Westra_etal_2021_ResultatenVanDeVlaamseLibellenmeetnetten20162020 (1).pdf

Resultaten van de Vlaamse libellenmeetnetten voor de periode 2016 - 2020 Toon Westra, Geert De Knijf, Hannes Ledegen, Sam Van De Poel, Frederic Piesschaert en Thierry Onkelinx

Auteurs: Toon Westra, Geert De Knijf, Frederic Piesschaert en Thierry Onkelinx Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek Hannes Ledegen en Sam Van De Poel Natuurpunt Studie Reviewers: Marc Pollet Het INBO is het onafhankelijk onderzoeksinstituut van de Vlaamse overheid dat via toegepast wetenschappelijk onderzoek, data- en kennisontsluiting het biodiversiteitsbeleid en -beheer onderbouwt en evalueert. Vestiging: Herman Teirlinckgebouw INBO Brussel Havenlaan 88 bus 73, 1000 Brussel www.inbo.be e-mail: Toon.Westra@inbo.be Wijze van citeren: Westra T, De Knijf G, Ledegen H, Van De Poel S, Piesschaert F en Onkelinx T(2021). Resultaten van de Vlaamse libellenmeetnetten voor de periode 2016 - 2020. Rapporten van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 2021 (12). Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek, Brussel. DOI: doi.org/10.21436/inbor.34106517 D/2021/3241/154 Rapporten van het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek 2021 (12) ISSN: 1782-9054 Verantwoordelijke uitgever: Maurice Hoffmann Foto cover: Kempense heidelibel (Rollin Verlinde/ Vilda)

© 2021, Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek

RESULTATEN VAN DE VLAAMSE LIBELLENMEETNETTEN VOOR DE PERIODE 2016 - 2020

Toon Westra, Geert De Knijf, Hannes Ledegen, Sam Van De Poel, Frederic Piesschaert en Thierry Onkelinx

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

1

Dankwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2

Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

3

English abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

4

1

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

5

2 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5

Methodiek . . . . . . . . . . . . . . Ontwerp van de libellenmeetnetten . Ingezamelde telgegevens . . . . . . . Dataontsluiting . . . . . . . . . . . . Analyse van de telgegevens . . . . . . Interpretatie van de analyseresultaten

. . . . . .

6 6 8 9 9 9

3 3.1 3.2

Verkenning van de getelde aantallen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aantallen voor de prioritaire soorten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Aantallen voor overige soorten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

12 12 13

4 4.1 4.2

Overzicht van de resultaten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Verschillen tussen de jaren . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Trends . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

16 16 16

5 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 5.7 5.8

Resultaten per meetnet . Bosbeekjuffer . . . . . . Speerwaterjuffer . . . . Maanwaterjuffer . . . . Variabele waterjuffer . . Vroege glazenmaker . . Rivierrombout . . . . . . Gevlekte witsnuitlibel . . Kempense heidelibel . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

19 20 23 27 31 35 39 42 46

A A.1 A.2 A.3

Bijlage: technische beschrijving analysemodel libellen‐gebiedstelling . Herschaling van de data . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Model voor verschillen tussen de jaren . . . . . . . . . . . . . . . . Model voor jaarlijkse trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

. . . .

50 50 50 51

B

Detail van getelde aantallen . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

52

Referenties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

53

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

. . . . . .

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 1 van 53

Dankwoord We wensen in de eerste plaats alle vrijwilligers te bedanken voor de vele tellingen die ze hebben uitgevoerd voor de libellenmeetnetten. De Libellenvereniging Vlaanderen vzw bedanken we voor hun medewerking aan dit project en de hulp bij het zoeken naar vrijwilligers. Zij gaven ons ook de kans om jaarlijks ‘ons verhaal’ te brengen op de Libellenstudiedag en zo nauw contact te blijven onderhouden met de tellers. Tenslotte bedanken we de leden van de stuurgroep: Bernard Van Elegem, Veronique Verbist, Wouter Vanreusel, Marc Herremans, Koen Van Keer, Samuel De Rycke, Marc Pollet en Maurice Hoffman. Marc Pollet las een eerste versie van dit rapport grondig na en leverde nuttige commentaren.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 2 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Samenvatting Via de soortenmeetnetten (meetnetten.be) willen het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek (INBO) en het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) betrouwbare informatie verzamelen over prioritaire soorten in Vlaanderen. Deze meetnetten bestaan uit een aantal vastgelegde locaties die specifiek geselecteerd werden voor elke soort. Op deze locaties voeren vrijwilligers op een gestandaardiseerde manier tellingen uit onder coördinatie van Natuurpunt Studie. Dit rapport toont de eerste resultaten van de libellenmeetnetten voor de periode 2016 ‐ 2020. In die periode zien we in Vlaanderen: • • • •

een afname in aantallen van de Maanwaterjuffer (Coenagrion lunulatum), een afname in aantallen van de Kempense heidelibel (Sympetrum depressiusculum), een sterke afname in aantallen van de Gevlekte witsnuitlibel (Leucorrhinia pectoralis), een sterke toename in aantallen van de Rivierrombout (Gomphus flavipes).

Voor de andere prioritaire libellensoorten is het nog te vroeg om een duidelijke trend te onderscheiden. Het gaat om volgende soorten: de Bosbeekjuffer (Calopteryx virgo), de Speerwaterjuffer (Coenagrion hastu‐ latum), de Variabele waterjuffer (Coenagrion pulchellum), de Vroege glazenmaker (Aeshna isoceles), de Beekrombout (Gomphus vulgatissimus) en de Sierlijke witsnuitlibel (Leucorrhinia caudalis).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 3 van 53

English abstract The species monitoring programme meetnetten.be aims at collecting reliable information on priority species in Flanders. It consists of a series of monitoring schemes which were designed by the Research Institute for Nature and Forest (INBO). Species are counted by volunteers in a standardized way under the coordination of the NGO Natuurpunt. This report shows the first results of the dragonfly monitoring schemes for the period 2016 ‐ 2020. The Crescent Bluet (Coenagrion lunulatum) and the Spotted Darter (Sympetrum depressiusculum) show a de‐ crease in abundance and the Yellow‐spotted Whiteface (Leucorrhinia pectoralis) shows a strong decrease in abundance. On the other hand, the River Clubtail (Gomphus flavipes) shows a strong increase in abundance between 2016 and 2020. For other priority dragonfly species we are not able to detect a trend yet. The continuation of this moni‐ toring project will enable us to detect future patterns. This is the case for following species: the Beautiful Demoiselle (Calopteryx virgo), the Spearhead Bluet (Coenagrion hastulatum), the Variable Bluet (Coena‐ grion pulchellum), the Green‐eyed Hawker (Aeshna isoceles), the Common Clubtail (Gomphus vulgatis‐ simus) and the Lilypad Whiteface (Leucorrhinia caudalis).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 4 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

1

INLEIDING

Betrouwbare informatie over de toestand en trends van dier‐ en plantensoorten in Vlaanderen is van groot belang voor de onderbouwing van het Vlaamse soortenbeleid en voor de rapportage over de Natura 2000‐ soorten aan Europa (Adriaens et al., 2011). Daarom werden in de periode 2016‐2018 soortenmeetnetten opgestart voor de langetermijn monitoring van 65 Vlaamse en Europees prioritaire soorten (Westra et al., 2019). Elk meetnet bestaat uit een aantal vooraf vastgelegde locaties, waar een of meerdere soorten via een gestandaardiseerd methode geteld worden (De Knijf et al., 2014b). De soortenmeetnetten zijn een citizen science project: vrijwilligers voeren de tellingen uit. Natuurpunt Studie staat in voor de coördinatie en aansturing van de vrijwilligers en het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek (INBO) verwerkt de telgegevens. Het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) en het INBO staan in voor de financiering. Voor de uitvoering van de libellenmeetnetten konden we bovendien rekenen op de steun van de Libellenvereniging Vlaanderen vzw. Voor de planning van de tellingen en het invoeren van gegevens werd het webportaal meetnetten.be ontwikkeld. In dit rapport stellen we de eerste resultaten voor van de verschillende libellenmeetnetten (De Knijf et al., 2019). We geven eerst wat achtergrond over het ontwerp van de libellenmeetnetten en de analyse van de telgegevens. Daarna maken we een verkenning van de getelde aantallen en geven we een overzicht van de resultaten van de statistische analyses. Ten slotte bespreken we de resultaten voor elk meetnet (Bosbeekjuffer, Speerwaterjuffer, Maanwaterjuffer, Variabele waterjuffer, Vroege glazenmaker, Rivierrom‐ bout, Gevlekte witsnuitlibel, Kempense heidelibel). Dit rapport bevat enkele interactieve figuren die alleen kunnen bekeken worden op de website versie van dit rapport.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 5 van 53

2

METHODIEK

2.1

ONTWERP ... . . . . . . . . . ..VAN . . . ..DE . . .LIBELLENMEETNETTEN . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

In een meetnet tellen vrijwilligers specifieke soorten op vastgelegde locaties via een gestandaardiseerde telmethode. Een dergelijke gestructureerde monitoring geeft de beste garantie op betrouwbare informatie over de toestand en trends van soorten op schaal Vlaanderen. Het ontwerp van de libellenmeetnetten wordt in detail beschreven in het monitoringsprotocol libellen (De Knijf et al., 2019). Dit is een tweede ver‐ sie van het monitoringsprotocol waarin enkele aanpassingen zijn gebeurd ten opzichte van de eerste versie (De Knijf et al., 2015). Het monitoringsprotocol is gebaseerd op de de blauwdruk voor soortenmonitoring (De Knijf et al., 2014b). We vatten de belangrijkste onderdelen van de libellenmeetnetten nog eens kort samen.

