Issuu

Verspreiding: Beperkt

Eindrapport

Ondiep geologisch 3D lagen- en voxelmodel van regio Antwerpen

Van Haren T., Deckers J., De Koninck R., Dirix K., Maes R., Hambsch L., Van Baelen K.

Studie uitgevoerd in opdracht van het Vlaams Planbureau voor Omgeving (Departement Omgeving) 2019/RMA/R/1985 April 2021 D/2021/3241/231

Samenvatting

SAMENVATTING De laatste decennia neemt de druk op de stedelijke ondergrond alsmaar toe. De ondergrond biedt veel kansen voor het beantwoorden van duurzame energievragen, en vragen gerelateerd aan grondwater, klimaatadaptatie, ruimtegebruik en hergebruik van materialen. Om antwoord te bieden aan al deze vraagstukken is kennis en inzicht in de ondiepe stedelijke ondergrond noodzakelijk. Daarom is de vraag ontstaan bij de Vlaamse overheid, Departement Omgeving, Afdeling Vlaams Planbureau voor Omgeving (VPO), om een ondiep geologische model op te maken dat focust op de stedelijke regio van Antwerpen en een deel van haar haven. Hiermee wilt ze enerzijds nagaan in hoeverre en in welk detail de ondiepe ondergrond onder stedelijk weefsel in kaart gebracht kan worden maar anderzijds ook inzicht bieden in de type gronden die vrij zullen komen bij onder meer de aanleg van het Tweede Getijdendok of ‘Boemerangdok’. Dit zal een testcase vormen voor toekomstige modelleringen van stedelijke ondergrond. De belangrijkste doelstellingen hierbij zijn dat een nieuw en consistent 3D geologisch laagvlakkenmodel wordt opgebouwd met een zo groot mogelijk lithostratigrafisch detailniveau. Het model reikt vanaf het maaiveld tot een dieptevlak van -50mTAW. Parameters lithofractie en glauconietgehalte zijn vervolgens binnen dit model berekend per vastgelegde modeleenheid. Het voxelmodel is opgesteld binnen de VLAKO-referentietaak die VITO uitvoert voor VPO. In het kader van dit regionaal lagen- en voxelmodel zijn modelleermethodologieën uitgewerkt die specifiek gericht zijn op de opmaak van detailmodellen op stedelijk niveau en 3D-modellering van de lithologie en parameters zoals glauconiet. Hierbij werd gebruik gemaakt van de softwareprogramma’s ArcGISPro® en Rockworks®. De basis van het model vertrekt vanuit de boringen en sonderingen en hun boorbeschrijvingen en bestaande interpretaties afkomstig uit de Databank Ondergrond Vlaanderen (DOV). Deze beschrijvingen werden lithostratigrafisch geïnterpreteerd, gecodeerd en omgezet in relatieve aandelen per lithoparameter. Deze data werden vervolgens geïnterpoleerd in 3D tot een voxelmodel bestaande uit voxels met dimensies van 25 x 25 x 0.5 m. Het voxelmodel steunt op een lagenmodel, dat gebaseerd is op gemodelleerde lagen en bestaande lagen uit het Geologisch 3D-model van Vlaanderen (G3Dv3.0, Deckers et al., 2019). Door de voxels aan dit lagenmodel op te hangen is ook conceptuele geologische kennis geïntegreerd in het finale model. Het opgeleverde model bestaat uit meer dan 21 miljoen voxels, waaraan lithofracties zijn toegekend (aandelen veen, klei, silt, fijn zand, middelmatig zand, grof zand en grind). Samen beschrijven deze parameters een voorspelling van de regionale variatie in lithologische samenstelling van de ondergrond. Aan deze voxels is ook telkens een code opgehangen die een uitspraak doet over het te verwachten glauconietgehalte in de desbetreffende modeleenheid. Het voxelmodel toont de verwachte ruimtelijke verdeling en diktevariatie van de Boomse klei, de Neogene zanden, het Pleistoceen en Holoceen en tenslotte een indicatie van het Antropogeen onder de stad Antwerpen, een deel van haar haven en de nabijgelegen polders van het Waasland. Het model kan als referentie dienen voor geologisch, geotechnische en hydrogeologische toepassingen of onderzoek en kan gebruikt worden voor prospectieve doeleinden. Denk daarbij aan de impact van de samenstelling op technieken bij ondergronds ruimtegebruik of de inschatting van het vrijkomen van potentiële delfstoffen, waarmee het een start vormt om de potentiële economische waarde van de ondergrond beter in te schatten, etc.

