Vlaanderen is landbouw & visserij
WATER TEGEN DE DROOGTE Met resultaten van een bevraging bij LMN-landbouwers
DEPARTEMENT LANDBOUW & VISSERIJ
www.vlaanderen.be/landbouw
DEPARTEMENT LANDBOUW & VISSERIJ
Rapport
////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
WATER TEGEN DE DROOGTE Met resultaten van een bevraging bij LMN-landbouwers ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
www.vlaanderen.be
Colofon Samenstelling Departement Landbouw en Visserij Auteurs Sonia Lenders, Linn Dumez Verantwoordelijk uitgever Patricia De Clercq, secretaris-generaal Departement Landbouw en Visserij Depotnummer D/2022/3241/223 Lay-out Vlaamse overheid Voor meer informatie over het rapport kunt u contact opnemen met de auteur(s) van het rapport. Ons e-mailadres is als volgt samengesteld: VOORNAAM.NAAM@LV.VLAANDEREN.BE. Ons generiek adres is
KENNIS@LV.VLAANDEREN.BE
U vindt onze rapporten terug op: WWW.VLAANDEREN.BE/LANDBOUW/STUDIES
Vermenigvuldiging en/of overname van gegevens zijn toegestaan mits de bron expliciet vermeld wordt: Lenders S. & Dumez L (2022) Water tegen de droogte. Met resultaten van een bevraging bij LMNlandbouwers, Departement Landbouw en Visserij, Brussel. Graag vernemen we het als u naar dit rapport verwijst in een publicatie. Als u een exemplaar ervan opstuurt, nemen we het op in onze bibliotheek. Wij doen ons best om alle informatie, webpagina's en downloadbare documenten voor iedereen maximaal toegankelijk te maken. Als u echter toch problemen ondervindt om bepaalde gegevens te raadplegen, willen wij u hier graag bij helpen. U kunt steeds contact met ons opnemen.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 2 van 16
Deze publicatie werd door het Departement Landbouw en Visserij met de meeste zorg en nauwkeurigheid opgesteld. Er wordt evenwel geen enkele garantie gegeven omtrent de juistheid of de volledigheid van de informatie in deze publicatie. De gebruiker van deze publicatie ziet af van elke klacht tegen het Departement Landbouw en Visserij of zijn ambtenaren, van welke aard ook, met betrekking tot het gebruik van de via deze publicatie beschikbaar gestelde informatie. In geen geval zal het Departement Landbouw en Visserij of zijn ambtenaren aansprakelijk gesteld kunnen worden voor eventuele nadelige gevolgen die voortvloeien uit het gebruik van de via deze publicatie beschikbaar gestelde informatie.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 3 van 16
INHOUD Samenvatting ....................................................................................................................................................................................................................5 1 2 2.1
Situering: waterschaarste in landbouw ........................................................................................................................................6 Wateropslag.............................................................................................................................................................................................................6 VLIF-investeringssteun voor wateropslag ..................................................................................................................................................7
2.1.1
Investeringstype wateropvang....................................................................................................................................................................7
2.1.2
Bestemming wateropvang ............................................................................................................................................................................ 8
2.2
3 3.1 3.2
4
Hemelwateropslagcapaciteit volgens LMN ................................................................................................................................................ 9
Aantal waterbronnen en bestemming ...........................................................................................................................................9 Aantal waterbronnen ........................................................................................................................................................................................ 10 Waterbron en bestemming ............................................................................................................................................................................. 10
Waterzuinige technieken ........................................................................................................................................................................... 11
4.1
Irrigatietechnieken in openlucht ................................................................................................................................................................... 11
4.2
Peilgestuurde drainage ......................................................................................................................................................................................13
4.3
Andere waterbesparende maatregelen .....................................................................................................................................................14
5
Samenwerking.....................................................................................................................................................................................................15
6
Bekendheid bestaande overheidsinstrumenten ..................................................................................................................15
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 4 van 16