2.1.1

Selectie van de soorten

Voor twee groepen van soorten streven we naar een monitoring op basis van meetnetten: Europees prio‐ ritaire soorten en Vlaams prioritaire soorten (Westra et al., 2014). • De Europees prioritaire soorten (EPS) zijn de zogenaamde Natura 2000 ‐ soorten die op Bijlage II en/of Bijlage IV van de Europese Habitatrichtlijn (HRL) staan. • De Vlaams prioritaire soorten (VPS) staan niet op een bijlage van de HRL (het zijn dus geen Natura 2000 ‐ soorten), maar ze worden wel als prioritair beschouwd voor het Vlaamse natuurbeleid. Bijzondere aandacht gaat naar de Kempense heidelibel. Deze soort staat niet vermeld op de bijlage van de HRL, maar staat wel als kwetsbaar aangeduid op de Europese Rode Lijst van libellen (Kalkman et al., 2010). In Tabel 2.1 tonen we de geselecteerde libellensoorten, de beleidsrelevantie van de soorten en het jaar waarin het meetnet voor die soort van start ging. De volgorde van de libellen in deze tabel is gebaseerd op de taxonomische indeling van de soorten. Ook verder in dit rapport volgen we deze volgorde.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 6 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Tabel 2.1: Overzicht van de libellen waarvoor een meetnet bestaat met onderscheid tussen Europees prioritaire (EPS) en Vlaams prioritaire soorten (VPS), en met het jaar waarin de monitoring werd opgestart Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Beleidsrelevantie

Start meetnet

Bosbeekjuffer Speerwaterjuffer Maanwaterjuffer Variabele waterjuffer Vroege glazenmaker

Calopteryx virgo Coenagrion hastulatum Coenagrion lunulatum Coenagrion pulchellum Aeshna isoceles

VPS VPS VPS VPS VPS

2018 2017 2016 2017 2017

Rivierrombout Beekrombout Hoogveenglanslibel Sierlijke witsnuitlibel Gevlekte witsnuitlibel

Gomphus flavipes Gomphus vulgatissimus Somatochlora arctica Leucorrhinia caudalis Leucorrhinia pectoralis

EPS VPS VPS EPS EPS

2016 2018 2018 2020 2016

Kempense heidelibel

Sympetrum depressiusculum

VPS*

2016

*

2.1.2

Deze soort staat bovendien als kwetsbaar aangeduid op de Europese Rode Lijst van libellen

Telmethode

Libellen worden geteld op basis van de drie volgende veldprotocollen: • Transecttelling van imago’s. Hierbij worden imago’s (adulten) van libellen op een vaste route (van 100 meter tot maximaal 500 meter lang) langsheen het water geteld. Dit is het geval voor de Bos‐ beekjuffer, Variabele waterjuffer en Vroege glazenmaker. • Transecttelling larvenhuidjes. Bij deze methode worden larvenhuidjes geteld en verzameld langs een transect aan het water. Dit protocol gebruiken we om de populaties van de Beekrombout en de Rivierrombout op te volgen. Bij de Beekrombout tellen we de huidjes op een oeverlengte van ongeveer 100 meter en bij de Rivierrombout hanteren we een lengte van 500 meter. • Gebiedstelling imago’s. Binnen een vooral afgebakend telgebied nabij de voortplantingslocatie wor‐ den de imago’s geteld gedurende een vastgelegde tijd van bv. 1 uur. Deze methode laat toe om ook verder weg van het water te zoeken naar de betreffende soort of moeilijker toegankelijke gebieden te tellen, bijvoorbeeld al wadend in het water. Dit veldprotocol passen we toe bij de Speerwaterjuf‐ fer, Maanwaterjuffer, Hoogveenglanslibel, Sierlijke witsnuitlibel, Gevlekte witsnuitlibel en Kempense heidelibel. Een overzicht van welk veldprotocol gebruikt wordt per soort vind je in Tabel 2.2. Voor elke soort vermelden we het aantal bezoeken die moeten plaatsvinden per locatie, de telperiode waarin die moeten gebeuren, het aantal tellocaties en met welke cyclus er moet geteld worden. Het meetnet Beekrombout zit momenteel nog in een overgangsfase. We weten momenteel in grote lijnen waar de populaties zich bevinden, maar de geschikte locaties voor het leggen van de transecten moeten nog deels vastgelegd worden. Voor dit meetnet kunnen we dus voorlopig nog geen resultaten tonen. Ook voor de Sierlijke witsnuitlibel is het nog te vroeg om resultaten te tonen omdat het meetnet pas in 2020 van start ging.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 7 van 53

Tabel 2.2: Overzicht van de karakteristieken van de libellenmeetnetten: aantal bezoeken per jaar, telperi‐ ode, aantal locaties en duur van de meetcyclus Meetnet

Veldprotocol

Aantal bezoeken (per jaar)

Telperiode

Selectie locaties

Aantal locaties

Duur meetcyclus (jaar)

Bosbeekjuffer Speerwaterjuffer Maanwaterjuffer Variabele waterjuffer Vroege glazenmaker

Transecttelling imago’s Gebiedstelling imago’s Gebiedstelling imago’s Transecttelling imago’s Transecttelling imago’s

3 2 2 2 2

20/05 ‐ 20/08 15/05 ‐ 20/06 20/04 ‐ 20/05 01/05 ‐ 30/06 20/05 ‐ 30/06

Steekproef Integraal Integraal Steekproef Steekproef

30 6 7 30 30

3 1 1 3 3

Rivierrombout Beekrombout Hoogveenglanslibel Sierlijke witsnuitlibel Gevlekte witsnuitlibel

Transecttelling Larvendhuidjes Transecttelling Larvendhuidjes Gebiedstelling imago’s Gebiedstelling imago’s Gebiedstelling imago’s

5 3 2 2 2

01/06 ‐ 15/08 01/05 ‐ 31/05 20/05 ‐ 31/07 20/05 ‐ 20/06 20/05 ‐ 30/06

Integraal Integraal Integraal Integraal Integraal

11 17 12 2 24

1 1 1 1 1

Kempense heidelibel

Gebiedstelling imago’s

2

01/08 ‐ 31/08

Integraal

6

1

2.1.3

Selectie van de meetnetlocaties

Wanneer er van een bepaalde soort minder dan 30 locaties voorkomen in Vlaanderen, worden alle locaties opgenomen in het meetnet. We spreken dan van een integrale monitoring. Wanneer er meer dan 30 locaties zijn, is het niet meer haalbaar om al die locaties te tellen. We selecteren dan 30 locaties via een willekeurige steekproef. Tabel 2.2 geeft voor elk meetnet het aantal locaties en of de soort integraal dan wel via een steekproef wordt geteld. De tabel geeft ook de duur van de meetcyclus weer. Dit is de periode waarin alle meetnetlocaties geteld worden. Een meetcyclus van drie jaar betekent dus dat al de locaties om de drie jaar geteld worden. Voor alle soorten met een integrale selectie, uitgezonderd Hoogveenglanslibel, worden de locaties jaarlijks geteld.

2.2

INGEZAMELDE TELGEGEVENS ... . . . . . . . . . . . . . . .. ...............

Tellers voeren de telgegevens in via het webportaal meetnetten.be of via de mobiele meetnetten‐app. Sinds de start van de meetnetten in 2016 tot en met 2020 hebben 70 tellers 1123 libellentellingen op 144 meetnetlocaties ingevoerd. In Figuur 2.1 zien we de evolutie van de tellingen in de tijd voor alle libellen‐ meetnetten samen. Het aantal getelde locaties nam toe in de periode 2016 tot 2018, wat te verklaren is doordat er jaarlijks een aantal nieuwe meetnetten werden opgestart. Sinds 2018 zijn alle libellenmeet‐ netten opgestart en zien we een stagnatie. De ogenschijnlijke lichte achteruitgang kan verklaard worden doordat bepaalde soorten en locaties in een driejarige cyclus worden opgevolgd. Het ziet er naar uit dat alle tellers hun locaties jaarlijkse blijven opvolgen en dus goed volhouden.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 8 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 2.1: Monitoringinspanning voor alle libellenmeetnetten samen

2.3

DATAONTSLUITING ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

De databank die onderdeel uitmaakt van meetnetten.be is enkel toegankelijk binnen het INBO. Maar op regelmatige basis maakt het INBO datasets publiek toegankelijk via GBIF (Global Biodiversity Information Facility). Omdat het meestal om kwetsbare soorten gaat, passen we op de datasets een vervaging toe van 1, 5 of 10 km toe afhankelijk van de soort. De publiek ontsloten datasets bevatten dus niet de exacte tellocaties. Voor de libellenmeetnetten gaat het om volgende datasets: • Gebiedstelling van imago’s (Piesschaert et al., 2021a); • Transecttelling van imago’s (Piesschaert et al., 2021b); • Transecttelling van larvenhuidjes (Piesschaert et al., 2021c).

2.4

ANALYSE VAN DE. ..TELGEGEVENS ... . . . . . . . ... . . . .. ...............

Op basis van de getelde aantallen willen we de trend per soort bepalen op schaal Vlaanderen en de be‐ trouwbaarheid hiervan. Met trend bedoelen we de procentuele verandering in aantallen van een soort over de periode waarvoor we telgegevens hebben. Gezien de libellenmeetnetten nog niet zo lang lopen, zit er nog heel wat onzekerheid op de trends. Toch kunnen we al sterke veranderingen oppikken of kunnen we al een indicatie krijgen in welke richting een soort evolueert. Naast trends willen we ook inzicht krijgen hoe de aantallen verschillen van jaar tot jaar. Op basis hiervan kunnen we dus slechte of goede jaren identificeren. Voor de analyse maken we gebruik van zogenaamde generalized linear mixed models (GLMM). Voor een bespreking van de technische achtergrond van deze modellen verwijzen we naar Bijlage A.

2.5

INTERPRETATIE DE. . ANALYSERESULTATEN ... . . . . . . . . . . . . . . ..VAN . . . . .. . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bij elke schatting van een verschil of trend hoort ook een betrouwbaarheidsinterval die de onzekerheid op de schatting weergeeft. Klassiek onderscheiden we op basis van het betrouwbaarheidsinterval: ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 9 van 53

• een significante toename: de ondergrens van het betrouwbaarheidsinterval is groter dan 0; • een significante afname: de bovengrens van het betrouwbaarheidsinterval is kleiner dan 0; • geen significant(e) trend of verschil: het betrouwbaarheidsinterval omvat 0. Bovenstaande indeling is echter weinig informatief. Daarom stellen we een classificatiesysteem voor waar‐ bij het betrouwbaarheidsinterval wordt vergeleken met een referentiewaarde, een onderste drempel‐ waarde en een bovenste drempelwaarde. Als referentiewaarde kiezen we 0 (= geen verandering). Voor de onderste drempelwaarde kiezen we een waarde die we als een sterke afname beschouwen: ‐25 %. Op basis van de bovenste drempelwaarde onderscheiden we een sterke toename. Hiervoor kiezen de waarde +33 %, wat overeenkomt met eenzelfde relatief effect dan een afname van ‐25 % (75/100 = 100/133). Dit classificatiesysteem resulteert in 10 klassen (Figuur 2.2). In Tabel 2.3 geven we de codes en de beschrijving die bij de verschillende klassen horen.