2019/RMA/R/1985

Inhoud

INHOUD HOOFDSTUK 1. 1.1.

Inleiding en projectorganisatie

1.2.

Historiek, uitgangssituatie en probleemstelling

1.3.

Doelstellingen en toepassingen

1.4.

Begrenzingen en detail van het model

1.5.

Beknopte geologische achtergrond

HOOFDSTUK 2. 2.1.

Werkwijze_____________________________________________________ 19

Inleiding werkwijze

2.2. Data inventarisatie 2.2.1. Overzicht__________________________________________________________ Gebiedsdekkende referentie-dataset van tijdsafhankelijke drainage en rivier randvoorwaarden voor MODFLOW ___________________________________________ Landgebruiksbestand voor Vlaanderen ________________________________________ 2.2.2. Boorgegevens ______________________________________________________ 2.2.3. Sondeergegevens ___________________________________________________ 2.2.4. Bodemdata ________________________________________________________ 2.2.5. Digitale kaarten en modellen __________________________________________ → Bodemkaart _________________________________________________________ → Quartairgeologische kaart ______________________________________________ → Grondmechanische kaarten en modellen __________________________________ → G3Dv3-model ________________________________________________________ 2.2.6. Topografische GIS-data ______________________________________________ → Digitaal Hoogtemodel II Vlaanderen, DTM __________________________________ → Bathymetrische opname van de Schelde ___________________________________ → Studie ‘Gebiedsdekkende referentie-dataset van tijdsafhankelijke drainage en rivier randvoorwaarden voor MODFLOW’___________________________________________ → Landgebruiksbestand voor Vlaanderen 2016 ________________________________ → Dijken ______________________________________________________________ 2.2.7. BIM-data wegenbouwkundige infrastructuur Vlaanderen (AWV) ______________ 2.2.8. Literatuur _________________________________________________________

19 19

2.3. Voorbewerking van boringen en sonderingen 2.3.1. Verwerking quartair-interpretaties _____________________________________ 2.3.2. Interpretatietabel ___________________________________________________ 2.3.3. Kwaliteitscontrole boringen en sonderingen ter ondersteuning van (her)interpretatie en modellering __________________________________________________ → Kwaliteitscontrole van boringen__________________________________________ → Kwaliteitscontrole van sonderingen _______________________________________ 2.3.4. Controle van ingemeten maaiveldhoogtes van boringen en sonderingen _______

42 42 44

2.4. Werkwijze geologische (her)interpretaties van boringen en sonderingen 2.4.1. Inleiding __________________________________________________________ 2.4.2. Interpretaties Oligoceen ______________________________________________ 2.4.3. Interpretaties Neogeen ______________________________________________

48 48 49 50

2019/RMA/R/1985

Inleiding ______________________________________________________ 15

20 20 21 25 28 30 30 31 32 35 35 36 36 37 38 39 40 41

45 45 46 46

Inhoud

→ Formatie van Berchem _________________________________________________ 50 • Lid van Edegem _______________________________________________________ 51 • Leden van Kiel en Antwerpen ____________________________________________ 52 → Formatie van Diest ____________________________________________________ 53 → Formatie van Kattendijk ________________________________________________ 54 → Formatie van Lillo _____________________________________________________ 56 Leden van Luchtbal en Oorderen _____________________________________________ 59 Lid van Kruisschans ________________________________________________________ 60 Leden van Merksem en Zandvliet _____________________________________________ 60 2.4.4. Interpretaties Quartair _______________________________________________ 61 → Formatie van Eeklo ____________________________________________________ 63 → Formatie van Arenberg _________________________________________________ 64 • Lid van Wichelen ______________________________________________________ 64 • Lid van Rotselaar ______________________________________________________ 65 • Arenberg ongedifferentieerd ____________________________________________ 66 → Formatie van Vlaanderen _______________________________________________ 66 → Formatie van Gent_____________________________________________________ 67 2.4.5. Interpretaties Antropogeen ___________________________________________ 68 2.5. Werkwijze Modelleringen 69 2.5.1. Inleiding werkwijze modelleringen ______________________________________ 69 2.5.2. Lagenmodellen _____________________________________________________ 69 → Primaire inputdata: boringen sonderinginterpretaties _______________________ 69 → Secundaire inputdata: geologische kennis en concepten _______________________ 69 → Workflow lagenmodel __________________________________________________ 71 2.5.3. Voxelmodel ________________________________________________________ 72 → Samenstellen en coderen van inputdata ___________________________________ 72 → Parametrisatie gecodeerde boorbeschrijvingen ______________________________ 73 → Aanmaak inputtabel voxelmodellering _____________________________________ 75 → Link met de interpretatietabel en het lagenmodel ____________________________ 76 → Voxelmodellering _____________________________________________________ 77 2.6. Eindproducten 80 2.6.1. Overzicht __________________________________________________________ 80 2.6.2. voorkomensgebied __________________________________________________ 80 2.6.3. Basis-, dikte- en toprasters ____________________________________________ 80 2.6.4. Boringen en sonderingen per eenheid ___________________________________ 80 2.6.5. Densiteitskaarten inputdata per eenheid _________________________________ 81 2.6.6. Overzichtstabellen lagenmodel en voxelmodel ____________________________ 81 2.6.7. Voxels ____________________________________________________________ 81 2.6.8. Validaties __________________________________________________________ 83 HOOFDSTUK 3. 3.1.

Resultaten _____________________________________________________ 84

Inleiding resultaten

3.2. Resultaten lagenmodel 84 3.2.1. Inleiding resultaten lagenmodel ________________________________________ 84 3.2.2. Oligoceen__________________________________________________________ 86 → Formatie van Boom met: _______________________________________________ 86 3.2.3. Neogeen __________________________________________________________ 88 → Formatie van Berchem met: _____________________________________________ 88 2019/RMA/R/1985

III

Inhoud

→ → → 3.2.4. → → → 3.2.5. 3.2.6.

Formatie van Diest met: ________________________________________________ 90 Formatie van Kattendijk ________________________________________________ 91 Formatie van Lillo met: _________________________________________________ 93 Quartair __________________________________________________________ 95 formaties van Eeklo en Gent: ____________________________________________ 95 Formatie van Arenberg: ________________________________________________ 98 Formatie van Vlaanderen: _____________________________________________ 104 Antropogeen ______________________________________________________ 107 Bespreking densiteitkaarten __________________________________________ 109

3.3. Resultaten voxelmodel 111 3.3.1. Inleiding resultaten voxelmodel _______________________________________ 111 3.3.2. Inputdata - interpolatie lithofracties ___________________________________ 111 → Aantallen en spreidingen ______________________________________________ 111 → Lithologische inhoud van de inputdata ___________________________________ 113 3.3.3. Voxelmodel - lithofracties ___________________________________________ 114 → Formatie van Berchem: _______________________________________________ 116 → Formatie van Diest:___________________________________________________ 121 → Formatie van Kattendijk _______________________________________________ 123 → Formatie van Lillo: ___________________________________________________ 125 → Formaties van Eeklo en Gent: ___________________________________________ 130 → Formatie van Arenberg: _______________________________________________ 132 → Formatie van Vlaanderen: _____________________________________________ 136 3.3.4. Vaste lithocodes ___________________________________________________ 138 Naast de interpolatie van de lithofracties is ook een voxelparameter toegevoegd die met een vaste code als symbool staat voor de verwachte lithologische inhoud van de desbetreffende modeleenheid. _____________________________________________ 138 3.3.5. Glauconietgehalte _________________________________________________ 138 → Formatie van Berchem: _______________________________________________ 141 → Formatie van Diest:___________________________________________________ 141 → Formatie van Kattendijk _______________________________________________ 142 → Formatie van Lillo met: ________________________________________________ 143 HOOFDSTUK 4.