SAMENVATTING Welke maatregelen nemen de Vlaamse land- en tuinbouwers tegen langdurige droogte? In dit focusrapport halen we uit verschillende bronnen cijfers aan. We bespreken de steunaanvragen bij het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF) en de resultaten van een enquête bij de deelnemers van het Landbouwmonitoringsnetwerk (LMN) tijdens het voorjaar van 2021. Een droogteperiode kan onder meer overbrugd worden door water op te vangen en op te slaan. Om dit technisch mogelijk te maken zijn extra investeringen nodig. Landbouwers kunnen financiële steun aanvragen bij het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF). Na goedkeuring wordt 30% (40% als het gaat om jonge landbouwers) van de investeringskosten uitbetaald. In de periode 2017-2021 is er 5,6 miljoen euro steun gegeven aan 1.055 goedgekeurde investeringen, wat zorgde voor 991.076 m³ bijkomende capaciteit van wateropvang en -opslag. De grootste volumes werden gerealiseerd via regenwaterreservoirs (46%) en -bassins (43%). Regenwaterbassins zijn vooral terug te vinden op glastuinbouwbedrijven. Toch zijn ook de investeringstypes met kleinere volumes, bijvoorbeeld opslag van drainwater of spuiwater of infiltratiebekken, van belang in de strijd tegen de droogte. Gietwater is veruit de grootste bestemming van het opgevangen water (52%). Daarna volgen reinigen van stallen en materieel (13%), aanlengen van gewasbeschermingsmiddelen (8%), reinigen van werktuigen en machines (7%), drinkwater voor dieren (7%) en irrigatie (6%). Uit het Landbouwmonitoringsnetwerk (LMN), het boekhoudnetwerk van het Departement Landbouw en Visserij bestaande uit een 600-tal Vlaamse land- en tuinbouwbedrijven, blijkt dat in 2020 62% van de bedrijven hemelwater opvangt. Dat is goed voor een capaciteit van 817.000 m³. Of anders gesteld: 38% heeft nog geen hemelwateropvang. Zelfs niet alle glastuinbouwbedrijven hebben een regenwateropvangsysteem. Bij herbouw of verbouwing is regenwateropvang sinds 2014 verplicht. Uit een enquête waaraan 571 LMN-land- en tuinbouwers tijdens het voorjaar van 2021 deelnamen, blijkt dat de meeste bedrijven 2, 3 of meerdere waterbronnen combineren. Ze kunnen zo het risico bij extreme droogte beter spreiden. 108 bedrijven hebben aangegeven water te hergebruiken. Een minderheid gebruikt maar één bron, waarvan 67 bedrijven enkel grondwater en 14 bedrijven enkel leidingwater. De keuze van de waterbron hang af van de beschikbaarheid, maar ook van de waterkwaliteit nodig voor de bestemming van het water. Er wordt nog relatief veel gereinigd met grondwater of leidingwater, wat milieukundig minder goed is. De aanmaak van gewasbeschermingsmiddelen en de irrigatie van gewassen kan nog vaker met hemel- en oppervlaktewater. 27% van 571 bedrijven irrigeert zijn gewassen in openlucht. Haspels met spuitkanon en druppelirrigatie komen het meest voor. Dan volgen beregeningsboom, waterton of aalton en beregeningssproeiers. Druppelirrigatie is de meest accurate en efficiënte techniek, maar technisch en of economisch niet overal toepasbaar. Zonder de glastuinbouwbedrijven hebben 262 bedrijven werkende drainagebuizen, goed voor 4.829 hectare. 25 bedrijven vangen het drainagewater op om te kunnen hergebruiken bij droogte. Vijf bedrijven hebben peilgestuurde drainagebuizen zodat de grondwaterstand te allen tijde aangestuurd kan worden. Onderhoud van de drainagebuizen, opdat ze blijven werken, is een belangrijk aandachtspunt. Op de vraag of er andere waterbesparende maatregelen worden toegepast, heeft 57% positief geantwoord. Waterzuinig reinigen van de stallen wordt het meest aangegeven, gevolgd door drinkwatervoorziening met o.a. antimorsrand of drinknippels. Samenwerking in verband met wateropslag en/of -hergebruik kan zeker nog verder gestimuleerd en mede-georganiseerd worden, aangezien slechts acht bedrijven dit nu reeds doen.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 5 van 16
Wat betreft de bekendheid van de overheidsinstrumenten i.v.m. water staat de VLIF-investeringssteun bovenaan, gevolgd door bedrijfsadvies en de wateraudit. Bepaalde projectoproepen zoals Proeftuinen Droogte, Europees Innovatiepartnerschap (EIP) en Waterlandschap zijn minder bekend. Een op de vijf heeft geen enkel overheidsinstrument aangeduid, daarom is verdere bekendmaking aanbevolen.
1 SITUERING: WATERSCHAARSTE IN LANDBOUW Het uitzonderlijk droge voorjaar van 2022 doet vrezen dat er na een relatief nat 2021 opnieuw een langdurige droge zomer zit aan te komen. In 2020 heeft de Vlaamse regering de Blue Deal opgesteld, een plan in strijd tegen waterschaarste en droogte. De CIW-adviesgroep Droogte en de Vlaamse Droogtecommissie volgen de situatie de voet op en zullen bij waterschaarste de nodige maatregelen treffen. Net voor publicatie van het rapport werd er medio juli 2022 in alle provincies een tijdelijk algemeen onttrekkingsverbod ingesteld op alle onbevaarbare waterlopen en publieke grachten. Zijn de landbouwers beter voorbereid dan tijdens de droogte en hitte van 2018-2020? Aangezien oppervlaktewater en grondwater tijdelijk misschien niet opgepompt mogen worden, is opvang en opslag van water in tijden van overvloed een strategische oplossing. Andere extra maatregelen kunnen zijn: inzetten op meerdere waterbronnen, waterzuinige technieken gebruiken zoals druppelirrigatie of peilgestuurde drainage en samenwerken. Het kennen van de bestaande overheidsinstrumenten en er gebruik van maken wanneer mogelijk is zeker ook een voordeel. Dit rapport, met focus op ‘water tegen de droogte’, beperkt zich tot bovenstaande maatregelen en is gebaseerd op volgende databronnen van het Departement Landbouw en Visserij: het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF), het Landbouwmonitoringsnetwerk (LMN) en een waterenquête afgenomen in het voorjaar van 2021 bij 571 land- en tuinbouwers aangesloten bij het LMN. Het LMN is een boekhoudnetwerk bestaande uit een representatieve steekproef van een 600-tal Vlaamse land- en tuinbouwers. De resultaten van de waterenquête zijn niet geëxtrapoleerd naar de totale populatie en kunnen daardoor niet veralgemeend worden. Aangezien de waterbehoefte afhangt van de gewassen en dieren aanwezig op het bedrijf, worden de LMN-bedrijven opgedeeld in deelsectoren. De deelsector van een bedrijf wordt bepaald aan de hand van een Europees vastgelegde methode. Als bijvoorbeeld meer dan twee derde van het ‘inkomen’ uit akkerbouw komt, wordt het bedrijf geklasseerd als een gespecialiseerd akkerbouwbedrijf. Maximaal een derde van het inkomen komt uit andere activiteiten, bijvoorbeeld dieren of fruit. De nietgespecialiseerde bedrijven komen in de categorieën “overige landbouwbedrijven” of “overige tuinbouwbedrijven” terecht. Voor meer informatie zie specialisatie. Cijfers over het totale watergebruik in de Vlaamse land- en tuinbouw, op basis van een extrapolatie van de LMN-gegevens, zijn terug te vinden op de cijferwebsite van het Departement Landbouw en Visserij. Het Departement Landbouw en Visserij heeft ook een webpagina over de droogte met de actuele droogtesituatie, waterbeschikbaarheid, duurzaam watergebruik, enz.