Figuur 2.2: Classificatie van trends of verschillen Tabel 2.3: Classificatie van trends of verschillen Code

Klasse

Beschrijving

++ +

sterke toename toename

+∼ ∼

matige toename stabiel

−∼

matige afname

Significante positieve trend/verandering, significant hoger dan bovenste drempelwaarde Significante positieve trend/verandering, maar geen significant verschil met bovenste drempelwaarde Significante positieve trend/verandering, significant lager dan bovenste drempelwaarde Geen significante trend/verandering, significant hoger dan onderste drempelwaarde en lager dan bovenste drempelwaarde Significante negatieve trend/verandering, significant hoger dan onderste drempelwaarde

− −− ?+ ?− ?

afname sterke afname mogelijke toename mogelijke afname onbekend

Significante negatieve trend/verandering, maar geen significant verschil met onderste drempelwaarde Significante negatieve trend/verandering, significant hoger dan onderste drempelwaarde Geen significante trend/verandering, significant hoger dan onderste drempelwaarde Geen significante trend/verandering, significant lager dan bovenste drempelwaarde Geen significante trend/verandering, geen significant verschil met bovenste en onderste drempelwaarde

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 10 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Een van de voordelen van dit systeem is het onderscheid tussen ‘stabiel’ en ‘onbekend’ wanneer er geen significante trend is. In het eerste geval weten we met zekerheid dat er geen sterke toename of afname is. In het tweede geval is de onzekerheid dermate groot dat we geen enkele conclusie kunnen trekken op basis van de data. Ook de klassen ‘mogelijke toename’ en ‘mogelijke afname’ geven een meerwaarde. Zeker omdat we voor de soortenmeetnetten nog maar enkele jaren aan het meten zijn waardoor de onzekerheid op de schat‐ tingen vrij groot kan zijn. Via deze bijkomende klassen verkrijgen we al een indicatie van de trendrichting ook al kunnen we nog geen significante trend detecteren.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 11 van 53

3

VERKENNING VAN DE GETELDE AANTALLEN

In dit onderdeel geven we een overzicht van de getelde aantallen.

3.1

AANTALLEN PRIORITAIRE SOORTEN ... . . . . . . . . . . ..VOOR . . . . . . .DE . .. .. . . . . . . . . . . . . . .. .........

3.1.1

Totale aantallen en gemiddelde aantallen per bezoek

De Tabel 3.1 toont per soort en per jaar: • • • •

het totaal aantal getelde individuen; het gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek; het aantal meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen; de proportie van de bezochte meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen. Tabel 3.1: Overzicht getelde aantallen voor de prioritaire soorten (Totaal = totaal aantal getelde individuen, Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek, Locaties = aantal meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen, Proportie = proportie van de bezochte meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen)

Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Jaar

Totaal

Gemiddeld

Locaties

Proportie (%)

Bosbeekjuffer

Calopteryx virgo

2018 2019 2020

952 272 587

35.3 18.1 12.8

9 4 17

90.0 100.0 89.5

Speerwaterjuffer

Coenagrion hastulatum

2017 2018 2019 2020

141 148 197 164

10.1 11.4 11.6 13.7

5 5 4 6

83.3 83.3 66.7 100.0

Maanwaterjuffer

Coenagrion lunulatum

2016 2017 2018 2019 2020

464 747 973 181 384

24.4 41.5 64.9 12.1 24.0

6 6 6 3 5

85.7 85.7 85.7 42.9 71.4

Variabele waterjuffer

Coenagrion pulchellum

2017 2018 2019 2020

2219 734 32 1390

82.2 26.2 1.5 81.8

9 11 4 6

81.8 100.0 40.0 100.0

Vroege glazenmaker

Aeshna isoceles

2017 2018 2019 2020

296 97 14 209

9.9 3.5 1.2 11.6

15 11 4 8

93.8 84.6 66.7 100.0

Rivierrombout

Gomphus flavipes

2016 2017 2018 2019 2020

159 335 719 1370 512

2.4 4.7 12.4 20.1 10.2

13 9 10 12 9

100.0 81.8 90.9 92.3 90.0

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 12 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Tabel 3.1: Overzicht getelde aantallen voor de prioritaire soorten (Totaal = totaal aantal getelde individuen, Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek, Locaties = aantal meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen, Proportie = proportie van de bezochte meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen) (vervolg) Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Jaar

Totaal

Gemiddeld

Locaties

Proportie (%)

Beekrombout

Gomphus vulgatissimus

2019 2020

464 183

51.6 26.1

3 2

100.0 66.7

Hoogveenglanslibel

Somatochlora arctica

2018 2019 2020

6 5 1

0.3 0.2 0.1

3 4 1

33.3 44.4 20.0

Sierlijke witsnuitlibel

Leucorrhinia caudalis

2020

2

0.5

1

50.0

Gevlekte witsnuitlibel

Leucorrhinia pectoralis

2016 2017 2018 2019 2020

68 42 235 13 38

1.3 0.8 4.5 0.2 0.8

16 8 20 5 11

66.7 33.3 83.3 20.8 47.8

Kempense heidelibel

Sympetrum depressiusculum

2016 2017 2018 2019 2020

80 112 48 72 103

5.3 8.6 3.0 5.5 17.2

5 3 4 3 3

83.3 50.0 80.0 50.0 100.0

Bij de gebiedstellingen en de transecttellingen van imago’s vragen we om, indien mogelijk, ook het geslacht (mannetjes, vrouwtjes of onbepaald) te vermelden en indicaties voor lokale reproductie (tandem of copula, eiafzettend of larvenhuidjes). Voor een overzicht van deze detailgegevens verwijzen we naar Bijlage B.

3.2

AANTALLEN SOORTEN ... . . . . . . . . . . ..VOOR . . . . . . .OVERIGE . .. . . . . . . . .. ..........

Elk libellenmeetnet is specifiek ontworpen voor één bepaalde doelsoort. Naast deze doelsoort die moet geteld worden, de zogenoemde prioritaire soorten, is het ook mogelijk om andere aanwezige libellen op de tellocatie op die dag te noteren. Deze gegevens kunnen zeker een meerwaarde zijn, maar we moeten wel voorzichtig zijn bij het interpreteren of analyseren van deze gegevens. Zowel de tellocaties als de telperiode zijn immers specifiek gekozen voor de doelsoorten. Dat maakt dat de aantallen voor de overige soorten niet altijd representatief zijn voor een uitspraak op schaal Vlaanderen. In Tabel 3.2 geven we het totaal aantal getelde individuen van de overige soorten voor alle libellenmeetnet‐ ten samen. De soorten worden gerangschikt volgens getelde aantallen van hoog naar laag. Azuurwaterjuf‐ fer is dus de meest getelde soort. De tabel bevat ook prioritaire soorten, maar dit zijn dan de aantallen die geteld werden in locaties van andere meetnetten. Bij de bespreking van de resultaten per meetnet geven we een meer gedetailleerd overzicht van de overige soorten voor elk meetnet afzonderlijk.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 13 van 53

Tabel 3.2: Totaal aantal getelde overige soorten voor alle libellenmeetnetten samen Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Transecten en gebiedstelling Azuurwaterjuffer Viervlek Watersnuffel Lantaarntje Vuurjuffer Koraaljuffer Gewone oeverlibel Tengere pantserjuffer Bloedrode heidelibel Tangpantserjuffer Gewone pantserjuffer Grote roodoogjuffer Variabele waterjuffer Beekoeverlibel Smaragdlibel Grote keizerlibel Weidebeekjuffer Breedscheenjuffer Venwitsnuitlibel Vroege glazenmaker Bruinrode heidelibel Bruine korenbout Vuurlibel Bruine winterjuffer Steenrode heidelibel Noordse witsnuitlibel Speerwaterjuffer Glassnijder Tengere grasjuffer Kleine roodoogjuffer Platbuik Zwarte heidelibel Gevlekte witsnuitlibel Gaffelwaterjuffer Gevlekte glanslibel Houtpantserjuffer Paardenbijter Zuidelijke keizerlibel Metaalglanslibel Zwervende heidelibel Blauwe glazenmaker Gewone bronlibel Bandheidelibel Bosbeekjuffer Plasrombout Bruine glazenmaker Zwervende pantserjuffer Venglazenmaker Zuidelijke glazenmaker Hoogveenglanslibel Zuidelijke heidelibel

Coenagrion puella Libellula quadrimaculata Enallagma cyathigerum Ischnura elegans Pyrrhosoma nymphula Ceriagrion tenellum Orthetrum cancellatum Lestes virens Sympetrum sanguineum Lestes dryas Lestes sponsa Erythromma najas Coenagrion pulchellum Orthetrum coerulescens Cordulia aenea Anax imperator Calopteryx splendens Platycnemis pennipes Leucorrhinia dubia Aeshna isoceles Sympetrum striolatum Libellula fulva Crocothemis erythraea Sympecma fusca Sympetrum vulgatum Leucorrhinia rubicunda Coenagrion hastulatum Brachytron pratense Ischnura pumilio Erythromma viridulum Libellula depressa Sympetrum danae Leucorrhinia pectoralis Coenagrion scitulum Somatochlora flavomaculata Chalcolestes viridis Aeshna mixta Anax parthenope Somatochlora metallica Sympetrum fonscolombii Aeshna cyanea Cordulegaster boltonii Sympetrum pedemontanum Calopteryx virgo Gomphus pulchellus Aeshna grandis Lestes barbarus Aeshna juncea Aeshna affinis Somatochlora arctica Sympetrum meridionale

Totaal

7761 5160 4578 3677 2321 1289 1270 1109 1073 991 975 956 913 894 869 789 756 429 414 403 394 295 283 265 244 209 162 144 142 115 115 103 91 70 62 51 38 31 25 25 21 17 14 10 7 6 5 4 4 3 3

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 14 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Tabel 3.2: Totaal aantal getelde overige soorten voor alle libellenmeetnetten samen (vervolg) Nederlandse naam Zuidelijke oeverlibel Sierlijke witsnuitlibel Zadellibel Telling Larvenhuidjes Glassnijder Metaalglanslibel Weidebeekjuffer Bruine korenbout

Wetenschappelijke naam Orthetrum brunneum Leucorrhinia caudalis Anax ephippiger Brachytron pratense Somatochlora metallica Calopteryx splendens Libellula fulva

Totaal 2 1 1 13 7 2 1

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 15 van 53

4

OVERZICHT VAN DE RESULTATEN

In dit onderdeel geven we een overzicht van de resultaten van de analyses voor Bosbeekjuffer, Gevlekte witsnuitlibel, Kempense heidelibel, Maanwaterjuffer, Rivierrombout, Speerwaterjuffer, Variabele water‐ juffer en Vroege glazenmaker. Voor Beekrombout, Hoogveenglanslibel en Sierlijke witsnuitlibel kunnen we voorlopig nog geen resultaten tonen. Zoals eerder vermeld, moeten we voor het meetnet Beekrombout nog de geschikte tellocaties vastleggen. Hoogveenglanslibel is een zeer moeilijk te detecteren soort waar‐ door de dataset voornamelijk uit nulwaarnemingen bestaat en een analyse voorlopig nog niet mogelijk is. Het meetnet Sierlijke witsnuitlibel ging pas in 2020 van start waardoor het nog te vroeg is voor een analyse uit te voeren.

4.1

VERSCHILLEN ... . . . . . . . . . . . . .TUSSEN . .. . . . . . . ..DE . . .JAREN .. . . . . .

Tabel 4.1 geeft een overzicht van de verschillen van jaar tot jaar, waarbij we steeds de aantallen in een bepaald jaar vergelijken met die in een referentiejaar. Als referentiejaar kiezen we hier het jaar waarin het meetnet van start ging. We geven de verschillen weer aan de hand van de classificatie zoals besproken in paragraaf 2.5, waarbij we ‐25 % als ondergrens en +33 % als bovengrens nemen. In 2020 zien we bij‐ voorbeeld een sterke toename (++) van Rivierrombout t.o.v. het referentiejaar 2016. Dat betekent dus de toename in aantallen significant groter is dan 33 %. Bij de Gevlekte witsnuitlibel zien we in 2020 dan weer een sterke afname t.o.v. 2016. De afname is dus significant lager dan ‐25 %. Tabel 4.1: Verschil in aantallen t.o.v. referentiejaar (++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend) Verschil t.o.v. referentiejaar Nederlandse naam

4.2

Referentiejaar

Bosbeekjuffer Gevlekte witsnuitlibel Kempense heidelibel Maanwaterjuffer Rivierrombout

2018 2016 2016 2016 2016

Speerwaterjuffer Variabele waterjuffer Vroege glazenmaker

2017 2017 2017

2017

2018

2019

2020

+ −− ?+ ++

? −− −− −− ++

? −− ? ? ++

?− ? ?−

?− −− ?−

? ?+ ?−

−− ?− + ?+

TRENDS ... . . . . . .

In Tabel 4.2 geven we een overzicht van de gemiddelde jaarlijkse trend en de totale trend over de meetnet‐ periode. We duiden ook aan of de trend al dan niet lineair is. Een lineaire trend betekent dat de jaarlijkse daling of stijging relatief constant is. Bij een niet‐lineaire trend fluctueren de aantallen sterk van jaar tot jaar, maar hebben we gemiddeld gezien over de hele tijdsperiode wel een stijging of een daling.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 16 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Tabel 4.2: Jaarlijkse wijziging en wijziging over de looptijd (++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend) Nederlandse naam

Periode

Klasse

Interpretatie

Jaarlijkse wijziging

Wijziging over de looptijd

Bosbeekjuffer Speerwaterjuffer Maanwaterjuffer Variabele waterjuffer Vroege glazenmaker

2018 ‐ 2020 2017 ‐ 2020 2016 ‐ 2020 2017 ‐ 2020 2017 ‐ 2020

? ? − ? ?−

Quasi lineair Quasi lineair Niet lineair Niet lineair Lineair

‐8% (‐33%; +22%) ‐17% (‐43%; +15%) ‐19% (‐34%; ‐1%) +6% (‐11%; +25%) ‐7% (‐15%; +2%)

‐13% (‐56%; +49%) ‐34% (‐82%; +51%) ‐53% (‐81%; ‐6%) +23% (‐30%; +96%) ‐18% (‐40%; +7%)

Rivierrombout Gevlekte witsnuitlibel Kempense heidelibel

2016 ‐ 2020 2016 ‐ 2020 2016 ‐ 2020

++ −− −

Niet lineair Niet lineair Niet lineair

+66% (+50%; +83%) ‐36% (‐47%; ‐23%) ‐23% (‐40%; ‐4%)

+676% (+401%; +1033%) ‐81% (‐92%; ‐64%) ‐61% (‐87%; ‐16%)

De gemiddelde jaarlijkse trend wordt ook visueel voorgesteld in Figuur 4.1. De x‐as van deze figuur heeft een logaritmische schaal. Een halvering (‐50 %) is immers een even sterk effect als een verdubbeling (+100 %). Opnieuw maken we gebruik van de classificatie zoals besproken in paragraaf 2.5 met ‐25 % als ondergrens en +33 % als bovengrens voor de totale trend over de meetperiode. Voor een periode van vijf jaar (2016 ‐ 2020) komt de ondergens overeen met een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐6,9 % en de bovengrens met een gemiddelde jaarlijkse trend van +7,4 %.

Figuur 4.1: Gemiddelde jaarlijkse trend met 90 % betrouwbaarheidsinterval (++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐6.7 %) en de bovengrens (+7.4 %) waarop de classificatie gebaseerd is. De Rivierrombout springt eruit in de positieve zin met een sterke toename (++). Voor Maanwaterjuffer en Kempense heidelibel zien we een afname (-) en voor Gevlekte witsnuitlibel een sterke afname (--).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 17 van 53

Bosbeekjuffer, Variabele waterjuffer en Vroege glazenmaker zijn soorten dit geteld worden in een meetnet met een driejarige meetcyclus. Dat betekent dat elk jaar ongeveer een derde van de locaties geteld wor‐ den. Maar gezien deze meetnetten pas in 2017 (Variabele waterjuffer en Vroege glazenmaker) en 2018 (Bosbeekjuffer) van start gingen is er in de meeste tellocaties nog maar een telling gebeurd. Hierdoor kunnen we voorlopig nog weinig zeggen over de trend. Eenmaal de tweede meetcyclus is afgerond zullen we waarschijnlijk een duidelijker beeld krijgen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 18 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

5

RESULTATEN PER MEETNET

In dit onderdeel van het rapport geven we een overzicht van de resultaten per meetnet. Voor elk meetnet tonen we: • de jaarlijkse monitoringsinspanning (het aantal tellers, het aantal tellocaties en het aantal tellingen); • de jaarlijkse verschillen in aantallen en de gemiddelde jaarlijkse trend voor de doelsoort van het meetnet. Zoals eerder vermeld, vragen we de vrijwilligers om naast de doelsoort ook alle andere libellensoorten te tellen. Dit is niet het geval bij het meetnet voor Rivierrombout en Beekrombout waar er enkel gezocht wordt naar larvenhuidjes van de doelsoort. Voor de andere meetnetten geven we, naast de resultaten voor de doelsoort, ook een overzicht van de overige getelde soorten (= de secundaire soorten). Let wel, het tellen van de overige soorten is niet verplicht en gebeurt ook niet steeds bij elk bezoek. Voor alle secundaire soorten berekenen we: • • • •

het totaal aantal getelde exemplaren; het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek; het aantal bezoeken dat er gezocht werd naar een soort; de proportie van de bezoeken dat soort werd waargenomen.

Als een teller de overige soorten invoert in de [meetnetten.be] moet er aangegeven worden of naast de doelsoort ook alle andere aanwezige soorten werden geteld. Wanneer de teller aangeeft dat alle soorten werden geteld, kunnen we er dus vanuit gaan dat de soorten die niet werden genoteerd op dat moment ook niet aanwezig waren (nulwaarnemingen). Het aantal bezoeken voor de overige soorten komt dus overeen met de som van: • het aantal bezoeken met een waarneming van de soort in kwestie, en • het aantal bezoeken zonder een waarneming van de soort in kwestie, maar waarvoor de teller aan‐ geeft dat er naar alle soorten gezocht werd. In elk meetnet geven we van deze vijf meest getelde overige soorten het gemiddeld aantal getelde exem‐ plaren per bezoek voor de verschillende jaren. Bij de interpretatie van deze cijfers dient men rekening te houden met het feit dat het ingeven van deze secundaire soorten niet verplicht is en er dus veel verschil kan zitten tussen de jaren omdat niet steeds elke locatie opnieuw werd geteld. Dit is in het bijzonder het geval bij die soorten die in een driejarige cyclus worden opgevolgd (Bosbeekjuffer, Variabele waterjuffer en Vroege glazenmaker). De relatief korte tijdreeks laat voorlopig nog niet toe om veel conclusies te trekken uit de resultaten voor de secundaire soorten, maar op langere termijn verachten we wel voor sommige soorten een goede in‐ dicatie te kunnen krijgen van de trends in aantallen. Dit is zeker het geval voor soorten zoals de Noordse witsnuitlibel (Leucorrhinia rubicunda) waarvan de huidige verspreiding bijna volledig overlapt met de meet‐ netlocaties van de doelsoorten en waarvoor de telperiode ook gelijkaardig is.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 19 van 53

5.1

BOSBEEKJUFFER ... . . . . . . . . . . . . . . . .

Figuur 5.1: Copula Bosbeekjuffer (foto: Erik Moonen)

5.1.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 5.1: Karakteristieken van het meetnet Bosbeekjuffer Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Aantal bezoeken (per jaar) Telperiode Selectie locaties Aantal locaties

Transecttelling imago’s 3 20/05 ‐ 20/08 Steekproef 30

Duur meetcyclus (jaar)

5.1.2

3

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 5.2 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Bosbeekjuffer. Zoals aangegeven in Tabel 5.1 bestaat het meetnet uit 30 locaties en duurt de meetcyclus drie jaar. Gemiddeld gezien zouden er dus ongeveer 10 locaties per jaar geteld moeten wor‐ den met drie bezoeken per locatie. We zien dat er 2019 maar 4 locaties geteld werden, maar dit werd in het komende jaar grotendeels gecompenseerd met 19 getelde locaties. In 2020 werden 46 bezoeken uitgevoerd, dus niet alle locaties werden driemaal bezocht.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 20 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.2: Monitoringsinspanning voor het meetnet Bosbeekjuffer

5.1.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 5.3 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar. Door de grote onzekerheid op de resultaten kunnen we geen uitspraak doen over de verschillen tussen de jaren. Bosbeekjuffer wordt geteld met een meetcyclus van drie jaar. Elk locatie wordt dus in principe om de drie jaar geteld. Daarom is het relevanter om verschillende meetcyclussen met elkaar te vergelijken, bijvoorbeeld de meetcyclus 2018 ‐ 2020 met de meetcyclus 2021 ‐ 2023. Maar voorlopig hebben we enkel gegevens voor de eerste meetcyclus.

Figuur 5.3: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v referentiejaar met het 90 % betrouwbaarheidsinterval voor de Bosbeekjuffer. De symbolen geven de classificatie van de verschillen weer (R = referentie; ++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐25 %) en de bovengrens (+33 %) waarop de classificatie gebaseerd is.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 21 van 53

5.1.4

Trend

Over de periode 2018 ‐ 2020 vertoont de Bosbeekjuffer een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐8 % met een 90%‐betrouwbaarheidsinterval tussen ‐33 % en 22 %. De trend is dus onbekend (?). We zullen een duidelijker beeld krijgen van de trend eenmaal de tweede meetcyclus (2021 ‐ 2023) is afgerond.