Conclusies en aanbevelingen_____________________________________ 144

4.1. Conclusies 144 4.1.1. Lagenmodel ______________________________________________________ 144 4.1.2. Voxelmodel _______________________________________________________ 145 4.2.

aanbevelingen

147

Referenties ___________________________________________________________________ 149 Bijlage 1: Toelichting script koppeling en hercodering quartairinterpretaties ______________ 154 Bijlage 2: Toekenning nieuwe codering aan Codelijst Quartair-interpretaties Bogemans (2005) 156 Bijlage 3: Bevindingen kwaliteitscontrole van boringen ter ondersteuning van (her-) interpretaties en modellering ____________________________________________________ 164 Bijlage 4: Discussie interpretatie top Formatie van Berchem ___________________________ 170

2019/RMA/R/1985

Inhoud

Bijlage 5: Vertaaltabel voor vaste voxelcodes________________________________________ 171 Bijlage 6: Spreiding van de geïnterpoleerde lithofracties in het voxelmodel _______________ 174 Bijlage 7: Toelichting validatietesten op het voxelmodel _______________________________ 175 Bijlage 8: Woordenboeken gebruikt voor de parametrisatie ____________________________ 176 Bijlage 9: Modelparameters 3D interpolatie lithofracties ______________________________ 178

2019/RMA/R/1985

Lijst van tabellen

LIJST VAN TABELLEN Tabel 2-1: Algemeen overzicht van geïnventariseerde datasets. In de laatste kolom staat een verwijzing naar de paragraaf met verdere toelichting. ______________________________ 20 Tabel 2-2: Afwijkende symbolen in de databanken van de quartairinterpretaties, met suggestie van gecorrigeerde symbool met berwijzing naar kaartblad en bijbehorende argumentatie. ____ 44 Tabel 2-3: Extract uit de samenstelde, gecodeerde dataset. HL= hoofdlithologie, NL1 = nevenlithologie 1, NL2 = nevenlithologie 2, rest = restfractie. _________________________ 73 Tabel 2-4: Extract uit de geparametriseerde dataset. De restgroep en de gehele boorbeschrijving werden hier niet weergegeven omwille van de leesbaarheid van de figuur ______________ 75 Tabel 2-5: Extract uit de gecodeerde puntentabel ______________________________________ 76 Tabel 2-6: Overzicht van de kolommen van het opgemaakte voxelmodel. Kolommen worden gegroepeerd onder voxelindex, -coördinaten en de hieraan gekoppelde parametergroepen lithostratigrafie, lithofracties en glauconietgehalte. ________________________________ 82 Tabel 3-1: Modeleenheden in het laat Paleogeen tot Quartaire bereik, de vergelijking met deze uit het G3Dv3-model en de herkomst voor het huidige model. De rode eenheden komen niet voor in het modelgebied van deze studie. ____________________________________________ 85 Tabel 3-2: De mediaan van iedere lithofractie voor de verschillende geïnterpoleerde lithofracties. ________________________________________________________________________ 116 Tabel 3-3: Algemene variatie glauconietgehalte in Neogene zanden aangetroffen in boorbeschrijvingen en literatuur in het modelgebied. _____________________________ 139 Bijlage 3 - Tabel 1: De boormethodes opgesomd en hun score indien inschatting van bemonsteringskwaliteit gekend. ______________________________________________ 168

2019/RMA/R/1985

Lijst van figuren

LIJST VAN FIGUREN Figuur 1-1: Weergave van het modelgebied en inventarisatiegebied waarbinnen het model wordt opgebouwd. _______________________________________________________________ 17 Figuur 2-1: Een overzicht van de boringen in het inventarisatiegebied (groene puntjes) met een kleurenschaal als indicatie voor hun ruimtelijke dichtheid (boringen/km2). ______________ 21 Figuur 2-2: Histogram met aantal boringen per einddiepteklasse in meters onder maaiveld (m-mv). __________________________________________________________________________ 22 Figuur 2-3: De verspreiding van de formele (paars) en informele interpretaties (bruin) in het inventarisatiegebied voor de boringen. __________________________________________ 23 Figuur 2-4: De verspreiding van de informele Quartair interpretaties. De verschillende kleuren duiden de verscheidenheid aan interpretaties. Zo staat bijv. de bruine kleur voor antropogeen, rood voor veen en paars voor Holoceen fluviatiele afzettingen. _______________________ 24 Figuur 2-5: De verspreiding van de interpretaties komende van het bestaande 3D geologisch model G3Dv3. ____________________________________________________________________ 24 Figuur 2-6: Een overzicht van de sonderingen in het inventarisatiegebied met onderscheid tussen mechanische (paars) en elektrische (groen) sonderingen. ____________________________ 25 Figuur 2-7: Histogram van de diepteklassen van de sonderingen in het inventarisatiegebied ____ 27 Figuur 2-8: De verspreiding van voornamelijk formele (paars) en 1 informele interpretaties (bruin) in het inventarisatiegebied voor de sonderingen. __________________________________ 28 Figuur 2-9: Weergave van de bodemprofielen en oppervlaktemonsters ter hoogte van het inventarisatiegebied._________________________________________________________ 29 Figuur 2-10: Uitsnede van de bodemkaart met bodemtypes ter hoogte van het inventarisatiegebied._________________________________________________________ 30 Figuur 2-11: Het principe van profieltype-kartering dat toegepast is op de Quartairgeologische kaart van Vlaanderen (gebaseerd op https://www.dov.vlaanderen.be/page/quartairgeologischekaart-150000) ______________________________________________________________ 31 Figuur 2-12: Uitsnede van de quartairgeologische kaartbladen KB01-07 (Bogemans, 1997) aan noordzijde en KB15 (Adams et al., 2002) aan zuidzijde van het inventarisatiegebied op schaal van 1/50.000. ______________________________________________________________ 32 Figuur 2-13: Weergave van de grondmechansche kaarten en bijbehorende profielen in het inventarisatiegebied _________________________________________________________ 33 Figuur 2-14: Uitsnede van DHMVII (5m resolutie) ter hoogte van het inventarisatiegebied. _____ 36 Figuur 2-15: Peilkaart van de Zeeschelde ter hoogte van Antwerpen met een gemiddelde waterbodemdiepte in m +TAW op 12 september 2019. _____________________________ 37 Figuur 2-16: Waterbodempeil-gegevens uit de referentiedataset voor MODFLOW (Foncke et al., 2013) ter hoogte van het inventarisatiegebied. ____________________________________ 38 Figuur 2-17: Uitsnede van het landgebruikskaart voor Vlaanderen (Poelmans et al., 2018) ter hoogte van het inventarisatiegebied. ____________________________________________ 39 Figuur 2-18: Ligging van jaagdpaden op dijken binnen het inventarisatiegebied. ______________ 40 Figuur 2-19: Vooraanzicht van het 3D-model van de Kennedytunnel zoals opgenomen in het Master Data Model van AWV. ________________________________________________________ 41 Figuur 2-20: Illustrerende samenvatting van het datamodel dat werd opgezet in functie van het project. Zowel voor boringen als sonderingen is een dergelijk datamodel opgebouwd. De tabel ‘boring/sondering’ duidt de 2 lijsten aan van zowel de boringen als de sonderingen met hun link met de dov_pkey. De tabel ‘lithostrat’ bevat alle formele stratigrafieën aanwezig in DOV, gelinkt met modeleenheden gebruikt in het huidige model. De tabel ‘Q_informeel_strat’ bevat de informele quartair stratigrafieën die worden gebruikt in dit project. ‘strat_interpretatie boring/sondering’ staat voor de 2 interpretatietabellen van zowel de boringen als sonderingen (zie paragraaf 2.3.2). De tabel ‘nan_code’ omvat de verschillende codes die de redenen 2019/RMA/R/1985

VII

Lijst van figuren

specifiëren waarom bepaalde diepteniveaus leeg zijn; De tabel ‘kwaliteit boring/sondering’ duidt de 2 tabellen aan, die informatie geven over de kwaliteit van resp. de boringen en sonderingen (zie paragraaf 2.3.3). De tabel ‘dhm boring/sondering’ duidt de tabellen aan die de hoogte van het maaiveld van resp. de boring en sonderingen vergelijken met DHM (zie paragraaf 2.3.4). ____________________________________________________________ 42 Figuur 2-21: Ovezicht van de locaties van de sonderingen/ontsluitingen die in de figuren hieronder getoond worden. ___________________________________________________________ 49 Figuur 2-22: Correlatieprofiel tussen sonderingen langsheen een grofweg NW-ZO georiënteerd tracé ten noorden van de stad Antwerpen. Voor locatie van dit profiel zie Figuur 2-21. Omdat dit profiel focust op het verloop van de formaties van Berchem en Kattendijk, zijn de leden van de Formatie van Lillo of de onderverdeling van het Quartair hier niet op aangegeven. