw of groep van gebouwen van een vorst of heer, meestal gelegen op een plaats die de omgeving en belangrijke land- of waterwegen beheersen of op een moeilijk bereikbare plaats. In tegenstelling tot een residentieel kasteel, ligt de nadruk bij een burcht op de militaire functie. De middeleeuwse burchten en donjons voldeden aan de selectiecriteria van de negentiende-eeuwse monumentenzorg: omvangrijk en eeuwenoud. Toch was die interesse niet af te lezen uit de eerste beschermingen in de jaren 1930, met slechts zes beschermde donjons op een totaal van 460 beschermde erfgoeditems. Net als bij kastelen ligt de verklaring bij de beslissing van de bevoegde minister om enkel nog religieuze en publieke gebouwen te beschermen, uit financiële overwegingen. Verder volgden beschermingen binnen dit subthema het patroon van de bescherming van landgoederen: een voorzichtige toename vanaf de Tweede Wereldoorlog, en een snelle toename vanaf de jaren 1970. Het derde subthema telt ongeveer 30 forten en vestingen. Deze twee types van gebouwen zijn aan elkaar verwant. Een fort is een permanente versterking voor troepen, gesloten en naar alle zijden verdedigbaar, vaak omringd door elementen als greppels, grachten en wallen en vaak gebruikt als uitvalsposten in of nabij vijandelijk gebied. Forten hebben een eigen garnizoen, maar geen burgerbevolking. Een vesting is een grote, permanente, zwaar versterkte militaire verdedigingspositie. Vaak bevond dat militaire bolwerk zich vlak naast of zelfs in een stad. Het fundamentele verschil tussen een vesting en een fort is dus de aanwezigheid van burgers. In tegenstellingen tot de stadsomwallingen, die een middeleeuws fenomeen zijn, werden de forten en vestingen opgetrokken tussen de zeventiende en negentiende eeuw. Wel hebben de vestingen en stadsomwallingen met elkaar gemeen dat de bouwkundige restanten zich verspreid over de stad bevinden, zoals in Menen, Dendermonde en Diest. Geen enkel fort of vesting werd beschermd vóór 1976, en slechts drie na 2004.

Dit cijfer houdt zoals gezegd enkel rekening met constructies die afzonderlijk werden beschermd.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 79 van 87

5.3.7 Klein erfgoed

KLEIN ERFGOED - TYPES 500 450 450 400

350 300 250 185

200 150 100 50 0

Straatmeubilair

Devotie

Onder ‘klein erfgoed’ verstaan we alle erfgoed van beperkte afmetingen dat doorgaans op het publieke domein te vinden is, of voor het publiek bereikbaar, en dat weinig economische meerwaarde heeft. Met uitzondering van bepaalde types van kapellen en poorten zijn de erfgoeditems binnen dit thema niet toegankelijk voor mensen, niet overdekt en niet met wanden omsloten. Onderstaande cijfers houden enkel rekening met klein erfgoed dat afzonderlijk werd beschermd, dus niet diegene die deel uitmaken van een bescherming met een grotere afbakening, zoals een dorpskern, een stadsplein een kasteeldomein of een hoeveareaal. We onderscheiden twee subthema’s: -

straatmeubilair (bijvoorbeeld waterputten, pompen, fonteinen, gedenktekens, standbeelden, schandpalen, lantaarns, grenspalen);

devotie (bijvoorbeeld kapellen, kruisen, graven, calvarie, Maria-, Christus- en heiligenbeelden).