5.1.5

Andere waargenomen libellensoorten in het meetnet Bosbeekjuf‐ fer

In Tabel 5.2 geven we een overzicht voor alle getelde libellensoorten in het meetnet Bosbeekjuffer. Tabel 5.2: Overzicht van de waargenomen libellen in het meetnet Bosbeekjuffer. Totaal = totaal aantal individuen; Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek; bezoeken = het aantal bezoeken dat soort werd geteld; proportie bezoeken (%) = proportie van de bezoeken dat soort werd waargenomen Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Totaal

Gemiddeld

Bezoeken

Proportie bezoeken (%)

Bosbeekjuffer Weidebeekjuffer Vuurjuffer Bruine korenbout Azuurwaterjuffer

Calopteryx virgo Calopteryx splendens Pyrrhosoma nymphula Libellula fulva Coenagrion puella

1811 557 58 31 30

20.58 13.59 1.53 0.82 0.77

88 41 38 38 39

82 36 10 9 9

Breedscheenjuffer Variabele waterjuffer Lantaarntje Gewone oeverlibel Beekoeverlibel

Platycnemis pennipes Coenagrion pulchellum Ischnura elegans Orthetrum cancellatum Orthetrum coerulescens

26 19 15 13 11

0.68 0.50 0.39 0.33 0.28

38 38 38 39 39

10 2 5 7 7

Gewone bronlibel Bloedrode heidelibel Koraaljuffer Metaalglanslibel Grote keizerlibel

Cordulegaster boltonii Sympetrum sanguineum Ceriagrion tenellum Somatochlora metallica Anax imperator

11 10 8 6 5

0.29 0.26 0.21 0.15 0.13

38 39 38 39 39

7 7 5 6 5

Blauwe glazenmaker Platbuik Paardenbijter Bandheidelibel Smaragdlibel

Aeshna cyanea Libellula depressa Aeshna mixta Sympetrum pedemontanum Cordulia aenea

4 4 3 2 2

0.10 0.10 0.08 0.05 0.05

39 39 38 38 38

2 3 2 1 1

Viervlek Vroege glazenmaker Bruine glazenmaker Bruinrode heidelibel Gewone pantserjuffer

Libellula quadrimaculata Aeshna isoceles Aeshna grandis Sympetrum striolatum Lestes sponsa

2 2 1 1 1

0.05 0.05 0.03 0.03 0.03

38 39 38 38 39

1 1 1 1 1

Glassnijder Houtpantserjuffer

Brachytron pratense Chalcolestes viridis

1 1

0.03 0.03

38 38

1 1

Van de doelsoort en de vijf meest getelde overige soorten geven we in Figuur 5.4 het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek voor elk jaar.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 22 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.4: Gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek voor Bosbeekjuffer en de vijf meest voorko‐ mende andere libellensoorten van het meetnet Bosbeekjuffer

5.2

SPEERWATERJUFFER ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Figuur 5.5: Mannetje Speerwaterjuffer (foto: Erik Moonen)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 23 van 53

5.2.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 5.3: Karakteristieken van het meetnet Speerwaterjuffer Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Aantal bezoeken (per jaar) Telperiode Selectie locaties Aantal locaties

Gebiedstelling imago’s 2 15/05 ‐ 20/06 Integraal 6

Duur meetcyclus (jaar)

5.2.2

1

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 5.6 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Speerwaterjuffer. Alle zes meetnetlocaties werden jaarlijks tweemaal geteld.

Figuur 5.6: Monitoringsinspanning voor het meetnet Speerwaterjuffer

5.2.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 5.7 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar. In 2018 en 2019 is er een mogelijke afname in aantallen t.o.v. het referentiejaar 2017.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 24 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.7: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v referentiejaar met het 90 % betrouwbaarheidsinterval voor de Speerwaterjuffer. De symbolen geven de classificatie van de verschillen weer (R = referentie; ++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐25 %) en de bovengrens (+33 %) waarop de classificatie gebaseerd is.

5.2.4

Trend

Over de periode 2017 ‐ 2020 vertoont de Speerwaterjuffer een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐17 % met een 90%‐betrouwbaarheidsinterval tussen ‐43 % en 15 %. De trend is dus onbekend (?). Voorlopig kunnen we dus nog geen uitspraak doen over de trend.

5.2.5

Andere waargenomen libellensoorten in het meetnet Speerwa‐ terjuffer

In Tabel 5.4 geven we een overzicht voor alle getelde libellensoorten in het meetnet Speerwaterjuffer.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 25 van 53

Tabel 5.4: Overzicht van de waargenomen libellen in het meetnet Speerwaterjuffer. Totaal = totaal aantal individuen; Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek; bezoeken = het aantal bezoeken dat soort werd geteld; proportie bezoeken (%) = proportie van de bezoeken dat soort werd waargenomen Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Totaal

Gemiddeld

Bezoeken

Proportie bezoeken (%)

Azuurwaterjuffer Viervlek Speerwaterjuffer Lantaarntje Beekoeverlibel

Coenagrion puella Libellula quadrimaculata Coenagrion hastulatum Ischnura elegans Orthetrum coerulescens

1156 1136 650 461 284

50.26 51.64 11.61 20.04 12.35

23 22 56 23 23

39 39 55 34 9

Koraaljuffer Watersnuffel Smaragdlibel Vuurjuffer Tengere grasjuffer

Ceriagrion tenellum Enallagma cyathigerum Cordulia aenea Pyrrhosoma nymphula Ischnura pumilio

223 187 148 142 106

9.70 8.50 6.43 6.45 4.82

23 22 23 22 22

29 9 25 27 14

Gewone oeverlibel Venwitsnuitlibel Grote keizerlibel Gevlekte witsnuitlibel Bruine winterjuffer

Orthetrum cancellatum Leucorrhinia dubia Anax imperator Leucorrhinia pectoralis Sympecma fusca

102 88 85 73 53

4.64 3.52 3.86 2.70 2.41

22 25 22 27 22

18 18 32 21 14

Vroege glazenmaker Noordse witsnuitlibel Grote roodoogjuffer Glassnijder Platbuik

Aeshna isoceles Leucorrhinia rubicunda Erythromma najas Brachytron pratense Libellula depressa

45 41 36 21 16

1.80 1.52 1.64 0.95 0.73

25 27 22 22 22

20 18 11 14 12

Gewone pantserjuffer Vuurlibel Houtpantserjuffer Gaffelwaterjuffer Variabele waterjuffer

Lestes sponsa Crocothemis erythraea Chalcolestes viridis Coenagrion scitulum Coenagrion pulchellum

11 11 5 4 4

0.50 0.50 0.23 0.17 0.17

22 22 22 23 23

11 11 4 4 5

Gevlekte glanslibel Metaalglanslibel Weidebeekjuffer Blauwe glazenmaker Hoogveenglanslibel

Somatochlora flavomaculata Somatochlora metallica Calopteryx splendens Aeshna cyanea Somatochlora arctica

3 2 2 1 1

0.13 0.09 0.09 0.05 0.04

23 22 22 22 23

2 2 4 2 2

Plasrombout

Gomphus pulchellus

1

0.05

22

2

Van de doelsoort en de vijf meest getelde overige soorten geven we in Figuur 5.8 het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek voor elk jaar.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 26 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.8: Gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek voor Speerwaterjuffer en de vijf meest voorkomende andere libellensoorten van het meetnet Speerwaterjuffer

5.3

MAANWATERJUFFER ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Figuur 5.9: Tandem Maanwaterjuffer (Foto: Erik Moonen)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 27 van 53

5.3.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 5.5: Karakteristieken van het meetnet Maanwaterjuffer Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Aantal bezoeken (per jaar) Telperiode Selectie locaties Aantal locaties

Gebiedstelling imago’s 2 20/04 ‐ 20/05 Integraal 7

Duur meetcyclus (jaar)

5.3.2

1

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 5.10 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Maanwaterjuffer. Alle 7 meetnetlocaties werden jaarlijkse tweemaal geteld zoals het monito‐ ringsprotocol voorschrijft.

Figuur 5.10: Monitoringsinspanning voor het meetnet Maanwaterjuffer Sedert de opstart van het meetnet Maanwaterjuffer is de soort van de enige Limburgse locatie verdwenen en op een tweede locatie werd ze de laatste 2 jaar niet meer waargenomen, waardoor hier moet gevreesd worden voor het verdwijnen van deze populatie.

5.3.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 5.11 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar. Vooral in het jaar 2019 werden er beduidend minder Maanwaterjuffers gezien. Tijdens de vliegperiode van eind april tot eind mei was het uitzonderlijk koud voor de tijd van het jaar met verschillende dagen van nachtvorst.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 28 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.11: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v referentiejaar met het 90 % betrouwbaarheidsinterval voor de Maanwaterjuffer. De symbolen geven de classificatie van de verschillen weer (R = referentie; ++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐25 %) en de bovengrens (+33 %) waarop de classificatie gebaseerd is.

5.3.4

Trend

Over de periode 2016 ‐ 2020 vertoont de Maanwaterjuffer een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐19 % met een 90%‐betrouwbaarheidsinterval tussen ‐34 % en ‐1 %. We kunnen dus spreken van een afname (-) van de Maanwaterjuffer in deze periode. De trend in aantallen wordt sterk bepaald door de lage aantallen in 2019. De komende jaren zal moeten blijken of de populaties van de Maanwaterjuffer zich hebben kunnen herstellen.

5.3.5

Andere waargenomen libellensoorten in het meetnet Maanwa‐ terjuffer

In Tabel 5.6 geven we een overzicht voor alle getelde libellensoorten in het meetnet Maanwaterjuffer. Van de doelsoort en de vijf meest getelde overige soorten geven we in Figuur 5.12 het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek voor elk jaar.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 29 van 53

Tabel 5.6: Overzicht van de waargenomen libellen in het meetnet Maanwaterjuffer. Totaal = totaal aantal individuen; Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek; bezoeken = het aantal bezoeken dat soort werd geteld; proportie bezoeken (%) = proportie van de bezoeken dat soort werd waargenomen Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Totaal

Gemiddeld

Bezoeken

Proportie bezoeken (%)

Maanwaterjuffer Watersnuffel Vuurjuffer Azuurwaterjuffer Viervlek

Coenagrion lunulatum Enallagma cyathigerum Pyrrhosoma nymphula Coenagrion puella Libellula quadrimaculata

2749 2196 1573 652 561

33.12 32.29 24.20 10.52 8.01

83 68 65 62 70

70 60 55 19 65

Noordse witsnuitlibel Smaragdlibel Venwitsnuitlibel Lantaarntje Bruine winterjuffer

Leucorrhinia rubicunda Cordulia aenea Leucorrhinia dubia Ischnura elegans Sympecma fusca

115 109 107 55 41

1.74 1.63 1.70 0.90 0.68

66 67 63 61 60

34 48 25 23 13

Gewone oeverlibel Grote roodoogjuffer Platbuik Grote keizerlibel Gevlekte witsnuitlibel

Orthetrum cancellatum Erythromma najas Libellula depressa Anax imperator Leucorrhinia pectoralis

34 30 11 9 4

0.56 0.49 0.18 0.15 0.07

61 61 61 60 60

7 10 7 6 5

Glassnijder Tengere grasjuffer Koraaljuffer

Brachytron pratense Ischnura pumilio Ceriagrion tenellum

4 4 3

0.07 0.07 0.05

60 60 61

5 4 2

Figuur 5.12: Gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek voor Maanwaterjuffer en de vijf meest voorkomende andere libellensoorten van het meetnet Maanwaterjuffer

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 30 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

5.4

VARIABELE ... . . . . . . . . . ..WATERJUFFER ...............

Figuur 5.13: Variabele waterjuffer (Foto: Erik Moonen)

5.4.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 5.7: Karakteristieken van het meetnet Variabele waterjuffer Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Aantal bezoeken (per jaar) Telperiode Selectie locaties Aantal locaties

Transecttelling imago’s 2 01/05 ‐ 30/06 Steekproef 30

Duur meetcyclus (jaar)

5.4.2

3

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 5.14 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Variabele waterjuffer. Tijdens de eerste meetnetcyclus (2017 ‐ 2019) werden er zoals gepland jaarlijks minstens 10 locaties geteld.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 31 van 53

Figuur 5.14: Monitoringsinspanning voor het meetnet Variabele waterjuffer

5.4.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 5.15 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar. We zien in 2019 een sterke afname (--) t.o.v. het referentiejaar 2016. Dit kan mogelijks te verklaren zijn door de keuze van de getelde meetnetlocaties in de verschillende jaren. De 30 meetnetlocaties worden immers geteld in een meetcyclus van drie jaren en de tellers kunnen vrij kiezen welke locaties in welk jaar geteld worden. Deze keuze kan dus een invloed hebben op de verschillen tussen de jaren in de eerste meetcyclus (2016 ‐ 2019). Net zoals bij de Bosbeekjuffer is relevanter om de verschillende meetcyclussen met elkaar te vergelijken, maar daarvoor moeten we dus nog eerst de tweede meetcyclus afwerken.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 32 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.15: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v referentiejaar met het 90 % betrouwbaarheidsinterval voor de Variabele waterjuffer. De symbolen geven de classificatie van de verschillen weer (R = referentie; ++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐25 %) en de bovengrens (+33 %) waarop de classificatie gebaseerd is.

5.4.4

Trend

Over de periode 2017 ‐ 2020 vertoont de Variabele waterjuffer een gemiddelde jaarlijkse trend van 6 % met een 90%‐betrouwbaarheidsinterval tussen ‐11 % en 25 %. De trend is onbekend. Eenmaal de tweede meetcyclus (2020 ‐ 2022) is afgewerkt, zullen we een betere inschatting kunnen maken van de trend.

5.4.5

Andere waargenomen libellensoorten in het meetnet Variabele waterjuffer

In Tabel 5.8 geven we een overzicht voor alle getelde libellensoorten in het meetnet Variabele waterjuffer.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 33 van 53

Tabel 5.8: Overzicht van de waargenomen libellen in het meetnet Variabele waterjuffer. Totaal = totaal aantal individuen; Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek; bezoeken = het aantal bezoeken dat soort werd geteld; proportie bezoeken (%) = proportie van de bezoeken dat soort werd waargenomen Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Totaal

Gemiddeld

Bezoeken

Proportie bezoeken (%)

Variabele waterjuffer Watersnuffel Lantaarntje Azuurwaterjuffer Vuurjuffer

Coenagrion pulchellum Enallagma cyathigerum Ischnura elegans Coenagrion puella Pyrrhosoma nymphula

4375 653 649 502 193

47.04 13.89 12.73 10.04 4.02

93 47 51 50 48

71 6 42 30 23

Viervlek Vroege glazenmaker Grote roodoogjuffer Gewone oeverlibel Bloedrode heidelibel

Libellula quadrimaculata Aeshna isoceles Erythromma najas Orthetrum cancellatum Sympetrum sanguineum

130 119 107 103 96

2.65 2.12 2.28 2.15 2.04

49 56 47 48 47

26 32 14 22 11

Breedscheenjuffer Smaragdlibel Koraaljuffer Bruine korenbout Grote keizerlibel

Platycnemis pennipes Cordulia aenea Ceriagrion tenellum Libellula fulva Anax imperator

57 57 47 46 42

1.21 1.16 1.00 0.96 0.86

47 49 47 48 49

9 22 5 8 19

Bruine winterjuffer Weidebeekjuffer Gewone pantserjuffer Glassnijder Houtpantserjuffer

Sympecma fusca Calopteryx splendens Lestes sponsa Brachytron pratense Chalcolestes viridis

34 26 22 20 16

0.71 0.55 0.47 0.41 0.34

48 47 47 49 47

12 9 4 13 5

Vuurlibel Zuidelijke keizerlibel Beekoeverlibel Tengere pantserjuffer Bruinrode heidelibel

Crocothemis erythraea Anax parthenope Orthetrum coerulescens Lestes virens Sympetrum striolatum

13 8 7 6 5

0.27 0.17 0.15 0.13 0.11

48 48 47 47 47

5 6 4 1 5

Platbuik Gevlekte witsnuitlibel Bosbeekjuffer Gaffelwaterjuffer Metaalglanslibel

Libellula depressa Leucorrhinia pectoralis Calopteryx virgo Coenagrion scitulum Somatochlora metallica

5 3 2 2 2

0.11 0.06 0.04 0.04 0.04

47 47 47 47 47

5 3 1 1 2

Sierlijke witsnuitlibel Zuidelijke heidelibel Zuidelijke oeverlibel Zwarte heidelibel Zwervende heidelibel

Leucorrhinia caudalis Sympetrum meridionale Orthetrum brunneum Sympetrum danae Sympetrum fonscolombii

1 1 1 1 1

0.02 0.02 0.02 0.02 0.02

47 47 47 47 47

1 1 1 1 1

Van de doelsoort en de vijf meest getelde overige soorten geven we in Figuur 5.16 het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek voor elk jaar.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 34 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.16: Gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek voor Variabele waterjuffer en de vijf meest voorkomende andere libellensoorten van het meetnet Variabele waterjuffer

5.5

VROEGE ... . . . . . . . GLAZENMAKER .. . . . . . . . . . . . . . . . .

Figuur 5.17: Copula Vroege glazenmaker (Foto: Erik Moonen)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 35 van 53

5.5.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 5.9: Karakteristieken van het meetnet Vroege glazenmaker Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Aantal bezoeken (per jaar) Telperiode Selectie locaties Aantal locaties

Transecttelling imago’s 2 20/05 ‐ 30/06 Steekproef 30

Duur meetcyclus (jaar)

5.5.2

3

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 5.18 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Vroege glazenmaker. In de laatste twee jaar werden er aanzienlijk minder tellingen uitgevoerd. Maar in de meetcyclus 2017 ‐ 2019 werden wel het merendeel van de 30 tellocaties geteld met minstens twee bezoeken per locatie.

Figuur 5.18: Monitoringsinspanning voor het meetnet Vroege glazenmaker

5.5.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 5.19 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar. Net zoals bij de Bosbeekjuffer en de Variabele waterjuffer worden de meetnetlocaties in een meetcyclus van drie jaar geteld. De tellers kiezen welke meetnetlocaties in welk jaar geteld worden en dit kan een invloed hebben op de verschillen tussen de jaren. Daarom dat we op termijn beter een vergelijking maken tussen de verschillende meetcyclussen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 36 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.19: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v referentiejaar met het 90 % betrouwbaarheidsinterval voor de Vroege glazenmaker. De symbolen geven de classificatie van de verschillen weer (R = referentie; ++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐25 %) en de bovengrens (+33 %) waarop de classificatie gebaseerd is.

5.5.4

Trend

Over de periode 2017 ‐ 2020 vertoont de Vroege glazenmaker een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐7 % met een 90%‐betrouwbaarheidsinterval tussen ‐15 % en 2 %. We kunnen dus spreken van een mogelijke afname (?−) van de Vroege glazenmaker in deze periode. Op het einde van de tweede meetcylus (2020 ‐ 2022) zullen we een betere inschatting kunnen maken van de trend.

5.5.5

Andere waargenomen libellensoorten in het meetnet Vroege gla‐ zenmaker

In Tabel 5.10 geven we een overzicht voor alle getelde libellensoorten in het meetnet Vroege glazenmaker.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 37 van 53

Tabel 5.10: Overzicht van de waargenomen libellen in het meetnet Vroege glazenmaker. Totaal = totaal aantal individuen; Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek; bezoeken = het aantal bezoeken dat soort werd geteld; proportie bezoeken (%) = proportie van de bezoeken dat soort werd waargenomen Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Totaal

Gemiddeld

Bezoeken

Proportie bezoeken (%)

Lantaarntje Azuurwaterjuffer Vroege glazenmaker Grote roodoogjuffer Variabele waterjuffer

Ischnura elegans Coenagrion puella Aeshna isoceles Erythromma najas Coenagrion pulchellum

1293 841 616 384 368

35.92 24.74 7.00 11.29 10.82

36 34 88 34 34

30 24 78 17 11

Bloedrode heidelibel Viervlek Bruine korenbout Gewone oeverlibel Grote keizerlibel

Sympetrum sanguineum Libellula quadrimaculata Libellula fulva Orthetrum cancellatum Anax imperator

283 252 178 178 140

8.32 7.20 5.24 4.68 3.68

34 35 34 38 38

14 19 10 31 27

Kleine roodoogjuffer Vuurlibel Smaragdlibel Watersnuffel Vuurjuffer

Erythromma viridulum Crocothemis erythraea Cordulia aenea Enallagma cyathigerum Pyrrhosoma nymphula

114 106 75 64 53

3.45 3.12 2.08 1.94 1.61

33 34 36 33 33

5 15 16 3 8

Breedscheenjuffer Beekoeverlibel Glassnijder Weidebeekjuffer Platbuik

Platycnemis pennipes Orthetrum coerulescens Brachytron pratense Calopteryx splendens Libellula depressa

35 28 27 25 19

1.09 0.88 0.79 0.76 0.54

32 32 34 33 35

9 7 11 5 12

Gewone pantserjuffer Gaffelwaterjuffer Bruine winterjuffer Houtpantserjuffer Gevlekte witsnuitlibel

Lestes sponsa Coenagrion scitulum Sympecma fusca Chalcolestes viridis Leucorrhinia pectoralis

18 16 14 14 9

0.56 0.48 0.44 0.41 0.27

32 33 32 34 33

2 2 3 3 2

Koraaljuffer Zuidelijke keizerlibel Tangpantserjuffer Bruinrode heidelibel Speerwaterjuffer

Ceriagrion tenellum Anax parthenope Lestes dryas Sympetrum striolatum Coenagrion hastulatum

9 5 4 3 3

0.27 0.15 0.12 0.09 0.09

33 34 33 32 33

3 5 2 1 1

Zwervende heidelibel Blauwe glazenmaker Bosbeekjuffer Metaalglanslibel Noordse witsnuitlibel

Sympetrum fonscolombii Aeshna cyanea Calopteryx virgo Somatochlora metallica Leucorrhinia rubicunda

3 2 2 2 2

0.09 0.06 0.06 0.06 0.06

33 32 33 33 32

1 1 2 2 1

Venwitsnuitlibel Bruine glazenmaker Gevlekte glanslibel Hoogveenglanslibel Plasrombout

Leucorrhinia dubia Aeshna grandis Somatochlora flavomaculata Somatochlora arctica Gomphus pulchellus

2 1 1 1 1

0.06 0.03 0.03 0.03 0.03

33 33 33 33 33

1 1 1 1 1

Tengere pantserjuffer Zwervende pantserjuffer

Lestes virens Lestes barbarus

1 1

0.03 0.03

32 33

1 1

Van de doelsoort en de vijf meest getelde overige soorten geven we in Figuur 5.20 het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek voor elk jaar.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 38 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.20: Gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek voor Vroege glazenmaker en de vijf meest voorkomende andere libellensoorten van het meetnet Vroege glazenmaker

5.6

RIVIERROMBOUT ... . . . . . . . . . . . . . . . . .

Figuur 5.21: Larvenhuidje Rivierrombout (Foto: Robert Pieters)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 39 van 53

5.6.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 5.11: Karakteristieken van het meetnet Rivierrombout Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Aantal bezoeken (per jaar) Telperiode Selectie locaties Aantal locaties

Transecttelling Larvendhuidjes 5 01/06 ‐ 15/08 Integraal 11

Duur meetcyclus (jaar)

5.6.2

1

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 5.22 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Rivierrombout. Met minstens vijf bezoeken per locatie vergt dit meetnet een grote inspanning van de tellers, maar we zien dat deze inspanning goed wordt volgehouden over de monitoringsperiode.

Figuur 5.22: Monitoringsinspanning voor het meetnet Rivierrombout

5.6.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 5.23 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar. Het aantal getelde larvenhuidjes nam vanaf 2018 sterk toe in vergelijking met 2017 en het opstartjaar 2016. Deze toename zet zich verder voort in 2019 toen de getelde aantallen 5 tot 10 keer hoger waren dan in 2016. In 2020 lagen de aantallen weer op het niveau van 2018. Over een relatief korte periode van 5 jaar constateren we een significante toename van het aantal larvenhuidjes. De Rivierrombout is een soort die het de laatste 20 jaar veel beter doet in West Europa (Boudot & Kalkman, 2015) en dit vertaald zich ook in Vlaanderen (De Knijf et al., 2014a). De verbeterde waterkwaliteit en structuurkenmerken van veel Europese waterlopen de laatste decennia is de reden hiervoor, maar die verbetering weerspiegelt zich nog niet in Vlaanderen, waar de soort beperkt blijft tot het Albertkanaal en de rivieren nog niet heeft weten te koloniseren. De toename van het getelde aantal larvenhuidjes langs het Albertkanaal is wellicht het gevolg

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 40 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

van deze toename in grote delen van Europa. Maar jaarlijkse populatieschommelingen zijn over deze korte periode bekeken niet uit te sluiten. In geringe mate kan de toename ook het resultaat zijn van de steeds toenemende ervaring van de teller, die na een inloopperiode ‘een oog’ begint te krijgen waar, wanneer en hoe men best kan zoeken.

Figuur 5.23: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v referentiejaar met het 90 % betrouwbaarheidsinterval voor de Rivierrombout. De symbolen geven de classificatie van de verschillen weer (R = referentie; ++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐25 %) en de bovengrens (+33 %) waarop de classificatie gebaseerd is.

5.6.4

Trend

Over de periode 2016 ‐ 2020 vertoont de Rivierrombout een gemiddelde jaarlijkse trend van 66 % met een 90%‐betrouwbaarheidsinterval tussen 50 % en 83 %. We kunnen dus spreken van een sterke toename (++) van de Rivierrombout in deze periode.

5.6.5

Andere waargenomen libellensoorten in het meetnet Rivierrom‐ bout

In dit meetnet werd er enkel gezocht naar larvenhuidjes van de Rivierrombout. Er werden dus geen andere soorten genoteerd.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 41 van 53

5.7

GEVLEKTE WITSNUITLIBEL ... . . . . . . . . ... ................

Figuur 5.24: Mannetje Gevlekte witsnuitlibel (Foto: Erik Moonen)

5.7.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 5.12: Karakteristieken van het meetnet Gevlekte witsnuitlibel Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Aantal bezoeken (per jaar) Telperiode Selectie locaties Aantal locaties

Gebiedstelling imago’s 2 20/05 ‐ 30/06 Integraal 24

Duur meetcyclus (jaar)

5.7.2

1

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 5.25 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Gevlekte witsnuitlibel. Ondanks het groot aantal tellocaties (Tabel 5.12) slagen de tellers er in om bijna alle locaties minstens tweemaal per jaar te bezoeken.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 42 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.25: Monitoringsinspanning voor het meetnet Gevlekte witsnuitlibel

5.7.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 5.26 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar. We zien toename in aantallen in 2018, gevolgd door twee slechte jaren met telkens een sterke afname t.o.v. 2016. Deze toename van de getelde aantallen Gevlekte witsnuitlibel in 2018 is wellicht grotendeels toe te schrijven aan een sterke influx van dieren in het westen van Europa, dit zowel op de tellocaties als op tal van nieuwe locaties in Vlaanderen. De oorsprong van deze dieren is wellicht het noorden van Polen en de Baltische Staten.

Figuur 5.26: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v referentiejaar met het 90 % betrouwbaarheidsinterval voor de Gevlekte witsnuitlibel. De symbolen geven de classificatie van de verschillen weer (R = referentie; ++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐25 %) en de bovengrens (+33 %) waarop de classificatie gebaseerd is.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 43 van 53

5.7.4

Trend

Over de periode 2016 ‐ 2020 vertoont de Gevlekte witsnuitlibel een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐36 % met een 90%‐betrouwbaarheidsinterval tussen ‐47 % en ‐23 %. We kunnen dus spreken van een sterke afname (−−) van de Gevlekte witsnuitlibel in deze periode.

5.7.5

Andere waargenomen libellensoorten in het meetnet Gevlekte witsnuit‐ libel

In Tabel 5.13 geven we een overzicht voor alle getelde libellensoorten in het meetnet Gevlekte witsnuitlibel. Van de doelsoort en de vijf meest getelde overige soorten geven we in Figuur 5.27 het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek voor elk jaar.

Figuur 5.27: Gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek voor Gevlekte witsnuitlibel en de vijf meest voorkomende andere libellensoorten van het meetnet Gevlekte witsnuitlibel

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 44 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Tabel 5.13: Overzicht van de waargenomen libellen in het meetnet Gevlekte witsnuitlibel. Totaal = totaal aantal individuen; Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek; bezoeken = het aantal bezoeken dat soort werd geteld; proportie bezoeken (%) = proportie van de bezoeken dat soort werd waargenomen Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Totaal

Gemiddeld

Bezoeken

Proportie bezoeken (%)

Azuurwaterjuffer Viervlek Watersnuffel Tangpantserjuffer Tengere pantserjuffer

Coenagrion puella Libellula quadrimaculata Enallagma cyathigerum Lestes dryas Lestes virens

4128 2808 1452 985 836

32.76 21.27 12.63 8.64 7.40

126 132 115 114 113

32 37 15 8 5

Gewone pantserjuffer Lantaarntje Koraaljuffer Gewone oeverlibel Variabele waterjuffer

Lestes sponsa Ischnura elegans Ceriagrion tenellum Orthetrum cancellatum Coenagrion pulchellum

819 760 672 529 500

6.77 6.55 5.69 4.20 4.55

121 116 118 126 110

15 21 19 27 6

Smaragdlibel Bloedrode heidelibel Gevlekte witsnuitlibel Grote keizerlibel Grote roodoogjuffer

Cordulia aenea Sympetrum sanguineum Leucorrhinia pectoralis Anax imperator Erythromma najas

473 447 396 390 378

3.91 3.89 1.54 3.07 3.38

121 115 257 127 112

21 8 33 33 9

Vuurjuffer Venwitsnuitlibel Vroege glazenmaker Breedscheenjuffer Beekoeverlibel

Pyrrhosoma nymphula Leucorrhinia dubia Aeshna isoceles Platycnemis pennipes Orthetrum coerulescens

291 217 201 182 176

2.45 1.87 1.65 1.64 1.61

119 116 122 111 109

15 9 18 9 10

Speerwaterjuffer Bruinrode heidelibel Vuurlibel Bruine winterjuffer Glassnijder

Coenagrion hastulatum Sympetrum striolatum Crocothemis erythraea Sympecma fusca Brachytron pratense

159 121 103 73 71

1.46 1.08 0.90 0.67 0.59

109 112 115 109 120

2 5 11 3 12

Platbuik Weidebeekjuffer Noordse witsnuitlibel Gaffelwaterjuffer Zwarte heidelibel

Libellula depressa Calopteryx splendens Leucorrhinia rubicunda Coenagrion scitulum Sympetrum danae

54 50 48 43 34

0.48 0.46 0.42 0.38 0.31

113 109 114 112 109

8 4 6 4 2

Bruine korenbout Gevlekte glanslibel Tengere grasjuffer Zuidelijke keizerlibel Metaalglanslibel

Libellula fulva Somatochlora flavomaculata Ischnura pumilio Anax parthenope Somatochlora metallica

20 20 16 13 12

0.19 0.18 0.15 0.12 0.11

108 112 109 111 110

2 3 2 4 2

Houtpantserjuffer Blauwe glazenmaker Plasrombout Zwervende heidelibel Bruine glazenmaker

Chalcolestes viridis Aeshna cyanea Gomphus pulchellus Sympetrum fonscolombii Aeshna grandis

6 5 5 2 1

0.06 0.05 0.05 0.02 0.01

108 109 110 108 110

1 2 2 0 0

Hoogveenglanslibel Kleine roodoogjuffer Steenrode heidelibel Zadellibel Zuidelijke oeverlibel

Somatochlora arctica Erythromma viridulum Sympetrum vulgatum Anax ephippiger Orthetrum brunneum

1 1 1 1 1

0.01 0.01 0.01 0.01 0.01

108 108 108 109 108

0 0 0 0 0

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 45 van 53

5.8

KEMPENSE ... . . . . . . . . . . HEIDELIBEL .. . . . . . . . . . . .

Figuur 5.28: Vrouwtje Kempense heidelibel (Foto: Erik Moonen)

5.8.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 5.14: Karakteristieken van het meetnet Kempense heidelibel Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Aantal bezoeken (per jaar) Telperiode Selectie locaties Aantal locaties

Gebiedstelling imago’s 2 01/08 ‐ 31/08 Integraal 6

Duur meetcyclus (jaar)

5.8.2

1

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 5.29 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Kempense heidelibel. Sedert de opstart van het meetnet Kempense heidelibel is de soort van beide locaties in Midden Limburg verdwenen. Ook verdween de populatie op een van de tellocaties in het noorden van Limburg. Bij een van de tellocaties werd in de onmiddellijke omgeving een nieuwe populatie gevonden die sinds 2019 mee wordt opgevolgd.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 46 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Figuur 5.29: Monitoringsinspanning voor het meetnet Kempense heidelibel

5.8.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 5.30 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar.

Figuur 5.30: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v referentiejaar met het 90 % betrouwbaarheidsinterval voor de Kempense heidelibel. De symbolen geven de classificatie van de verschillen weer (R = referentie; ++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐25 %) en de bovengrens (+33 %) waarop de classificatie gebaseerd is.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 47 van 53

5.8.4

Trend

Over de periode 2016 ‐ 2020 vertoont de Kempense heidelibel een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐23 % met een 90%‐betrouwbaarheidsinterval tussen ‐40 % en ‐4 %. We kunnen dus spreken van een afname (−) van de Kempense heidelibel in deze periode.

5.8.5

Andere waargenomen libellensoorten in het meetnet Kempense heidelibel

In Tabel 5.15 geven we een overzicht voor alle getelde libellensoorten in het meetnet Kempense heidelibel. Tabel 5.15: Overzicht van de waargenomen libellen in het meetnet Kempense heidelibel. Totaal = totaal aantal individuen; Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek; bezoeken = het aantal bezoeken dat soort werd geteld; proportie bezoeken (%) = proportie van de bezoeken dat soort werd waargenomen Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Totaal

Gemiddeld

Bezoeken

Proportie bezoeken (%)

Kempense heidelibel Beekoeverlibel Tengere pantserjuffer Bruinrode heidelibel Steenrode heidelibel

Sympetrum depressiusculum Orthetrum coerulescens Lestes virens Sympetrum striolatum Sympetrum vulgatum

415 258 250 240 239

6.59 12.29 13.16 12.63 12.58

63 21 19 19 19

62 22 14 21 21

Bloedrode heidelibel Breedscheenjuffer Weidebeekjuffer Gewone oeverlibel Bruine winterjuffer

Sympetrum sanguineum Platycnemis pennipes Calopteryx splendens Orthetrum cancellatum Sympecma fusca

151 125 96 53 49

7.95 6.94 5.33 2.94 2.45

19 18 18 18 20

16 8 6 10 11

Koraaljuffer Gewone pantserjuffer Zwarte heidelibel Lantaarntje Paardenbijter

Ceriagrion tenellum Lestes sponsa Sympetrum danae Ischnura elegans Aeshna mixta

44 40 40 39 35

2.32 2.11 1.90 2.05 1.94

19 19 21 19 18

14 13 16 13 14

Grote keizerlibel Bandheidelibel Watersnuffel Gevlekte glanslibel Houtpantserjuffer

Anax imperator Sympetrum pedemontanum Enallagma cyathigerum Somatochlora flavomaculata Chalcolestes viridis

17 12 10 9 9

0.94 0.71 0.56 0.45 0.50

18 17 18 20 18

14 6 6 8 8

Vroege glazenmaker Azuurwaterjuffer Tengere grasjuffer Venglazenmaker Zuidelijke glazenmaker

Aeshna isoceles Coenagrion puella Ischnura pumilio Aeshna juncea Aeshna affinis

7 5 4 4 4

0.41 0.29 0.24 0.24 0.22

17 17 17 17 18

3 2 3 5 3

Zuidelijke keizerlibel Zwervende heidelibel Bruine glazenmaker Vuurlibel Blauwe glazenmaker

Anax parthenope Sympetrum fonscolombii Aeshna grandis Crocothemis erythraea Aeshna cyanea

4 4 3 3 2

0.22 0.24 0.18 0.17 0.12

18 17 17 18 17

6 3 3 5 3

Bruine korenbout Zuidelijke heidelibel Platbuik Viervlek Vuurjuffer

Libellula fulva Sympetrum meridionale Libellula depressa Libellula quadrimaculata Pyrrhosoma nymphula

2 2 1 1 1

0.12 0.12 0.06 0.06 0.06

17 17 17 17 18

2 3 2 2 2

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 48 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

Van de doelsoort en de vijf meest getelde overige soorten geven we in Figuur 5.31 het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek voor elk jaar.

Figuur 5.31: Gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek voor Kempense heidelibel en de vijf meest voorkomende andere libellensoorten van het meetnet Kempense heidelibel

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 49 van 53

A

BIJLAGE: TECHNISCHE BESCHRIJVING ANALYSEMODEL LIBELLEN‐GEBIEDSTELLING

A.1

HERSCHALING ... . . . . . . . . . . . . . ..VAN . . . . .DE .. . ..DATA ....

Om tot een goede schatting van modelparameters te komen, moeten we het dagnummer in het jaar waarop de telling is uitgevoerd herschalen en centreren. Dit doen we op basis van het dagnummer dat in midden van de telperiode ligt (dagnrmid ): dagnr − dagnrmid D= 28

A.2

MODEL JAREN ... . . . . . . .VOOR .. . . . . ..VERSCHILLEN . . . . . . . . . . . . . . ..TUSSEN . . . . . . . . .DE .. . .. ......

Via dit model modelleren we de getelde aantallen als functie van het jaar, het dagnummer en het kwa‐ draat van het dagnummer. We gebruiken jaar als categorische variabele, zodat we een schatting per jaar krijgen. Op basis van de tweedegraads polynoom van het dagnummer modelleren we het seizoenseffect op de getelde aantallen. Ten slotte voegen we een locatie‐effect toe aan het model onder de vorm van een random intercept. Hiermee geven we aan dat tellingen op eenzelfde locatie gecorreleerd zijn. Bij de transecttellingen van imago’s en larvenhuidjes hebben niet alle transecten dezelfde lengte. We houden hiermee rekening door de transectlengte (in meter) gedeeld door 100 als offset toe te voegen aan het model. Hierdoor worden de resultaten uitgedrukt als (verschil in) aantallen per 100 meter transectlengte. Op basis van dit model maken we een schatting van: • de jaarlijkse index: het procentueel verschil in aantallen (per 100 meter transectlengte) tussen een bepaald jaar en een referentiejaar; • de gemiddelde maximale telling (per 100 meter transectlengte) binnen het telseizoen per jaar. We maken gebruik van een generalised linear mixed model (GLMM), waarbij we aannemen dat het getelde aantal Cldj op locatie l, dag d en jaar j een negatief binomiale distributie volgt met gemiddelde µldj en overdispersie parameter k. Cldj ∼ N B(µldj , k)

E[Cldj ] = µldj var(Cldj ) = µldj +

µ2ldj k

We maken gebruik van onderstaande link functie.

log(µldj ) = ηldj De verklarende variabelen zijn jaar (als categorische variabele) Jj , het herschaalde dagnummer binnen een jaar Dd en het kwadraat van het herschaalde dagnummer Dd2 : ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 50 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo

ηldj = β0 + βj Jj + β1 Dd + β2 Dd2 + bl bl is een random intercept voor locatie l. Het volgt een normale distributie met gemiddelde 0 en variantie σl2 : bl ∼ N (0, σl2 )

A.3

MODEL ... . . . . . . .VOOR .. . . . . ..JAARLIJKSE . . . . . . . . . . . . TREND .. . . . . . .

Om de lineaire trend te schatten gebruiken we jaar als continue variabele J. Verder is het model identiek aan het eerder beschreven model voor verschillen tussen de jaren. Dit model gebruiken we voor volgende schattingen: • gemiddelde jaarlijkse lineaire trend in aantallen (per 100 meter transectlengte), m.a.w. de percen‐ tage vooruitgang of achteruitgang per jaar; • totale trend in aantallen (per 100 meter transectlengte) over de volledige periode, m.a.w. de per‐ centage vooruitgang of achteruitgang over de hele periode. We krijgen dus:

ηldj = β0 + β1 J + β2 Dd + β3 Dd2 + bl waarbij eβ1 de relatieve trend weergeeft.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 51 van 53

Referenties Adriaens D., Westra T., Onkelinx T., Louette G., Bauwens D., Waterinckx M. & Quataert P. (2011). Monito‐ ring Natura 2000‐soorten Fase I: Prioritering van de informatiebehoefte. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. INBO.R.2011.27. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek (INBO), Brussel. Boudot J.‐P. & Kalkman V.J. (eds.) (2015). Atlas of the European dragonflies and damselflies. KNNV Publis‐ hing, Zeist, the Netherlands. De Knijf G., Adriaens T., Vermylen R. & Van der Schoot P. (2014a). Ontdekking van een populatie Rivier‐ rombout (Gomphus flavipes) op het Albertkanaal (België), een van de drukst bevaren kanalen van Europa, en een overzicht van de status in West‐ en Midden‐Europa. Brachytron 16 (1/2): 3–17. De Knijf G., Ledegen H. & Westra T. (2019). Monitoringsprotocol Libellen. Versie ‐ 2.0. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 49. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, België. https: //doi.org/10.21436/inbor.17262395. De Knijf G., Maes D., De Bruyn L., Onkelinx T., Piesschaert F., Pollet M., Truyens P., Van Calster H., Westra T. & Quataert P. (2015). Monitoringsprotocol libellen. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Boson‐ derzoek, No. INBO.R.2015.7886774. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, België. De Knijf G., Westra T., Onkelinx T., Quataert P. & Pollet M. (2014b). Monitoring Natura 2000‐soorten en overige soorten prioritair voor het Vlaams beleid. Blauwdrukken soortenmonitoring in Vlaanderen. Rap‐ porten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. INBO.R.2014.2319355. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, Brussel. Kalkman V.J., Boudot J.‐P., Bernard R., Conze K.‐J., De Knijf G., Dyatlova E., Ferreira S., Jović M., Ott J., Riservato E. & Sahlén G. (2010). European Red List of Dragonflies. Publications Office of the European Union, Luxenbourg. Piesschaert F., De Knijf G., Brosens D., Westra T., Desmet P., Ledegen H. & Pollet M. (2021a). Meetnetten.be ‐ Population counts for dragonflies in Flanders, Belgium. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek. https: //doi.org/10.15468/CRBUDG. Piesschaert F., De Knijf G., Brosens D., Westra T., Desmet P., Ledegen H. & Pollet M. (2021b). Meetnetten.be ‐ Transects for dragonflies in Flanders, Belgium. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek. https://doi.org/ 10.15468/Y8U6E9. Piesschaert F., De Knijf G., Brosens D., Westra T., Desmet P., Ledegen H. & Pollet M. (2021c). Meetnetten.be ‐ Exuviae counts for dragonflies in Flanders, Belgium. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek. https://doi. org/10.15468/UE87UX. Westra T., De Knijf G. & Pollet M. (2014). Inleiding tot de blauwdrukken. In: De Knijf G., Westra T., Onkelinx T., Quataert P. & Pollet M. (eds.). Monitoring Natura 2000‐soorten en overige soorten prioritair voor het Vlaams beleid, Rapporten van het instituut voor natuur‐ en bosonderzoek, No. 2319355. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, Brussel, p. 10–24. Westra T., Piesschaert F., Onkelinx T. & Ledegen H. (2019). Voortgangsrapport soortenmeetnetten: Stand van zaken na drie jaar monitoring. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 57. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, België. https://doi.org/10.21436/inbor.17506104.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.34106517

Pagina 53 van 53

B

DETAIL VAN GETELDE AANTALLEN

In de website versie van dit rapport vind je een downloadbare tabel met de gedetailleerde telgegevens van zowel de prioritaire soorten als de overige soorten. In deze tabel maken we onderscheid tussen vrouwe‐ lijke (V) en mannelijke (M) imago’s, imago’s met onbekend geslacht (imago U), imago’s (niet uitgekleurd), larvenhuidjes (V, M en U), copula en eiafzettende libellen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 52 van 53

doi.org/10.21436/inbor.34106517

www.vlaanderen.be/inbo