2 WATEROPSLAG Een droogteperiode kan onder meer overbrugd worden door water op te vangen en op te slaan. Om dit technisch mogelijk te maken zijn misschien extra investeringen nodig. Bijvoorbeeld regenwater via het dak van de stal opvangen en opslaan in een regenwaterput. Met de nodige infrastructuur (pomp en waterleidingen) wordt het water verder naar de plaats van gebruik gebracht. De opvangcapaciteit wordt berekend in functie van de waterbehoefte, maar bij een langere droogteperiode is een grotere opslagcapaciteit een voordeel. //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 6 van 16
Hemelwater dat niet opgevangen wordt, moet zo veel mogelijk kunnen infiltreren in de grond. Het grondwater (grondwatertafel), maar ook het oppervlaktewater (waterpeil van onze beken, rivieren en kanalen) zijn immers onze collectieve wateropslag. Cijfers over wateropslag op landbouwbedrijven zijn beschikbaar bij het VLIF en de LMN-steekproef. Ze worden hieronder besproken.
2.1 VLIF-INVESTERINGSSTEUN VOOR WATEROPSLAG Investeringen in een betere watervoorziening zijn niet goedkoop en zullen enkel gedaan worden als het economisch opbrengt. Landbouwers kunnen financiële steun aanvragen bij het Vlaams Landbouwinvesteringsfonds (VLIF). Na goedkeuring wordt 30% (40% als het gaat om jonge landbouwers tot en met 40 jaar), van de investeringskosten uitbetaald. In de periode 2017-2021 is er 5,6 miljoen euro steun gegeven aan 1.055 goedgekeurde investeringen die zorgden voor 991.076 m³ bijkomende capaciteit van wateropvang en -opslag, ongeacht de waterbron (tabel 1). De evolutie in de jaarlijkse uitbetaling hangt af van het aantal aanvragen, het aantal goedkeuringen en het te verdelen budget. Tabel 1: VLIF-investeringssteun 2017-2021, aantal uitbetaalde investeringen, steunbedrag in euro en watervolume in m³ Jaar
Aantal investeringen
2017
S teunbedrag in euro
Watervolume in m³
95
530.785
81.402
2018
227
1.156.482
246.768
2019
234
1.136.125
147.910
2020
199
1.073.847
229.380
2021
300
1.722.220
285.618
1.055
5.619.459
991.076
2017 tot en met 2021
Bron: Departement Landbouw en Visserij, VLIF
2.1.1 Investeringstype wateropvang Het grootste watervolume werd geïnstalleerd via het investeringstype regenwaterreservoirs: de 652 investeringen zijn goed voor bijna 452.000 m³ wateropslag of 46% van de totale opslag (figuur 1). De grootste aandelen zijn voor overige landbouw (16%), vleesvee (14%) en varkens (9%). Van een groot aantal bedrijven is de deelsector echter niet bekend, zodat 38% niet toegewezen kon worden. Nieuwe regenwaterbassins staan met 43% op de tweede plaats. Het betreft voornamelijk bedrijven met groenten onder glas (44%). Ver achterop volgen drainwateropslag (4%), waterzuiveringsinstallaties (3%), spuiwateropslag (2%) en infiltratiebekken (2%). Opslag van verontreinigd water en opvang en hergebruik van condenswater van een warmtekrachtkoppeling (wkk) is beperkt, maar daarom niet onbelangrijk. Het condensvat van een wkk is gemiddeld 6 m³ groot. De 41 steunverleningen aan druppelbevloeiing zijn zonder extra wateropslag.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 7 van 16
Figuur 1: VLIF-investeringssteun 2017-2021, aantal investeringen (n), watervolume per deelsector in m³ water, gesorteerd per investeringstype Watervolume in m³ met VLIF-subsidie per investeringstype en deelsector 0
50 000 100 000 150 000 200 000 250 000 300 000 350 000 400 000 450 000 500 000
Waterreservoir voor regenwateropvang (n=652)
451.956
Waterbassin voor regenwateropvang (n=110)
428.262
Opslag van drainwater (n=43)
36.075
Waterzuiveringsinstallatie (n=30)
32.353
Opslag spuiwater (n=70)
Akkerbouw Melkvee Vleesvee
23.729
Infiltratiebekken (n=58)
Varkens
17.108
Opslag verontreinigd water / vetafscheider (n=48)
Groenten openlucht