De evolutie van de bescherming van kleine erfgoedelementen lijkt sterk op die van woningen, met dezelfde trends, maar met meer bescheiden aantallen. In de jaren 1930-1970 werd er een tachtigtal bouwkundige elementen beschermd. Vanaf 1970 raakte de bescherming van kleine erfgoedelementen in een stroomversnelling: een zestigtal elementen in de jaren 1970, ongeveer 130 in de jaren 1980 en meer dan 300 in de periode 1990-2005. De eenvoudige verklaring voor deze toename: de geografische inventarisatiecampagnes en de interesse in meer kleinschalig erfgoed. In tegenstelling tot de meeste andere thema’s viel de bescherming van klein erfgoed niet stil na 2005, met nog meer dan honderd beschermde elementen van 2006 tot 2019. Dat aantal was hoofdzakelijk te wijten aan de afwerking van de geografische inventarisatiecampagnes in Oost- en West-Vlaanderen (tot 2011) en de thematische inventarisatie en bescherming van kapellen.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 80 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

5.3.8 Funerair erfgoed Het thema bestaat uit onroerend erfgoed dat rechtstreeks gelinkt is aan de grafcultuur in Vlaanderen. We onderscheiden vier types funerair erfgoed: -

kerkhoven zijn de, in oorsprong, omheinde gewijde kerkelijke gronden omheen de kerk, die worden gebruikt als begraafplaats. Ongeveer 220 kerkhoven maken dan ook deel uit van de afbakening van een beschermde kerk of kapel. Daarnaast zijn er een vijftigtal kerkhoven die zich bevinden op het domein van bijvoorbeeld een beschermd klooster, een pastorie of een dekenij

militaire begraafplaatsen zijn begraafplaatsen voor uitsluitend militaire slachtoffers, daarvan zijn er ongeveer 165 beschermd 59;

een twintigtal stedelijke of gemeentelijke begraafplaatsen werden eveneens afzonderlijk beschermd;

ten slotte zijn er nog ongeveer 25 individueel beschermde graven.

Voor een gedetailleerde uiteenzetting over dit thema verwijzen we naar het recent gepubliceerde onderzoeksrapport ‘Sterven in stijl’.60

FUNERAIR ERFGOED - TYPES 300 270 250

200 165 150

100

50 20

0 Kerkhoven

Militaire begraafplaatsen Burgerlijke begraafplaatsen

Individuele graven

Militaire begraafplaatsen kwamen al aan bod bij de bespreking van het thema ‘relicten uit de eerste en tweede wereldoorlog’, omdat ze al twintig jaar deel uitmaken van het onderzoekspakket over twintigste-eeuws militair erfgoed. 60 Joeri Mertens, Sterven in Stijl. Status quaestionis van het onderzoeken, beschermen en beheren van funerair erfgoed in Vlaanderen, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 156, Brussel, 2020. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 81 van 87

5.3.9 Zorg, onderwijs en ontspanning

ZORG, ONDERWIJS EN ONTSPANNING TYPES 160 140 140

130

120 100 80

40 40 25 20 0

Het type gebouwen binnen de drie thema’s ‘onderwijs’, ‘zorg’ en ‘ontspanning’ is vrij divers. Toch bespreken we de bijhorende subthema’s samen in één paragraaf, omdat het gaat om relatief kleine groepen van beschermde erfgoeditems per subthema, en omdat hun beschermingsgeschiedenis gelijkaardig verliep. De meest opvallende tendens bij alle drie de thema’s is dat er geen sprake was van uitgesproken typologische tendensen wat betreft hun beschermingsgeschiedenis: de gebouwen binnen dit thema werden quasi nooit beschermd in specifieke periodes op basis van hun typologische overeenkomsten. Het doorslaggevende criterium was daarentegen de bouwdatum. Met andere woorden: naarmate de chronologische limiet opschoof en nieuwe gebouwen in aanmerking kwamen voor bescherming, volgden er bij mondjesmaat ook beschermingen, op het ritme van de geografische inventarisatiecampagnes, aangevuld met ad-hocbeschermingen. In de periode 1930-1970 betekende dat: gebouwen ouder dan 1850. Dat leidde tot de bescherming van een veertigtal erfgoeditems. Typologisch kwamen twee subthema’s wel iets vaker voor (een tiental zorggebouwen en een twintigtal onderwijsgebouwen), maar de reden voor bescherming was toch vooral de pre-achttiende-eeuwse oorsprong van deze gebouwen. De afwezigheid van een typologisch criterium blijkt ook uit de geringe aantallen van beschermde erfgoeditems binnen de andere subthema’s: cultuurinfrastructuur (3) en drankgelegenheden (2).

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 82 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

Die tendens werd nog versterkt in de periode 1970-2004. Uitgedrukt in absolute cijfers gingen de aantallen wel sterk omhoog, maar dat was een gevolg van de algemene stijging van het aantal nieuwe beschermingen vanaf de jaren 1970. De chronologische limiet verschoof naar 1940, en gebouwen binnen de thema’s ‘onderwijs’, ‘zorg’ en ‘ontspanning’ die aan dat criterium voldeden, werden beschermd op het ritme van de geografische inventarisatiecampagnes. Het beste bewijs daarvoor is de concentratie van beschermingen in Oost- en West-Vlaanderen vanaf het midden van de jaren 1990. Op geen enkel moment was er sprake van een subthema dat in een specifieke, kortere periode opvallend vaak werd beschermd. Dat leidde tot de bescherming van ongeveer vierhonderd erfgoeditems binnen deze thema’s, slechts vijf procent dus van het totaal aantal beschermde erfgoeditems in deze periode. Gezien het relatief grote aantal types van gebouwen binnen deze drie clusters, is dat lage aantal extra opmerkelijk. Ten slotte werden er amper thematische inventarisatie- en beschermingsprojecten gewijd aan erfgoed binnen deze clusters. De enige uitzondering was het project ‘universitair patrimonium’ waaruit een twintigtal beschermingen is gevolgd, hoofdzakelijk in Leuven, maar ook enkele in Gent en Antwerpen. Het resultaat is dat er tussen 2006 en 2019 slechts een honderdvijftigtal erfgoeditems werd beschermd binnen de thema’s onderwijs, zorg en ontspanning, ongeveer 8% van het totaal aantal nieuwe beschermde erfgoeditems in deze periode. Deze thema’s werden dus slechts beperkt vertaald in beschermingen. De overige beschermingen kwamen tot stand als gevolg van de afwerking van de Inventaris van het Bouwkundig Erfgoed en de herinventarisatie van de Vlaamse Rand rond Brussel. De subthema’s bestaan uit de volgende types van bouwkundig erfgoed: -

zorg (kraamklinieken, gasthuizen, passantenhuizen, weeshuizen, psychiatrische instellingen, rusthuizen, sanatoria, ziekenhuizen);

hoger onderwijs (universiteitsgebouwen, universiteitsaula’s, internaten, universiteitscolleges, normaalscholen, hogescholen, seminaries);

lager, secundair en buitenschools onderwijs (lagere scholen, gebouwen voor secundair onderwijs, internaten, kinderdagverblijven, kleuterscholen, kostscholen, muziekscholen, kunstacademies, conservatoria);

infrastructuur voor cultuur en ontspanning (bioscopen, casino’s, concertzalen, dansgelegenheden, dierentuinen, dierenparken, feestzalen, kuuroorden, openluchttheaters, operagebouwen, speeltuinen, theaters, tentoonstellingspaviljoenen);

drankgelegenheden (cafés, herbergen, afspanningen);

hotels;

sport en verenigingsleven (sportcentra, zwembaden, verenigingsgebouwen, clubhuizen, volkshuizen).

hippodromen,

wielerpistes,

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 83 van 87

6 CONCLUSIE In dit rapport hebben we thema’s van bouwkundig erfgoed afgebakend en kort toegelicht. Elke uniek beschermd onroerend goed maakt deel uit van één onderzoekspakket. Uit de analyse zijn zes thema’s naar voor gekomen waarvan het beschermd bouwkundig erfgoed prioritair onderzocht moet worden: -

kerken (1185 erfgoeditems);

hoeves (940 erfgoeditems);

industrieel erfgoed (830 erfgoeditems);

stedenbouwkundige ensembles (525 erfgoeditems);

landgoederen (480 erfgoeditems);

naoorlogs erfgoed (geen cijfers beschikbaar)

De uitzondering is het thema ‘naoorlogs erfgoed’, dat momenteel nog een groot hiaat vormt in het beschermd bouwkundig bestand in Vlaanderen. De vijf andere prioritaire thema’s zijn groepen van bouwkundig erfgoed die duidelijk van elkaar te onderscheiden zijn, maar ze hebben ook enkele kenmerken gemeen. Daarom is onderzoek van deze vijf types zowel maatschappelijk als vanuit de erfgoedzorg relevant: -

het type erfgoed komt frequent voor, in gans Vlaanderen; het type erfgoed werd de voorbije decennia frequent beschermd; het betreft omvangrijke gebouwen, vaak ook met een directe omgeving die eveneens erfgoedwaarde heeft; ze hebben een specifieke beheersproblematiek, bijvoorbeeld de vaak hoge onderhouds- en restauratiekosten, complexe eigendomsstructuren, en het moeilijk te herbestemmen karakter van de sites.

De overige thema’s en subthema’s vallen uiteen in twee groepen: -

ofwel werd het bouwkundig erfgoed binnen het (sub)thema regelmatig beschermd, maar gebeurde er nooit een typologische vergelijking op Vlaams niveau (bijvoorbeeld stadsomwallingen, middeleeuwse versterkingen, onderwijs, klein erfgoed); ofwel tellen we tout court amper beschermingen binnen het (sub)thema (bijvoorbeeld relicten uit de tweede wereldoorlog; sportinfrastructuur; nutsvoorzieningen).

Het is wenselijk om het beschermd bouwkundig erfgoed de komende jaren te evalueren op het niveau van de subthema’s. Zo kunnen gelijkaardige onroerende goederen met elkaar vergeleken worden, waardoor we een meer evenwicht beeld krijgen van de erfgoedwaarde van individuele bouwkundige elementen, gebouwen, domeinen, sites en ensembles.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 84 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

7 BIBLIOGRAFIE Agentschap Onroerend Erfgoed, Monitor Onroerend Erfgoed, 2020 <https://monitor.onroerenderfgoed.be>. Agentschap Onroerend Erfgoed, Onderzoeksbalans Onroerend Erfgoed Vlaanderen, 2021 <https://onderzoeksbalans.onroerenderfgoed.be/onderzoeksbalans>. Agentschap Onroerend Erfgoed, Thesaurus – erfgoedtypes, 2021 <https://thesaurus.onroerenderfgoed.be/conceptschemes/Erfgoedtypes>. Bourgeois, Geert, Beleidsnota. Onroerend Erfgoed 2014-2019 2014–2015 (2014). Crombrugghe, Anne de, e.a., Provincie Brabant, Arondissement Leuven 1. Bouwen door de Eeuwen heen: inventaris van het cultuurbezit in België (Luik 1971). De Clercq, Lynn ed., Doelmatigheidsanalyse fase 1: de geschiedenis van het beschermen 1931-2016, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 65 (Brussel 2017). Anthony Demey en Edgard Goedleven, ‘Vijftig jaar beschermen in Vlaanderen’, M&L, 2 1983), p. 1324. Decreet van 3 maart 1976 tot bescherming van monumenten en stadsen dorpsgezichten’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/decreet/1976/03/03/1976030301/justel>. ‘Decreet van 22 februari 1995 tot wijziging van het decreet van 3 maart 1976 tot beschermingen van monumenten en stadsen dorpsgezichten’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/decreet/1995/02/22/1995035485/justel>. ‘Decreet van 12 juli 2013 betreffende het onroerend erfgoed’, Belgisch <www.ejustice.just.fgov.be/eli/decreet/2013/07/12/2013035861/justel>.

Staatsblad

‘Decreet van 29 maart 2002 tot bescherming van varend erfgoed’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/decreet/2002/03/29/2002035603/justel>. Diependaele, Matthias, Beleidsnota 2019-2024. Onroerend Erfgoed 2019–2020 (2019) 1. Doerr, Martin, ‘Ontologies for Cultural Heritage. Handbook on Ontologies’, in Steffen Staab en Rudi Studer eds., Handbook on Ontologies. International Handbooks on Information Systems (Berlijn 2009), p. 463-486. Europees jaar van het Bouwkundig Erfgoed, 17(1976), p. 4-5, 12-13, 16-17, 22-25 en 29-44. ‘Inventaris van het Onroerend Erfgoed’, agentschap Onroerend Erfgoed <inventaris.onroerenderfgoed.be>. ‘Koninklijk Besluit van 13 december 1968 betreffende de samenstelling, de organisatie en de bevoegdheid van de Koninklijke Commissie voor Monumenten en Landschappen’, Belgisch Staatsblad, 691-692 <www.ejustice.just.fgov.be/eli/besluit/1968/12/13/1968121304/justel>. /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 85 van 87

‘Koninklijk Besluit van 1 juni 1972 tot oprichting van een rijksdienst voor monumenten- en landschapszorg bij het Ministerie van Nationale Opvoeding en Nederlandse Cultuur’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/besluit/1972/06/01/1972060108/justel>. Lagasse de Locht, ‘Classement des édifices religieux, des édifices publics, des édifices civils privés et des sites en Belgiques’, Bulletin des Commissions Royales d’Art et d’Archéologie, 53 (1914), p. 154-228, 306-323. Lisson, Jelle, Doelmatigheidsanalyse van het beschermingsinstrumentarium. Bouwkundige gehelen , Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed (Brussel 2019). Lisson, Jelle, Beschermd Bouwkundig Erfgoed in Vlaanderen. Een geschiedenis van het beschermingsbeleid (1835-2019), Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed (Brussel 2022), in voorbereiding. Lisson, Jelle, ‘Onroerend erfgoed, van verliezen tot ‘bevriezen’. De bescherming van historische stadsen dorpskernen in Vlaanderen (19de-21ste eeuw)’, in Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis, 99 (2021), p. 497-528. ‘Listes des édifices déjà classés’, Bulletin des Commissions royales d’Art et d’Archéologie, 31 (1892). Mertens, Joeri, Sterven in Stijl. Status quaestionis van het onderzoeken, beschermen en beheren van funerair erfgoed in Vlaanderen, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 156 (Brussel 2020). Monumenten- en landschapszorg, Gids van het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en de Vlaamse Instellingen van Openbaar nut, Brussel, 1992, Ontwerp van decreet tot bescherming van monumenten en landschappen - Memorie van toelichting 1973–1974 (1973) 1 <www.vlaamsparlement.be/parlementaire-documenten/parlementaireinitiatieven/593729>. Van Aerschot-Van Haeverbeeck, Suzanne, ‘Inventarisatie van het cultuurbezit in België: een overzicht met toelichting van de huidige situatie in Vlaanderen’ 82. Bulletin van de Koninklijke Nederlandse Oudheidkundige Bond (KNOB) (1983) 229–241. Van Aerschot-Van Haeverbeeck, Suzanne, Plaatsnamenregister, Bouwen door de eeuwen heen in Vlaanderen. Inventaris van het cultuurbezit in België. Architectuur 1971-2005 (Brussel 2007). Van Daele, Koen, Leen Meganck en Sophie Mortier, ‘On data-driven systems and system-driven data: Twenty years of the Flanders heritage inventory’ 6. Journal of Cultural Heritage Management and Sustainable Development (2016) 153–165. Van Mechelen, Dirk, Beleidsnota. Ruimtelijke Ordening / Monumenten en Landschappen 2004-2009 2004–2005 (2004) 1. ‘Wet van 7 augustus 1931 op het behoud van monumenten en landschappen’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/1931/08/07/1931080750/justel>.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 86 van 87

Beschermd bouwkundig erfgoed

2021

‘Wet, openbaar bestuur en Natuurschoon’, Bulletin des Commissions Royales d’Art et d’Archéologie, 77 (1938), p. 163-179. Wet van 8 augustus 1988 tot wijziging van de bijzondere wet van 8 augustus 1980 tot hervorming der instellingen’, Belgisch Staatsblad <www.ejustice.just.fgov.be/eli/wet/1980/08/08/1980080801/justel>.

/////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Beschermd bouwkundig erfgoed

pagina 87 van 87