Rapport duurzaam gebruik pesticiden_2020_TW.pdf by Vlaanderen-be

Vlaanderen is milieu

Duurzaam gebruik van pesticiden 2020

VLAAMSE MILIEUMAATSCHAPPIJ

www.vmm.be

DOCUMENTBESCHRIJVING Titel Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020 Samenstellers Team Watervoorziening en -gebruik Inhoud Dit rapport geeft een overzicht van de afbouw van het pesticidegebruik door openbare besturen. Het rapport bespreekt de gebruikscijfers van 2019 en schetst evoluties van het gebruik van verschillende openbare besturen. Wijze van refereren Vlaamse Milieumaatschappij (2021), Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020 Verantwoordelijke uitgever Bernard De Potter, Vlaamse Milieumaatschappij Vragen in verband met dit rapport Vlaamse Milieumaatschappij Dokter De Moorstraat 24-26 9300 Aalst Tel: 053 72 62 10 info@vmm.be Depotnummer D/2021/6871/014

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 2

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

SAMENVATTING Dit rapport geeft een overzicht van het pesticidegebruik door openbare besturen in 2020. Sinds 1 januari 2015 is er een principieel verbod op het gebruik van pesticiden voor alle openbare diensten. Onder bepaalde voorwaarden en in specifieke omstandigheden kan er worden afgeweken van het verbod. Dit kunnen generieke afwijkingen zijn waarvoor geen expliciete aanvraag ingediend moet worden. Andere afwijkingen van het verbod moeten aangevraagd worden bij de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM). De VMM evalueert de ingediende afwijkingsaanvragen en neemt een beslissing die positief, gedeeltelijk positief of negatief kan zijn. Bij goedkeuring worden altijd voorwaarden opgenomen. Met deze beslissing kan het pesticidegebruik bijgestuurd worden en kan er maximaal ingezet worden op preventie van het probleem. Naast het afwijkingskader is er de rapporteringsplicht. Openbare besturen in Vlaanderen moeten voor 1 april van het jaar volgend op gebruik, doorgeven welke pesticiden ze gebruikten, welke hoeveelheid en onder welke afwijking. Dit geeft een extra controle op het al dan niet naleven van de bepalingen in de afwijkingsbesluiten. Zo kunnen we de evolutie van het pesticidegebruik ook opvolgen. In 2020 stellen we een verdere daling van het gebruik vast. Het totaal gebruikte werkzame stof daalt van 5,6 ton (2018) en 3,7 ton (2019) naar 2,5 ton (2020). De verdere daling sluit aan bij de trend die zich aftekende sinds 2010. De gevoelige daling in 2020 ligt aan een verminderd gebruik door Infrabel. Dit verminderd gebruik komt deels door nieuwe onderhoudsbestekken die pas later op het groeiseizoen toegekend werden. Daardoor vond een deel van het onderhoud ook niet plaats. Dit is duidelijk te merken in hun cijfers. Herbiciden (bestrijden van planten) vertegenwoordigen ongeveer 98% van de gebruikte hoeveelheid pesticiden. Het herbicide glyfosaat is het meest gebruikt en maakt 67% uit van het pesticidegebruik. Glyfosaat wordt gevolgd door 2,4-D, triclopyr, MCPA en Bacillus thuringiensis. De werkzame stof Bacillus thuringiensis is een insecticide dat o.a. gebruikt wordt voor het chemisch bestrijden van de eikenprocessierups. Het gemiddelde gebruik per gemeente blijft ongeveer gelijk met 1,5 kilogram werkzame stof in 2020. Zonder het gebruik tegen wespen, ratten, eikenprocessierups en duizendknopen (procedure 1 – generieke afwijking) mee te rekenen, daalt het gemiddelde gebruik naar ongeveer 1 kilogram werkzame stof per gemeente.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

INHOUD 1 Inleiding ......................................................................................................................................................... 7 1.1 Situering ................................................................................................................................................. 7 1.2 Belangrijke begrippen ............................................................................................................................ 8 1.3 Afwijkingsprocedures ............................................................................................................................. 9 2 Verwerken van de gebruiksgegevens .......................................................................................................... 11 2.1 Rapporteringsverplichting .................................................................................................................... 11 2.2 Volledigheid en verificatie.................................................................................................................... 11 2.2.1 Ruwe data .................................................................................................................................... 11 2.2.2 Hiaten bij aanlevering pesticidegebruik ...................................................................................... 12 2.2.3 Uitschieters en niet (langer) toegelaten producten .................................................................... 12 2.3 Nulgebruik in 2020 ............................................................................................................................... 13 2.4 Omrekening .......................................................................................................................................... 13 2.4.1 Van product naar soort pesticide ................................................................................................ 13 2.4.2 Van product naar werkzame stof................................................................................................. 14 2.5 Gebruikers en gebruikersgroepen ....................................................................................................... 14 2.6 Trends en evoluties .............................................................................................................................. 15 3 Gebruikscijfers van pesticiden in 2020........................................................................................................ 16 3.1 Totaal gebruik ...................................................................................................................................... 16 3.2 Gebruik per type pesticide ................................................................................................................... 17 3.3 Gebruik per werkzame stof .................................................................................................................. 18 3.4 Gebruik per type terrein ...................................................................................................................... 19 4 Evolutie van het pesticidegebruik ............................................................................................................... 21 4.1 Totaal gebruik 2010 - 2020 .................................................................................................................. 21 4.2 Gebruik van werkzame stof ................................................................................................................. 22 4.2.1 Glyfosaat ...................................................................................................................................... 22 4.2.2 Bacillus thuringiensis .................................................................................................................... 22 4.3 Gemeenten .......................................................................................................................................... 23 4.3.1 Vergelijking van de gemeenten onderling – 2010 tot 2020 – totaal pesticidegebruik................ 23 4.3.2 Vergelijking van de gemeenten onderling – zonder generieke afwijkingen................................ 26 4.3.3 Evolutie van het gemiddeld pesticidegebruik bij gemeenten ..................................................... 27 4.4 Andere openbare besturen .................................................................................................................. 28 4.4.1 Provincies ..................................................................................................................................... 29 4.4.2 Vlaamse instanties ....................................................................................................................... 29 4.4.3 Federale instanties ....................................................................................................................... 35 5 Besluit .......................................................................................................................................................... 38 Pesticidegebruik van gemeenten in 2020 .................................................................................... 39

LIJST VAN TABELLEN tabel 1: belangrijke begrippen gebruikt in dit rapport alfabetisch geordend .................................................... 8 tabel 2: drie voorbeelden van de samenstelling van een pesticide ................................................................. 14 tabel 3: totaal pesticidegebruik in werkzame stof (in kilogram en procentueel) opgedeeld per instantie voor 2020 .................................................................................................................................................................. 16 tabel 4: pesticidegebruik opgedeeld naar type pesticide gerapporteerd door de openbare besturen voor het jaar 2020 uitgedrukt in kilogram werkzame stof ............................................................................................. 17 tabel 5: gebruik van de openbare besturen per werkzame stof in kilogram en in percentage voor 2020 ......18 tabel 6: gerapporteerd pesticidegebruik per type terrein voor het gebruiksjaar 2020 ................................... 20 tabel 7: gemiddeld pesticidegebruik van de gemeenten voor de periode 2010 tot 2020 in werkzame stof (kilogram en procentueel) ................................................................................................................................ 27 tabel 8: pesticidegebruik van de provincies in werkzame stof (kilogram ) tussen 2015 en 2020 .................... 29 tabel 9: overzichtstabel gebruik van pesticiden in kilogram werkzame stof bij Vlaamse instanties in 2020 ..30

LIJST VAN FIGUREN figuur 1: aandeel werkzame stoffen in 2020 uitgedrukt in kilogram ............................................................... 19 figuur 2: procentueel gebruik van pesticiden gekoppeld aan het type terrein (beperkt tot de grootste categorieën)...................................................................................................................................................... 20 figuur 3: evolutie van het totale pesticidegebruik door openbare besturen in Vlaanderen voor het gebruiksjaar 2010 – 2020 ................................................................................................................................. 21 figuur 4: procentueel aandeel van de werkzame stof glyfosaat t.o.v. het totaal gebruik gerapporteerd door de openbare besturen voor de gebruiksjaren 2010 tot en met 2020 .............................................................. 22 figuur 5: procentueel aandeel van de werkzame stof Bacillus thuringiensis t.o.v. het totaal gebruik gerapporteerd door de openbare besturen voor de gebruiksjaren 2011 tot 2020 ......................................... 23 figuur 6: evolutie van het pesticidegebruik per klasse voor de gemeenten tussen 2010 en 2020.................. 25 figuur 7: pesticidegebruik van de gemeenten (uitgezonderd generieke afwijkingen) per klasse voor 2020 ..26 figuur 8: evolutie van het gemiddeld pesticidegebruik in kilogram werkzame stof per gemeente tussen 2010 en 2020. In groen staat vanaf 2017 ook het gemiddelde zonder generieke afwijkingen afgebeeld ............... 28 figuur 9: evolutie van het pesticidegebruik bij het Agentschap Plantentuin Meise in kilogram werkzame stof in de periode 2019-2020 .................................................................................................................................. 31 figuur 10 evolutie van het pesticidegebruik bij de regionale luchthavens Oostende en Antwerpen vanaf 2019 .................................................................................................................................................................. 32 figuur 11: evolutie van het pesticidegebruik (zowel voor beheer van uitheemse soorten als voor bescherming van de collecties) in kilogram werkzame stof bij het Agentschap Natuur en Bos in de periode 2015-2020......................................................................................................................................................... 32 figuur 12: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij Agentschap Wegen en Verkeer in de periode 2015-2020. ..................................................................................................................................... 33 figuur 13: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij de Vlaamse vervoersmaatschappij De Lijn in de periode 2015--2020................................................................................. 33