1.577
Groenten onder glas
Opvang en hergebruik van condenswater wkk (n=3)
17
Sierteelt onder glas
Druppelbevloeiing - druppelinstallatie (n=41)
0
Fruit
Bron: Departement Landbouw en Visserij, VLIF
2.1.2 Bestemming wateropvang Figuur 2 geeft een overzicht van de bestemmingen van het opgeslagen water gesorteerd per volume. Gietwater is veruit de belangrijkste bestemming, met 52% van het totale volume. Het grootste aandeel is voor groenten onder glas (42%), gevolgd door sierteelt onder glas (9%). Bijna de helft (45%) kon echter niet worden toegewezen aan een deelsector. Dan volgen de bestemmingen reinigen van stallen en materieel (13%), aanlengen van gewasbeschermingsmiddelen (8%), reinigen van werktuigen en machines (7%), drinkwater voor dieren (7%) en irrigatie (6%). In een aantal gevallen werd de bestemming niet opgegeven (4%). Figuur 2: VLIF-investeringssteun 2017-2021, aantal investeringen (n), watervolume per deelsector in m³ water, gesorteerd per waterbestemming Watervolume in m³ met VLIF-subsidie per bestemming en deelsector 0
50 000 100 000 150 000 200 000 250 000 300 000 350 000 400 000 450 000 500 000 550 000
Gietwater (n=182)
519.182
Reiniging van stallen en materieel (n=263)
128.581
Gewasbeschermingsmiddelen (n=25)
75.386
Reiniging van werktuigen en machines (n=51)
69.141
Drinkwater voor dieren (n=163)
65.519
Irrigatie (n=25)
56.738
Andere (n=107)
35.393
Bestemming niet opgegeven (n=239)
41.137
Akkerbouw Melkvee Vleesvee Varkens Groenten openlucht Groenten onder glas Sierteelt onder glas Fruit Melk- en vleesvee gemengd Pluimvee Overige landbouwbedrijven Overige tuinbouwbedrijven Deelsector niet gekend
Bron: Departement Landbouw en Visserij, VLIF //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 8 van 16
2.2 HEMELWATEROPSLAGCAPACITEIT VOLGENS LMN Sinds 2020 wordt er voor het eerst in het LMN gevraagd naar de effectieve hemelwateropslagcapaciteit. Het gebruik van dit opgeslagen hemelwater kan alleen bekend zijn als er overal watermeters geïnstalleerd zijn en dat is nog niet het geval. Volgens tabel 2 vangt 62% van de bedrijven hemelwater op of anders gesteld: 38% doet het nog niet. Zelfs niet alle glastuinbouwbedrijven vangen hemelwater op (24% groenten onder glas en 18% sierteelt onder glas), wellicht zijn dit de oudere serres. Varkens- en pluimveebedrijven zijn het minst uitgerust met een hemelwateropvangsysteem. De totale opvangcapaciteit van de 593 LMN bedrijven bedraagt in 2020 iets meer dan 817.000 m³. Gemiddeld per bedrijf is de opvang het hoogst bij de groenten onder glas en het laagst bij de akkerbouwbedrijven. Niet verwonderlijk omdat de waterbehoefte bij de serrebedrijven het hoogst is. Tabel 2: Hemelwateropvangcapaciteit 2020 per deelsector, in m³, gesorteerd op aandeel bedrijven Deelsector
Totaal aan tal bedrijven
Aandeel bedrijven met h emelwateropvang
m³ h emelwateropvangcapaciteit
m³ h emelwateropvangcapaciteit per bedrijf
Sierteelt onder glas
17
82%
64.764
4.626
Overige tuinbouw
23
78%
28.776
1.599
Groenten onder glas
41
76%
262.541
8.469
125
74%
141.720
1.540
29
66%
83.217
4.380
112
63%
70.891
1.013
Fruit
42
62%
5.314
204
Akkerbouw
46
50%
4.394
191
Vleesvee
66
50%
97.667
2.960
Groenten open lucht
18
50%
14.970
1.663
Pluimvee
22
45%
2.722
272
Varkens
52
42%
40.255
1.830
Totaal 593 62% Bron: Departement Landbouw en Visserij, LMN-steekproef
817.231
2.227
Melkvee Melk- vleesvee gemengd Overige landbouw
Sinds 1 januari 2014 is een regenwaterput verplicht bij nieuwbouw of herbouw van minstens één ander gebouw dan een eengezinswoning met een dakoppervlakte groter dan 100 m². Het verplichte volume van het regenwatersysteem is 50 liter per vierkante meter dakoppervlakte, met een maximum van 10.000 liter. Voor meer informatie zie verplichting regenwatersysteem.
3 AANTAL WATERBRONNEN EN BESTEMMING We namen een waterenquête af in het voorjaar van 2021 bij 571 land- en tuinbouwers aangesloten bij het LMN. In de enquête namen we, naast de vier klassieke waterbronnen (leidingwater, grondwater, opgevangen hemelwater en oppervlaktewater), ook waterhergebruik als bron op. Hemelwater dat rechtstreeks op de gewassen valt wordt niet in rekening gebracht. Met oppervlaktewater wordt het water in beken/grachten, rivieren/kanalen en vijvers/poelen bedoeld. Het wordt gevoed met hemelwater en grondwater, maar is direct aan de oppervlakte beschikbaar zonder te graven.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 9 van 16
Toegang hebben tot meerdere waterbronnen kan een voordeel zijn bij droogte. Bij een goed waterbeheer is de bron afgestemd op het gebruik en de vereiste waterkwaliteit. Het is uit milieukundig standpunt beter om diep grondwater en leidingwater als laatste opties te gebruiken.
3.1 AANTAL WATERBRONNEN Volgens de LMN-waterenquête worden er in totaal meestal 2 à 3 verschillende waterbronnen gecombineerd op het bedrijf (tabel 3). 4% van de bedrijven combineert zelfs alle vijf waterbronnen. 17% van de bedrijven gebruikt slechts één bron, waarvan 67 bedrijven enkel grondwater en 14 bedrijven enkel leidingwater. Per deelsector hebben glasgroentebedrijven het vaakst een combinatie: 42% drie bronnen, 24% vier bronnen. 39% van de bedrijven met groenten in openlucht doen het met slechts één bron. Bij de akkerbouw ligt dit aandeel op 32%. Tabel 3: Aantal waterbronnen 2021, totaal en per deelsector, oplopend gesorteerd op aandeel bedrijven met 1 bron Deelsector
Totaal aantal bedrijven
1 bron
2 bronnen
3 bronnen
4 bronnen
5 bronnen
Gr oenten onder glas
38
5%
24%
42%
24%
5%
Melk- en vleesvee gemengd
38
8%
32%
37%
18%
5%
Overige tuinbouwbedrijven
20
10%
50%
30%
0%
10%
Melkvee
110
11%
35%
34%
15%
5%
Overige landbouwbedrijven
117
15%
28%
26%
24%
6%
Vleesvee
68
16%
32%
38%
12%
1%
Sierteelt onder glas
18
17%
33%
44%
0%
6%
Varkens
46
22%
35%
22%
17%
4%
Fr uit
39
26%
33%
33%
5%
3%
Pluimvee
22
27%
50%
14%
9%
0%
Akkerbouw
37
32%
32%
22%
11%
3%
18
39%
33%
11%
11%
6%
571
17%
33%
30%
15%
4%
Gr oenten openlucht Totaal
Bron: Departement Landbouw en Visserij, LMN-waterenquête
De combinatie hemelwater en grondwater komt het meest voor (102 keer), gevolgd door enkel grondwater (67 keer) en de combinatie hemelwater, grondwater en leidingwater (55 keer). 108 bedrijven hebben aangegeven water te hergebruiken.
3.2 WATERBRON EN BESTEMMING De keuze van de waterbron hang af van de beschikbaarheid, maar ook van de waterkwaliteit nodig voor de bestemming of toepassing van het water. Bij leidingwater is de waterkwaliteit verzekerd. Ook diep grondwater is meestal van goede kwaliteit. De kwaliteit van ondiep grondwater, hemelwater en zeker oppervlaktewater is minder constant en daarom niet altijd overal inzetbaar. Ze kunnen vervuild zijn met zouten, nitraten, residuen van gewasbeschermingsmiddelen, zware metalen, enz. Tabel 4 geeft de gebruikte waterbron weer voor de vijf meest aangekruiste waterbestemmingen. Grondwater als drinkwater voor dieren werd het meest aangeduid (344 keer). Als de bestemming niet van toepassing was, moest de vraag niet beantwoord worden. Een combinatie van waterbronnen is mogelijk, maar niet zichtbaar in deze tabel. //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 10 van 16
Reiniging van stallen, serres, luchtwassers, loodsen, installaties en machines gebeurt volgens de LMNwaterenquête nog vaak met grondwater of leidingwater. 155 bedrijven gebruiken zelfs uitsluitend grondwater of leidingwater. Zeker voor gebouwen wordt er bij voorkeur hemel- en oppervlaktewater gebruikt. Het drinkwater voor dieren moet voldoende kwalitatief zijn. De meerderheid gebruikt grondwater, maar hemel-, leiding- en oppervlaktewater wordt ook frequent opgegeven. De aanmaak van gewasbeschermingsmiddelen kan met minder kwalitatief water. Hemel- en oppervlaktewater zijn vanuit milieukundig standpunt te verkiezen. Een aanzienlijk aantal bedrijven gebruiken grondwater of leidingwater. Ook irrigatie van gewassen kan met minder kwalitatief hemel- en oppervlaktewater. Een groot aantal bedrijven gebruiken grondwater. De bron waterhergebruik scoort hier hoger omdat er veel glastuinbouwbedrijven gebruik van maken. De aanmaak van kunstmelk moet met hoog kwalitatief water. De meeste bedrijven gebruiken grond- of leidingwater. Enkele bedrijven lengen kunstmelk aan met hemel- en oppervlaktewater. We gaan ervan uit dat de waterkwaliteit hier gegarandeerd is. Tabel 4: Waterbron van de vijf belangrijkste bestemmingen 2021, aantal antwoorden
Gr ondwater
Reinigingswater voor stallen, serres, luchtwassers, loodsen, 279
344
Aanmaak gewasb eschermings187
Hemelwater Leidingwater
305
144
246
115
19
122
130
57
20
62
Op pervlaktewater
39
101
77
69
6
Waterhergebruik
44
12
14
42
0
789
731
581
353
202
Waterbron en b estemming
Totaal aantal antwoorden
Dr inkwater voor dieren
Ir rigatie van gewassen 107
Aanmaak kunstmelk 115
Bron: Departement Landbouw en Visserij, LMN-waterenquête
4 WATERZUINIGE TECHNIEKEN Het is een goede gewoonte om altijd zuinig te zijn met water. Techniek kan hierbij helpen. Hier enkele cijfers uit de LMN-waterenquête: irrigatietechnieken in openlucht, waterbesparende maatregelen en peilgestuurde drainage.
4.1 IRRIGATIETECHNIEKEN IN OPENLUCHT Als het onvoldoende regent worden vooral groenten, maar recent met de langdurige droogte soms ook maïs en aardappelen, extra geïrrigeerd om de opbrengst te garanderen. Belangrijk bij precisie-irrigatie is het leveren van de juiste, uniform verdeelde hoeveelheid water aan de plant op het juiste moment, daar waar de plant het nodig heeft. Vochtsensoren kunnen hierbij helpen. Er bestaan verschillende irrigatiesystemen. Volgens de landbouwenquête van Algemene Directie Statistiek - Statistics Belgium (Statbel) werd in 2016 bijna 8.660 hectare geïrrigeerd in Vlaanderen of 1,4% van de totale landbouwoppervlakte in openlucht.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 11 van 16
Volgens de LMN-waterenquête gebruiken in totaal 152 bedrijven of 27% een of meerdere irrigatietechnieken in openlucht (tabel 5). Sommige bedrijven passen meer dan een irrigatietechniek toe, zodat het gemiddelde op 1,2 komt te liggen. Haspels met spuitkanon (49%) en druppelirrigatie (38%) komen het meest voor. Dan volgen beregeningsboom, waterton of aalton en beregeningssproeiers. Onder ‘andere’ werd handmatig aangieten en eb- en vloedsysteem vermeld. Tabel 5: Irrigatietechnieken in openlucht 2021, gesorteerd op aantal technieken Irrigatietechniek in openlucht
Aantal technieken
Aandeel t.o.v. 152 unieke bedrijven
Haspel met spuitkanon
74
49%
Dr uppelirrigatie
58
38%
B eregeningsboom
19
13%
Waterton
19
13%
B eregeningssproeiers
10
7%
3
2%
183
120%
Andere Totaal aantal technieken
Bron: Departement Landbouw en Visserij, LMN-waterenquête
De keuze van het irrigatiesysteem moet afgestemd zijn op het gewas, de voorwaarden en omstandigheden. Ook accuraatheid en efficiëntie zijn van belang. Hier staat druppelirrigatie bovenaan, ondergronds is nog beter dan bovengronds. Het water komt immers in kleine hoeveelheden op de juiste plaats terecht waar het onmiddellijk met minimale verdamping de bodem indringt en naar de wortels kan gaan. Druppelirrigatie is echter technisch en of economisch niet overal toepasbaar. Beregeningsbomen en -sproeiers zijn door hun vaste en vooral kleinere breedtes redelijk accuraat. Naargelang de teelt en de waterbehoefte moet er meerdere keren beregend worden, wat minder efficiënt is. Haspels met spuitkanon zijn minder accuraat en efficiënt, maar ze hebben wel een hogere capaciteit, zodat een hogere watergift mogelijk is. Een waterton kan uitgerust zijn met een spuitboom of een spuitkanon. Per deelsector wordt irrigatie in openlucht relatief het meest toegepast op bedrijven met groenten in openlucht en sierteelt onder glas (beiden 67%), het minst op bedrijven met dieren (11%) en akkerbouw (14%) (tabel 6). Glastuinbouwbedrijven kunnen ook teelten in openlucht hebben en zijn daarom meegerekend. • De haspel wordt relatief het meest ingezet in de akkerbouw, op bedrijven met dieren en overige landbouwbedrijven. • Druppelirrigatie komt relatief het meest voor bij fruitbedrijven en glasgroentebedrijven (voor hun teelten in openlucht bijvoorbeeld aardbeien). • De beregeningsboom wordt vooral ingezet bij glassierteeltbedrijven (voor hun teelten in openlucht bijvoorbeeld snijbloemen, containervelden) en bedrijven met groenten in openlucht. • De waterton wordt nog frequent gebruikt op de overige landbouwbedrijven en de bedrijven met dieren. • Beregeningssproeiers komen relatief met meest voor op glasgroentebedrijven (voor hun teelten in openlucht bijvoorbeeld aardbeien).
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 12 van 16
Tabel 6: Irrigatietechnieken in openlucht 2021, per deelsector, gesorteerd op aandeel bedrijven met irrigatie in openlucht Welke irrigatietechnieken past u toe: in openlucht ? Haspel met sp uitkanon Dr uppelirrigatie B eregeningsboom
Groenten openlucht
S ierteelt on der glas
Overige Tuinbouwbedrijven
6
1
7
3
5
7
3
5
3
Waterton B eregeningssproeiers
Overige Landbouwbedrijven
Akkerbouw
Bedrijven met dieren
2
30
5
23
20
11
11
1
1
4
1
3
2
Andere Totaal aantal ir rigatietechnieken Totaal aantal b edrijven met ir rigatie in openlucht Totaal aandeel b edrijven met ir rigatie in openlucht
Groenten on der glas
Fruit
1 1
4
1
2
1
11
4
1
2
1
14
13
17
26
21
56
6
30
12
12
13
23
17
40
5
30
67%
67%
65%
59%
45%
34%
14%
11%
Bron: Departement Landbouw en Visserij, LMN-waterenquête
4.2 PEILGESTUURDE DRAINAGE Drainage is een veelgebruikte agrarische techniek die de bewerkbaarheid van de grond verhoogt en problemen met zuurstoftekort in de wortelzone vermijdt. Bij wateroverlast wordt het grondwater via de drainagebuizen afgevoerd tot de grondwaterstand gelijk komt te staan met het niveau van de drainagebuizen. Onderhoud van de drainagebuizen, opdat ze blijven werken, is een belangrijk aandachtspunt. Opvang van het drainagewater en zeker peilgestuurde drainage is, in tijden van langdurige droogte, een meerwaarde. Bij peilgestuurde drainage kan de afwateringshoogte flexibel ingesteld worden zodat water tijdens drogere periodes in de grond kan vastgehouden worden. Via VLIF niet-productieve investeringssteun (NPI) kan er steun aangevraagd worden voor de omvorming van bestaande drainage naar peilgestuurde drainage. Volgens het VLIF-activiteitenverslag 2021 werden er in 2021 54 aanvragen van NPI met betrekking tot water goedgekeurd, goed voor een selectiebedrag van iets meer dan 2 miljoen euro. Volgens de LMN-waterenquête, zonder de 56 glastuinbouwbedrijven, hebben 304 of 59% van de bedrijven drainagebuizen liggen op hun percelen (figuur 3). Hiervan zijn er 262 operatief, 32 bedrijven weten het niet zeker en 10 drainagesystemen werken niet meer. De bedrijven hebben tezamen 4.829 hectare werkende drainagebuizen liggen. Vier van de 262 bedrijven hebben geen hectares opgegeven. Gemiddeld wordt 18,7 ha per bedrijf gedraineerd. Op 25 van de 262 bedrijven wordt het drainagewater opgevangen en kan het hergebruikt worden in tijden van watertekort. Op vijf bedrijven zijn de drainagebuizen peilgestuurd. Vier van hen zijn in de Kempen gelegen, het vijfde in de Polders en duinen. Deze lage aantallen geven aan dat hier nog meer op ingezet kan worden.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 13 van 16
Figuur 3: Antwoordenschema (mindmap) voor de vragen over drainage 2021, zonder de glastuinbouwbedrijven
Bron: Departement Landbouw en Visserij, LMN-waterenquête
4.3 ANDERE WATERBESPARENDE MAATREGELEN Volgens de LMN-waterenquête nemen in totaal 328 bedrijven of 57% andere waterbesparende maatregelen (tabel 8). Het ‘waterzuinig’ reinigen van de stallen wordt het meest aangegeven, gevolgd door drinkwatervoorziening met o.a. antimorsrand of drinknippels. Dit laatste is enkel van toepassing als er dieren aanwezig zijn op het bedrijf. Bij de optie ‘andere’ werd o.a. genoteerd: vochtsensoren voor fruit en een beter tijdstip van de watergift. Aangezien er meerdere antwoorden mogelijk zijn, ligt het gemiddelde op 1,4 maatregelen per bedrijf. Tabel 7: Andere waterbesparende maatregelen 2021, gesorteerd op aantal maatregelen Past u nog andere waterbesparende maatregelen toe?
Aantal maatregelen
Aandeel t.o.v. 328 un ieke bedrijven
Ja, b ij het reinigen van de stallen (bv. eerst droog vuil verwijderen, daarna pas met water) wegspoelen,…)
284
87%
Ja, b ij de drinkwatervoorziening (bv. antimorsrand, drinknippels)
124
38%
Andere (zelf omschreven door landbouwer)
55
Totaal aantal waterbesparende maatregelen
463
17% 141%
Bron: Departement Landbouw en Visserij, LMN-waterenquête
Reinigen van stallen en drinkwatervoorziening is gerelateerd aan de aanwezigheid van dieren. Tabel 8 toont de cijfers voor de deelsectoren met dieren. Het aandeel met andere waterbesparende maatregelen ligt het hoogst bij varkensbedrijven (76%) en het laagst bij pluimvee (55%). Voor hen die ‘ja’ hebben geantwoord, geldt het volgende: • Bijna iedereen bespaart water tijdens het reinigen van de stallen. Pluimvee- en varkensstallen worden frequenter geruimd en dus ook gereinigd dan rundveestallen. • Besparingen bij drinkwatervoorziening worden relatief veel toegepast op varkens- en pluimveebedrijven, minder bij rundveebedrijven.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 14 van 16
Tabel 8: Andere waterbesparende maatregelen 2021, per deelsector met dieren, gesorteerd op aandeel bedrijven met andere waterbesparende maatregelen Past u nog andere waterbesparende maatregelen toe? Ja, b ij het reinigen van de stallen (bv. eerst droog vuil verwijderen, daarna p as met water wegspoelen) Ja, b ij de drinkwatervoorziening (bv. antimorsrand, drinknippels) Andere (zelf omschreven door landbouwer) Totaal aantal maatregelen Totaal aantal bedrijven met andere maatregelen Totaal aandeel bedrijven met andere maatregelen
Varkens
Melkvee
Vleesvee
Melk- en vleesvee gemengd
Pluimvee
28
74
43
24
11
28
13
14
6
9
9
8
6
3
2
65
95
63
33
22
35
80
46
25
12
76%
73%
68%
66%
55%
Bron: Departement Landbouw en Visserij, LMN-waterenquête
De geënquêteerden waren niet verplicht deze vraag te beantwoorden, dus kunnen de aantallen in werkelijkheid hoger liggen. Toch zou het een goede praktijk zijn om altijd eerst droog te reinigen en antimorsranden en drinknippels te gebruiken.
5 SAMENWERKING Volgens de LMN-waterenquête gaven acht van de 571 bedrijven (1,4%) aan dat ze samen werken met andere landbouwers. Het zijn twee sierteeltbedrijven, twee melkveebedrijven, twee overige landbouwbedrijven, één varkensbedrijf en één bedrijf met groenten onder glas. Geografisch zijn ze als volgt verspreid: twee in West-Vlaanderen, drie in Oost-Vlaanderen, twee in Antwerpen en één in Limburg. 4 bedrijven hebben aangegeven samen te werken met een leverancier (bijvoorbeeld Aquafin, brouwerij, industrie, overheid,...). Het zijn andere bedrijven dan in voorgaande alinea: twee fruitbedrijven, één varkensbedrijf en één overig landbouwbedrijf. Drie van hen liggen in West-Vlaanderen en één in OostVlaanderen. Samenwerking met andere landbouwers of leveranciers kan zeker nog verder gestimuleerd en medegeorganiseerd worden.
6 BEKENDHEID BESTAANDE OVERHEIDSINSTRUMENTEN Om de nodige waterinvesteringen te kunnen doen, komt de overheid de landbouwsector tegemoet met allerlei instrumenten. Hiervan op de hoogte zijn en er gebruik van maken, kan helpen in de strijd tegen de droogte. Volgens de LMN-waterenquête hebben in totaal 450 van de 571 bedrijven of 79% één of meerdere overheidsinstrumenten aangekruist (tabel 9). VLIF-investeringssteun (73% van 571 bedrijven) blijkt het bekendste overheidsinstrument, gevolgd door bedrijfsadvies (23%) en de wateraudit (22%). Projectoproepen zoals Proeftuinen Droogte, Europees Innovatiepartnerschap (EIP) en Waterlandschap zijn minder bekend. Vijf van de acht overheidsinstrumenten gaan uit van het Departement Landbouw en Visserij. De overige drie gaan ruimer dan de landbouwsector: Proeftuin Droogte (Vlaamse Milieumaatschappij), Proeftuin Ontharding (Departement Omgeving) en Waterlandschap (Vlaamse Landmaatschappij). //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 15 van 16
Tabel 9: Bekendheid van bestaande overheidsinstrumenten 2021, gesorteerd op aantal instrumenten en aandeel bedrijven Welke van de onderstaande instrumenten zijn u bekend?
Aantal overheidsinstrumenten
Aandeel t.o.v. 571 unieke bedrijven
VLIF-investeringssteun
416
73%
Bedrijfsadvies (BAS, Kratos)
130
23%
Wateraudit
124
22%
Demonstratieprojecten
88
15%
Proeftuinen Droogte
44
8%
Proeftuinen Ontharding
22
4%
Projectoproep EIP (Europees Innovatiepartnerschap)
19
3%
Waterlandschap
18
3%
6 988
1%
Andere (maar geen overheidsinstrument) Totaal aantal instrumenten
173%
Bron: Departement Landbouw en Visserij, LMN-waterenquête
De bekendheid verschilt sterk naargelang de deelsector. In totaal scoren bedrijven met glasgroenten het best (92%), pluimveebedrijven het minst goed (59%). • VLIF-investeringssteun geniet relatief de hoogste bekendheid bij bedrijven met groenten onder glas (84%) en akkerbouw (81%); • Bedrijfsadvies is het best bekend bij varkens- (33%) en vleesveebedrijven (26%); • Wateraudit werd het meest aangekruist door varkens- (33%) en melkveebedrijven (30%); • Bedrijfsleiders van groenten openlucht zijn relatief het minst bekend met VLIFinvesteringssteun, bedrijfsadvies en wateraudit (respectievelijk 50%, 11% en 11%); • De demonstratieprojecten en proeftuinen zijn relatief meer bekend bij groentetelers. Hieruit kan besloten worden dat de bestaande overheidsinstrumenten nog niet bij iedereen evengoed bekend zijn. Meer reclame maken kan hierbij helpen.
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Water tegen de droogte
pagina 16 van 16