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

figuur 14: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij nv De Scheepvaart en Waterwegen en Zeekanaal nv, vanaf 2017 de gegevens voor De Vlaamse Waterweg nv in de periode 2015-2020. ................................................................................................................................................................. 34 figuur 15: evolutie van het gebruik van pesticiden voor de bestrijding van de bruine rat door de VMM in de periode 2015-2020 in kilogram werkzame stof*.............................................................................................. 34 figuur 16: evolutie van het pesticidegebruik door Infrabel in de periode 2015--2020 in kilogram werkzame stof .................................................................................................................................................................... 36 figuur 17: evolutie van het pesticidegebruik bij NMBS in de periode 2015-2020 opgedeeld in het gebruik op de spoorbedding en het andere gebruik in kilogram werkzame stof .............................................................. 37

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 6

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

1 INLEIDING 1.1 Situering Sinds 2004 wordt het pesticidegebruik in Vlaanderen afgebouwd met als doel een nulgebruik vanaf 2015. De overheid geeft zelf het goede voorbeeld. Ook de Europese richtlijn ‘Duurzaam Gebruik van Pesticiden’ werd geïncorporeerd in de Vlaamse regelgeving. De focus ligt daarbij op uitgelichte doelgroepen. Door het beleid toe te spitsen op openbare diensten en alle commerciële activiteiten kunnen ook kwetsbare groepen beschermd worden tegen de risico’s van pesticideverbruik. Het pesticidegebruik voor de landen tuinbouwactiviteiten valt onder het besluit van de Vlaamse Regering van geïntegreerde gewasbescherming door professionele gebruikers en onder de Praktijkgids Gewasbescherming voor het gebruik door de landen tuinbouwer van gewasbeschermingsmiddelen. Het verbod richt zich op terreinen gebruikt voor openbare diensten, kwetsbare zones langs waterlopen en in drinkwaterbeschermingszones en terreinen die toegankelijk zijn voor kwetsbare groepen. Voor alle andere terreinen opgenomen in de regelgeving geldt een minimumgebruik. Het rapport bundelt in hoofdstuk 3 alle gegevens over het pesticidegebruik van openbare besturen in 2020. Hoofdstuk 4 volgt de evoluties op van het gebruik van de openbare besturen. Alleen de openbare besturen zijn verplicht om te rapporteren (via het decreet en besluit duurzaam gebruik van pesticiden of via een afwijkingsbesluit van de VMM). Bij de andere doelgroepen kan de VMM de gebruiksgegevens opvragen. Bijlage 1 bevat een overzicht van de gemeenten en hun gebruiksgegevens voor 2020. Meer via www.vmm.be/zonderisgezonder Voor landen tuinbouw via https://lv.vlaanderen.be/nl/plant/gewasbescherming Meer informatie over het pesticidegebruik in verschillende sectoren vind je via https://www.milieurapport.be/milieuthemas/waterkwaliteit/pesticiden/gebruik-vangewasbeschermingsmiddelen.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

1.2 Belangrijke begrippen In dit rapport worden een aantal begrippen gebruikt die in tabel 1 omschreven worden. tabel 1: belangrijke begrippen gebruikt in dit rapport alfabetisch geordend

Term

Omschrijving

Besluit beschermingszones grondwaterwingebieden

Besluit van de Vlaamse Regering van 27 maart 1985 houdende reglementering van de handeling binnen de waterwingebieden en de beschermingszones en het besluit van de Vlaamse Regering van 27 maart 1985 houdende reglementering van de handelingen die het grondwater kunnen verontreinigen door pesticidegebruik

Besluit duurzaam gebruik pesticiden

Besluit van de Vlaamse Regering van 15 maart 2013 over nadere regels voor duurzaam pesticideverbruik in het Vlaamse Gewest voor niet-landen tuinbouwactiviteiten en de opmaak van het Vlaams Actieplan Duurzaam Pesticidegebruik

Biocide

Een pesticide voor gebruik buiten de landbouw naast gewasbeschermingsmiddelen, bv. rattenvergif, algendodende middelen, houtbeschermingsmiddelen ... De toegelaten biociden vind je op www.biocide.be.

Commerciële activiteit

Diensten zoals gedefinieerd in het wetboek van economisch recht. Elke prestatie verricht door een onderneming in het kader van haar professionele activiteit of in uitvoering van haar statutair doel.

Decreet duurzaam gebruik pesticiden

Decreet van 8 februari 2013 houdende duurzaam gebruik van pesticiden in het Vlaamse Gewest

Fytolicentie

Een fytolicentie is een certificaat van de federale overheid dat aangeeft dat je als professionele gebruiker, distributeur of voorlichter correct kunt omgaan met gewasbeschermingsmiddelen en toevoegingsstoffen.

Gewasbeschermingsmiddel

Een werkzame stof en preparaat ter bescherming en/of bewaring van planten en plantaardige producten tegen schadelijke organismen, om de levensprocessen van planten te beïnvloeden of om ongewenste planten of plantendelen te doden. Deze omvatten bestrijdingsmiddelen gebruikt in de landbouw, voor de bescherming van kamerplanten, in tuinen, in openbaar groen en op sportterreinen. De toegelaten gewasbeschermingsmiddelen vind je op www.fytoweb.be.

Nulgebruik

Onder nulgebruik wordt verstaan dat er geen pesticiden gebruikt worden.

Omvormingsprogramma

Dit was een vorm van afwijken van het verbod waarbij de aanvrager één of meerdere terreinen opgaf die nog niet pesticidevrij beheerd konden worden. Dit type van afwijken is in 2020 afgelopen.

Openbare dienst

Alle diensten uitgevoerd door een rechtspersoon in het kader van een taak van algemeen belang.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 8

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Oppervlaktewater

Al het permanent of op geregelde tijdstippen stilstaande of stromende water op het landoppervlak, aan de landzijde van de basislijn vanaf waar de breedte van de territoriale zee wordt gemeten.

Pesticide

Overkoepelende term die zowel gewasbeschermingsmiddelen en biociden omvat.

Rapporteringsverplichting

De bepaling waarbij het doorgeven van het pesticidegebruik opgelegd wordt.

Terrein

Alle openluchtoppervlakken die geen onderdeel van een kunstwerk of gebouw zijn.

Werkzame stof

De chemische component die instaat voor de werking van het pesticide.

N.B. Alleen de gewasbeschermingsmiddelen en de biociden die in België toegelaten zijn, mogen in België op de markt komen en volgens de toelatingsvoorschriften gebruikt worden. De federale overheid is verantwoordelijk voor deze productnormering.

1.3 Afwijkingsprocedures Op de terreinen waar een verbod geldt, mogen in principe geen pesticiden gebruikt worden. In specifieke omstandigheden kan er afgeweken worden van dit verbod. Deze afwijkingen kunnen generieke afwijkingen zijn waarvoor geen expliciete aanvraag ingediend moet worden. Andere afwijkingen van het verbod moeten aangevraagd worden bij de VMM. De VMM evalueert de ingediende afwijkingsaanvragen en neemt een beslissing die positief, gedeeltelijk positief of negatief kan zijn. Bij goedkeuring worden altijd voorwaarden opgenomen. Met deze beslissing kan het pesticidegebruik bijgestuurd worden en kan er maximaal ingezet worden op preventie van het probleem. Om af te wijken van het verbod zijn twee types afwijkingen mogelijk, op basis van de redenen die het pesticidegebruik verantwoorden. Onder type 1-afwijkingen vallen volgende situaties, waarvoor nog geen afdoende, niet-chemische bestrijdingswijze is bij: a) plagen die een gevaar zijn voor de mens qua volksgezondheid of hygiëne b) plagen die een gevaar zijn voor het milieu, de biodiversiteit of het vee c) situaties die een ernstige bedreiging (kunnen) vormen voor de veiligheid van de mens In het besluit “duurzaam gebruik van pesticiden” zijn in artikel 5 drie procedures opgenomen om af te wijken van het verbod om bovenstaande redenen. Dit zijn: – lijst met generieke afwijkingen: Procedure 1 – acuut gevaar: Procedure 2 – andere: Procedure 3 - Probleemsoort of veiligheidsprobleem Elk jaar wordt de lijst met de generieke afwijkingen geëvalueerd op basis van input van stakeholders en van ingediende afwijkingsaanvragen. Een aangepaste lijst wordt ten laatste in januari bekendgemaakt. De lijst van 2020 bevatte één uitheemse invasieve plant, vier dieren en een schimmel:

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

– – – – – –

bruine rat kolonievormende wespen Japanse duizendknoop en andere uitheemse duizendknopen Eikenprocessierups zwarte rat preventie van chytridiomycose

De bestrijding van de eikenprocessierups had in 2020 de bijkomende voorwaarde dat het gebruik voorafgaand aan de VMM gemeld moest worden. Bij een type 2-afwijking kan een probleemterrein pesticidevrij beheerd worden maar dit brengt onevenredig hoge kosten met zich mee. De kosten moeten aangetoond en vergeleken worden met de kosten voor een alternatief beheer. Twee procedures zijn hiervoor uitgewerkt:

– via Procedure 4 – Omvormingsprogramma (afgelopen in 2020) – via Procedure 5 - Specifiek probleemterrein

Voor terreinen die liggen in beschermingszones voor grondwaterwingebieden voor drinkwaterproductie of voor terreinen in oeverzones is een type 2– afwijking onevenredig hoge kost niet mogelijk. Het inschrijven voor de omvormingsprogramma’s kan niet meer. Alle informatie www.vmm.be/zonderisgezonder.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 10

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

2 VERWERKEN VAN DE GEBRUIKSGEGEVENS 2.1 Rapporteringsverplichting Het rapporteren van pesticidegebruik is verplicht voor het Vlaamse Gewest, de Vlaamse Gemeenschap en alle diensten en agentschappen die ervan afhangen, de provinciale overheden, de gemeenten, de autonome gemeentebedrijven en de polders en wateringen. Voor de federale overheden, zoals Infrabel en de NMBS, is de rapportering van pesticidegebruik een voorwaarde bij de goedkeuring van de afwijkingsaanvraag. Ook voor de commerciële activiteiten en instanties die openbare diensten leveren, maar geen openbaar bestuur zijn, gelden de bepalingen uit het decreet en het besluit duurzaam gebruik van pesticiden. De wetgeving voorziet geen rapporteringsplicht voor deze groep. Zij moeten de gebruiksgegevens bijhouden en tot 5 jaar na gebruik ter inzage kunnen voorleggen aan de VMM. Deze gegevens werden niet opgevraagd. Ze maken dan ook geen deel uit van dit rapport. De openbare besturen moeten hun gegevens voor 1 april na het jaar van gebruik rapporteren aan de VMM. De gegevens van 2020 moesten dus vóór 1 april 2021 gerapporteerd worden. Deze online inventaris werd pas afgesloten op 30 april om laattijdige rapportering toe te laten. De verwerkte cijfers in dit rapport zijn dus gebaseerd op tot dan ontvangen input.

2.2 Volledigheid en verificatie 2.2.1 Ruwe data Uit de online inventaris komt een bestand dat alle ingevoerde gegevens bevat. Elke pesticide of alternatieve methode die werd gerapporteerd, krijgt een aparte lijn. De verplicht te rapporteren gegevens zijn het type terrein, de productnaam en zijn toelatingsnummer, de hoeveelheid die gebruikt werd en onder welke afwijking er gebruikt werd. Het toepassingsgebied is opgedeeld in: - Verhardingen: o open verharding o halfopen verharding o gesloten verharding - Groenzone: o gras o houtige vegetatie o kruidige vegetatie o onbedekte grond - Ziekten en plagen: o ziekten o plagen o ratten (buiten)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Specifiek terrein: o sportvelden o begraafplaatsen

2.2.2 Hiaten bij aanlevering pesticidegebruik Via de online rapporteringstool wordt de rapportering zoveel mogelijk gestandaardiseerd. Waar mogelijk worden keuzemenu’s gebruikt. Sommige invulvakken blijven vrije velden waar weinig controle bestaat over de invulling. Met het vak afwijkingsnummer willen we gebruiksgegevens eenvoudig aan een bepaald terrein of een bepaalde probleemsoort koppelen. Jammer genoeg worden de afwijkingsnummers vaak niet correct opgenomen wat het bij de verwerking bijna onmogelijk maakt om een bepaald pesticidegebruik aan een bepaalde afwijking te koppelen. Oppervlakte is een belangrijke parameter om o.a. correct productgebruik na te gaan en om in te schatten op welke oppervlakte er in Vlaanderen nog effectief pesticiden gebruikt worden. Dit vak is niet verplicht en wordt zelden ingevuld. Bepaalde openbare besturen rapporteren niet ondanks verschillende oproepen. Door de fusies bij gemeentes verschuiven de taken binnen de administraties, de opvolging verliep niet steeds even vlot. De bestrijding van de wespen gebeurt door de brandweer. De brandweer is gemeente-overschrijdend georganiseerd in brandweerzones. De gebruikscijfers van deze bestrijding worden bij de groep gemeenten gerekend.

2.2.3 Uitschieters en niet (langer) toegelaten producten De aangeleverde ruwe data zijn door de VMM gescreend op uitschieters. Elke rapportering van meer dan 75 kilogram (ruw product, op dit punt gebeurde nog geen omrekening naar werkzame stof) van dezelfde pesticide wordt gecontroleerd. Hogere hoeveelheden zijn verklaarbaar: - Het gaat over rodenticiden. Die worden vaak in grote hoeveelheden uitgelegd. - De hogere hoeveelheid is gekoppeld aan bestrijding op grote oppervlakten (bv. bij bestrijding op infrastructuur van openbaar vervoer of bv. wespenbestrijding die op een grotere oppervlakte gevoerd wordt). - Er werd een fout gemaakt bij het rapporteren. Hogere hoeveelheden worden gevalideerd en indien mogelijk gecorrigeerd na contact met diegene die rapporteerde. Hetzelfde geldt voor gerapporteerde producten die niet meer gebruikt mogen worden. Verschillende openbare besturen rapporteren jammer genoeg jaarlijks niet (of niet langer) erkende producten. In sommige andere gevallen gaat het over gedateerde producten die al tientallen jaren van de Belgische markt gehaald zijn en nog ergens in voorraad stonden.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 12

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Betrouwbaarheid van de data Hoe betrouwbaar de data is, hangt af van hoe precies en volledig een openbaar bestuur rapporteert. Waar gewerkt wordt met verschillende aanbestedingen voor onderhoud of waar veel verschillende diensten instaan voor het onderhoud, is het niet altijd evident om een correct overzicht van de gebruikte middelen bij te houden. De brandweer is georganiseerd in zones. De rapportering van de bestrijding van de wespen is onvolledig. Ook voor de bestrijding van de eikenprocessierups met biocide is de rapportering wellicht onvolledig. De provincies Antwerpen en Limburg bieden ondersteuning aan de gemeenten. Ook zij vragen een rapportering. Daaruit blijkt dat de rapportering via de online inventaris onvolledig is. Vanaf 2021 staat de eikenprocessierups niet meer op de generieke lijst. We verwachten dat vanaf dat rapport een vollediger beeld kan samengesteld worden van de bestrijding van de eikenprocessierups met biociden.

2.3 Nulgebruik in 2020 Onder nulgebruik wordt verstaan dat er geen pesticiden gebruikt worden. In elke communicatie met de openbare besturen, voor zover dat in verband stond met rapportering, werd sinds 2014 gevraagd om ook door te geven wanneer er geen pesticiden meer gebruikt werden. Sommigen vroegen een afwijking aan, maar gebruikten ze toch niet. Anderen gaven door geen pesticiden meer te gebruiken voor het onderhoud in de gemeente, maar treden nog wel op bij plagen (bv. bruine rattenbestrijding). Sinds de gebruiksgegevens van 2017 maakt de VMM een onderscheid tussen pesticidegebruik volgens de voorwaarden op de generieke lijst en ander pesticidegebruik. Er komen twee soorten nulgebruik voor in dit rapport: - het absolute nulgebruik (er worden geen pesticiden gebruikt bij groenonderhoud en bestrijding van exoten, ratten, wespen …) - het relatieve nulgebruik (waar geen pesticiden gebruikt werden voor het onderhoud behalve volgens de generieke afwijkingen voor ratten, wespen …)

2.4 Omrekening 2.4.1 Van product naar soort pesticide De openbare besturen rapporteren de hoeveelheid gebruikte producten via de naam en het toelatingsnummer (zie 2.1.). De verschillende pesticiden op de markt hebben een gebruikstoelating voor een bepaald doelwitorganisme (bv. knaagdieren, mossen, insecten …). Op basis van dit doelwitorganisme worden de pesticiden opgedeeld in verschillende groepen. Voorbeelden zijn: - herbiciden: tegen planten - fungiciden: tegen schimmels - insecticiden: tegen insecten - acariciden: tegen spinachtigen - rodenticiden: tegen knaagdieren - mollusciciden: tegen weekdieren

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

algiciden: tegen algen bryociden: tegen mossen

Verschillende producten zijn werkzaam tegen meerdere soortgroepen. Een heel aantal pesticiden heeft een gecombineerde werking zoals tegen insecten en mijten (insecticide/acaricide) of tegen schimmels en bacteriën (fungicide/bactericide). Deze producten werden in dit rapport opgenomen als een afzonderlijk type. Zo is er bv. het type ‘fungicide/bactericide’. Het product wordt in dit geval dus niet apart opgenomen onder type fungicide en type bactericide.

2.4.2 Van product naar werkzame stof De gerapporteerde gegevens worden ontvangen als hoeveelheid gebruikt product. Deze hoeveelheden worden omgezet naar werkzame stof (de chemische component die instaat voor de werking van het pesticide). Van elk product is de samenstelling gekend. Een pesticide kan één enkele werkzame stof bevatten of kan bestaan uit een combinatie van verschillende werkzame stoffen. Naast de werkzame stoffen bevatten de meeste pesticiden ook één of meerdere hulpstoffen die de werking ervan beïnvloeden. Deze stoffen worden in dit rapport buiten beschouwing gelaten. Ter verduidelijking is de samenstelling van enkele producten (Roundup Ultra, Bromabo Blok en Bofix) opgenomen in tabel 2. De meest gebruikte rodenticiden bevatten een heel lage concentratie werkzame stof. Alhoewel ze in de praktijk veel gebruikt worden, blijft de hoeveelheid werkzame stof die wordt gebruikt heel beperkt. tabel 2: drie voorbeelden van de samenstelling van een pesticide

Handelsmiddel

Toelatingsnummer

Samenstelling

Roundup Ultra

8504P/B

360 g/l GLYFOSAAT

Bromabo Blok

BE2013-0025

Bofix

8171P/B

0,005% (0,05 g/kg) BROMADIOLONE 20 g/l CLOPYRALID 40 g/l FLUROXYPYR 200 g/l MCPA

2.5 Gebruikers en gebruikersgroepen Een eenvoudige weergave van gegevens zorgt voor een goed overzicht. We delen op in: - gemeenten - provincies - Vlaamse overheid - federale overheid - andere Onder deze laatste categorie vallen de openbare besturen die een klein aandeel hebben in het pesticidegebruik en niet thuishoren onder een van de overige groepen. Het gaat o.a. over polders en wateringen, OCMW’s, havenbedrijven, universiteiten, ziekenhuizen …

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 14

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Dit toont hoe het pesticidegebruik verdeeld is over de verschillende bestuurlijke niveaus.

2.6 Trends en evoluties Om een beter zicht te krijgen op de afbouw van het pesticidegebruik bij gemeenten werd een klasseindeling gemaakt op basis van de hoeveelheid gebruikte werkzame stof (in kilogram) per gemeente. De klassen waren: - geen gebruik van pesticiden - minder dan 10 kg werkzame stof - tussen 10 en 25 kg - tussen 25 en 50 kg - tussen de 50 en 100 kg - meer dan 100 kg - geen gegevens (wegens geen rapportering) De indeling in de klassen van 2010 is achterhaald door de sterke daling die de steden en gemeenten ondertussen verwezenlijkt hebben. Bijna alle gemeenten vallen nu in de laagste klassen. In bijlage bij dit rapport worden daarom de verbruikscijfers van de steden en gemeenten weergegeven in gram in plaats van in kilogram. Het gemiddelde gebruik per gemeente is een goede indicator om te evalueren of het pesticidegebruik daalt en in welke mate dat daalt. Dit wordt per jaar berekend door het pesticidegebruik van alle gemeenten die dat jaar rapporteerden op te tellen. Dit cijfer wordt gedeeld door het aantal gemeentes dat in het betreffende jaar rapporteerde, inclusief de gemeenten die een officieel nulgebruik doorgaven (en dus niet moesten rapporteren). Om de evolutie van het gebruik te evalueren, start de reeks bij de gebruikscijfers van het jaar 2010. Sinds 2009 gebeurt de rapportering via een online-inventaris. Vanaf 2010 zijn de gegevens relatief volledig. Zijn de gegevens niet gevalideerd of niet gerapporteerd, dan wordt dit aangegeven bij de tabel of de figuur.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

3 GEBRUIKSCIJFERS VAN PESTICIDEN IN 2020 Dit hoofdstuk bevat het overzicht van het totale pesticidegebruik in Vlaanderen door de openbare besturen met een rapporteringsverplichting (2.1) voor het jaar 2020. Eerst komt het totaal gebruik per gebruiksgroep aan bod, gevolgd door het gebruik opgedeeld per type pesticiden en per type werkzame stof. Meer informatie over hoe de gegevens verzameld en verwerkt zijn, staat in hoofdstuk 2.2.

3.1 Totaal gebruik In totaal werd 2,5 ton werkzame stof gerapporteerd. De tabel 3 geeft het overzicht opgedeeld in de verschillende gebruikersgroepen (2.5). Het pesticidegebruik situeert zich in 2020, zoals in voorgaande jaren, vooral binnen de instanties van de federale overheid. Zij staan in voor 88% van de hoeveelheid pesticiden die gerapporteerd werd in Vlaanderen. De gemeenten stonden in voor 9% van het pesticidegebruik. Een aandeel van 3% komt van beheer binnen de Vlaamse overheid. Het aandeel van de provincies in het totale pesticidegebruik is iets minder dan 1%. Bij de groep ‘andere’ is het gebruik heel beperkt. tabel 3: totaal pesticidegebruik in werkzame stof (in kilogram en procentueel) opgedeeld per instantie voor 2020 Instantie

Pesticidegebruik Percentage van Werkzame stof totaal gebruik (kilogram)

Gemeente Provincie Vlaamse overheid Federale overheid Andere

225,3 20,8 65,9 2180,1 0,5

9,0% 0,8% 2,6% 87,6% 0,0%

Totaal

2492,6

100,0%

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 16

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

3.2 Gebruik per type pesticide Pesticiden kunnen ingedeeld worden op basis van hun werking, bv. tegen ongewenste planten, ongewenste insecten … (2.4.1). Het bestrijden van ongewenste planten, onkruiden, is veruit de meest voorkomende reden voor het gebruik van pesticiden. Herbicidegebruik maakt 98% uit (tabel 4) van de totale hoeveelheid werkzame stof die in Vlaanderen gebruikt werd door de openbare besturen. Insecticidegebruik vertegenwoordigt 2% van het totale gebruik. Buiten de bestrijding van wespen en eikenprocessierups werden nauwelijks insecticiden gebruikt. De populatie van eikenprocessierups fluctueert en dus ook het gebruik van insecticiden om deze soort te bestrijden. De gebruikscijfers van insecticiden voor de bestrijding van de eikenprocessierups zijn een onderschatting, aangezien niet alle besturen die chemisch bestrijden rapporteren. Voor de rattenbestrijding werd 1,5 kilogram werkzame stof gebruikt. In de meest gebruikte rodenticiden zit maar 0,005% werkzame stof. Dat wil zeggen dat er per kilogram rattenvergif 0,00005 kilogram werkzame stof zit. Hoewel er dus maar 1,5 kilogram werkzame stof werd gebruikt over heel Vlaanderen gaat het hier om 28,5 ton graantjes, blokjes en pasta’s die werden uitgelegd. De fungiciden, acariciden en andere soorten pesticiden die weinig gebruikt worden, zijn klassieke gewasbeschermingsmiddelen uit de sierteelt die in plantencollecties van botanische tuinen en arboreta werden ingezet en niet op doorsnee beplanting in het openbaar domein. tabel 4: pesticidegebruik opgedeeld naar type pesticide gerapporteerd door de openbare besturen voor het jaar 2020 uitgedrukt in kilogram werkzame stof Type pesticide

Herbicide Insecticide Fungicide Rodenticide Molluscicide Andere Totaal

Pesticidegebruik Werkzame stof (kilogram)

Percentage van totaal werkzame stof

2431,1

97,5%

57,8 1,1 1,5 0,4 0,7

2,3% 0,1% 0,1% 0,0% 0,0%

2492,6

100%

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

3.3 Gebruik per werkzame stof In tabel 5 zijn de meest gebruikte werkzame stoffen opgenomen en het corresponderende pesticidegebruik (2.4.2). In 2020 stonden er 92 producten in de rapportering van de openbare besturen en kwamen er 50 verschillende werkzame stoffen in voor. Het aantal gebruikte producten daalt iets tegenover 2019, net als het aantal werkzame stoffen. Gezien de continue evolutie waarbij bepaalde stoffen hun toelating verliezen, is dit niet abnormaal. De tabel 5 geeft het overzicht van de gebruikte werkzame stoffen. Glyfosaat is duidelijk koploper en wordt dan gevolgd door 2,4-D, triclopyr, MCPA, Bacillus thuringiensis, subsp kurstaki, Fluroxypyr, Pelargonzuur en Flazasulfuron. Op de stof “Bacillus thuringiensis” (Bt) na zijn alle weergegeven stoffen werkzame bestanddelen van herbiciden. Bacillus thuringiensis is een insectendodende bacteriesoort die buiten landen tuinbouw vooral gebruikt wordt voor het bestrijden van eikenprocessierups. tabel 5: gebruik van de openbare besturen per werkzame stof in kilogram en in percentage voor 2020 Werkzame stof

Pesticidegebruik Percentage van Kilogram totaal

GLYFOSAAT 2,4-D TRICLOPYR MCPA BACILLUS THURINGIENSIS KURSTAKI FLUROXYPYR PELARGONZUUR FLAZASULFURON OVERIGE

1659,8 427,4 175,6 96,7 46,2 18,0 17,2 17,2 35

66,6% 17,2% 7,1% 3,9% 1,8% 0,7% 0,7% 0,7% 1,4%

TOTAAL

2492,6

100,0%

De figuur 1 geeft het aandeel weer van de gerapporteerde werkzame stoffen in 2020.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 18

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

figuur 1: aandeel werkzame stoffen in 2020 uitgedrukt in kilogram

3.4 Gebruik per type terrein Het pesticidegebruik dat door openbare besturen gerapporteerd wordt, is gekoppeld aan bepaalde types van terreinen zoals ook omschreven in 2.2.1. Naast het type van pesticiden krijgen we met het type terrein een bijkomend inzicht waar openbare besturen nog pesticiden inzetten. Het overgrote aandeel van pesticiden wordt ingezet op open verharding. Daarbij kan bv. gedacht worden aan de ballastbeddingen voor sporen van treinen tramverkeer. Een kleiner aandeel van de bestrijding vond plaats op terreinen met eerder houtige vegetatie, zoals bestrijding van de eikenprocessierups die zich in eiken nestelt. Een laatste uitgesproken terreintype zijn sportvelden. Het beheer van terreinen voor sport biedt voor de openbare besturen overduidelijk nog een uitdaging.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

tabel 6: gerapporteerd pesticidegebruik per type terrein voor het gebruiksjaar 2020 Type terrein Open verharding

Pesticidegebruik (werkzame stof kilogram) 1906,0

Houtige vegetatie

328,4

Sportveld

129,5

Plagen

48,2

Begraafplaats

39,6

Kruidige vegetatie

22,4

Gesloten verharding

15,5

Ratten

1,5

Ziekten

1,1

Gras

0,2

Halfopen verharding

0,1

Onbedekte grond

0,1

Totaal

2492,6

Het gebruik gekoppeld aan een type terrein geeft ook procentueel weer t.o.v. van het totaal gebruik op welk terreintype gebruikt werd in 2020, zoals weergegeven door figuur 2: procentueel gebruik van pesticiden gekoppeld aan het type terrein (beperkt tot de grootste categorieën). figuur 2: procentueel gebruik van pesticiden gekoppeld aan het type terrein (beperkt tot de grootste categorieën)

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 20

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

4 EVOLUTIE VAN HET PESTICIDEGEBRUIK 4.1 Totaal gebruik 2010 - 2020 De evolutie van het totaal pesticidegebruik in werkzame stof tussen 2010 en 2020 is opgenomen in figuur 3. In deze periode daalt het gebruik van 15,7 ton werkzame stof naar 2,5 ton in 2020, met een uitschieter in 2018 van 5,6 ton. De daling was niet gelijkmatig gespreid over de verschillende jaren. Opvallend is de eerste sterke daling van het gebruik in 2013. Ook in 2015 verwachtten we een sterke daling door de strengere regelgeving. Deze daling bleef uit in de aan de Vlaamse overheid gerapporteerde gegevens. De reden hiervoor is dat Infrabel vanaf het werkjaar 2015 (op vraag van de VMM en gekoppeld aan het goedkeuring van het afwijkingsdossier) naast de gegevens van de sproeitrein (hoofdsporen), ook de gegevens van de aannemers (bijsporen) doorgeeft. Meer over het pesticidegebruik van Infrabel in 4.4.3. In 2016 daalt het gebruik verder, een trend die zich in 2017 nog doorzet met een daling van meer dan 2 ton werkzame stof. Ook in 2020 zien we dezelfde dalende trend. figuur 3: evolutie van het totale pesticidegebruik door openbare besturen in Vlaanderen voor het gebruiksjaar 2010 – 2020

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

4.2 Gebruik van werkzame stof 4.2.1 Glyfosaat De laatste jaren schommelt het aandeel van glyfosaat in deze rapportering. In 2015 kende glyfosaat een procentuele terugval t.o.v. 2014: van 76% naar 66%. In 2016 stijgt het aandeel weer naar 78%. In 2020 is er een procentueel gebruik van 67%. De figuur 4 geeft de cijfers weer van de gebruiksjaren 2010 t.e.m. 2020. figuur 4: procentueel aandeel van de werkzame stof glyfosaat t.o.v. het totaal gebruik gerapporteerd door de openbare besturen voor de gebruiksjaren 2010 tot en met 2020

4.2.2 Bacillus thuringiensis De bestrijding van de eikenprocessierups gebeurt in het kader van volksgezondheid en met pesticiden op basis van een bacteriepreparaat dat de rupsen doodt. De rapportering van die bestrijding gebeurde niet altijd even nauwgezet. Een van de redenen waarom de eikenprocessierups vanaf 2021 niet meer op de lijst van de generieke afwijkingen is meegenomen. Vanaf het rapport van 2022 zou dit een meer compleet beeld moeten geven van het totaal aandeel gebruikte Bacillus thuringiensis, subsp. Kurstaki. De figuur 5 geeft weer wat het aandeel van Bacillus thuringiensis is ten opzichte van het totaal van de gebruikte pesticiden.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 22

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

figuur 5: procentueel aandeel van de werkzame stof Bacillus thuringiensis t.o.v. het totaal gebruik gerapporteerd door de openbare besturen voor de gebruiksjaren 2011 tot 2020

4.3 Gemeenten De evolutie van het pesticidegebruik van de gemeenten kan op twee manieren bekeken worden: - door de gemeenten onderling te vergelijken via een klasse-indeling - door het gemiddelde gebruik van de gemeenten te vergelijken De weergave van de evolutie bij de gemeenten maakt een onderscheid tussen: - het pesticidegebruik op basis van de generieke afwijkingen (voor plaagsoorten waar volgens experts nog geen goede pesticidevrije bestrijdingsmethoden voor bestaan) - andere afwijkingen De vergelijking onder 4.2.1 en 4.2.2 geeft dat onderscheid weer.

4.3.1 Vergelijking van de gemeenten onderling – 2010 tot 2020 – totaal pesticidegebruik 4.3.1.1

Klasse-indeling

Het aantal gemeenten per klasse is opgenomen in figuur 6 voor de periode tussen 2010 en 2020. Om de algemene trend te tonen werd de klasse-indeling van voorgaande jaren (terug in de tijd tot 2010) behouden. Het aantal gemeenten dat rapporteerde geen pesticiden te gebruiken fluctueert licht: - 119 gemeenten in 2016 - 112 in 2017 - 115 in 2018

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

99 in 2019 113 In 2020

Deze gemeenten hebben een jaar volledig zonder pesticiden beheerd. Nog duidelijk meer dan de helft van de gemeenten gebruikt nog pesticiden of geeft niets door. Een belangrijke nuance is dat van deze pesticidegebruikers 118 gemeenten in de laagste gebruikscategorie (0-10 kilogram werkzame stof) vallen. De trend waarbij de grootgebruikers in de hoogste categorieën afnemen, is al verschillende jaren heel duidelijk te zien. Vanaf het verbod in 2015 gebruikt geen enkele gemeente nog meer dan 100 kilogram werkzame stof. Het aantal gemeenten dat de voorbije jaren niet meer rapporteerde: - 21 gemeenten in 2016 - 17 gemeenten in 2017 - 20 gemeenten in 2018 - 21 gemeenten in 2019 - 36 gemeenten in 2020 Wie in 2014 of 2015, bij de invoering van het verbod, doorgaf een nulgebruik te hanteren, wordt verondersteld zich daar nog steeds aan te houden. Gemeenten die niet rapporteerden in 2020 en niet gekend staan als nulgebruiker: Affligem, Alveringem, As, Avelgem, Bever, Borgloon, Boutersem, Bree, De Haan, Deinze, Dilbeek, Essen, Herk-de-Stad, Herzele, Heusden-Zolder, Huldenberg, Landen, Lede 1, Lichtervelde, Lochristi, Meise , Moerbeke, Nijlen, Oudenburg, Pelt, Pittem, Riemst, Rijkevorsel, Sint-Genesius-Rode, Sint-Pieters-Leeuw, Tienen, Veurne, Voeren, Waasmunster, Wichelen, Zemst. Deze hierboven opgesomde gemeenten kunnen ook geen pesticiden meer gebruikt hebben. Als er geen gebruik is, is er geen verplichting om te rapporteren. In onze bevraging naar het invullen van de online inventaris, vragen we wel expliciet om door te geven of er al dan niet een gebruik was. Gezien de lage responsgraad bij herinneringen na het verstrijken van de deadline en de aanzienlijke vertraging die de verwerking daarbij ondervindt, zijn na 3 herinneringen geen verdere oproepen gedaan aan de bovenstaande gemeenten.

Lede werd gecontacteerd naar aanleiding van een nieuwe afwijkingsaanvraag voor het onderhoud van sportterreinen met pesticiden, waaruit bleek dat de rapportering voor 2019 en 2020 over het hoofd werd gezien. De gebruikscijfers werd opgevraagd om toe te voegen aan de databank van de VMM, maar konden niet meer verwerkt worden in de tabellen en grafieken van het rapport, m.u.v. de tabel in bijlage 1 waar het gebruik door Lede wel nog meegenomen werd.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 24

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

figuur 6: evolutie van het pesticidegebruik per klasse voor de gemeenten tussen 2010 en 2020

* NB: niet beschikbaar

In totaal hebben nog twee gemeenten meer dan 10 kg werkzame stof ingezet in 2020 Het gaat om Ardooie die nog tot 2020 een omvormingsprogramma lopen had voor twee begraafplaatsen op zijn grondgebied. Het gebruik van Ardooie voor 2020 bedraagt 27 kilogram. Koksijde valt met zijn totaal gebruik ook in die klasse, vooral door het gebruik van herbiciden op Golf Ter Hille (40 kg). In 2020 zijn er 217 gemeenten die minder dan 1 kilogram werkzame stof gebruikten waarvan 117 nulgebruikers. Voor de volledigheid van de data is aan de rechterzijde van de grafiek weergegeven hoeveel gemeenten niet rapporteerden. De bijlage 1 geeft de gebruiksgegevens van alle Vlaamse gemeenten voor het gebruiksjaar 2020. 4.3.1.2 Conclusie Het gebruik van pesticiden bij gemeenten blijft over het algemeen heel laag. Een kleiner aandeel van het totale gebruik is te koppelen aan de soorten die op de generieke lijst voorkomen. Een belangrijk deel wordt dus vooral ingezet voor groenonderhoud van bv. sportvelden.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

4.3.2 Vergelijking van de gemeenten onderling – zonder generieke afwijkingen De cijfers die in dit deel besproken worden, zijn de gebruikscijfers van de gemeenten uitgezonderd het pesticidegebruik dat toegepast werd binnen de generieke afwijkingen (figuur 7). Soorten die op de generieke afwijkingslijst staan, zijn niet altijd gemakkelijk zonder pesticiden aan te pakken. Deze lijst wordt elk jaar geëvalueerd. In principe is er dus een consensus dat voor de bestrijding van de soorten op de generieke lijst de alternatieve bestrijdingsmethodes moeilijk haalbaar zijn en het pesticidegebruik dus algemeen te verantwoorden is (weliswaar beperkt en onder bepaalde voorwaarden). De gebruikscijfers voor de soorten van de generieke lijst wordt afgetrokken van het totale gebruik. Het pesticidegebruik in dit hoofdstuk situeert zich dus hoofdzakelijk in het groenonderhoud. Hiervoor geldt deels een uitdoofbeleid. Het totaal gebruik van gemeenten zonder het gebruik voor de generieke afwijkingen is 169,52 kilogram. In figuur 7 is te zien dat - zonder het pesticidegebruik binnen de generieke afwijkingen - meer dan twee op drie gemeenten (262) weinig tot geen pesticiden meer gebruiken. Zij vermijden op dit moment al het mogelijke gebruik van pesticiden. figuur 7: pesticidegebruik van de gemeenten (uitgezonderd generieke afwijkingen) per klasse voor 2020

NB: niet beschikbaar

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 26

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

4.3.3 Evolutie van het gemiddeld pesticidegebruik bij gemeenten Om de evolutie van het pesticidegebruik bij gemeenten te evalueren, is gewerkt met het gemiddelde pesticidegebruik per gemeente. Zowel het gemiddeld totaal gebruik (mét generieke afwijkingen) als het percentage is berekend. Vanaf het gebruiksjaar 2017 is ook het gemiddeld gebruik uitgezonderd gebruik voor generieke afwijkingen opgenomen. Dit gemiddelde pesticidegebruik per gemeente voor de jaren 2010 t.e.m. 2020, is uitgezet in tabel en figuur 8. tabel 7: gemiddeld pesticidegebruik van de gemeenten voor de periode 2010 tot 2020 in werkzame stof (kilogram en procentueel) Jaartal

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Gemiddeld pesticidegebruik Werkzame stof totaal (in kilogram)

Percentage ten opzichte van 2010

Werkzame stof zonder generieke afwijkingen (in kilogram)

31,2 31,4 26,2 18,7 17,1 4,2 3,0 2,6 1,9 1,9 1,5

100 100 84 61 55 13 10 8 6 6 5

/ / / / / / / 1,7 1,0 0,9 1,1

In 2010 ligt het gemiddelde gebruik van een gemeente op 31,2 kilogram werkzame stof. Vanaf 2012 daalt de hoeveelheid gestaag tot 17,1 kilogram werkzame stof in 2014. In 2015 brengt het verbod op het gebruik van pesticiden - met afwijkingen - het gebruik sterk terug tot gemiddeld 4,2 kilogram werkzame stof per gemeente. Na 2015 is het gemiddelde gebruik procentueel nog altijd noemenswaardig aan het dalen maar de absolute daling is beperkt. Vanaf 2017 is de opdeling gemaakt tussen het gebruik mét en zonder generieke afwijkingen. In het gemiddelde gebruik van een Vlaamse gemeente maken generieke afwijkingen zowel in 2017 als 2018 een 0,9 kilogram uit van het gebruik. In 2018 zit de helft van het pesticidegebruik dus nog altijd in het groenonderhoud en wordt op termijn uit gefaseerd. Het gebruik in 2020 blijft dus quasi stabiel.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

figuur 8: evolutie van het gemiddeld pesticidegebruik in kilogram werkzame stof per gemeente tussen 2010 en 2020. In groen staat vanaf 2017 ook het gemiddelde zonder generieke afwijkingen afgebeeld

4.4 Andere openbare besturen Alle openbare besturen die gevestigd zijn op het grondgebied van het Vlaamse Gewest moeten de regelgeving van het decreet en het besluit duurzaam gebruik pesticiden naleven. Ook voor hen geldt het pesticideverbod vanaf 1 januari 2015. Alle openbare besturen, actief in het Vlaams Gewest moeten ook conform de wetgeving of hun afwijkingsbesluit, hun gebruiksgegevens rapporteren, tenzij ze ervoor kozen om geen pesticiden te gebruiken (zie 2.3). In totaal gaat het voor alle openbare besturen (exclusief gemeenten) over 2,3 ton werkzame stof in 2020. Uit de gerapporteerde gegevens zijn een aantal instanties geselecteerd die meer in detail besproken worden in dit rapport. Dit zijn: - de vijf provincies - verschillende Vlaamse overheidsinstanties - Infrabel en NMBS Van de andere instanties zijn de gebruikte hoeveelheden pesticiden heel beperkt, zijn er geen gerapporteerde gegevens of zijn die onvolledig.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 28

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

4.4.1 Provincies De vijf provincies gebruikten in 2020 samen 21 kilogram werkzame stof of 0,8% van het totale pesticidegebruik binnen openbare diensten in Vlaanderen. (zie laatste kolom van laatste kolom van tabel 8). Het verbruik bij de provincies blijft rond de 20 kilogram werkzame stof schommelen en is dus relatief laag. Provincie Oost Vlaanderen blijft de grootste gebruiker en net als vorig jaar is dit gebruik gelinkt aan het onderhoud in provinciaal domein Het Leen en een herbicide met de werkzame stof pelargonzuur. Gezien dat product ingezet wordt als vervanging van synthetische herbiciden is door een minder optimale werking een grotere hoeveelheid nodig voor hetzelfde gewenste effect. Een verdere daling is bovendien op te merken bij het gebruik van provincie Antwerpen. In de provincie Vlaams Brabant is er rattenbestrijding die door de Vlaamse Milieumaatschappij gebeurt. Dat gebruik zit bij de cijfers van de Vlaamse Milieumaatschappij tabel 8: pesticidegebruik van de provincies in werkzame stof (kilogram ) tussen 2015 en 2020 Provincie

2015

2016

Antwerpen Limburg Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant West-Vlaanderen

6,6 4,5 22,8 6,3 0,9

2,0 1,0 45,3 11,0 0,0

Totaal

41,0

59,3

Werkzame stof (kilogram) 2017 2018 2019

2020

3,6 1,5 8,6 4,3 0,0

3,7 NB 12,9 0,4 0,0

1,0* 0,0 21,9 0,0 0,0

0,3 0,7 19,8 0,0 0,0

18,0

17,0

22,9

20,8

*correctie van 10 kilogram naar 1 kilogram, nav de rechtzetting van een omrekeningsfout

4.4.2 Vlaamse instanties Het totale gebruik van de Vlaamse overheidsinstanties in 2020 (zie tabel 9) is 66 kilogram werkzame stof. Dit is verdeeld over volgende instanties: - Agentschap Natuur en Bos - Agentschap Wegen en Verkeer - De Lijn - Vlaamse Milieumaatschappij - De Vlaamse Waterweg - Internationale luchthaven van Oostende - Agentschap Plantentuin Meise

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

tabel 9: overzichtstabel gebruik van pesticiden in kilogram werkzame stof bij Vlaamse instanties in 2020 Type terrein ANB

Pesticidegebruik (Werkzame stof in kilogram) 1,2

AWV

3,5

De Lijn

44,6

Agentschap Plantentuin Meise

0,7

VMM

0,3

De Vlaamse Waterweg

0,1

LEM Antwerpen

Lem Oostende

15,5

Totaal

65,9

Het Agentschap Plantentuin Meise gebruikt pesticiden om de collecties die zij beheren te beschermen en waar het beheer sterk tekort zou schieten als er (delen) van de collecties verloren zouden gaan en/of ze moeilijk zouden kunnen vervangen worden (figuur 9). De regionale luchthavens gebruiken pesticiden voor het onderhoud van hun terreinen omwille van veiligheid (figuur 10). LEM Oostende gebruikte pesticiden in 2020 voor bepaalde terreintypes op het luchthaven domein. Naar aanleiding van de covid-19 pandemie is op LEM Oostende een verschuiving van passagiersvluchten naar cargoverkeer. Het gaat daarbij om: - de runways, taxiwegen en aprons, die rechtstreeks gebruikt worden voor taxiën, opstijgen en landen en die veilig moeten zijn - beperkte delen van de omheining van het luchthavendomein voor efficiëntie van de camerabewaking en patrouilles, onder voorwaarde van gefaseerde vervanging naar een onderhoudsvriendelijker alternatief als afsluiting - bepaalde puntlocaties (signalisatieborden en -lichten) waar hoge vegetatie ongewenst is en frequent maaien niet mogelijk is Het gebruik bij LEM Oostende ligt hoger dan het voorgaande jaar. Dit komt vermoedelijk doorde slechte toestand van de voegen aan apron 2 op de luchthaven. De vernieuwing van apron 2 in 2021-2022 zou het gebruik aan pesticiden verder kunnen beperken. LEM Antwerpen gebruikte in 2020 geen pesticiden, wat ligtaan het verminderde verkeer door de covid-19 pandemie. Daardoor kon personeel meer ingezet worden voor mechanische onkruidbestrijding. Het beheer van uitheemse planten in de Vlaamse bos- en natuurreservaten door het Agentschap Natuur en Bos gebeurt nu zonder pesticiden (figuur 11). Het aandeel van 1,2 kilogram werkzame stof wordt gebruikt om collecties (zoals rozen, leifruitbomen …) te beschermen tegen ziektes en bestrijding van exoten. Het gaat daarbij om de collecties in Rozentuin Coloma en het park van Gaasbeek. Daarnaast worden insecticiden ingezet ter bestrijding van de tijgermug, een invasieve exoot. De bestrijding gebeurt op 1 locatie: een snelwegparking aan de grens met Frankrijk (vanwaar vermoed wordt dat de tijgermug meereist met wagen- en vrachtwagenverkeer komende van het zuiden). In de bestrijding van plantenexoten werd in 2020 gestart met een proefproject rond de bestrijding van mahonie en wordt in duinen de rimpelroos bestreden. Het gaat daarbij telkens om bestrijding van exemplaren die niet op manuele manier bestreden kunnen worden (bv. door afgraving).

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 30

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Het Agentschap Wegen en Verkeer rapporteerde in 2020 een gebruik van 3,5 kilogram in de provincie Limburg en provincie Vlaams Brabant voor het bestrijden van de eikenprocessierups langs de gewestwegen. Voor het reguliere onderhoud werden geen pesticiden gebruikt (figuur 12). Het gebruik van pesticiden bij de Vlaamse Vervoersmaatschappij De Lijn daalt tegenover de vorige jaren. Het gaat om gebruik voor de ballastbeddingen in gebruik door De Lijn voor de trams (figuur 13). Waterwegen en Zeekanaal NV fusioneerde vanaf 1 januari 2018 met NV De Scheepvaart tot De Vlaamse Waterweg NV (figuur 14). In 2020 werden pesticiden gebruikt voor het bestrijden van de Japanse duizendknoop. De Vlaamse Milieumaatschappij doet in opdracht van De Vlaamse Waterweg de rattenbestrijding. Dat gebruik zit in de cijfers van de Vlaamse Milieumaatschappij. De Vlaamse Milieumaatschappij paste nog 0,3 kilogram werkzame stof toe voor de bestrijding van bruine ratten. Op plaatsen of in periodes met weinig of geen sporen van bruine ratten worden de buizen waarin de rodenticiden worden uitgelegd, niet meer maandelijks opgevuld. De Vlaamse Milieumaatschappij bestrijdt in opdracht van De Vlaamse Waterweg, het Agentschap Wegen en Verkeer en de provincie Vlaams Brabant ook nog ratten. Die cijfers zitten dus mee verwerkt in de cijfers van de Vlaamse Milieumaatschappij. Om die bestrijding in opdracht beter weer te geven, wordt de opsplitsing van de cijfers aangepast zoals ook aangegeven in figuur 15. figuur 9: evolutie van het pesticidegebruik bij het Agentschap Plantentuin Meise in kilogram werkzame stof in de periode 20192020

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

figuur 10 evolutie van het pesticidegebruik bij de regionale luchthavens Oostende en Antwerpen vanaf 2019

figuur 11: evolutie van het pesticidegebruik (zowel voor beheer van uitheemse soorten als voor bescherming van de collecties) in kilogram werkzame stof bij het Agentschap Natuur en Bos in de periode 2015-2020

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 32

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

figuur 12: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij Agentschap Wegen en Verkeer in de periode 2015-2020.

figuur 13: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij de Vlaamse vervoersmaatschappij De Lijn in de periode 2015--2020

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

figuur 15: evolutie van het gebruik van pesticiden voor de bestrijding van de bruine rat door de VMM in de periode 2015-2020 in kilogram werkzame stof*

* Vanaf 2020 wordt bij het gebruik van pesticiden door de Vlaamse Milieumaatschappij een onderscheid gemaakt tussen eigen gebruik en het gebruik in opdracht van andere besturen.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 34

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

4.4.3 Federale instanties Als beheerder van de spoorweginfrastructuur staat Infrabel in voor de aanleg, het onderhoud, de modernisering en de vernieuwing van de sporen. Het bestaande patrimonium bestaat o.a. uit 6.532 kilometer sporen, 1.662 overwegen, 27 seinposten en 10.214 seinen langs het net 2. Het gebruik van pesticiden bij Infrabel beperkt zich tot: - de spoorwegbedding en de naastliggende veiligheidspiste. Dit zijn de oppervlakten die direct gerelateerd zijn aan de exploitatieveiligheid van het spoorwegverkeer (en waarvoor er momenteel geen alternatieven - zonder chemische bestrijdingsmiddelen - economisch rendabel zijn) via Procedure 3 - de terreinen gerelateerd aan installaties van de spoorwegexploitatie zoals seinposten – via Procedure 4 De bermen worden mechanisch onderhouden. De cijfers uit figuur 16 zijn de gegevens die Infrabel rapporteerde. In blauw zijn de cijfers weergegeven van de pesticiden die via de sproeitrein gebruikt zijn voor het chemisch bestrijden van ongewenste planten op de spoorwegbedding en de naastliggende strook van 1 meter. Tot 2014 waren alleen cijfers gerapporteerd voor het gebruik door de sproeitrein. Die rijdt alleen op de hoofdsporen. De bijsporen en installaties worden door aannemers onderhouden. Op vraag van de VMM worden, gerelateerd tot de afwijkingsaanvraag, sinds 2015 ook de gegevens van de aannemers bijgehouden. Deze cijfers zijn in groen opgenomen in de figuur 16. De sproeitrein rijdt in België vanaf 2002 en is sinds 2008 uitgerust met een infraroodsysteem. Wanneer de camera’s op de trein ‘groen’ detecteren, activeren ze het sproeisysteem alleen boven de opgemerkte plant. In het afwijkingsbesluit werd opgenomen dat de trein niet sproeit in kwetsbare drinkwaterbeschermingszones en in natura 2000 gebieden. De gerapporteerde gegevens voor de sproeitrein variëren tussen de 5,1 ton (2010) en 1,4 ton (2020) werkzame stof. Sinds 2016 ligt het gebruik van de sproeitrein in dezelfde grootteorde. Bij de eerste rapportering in 2015 werd 4,4 ton pesticiden gebruikt door de aannemers. Door een betere opvolging van de aannemers, de opleiding van de ambtenaren die aannemers opvolgen en het omvormingsprogramma daalde dit gebruik naar 3,6 ton in 2016. Een grote daling werd gerapporteerd voor 2017 met in 2018 weer een verhoogd verbruik van rond de 3,2 ton. Voor 2020 zien we weer een daling bij het gebruik van Infrabel door de aannemers.

situatie 28.06.2019

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

figuur 16: evolutie van het pesticidegebruik door Infrabel in de periode 2015--2020 in kilogram werkzame stof

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 36

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

De NMBS staat in voor de treinen en dienstverlening naar de burger. Alle terreinen die een rechtstreeks raakvlak hebben met de burger zijn eigendom van NMBS en worden door hen onderhouden. Het gaat hier bv. over perrons, stationsomgevingen, stelposten voor treinonderhoud. Daarnaast beheert de NMBS ook een beperkt aantal spoorwegbeddingen. De rapportering van het pesticidegebruik bij de NMBS wordt opgedeeld in het gebruik op de spoorbeddingen en veiligheidspistes en het ‘andere gebruik’ (perrons, stationsomgevingen, werkplaatsen). Voor 2020 werd enkel gebruik op spoorbedding en veiligheidspistes gerapporteerd. In figuur 17 zijn de cijfers van 2015 tot 2020 uitgezet. De totale hoeveelheid werkzame stof is sedert de invoering van het verbod in 2015 in 2020 gedaald tot 44 kilogram, een lichte stijging tegenover vorig jaar.

figuur 17: evolutie van het pesticidegebruik bij NMBS in de periode 2015-2020 opgedeeld in het gebruik op de spoorbedding en het andere gebruik in kilogram werkzame stof

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

5 BESLUIT Het totaalgebruik van de openbare besturen in 2020 bedraagt 2,5 ton werkzame stof. De federale instanties staan in voor 88% van dit pesticidegebruik. Vlaanderen staat in voor 3% van het gebruik. De gemeenten staan in voor 9% van het gebruik en de provincies voor 0,8% van het gebruik. Ongeveer 98% van de hoeveelheid werkzame stof die de openbare besturen gebruiken, komt van herbiciden. Het aandeel van insecticiden is 2%. Het aandeel van de overige types pesticiden is verwaarloosbaar. De meest gebruikte werkzame stoffen (meer dan 1%) zijn glyfosaat, 2,4-D, triclopyr, Bacillus thuringiensis en MCPA. Glyfosaat is goed voor 67% van de totale hoeveelheid werkzame stof. Sinds 2010 is er een daling van het gebruik van 15,7 ton naar 2,5 ton werkzame stof. Het gebruik in 2020 is het laagste van deze reeks. Het stijgen of dalen van het totale gebruik is sinds 2016 gelinkt met het gebruik van Infrabel voor het onderhoud van de spoorbedding en de veiligheidspiste. In 2020 zien we opnieuw een invloed van dat gebruik op het totaal cijfer. Op gemeenteniveau is het gros van de pesticidereductie gerealiseerd. Uitschieters zijn eerder uitzondering dan de regel. De daling van het pesticidegebruik bij gemeenten gaat nog door, in 2020 daalt dit verder tot 225 kilogram werkzame stof. Het gemiddeld gebruik bij de gemeenten daalde van zo van 31 kilogram (2010) tot 1,5 kilogram werkzame stof. Ondanks een pesticideverbod voor openbare diensten worden er nog pesticiden gebruikt. Het huidige gebruik is verantwoord binnen het bestaande afwijkingskader. Dat neemt niet weg dat de verschillende actoren hun leertraject verder blijven zetten en steeds meer inzetten op preventie en alternatieven. Het gevolg daarvan is dat het pesticidegebruik nog daalt.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 38

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Pesticidegebruik van gemeenten in 2020 Overzicht van de gemeenten alfabetisch geordend, provincie waarin de gemeenten gelegen is en gebruikscijfers voor 2019 voor het totale gebruik van pesticiden en het gebruik van pesticiden zonder de generieke afwijking (zoals bestrijding van bruine rat, eikenprocessierups, wespen ..) uitgedrukt in GRAM. Gemeente Aalst Aalter Aarschot Aartselaar Affligem Alken Alveringem Antwerpen Anzegem Ardooie Arendonk As Asse Assenede Avelgem Baarle-Hertog Balen Beernem Beerse Beersel Begijnendijk Bekkevoort Beringen Berlaar Berlare Bertem Bever Beveren Bierbeek Bilzen Blankenberge Bocholt Boechout Bonheiden Boom Boortmeerbeek Borgloon Bornem Borsbeek Boutersem

Provincie Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Limburg Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen West-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg Antwerpen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Limburg Antwerpen Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant

Totaal pesticidegebruik (g) 9 2 0 0 niet beschikbaar 0 niet beschikbaar 2092 0 26950 6922 niet beschikbaar 28 3 niet beschikbaar 0 120 6 0 8 7 5403 0 13 3 0 niet beschikbaar 29 0 0 0 2702 0 9490 2 0 niet beschikbaar 5202 0 niet beschikbaar

Pesticidegebruik zonder generieke afwijkingen (g) 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 niet beschikbaar 1 0 26950 3378 niet beschikbaar 0 0 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 5400 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 9490 0 0 niet beschikbaar 5200 0 niet beschikbaar

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Gemeente

Brakel Brasschaat Brecht Bredene Bree Brugge Buggenhout Damme De Haan De Panne De Pinte Deerlijk Deinze Denderleeuw Dendermonde Dentergem Dessel Destelbergen Diepenbeek Diest Diksmuide Dilbeek Dilsen-Stokkem Drogenbos Duffel Edegem Eeklo Erpe-Mere Essen Evergem Galmaarden Gavere Geel Geetbets Genk Gent Geraardsbergen Gingelom Gistel Glabbeek Gooik Grimbergen Grobbendonk Haacht Haaltert Halen Halle

Provincie

Oost-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen West-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg Vlaams-Brabant Antwerpen Antwerpen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Antwerpen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant

Totaal pesticidegebruik (g) 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 2464 0 niet beschikbaar 1 1 0 niet beschikbaar 0 2605 0 0 0 0 252 1040 niet beschikbaar 2531 0 5029 0 0 4 niet beschikbaar 11 0 3 38 1563 3278 335 1518 28 3120 25 0 0 0 4 0 0 0

Pesticidegebruik zonder generieke afwijkingen (g) 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 2447 0 niet beschikbaar 0 0 0 niet beschikbaar 0 2600 0 0 0 0 0 1040 niet beschikbaar 1930 0 5029 0 0 0 niet beschikbaar 0 0 0 38 1545 96 324 390 28 3120 0 0 0 0 0 0 0 0

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 40

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Gemeente

Ham Hamme Hamont-Achel Harelbeke Hasselt Hechtel-Eksel Heers Heist-op-den-Berg Hemiksem Herent Herentals Herenthout Herk-de-Stad Herne Herselt Herstappe Herzele Heusden-Zolder Heuvelland Hoegaarden Hoeilaart Hoeselt Holsbeek Hooglede Hoogstraten Horebeke Houthalen-Helchteren Houthulst Hove Huldenberg Hulshout Ichtegem Ieper Ingelmunster Izegem Jabbeke Kalmthout Kampenhout Kapellen Kapelle-op-den-Bos Kaprijke Kasterlee Keerbergen Kinrooi Kluisbergen Knokke-Heist Koekelare

Provincie

Limburg Oost-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Limburg Limburg Limburg Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen Antwerpen Limburg Vlaams-Brabant Antwerpen Limburg Oost-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen

Totaal pesticidegebruik (g) 540 7807 1560 0 0 2235 0 3933 0 28 1 3120 niet beschikbaar 154 18 0 niet beschikbaar niet beschikbaar 0 50 1 0 10 0 26 2 18 0 0 niet beschikbaar 4 0 0 7 0 0 5 18 3744 4 0 2 0 5239 0 0 0

Pesticidegebruik zonder generieke afwijkingen (g) 0 7800 0 0 0 0 0 3933 0 0 0 3120 niet beschikbaar 154 0 0 niet beschikbaar niet beschikbaar 0 50 0 0 0 0 0 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 0 0 3510 0 0 0 0 0 0 0 0

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Gemeente

Koksijde Kontich Kortemark Kortenaken Kortenberg Kortessem Kortrijk Kraainem Kruibeke Kruisem Kuurne Laakdal Laarne Lanaken Landen Langemark-Poelkapelle Lebbeke Lede Ledegem Lendelede Lennik Leopoldsburg Leuven Lichtervelde Liedekerke Lier Lierde Lievegem Lille Linkebeek Lint Linter Lochristi Lokeren Lommel Londerzeel Lo-Reninge Lubbeek Lummen Maarkedal Maaseik Maasmechelen Machelen Maldegem Malle Mechelen Meerhout

Provincie

West-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Antwerpen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg Oost-Vlaanderen Limburg Limburg Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen Antwerpen

Totaal pesticidegebruik (g) 39779 0 0 0 0 0 0 0 1170 0 0 24 3 0 niet beschikbaar 0 1049 4160 0 351 0 0 3870 niet beschikbaar 4 0 0 4165 43 0 2344 15 niet beschikbaar 7 0 7 0 0 450 0 9439 2058 3 5 9 14 9

Pesticidegebruik zonder generieke afwijkingen (g) 39775 0 0 0 0 0 0 0 1170 0 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 1040 0 0 346 0 0 3870 niet beschikbaar 0 0 0 4160 0 0 2340 0 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 0 0 1157 0 0 0 0 0

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 42

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Gemeente

Meise Melle Menen Merchtem Merelbeke Merksplas Mesen Meulebeke Middelkerke Moerbeke Mol Moorslede Mortsel Nazareth Niel Nieuwerkerken Nieuwpoort Nijlen Ninove Olen Oostende Oosterzele Oostkamp Oostrozebeke Opwijk Oudenaarde Oudenburg Oud-Heverlee Oudsbergen Oud-Turnhout Overijse Peer Pelt Pepingen Pittem Poperinge Putte Puurs-Sint-Amands Ranst Ravels Retie Riemst Rijkevorsel Roeselare Ronse

Provincie

Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Antwerpen Limburg West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Limburg Antwerpen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen

Totaal pesticidegebruik (g) niet beschikbaar 0 0 0 0 2165 0 0 6 niet beschikbaar 0 7 0 5 0 0 0 niet beschikbaar 4 19 0 0 0 4 0 5 niet beschikbaar 0 2085 1 0 4501 niet beschikbaar 4 niet beschikbaar 0 1250 0 0 62 0 niet beschikbaar niet beschikbaar 15 5

Pesticidegebruik zonder generieke afwijkingen (g) niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 niet beschikbaar 0 1249 0 0 0 0 niet beschikbaar niet beschikbaar 0 0

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Gemeente

Roosdaal Rotselaar Ruiselede Rumst Schelle Scherpenheuvel-Zichem Schilde Schoten Sint-Genesius-Rode Sint-Gillis-Waas Sint-Katelijne-Waver Sint-Laureins Sint-Lievens-Houtem Sint-Martens-Latem Sint-Niklaas Sint-Pieters-Leeuw Sint-Truiden Spiere-Helkijn Stabroek Staden Steenokkerzeel Stekene Temse Ternat Tervuren Tessenderlo Tielt Tielt-Winge Tienen Tongeren Torhout Tremelo Turnhout Veurne Vilvoorde Vleteren Voeren Vorselaar Vosselaar Waasmunster Wachtebeke Waregem Wellen Wemmel Wervik

Provincie

Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Antwerpen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Limburg Antwerpen Antwerpen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen

Totaal pesticidegebruik (g) 3 0 0 1300 0 5 37 0 niet beschikbaar 1720 798 7 3 2 1680 niet beschikbaar 13 0 0 0 0 18 0 9 0 4365 8737 0 niet beschikbaar 1 2080 1 2575 niet beschikbaar 4 0 niet beschikbaar 112 5 niet beschikbaar 3 4810 217 0 0

Pesticidegebruik zonder generieke afwijkingen (g) 0 0 0 1300 0 0 0 0 niet beschikbaar 1716 0 0 0 0 1680 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 8736 0 niet beschikbaar 0 2080 0 0 niet beschikbaar 0 0 niet beschikbaar 0 0 niet beschikbaar 0 4810 0 0 0

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 44

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Gemeente

Westerlo Wetteren Wevelgem Wezembeek-Oppem Wichelen Wielsbeke Wijnegem Willebroek Wingene Wommelgem Wortegem-Petegem Wuustwezel Zandhoven Zaventem Zedelgem Zele Zelzate Zemst Zoersel Zonhoven Zonnebeke Zottegem Zoutleeuw Zuienkerke Zulte Zutendaal Zwalm Zwevegem Zwijndrecht

Provincie

Antwerpen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Antwerpen Limburg West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Limburg Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen

Totaal pesticidegebruik (g) 3484 5 1 0 niet beschikbaar 0 0 82 0 0 4 21 3 0 19 1563 1950 niet beschikbaar 7 0 0 0 0 0 0 3000 5 0 2

Pesticidegebruik zonder generieke afwijkingen (g) 0 0 0 0 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 0 0 0 0 1560 1950 niet beschikbaar 0 0 0 0 0 0 0 3000 0 0 0

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2020

Vlaamse Milieumaatschappij Dokter De Moorstraat 24-26 9300 Aalst www.vmm.be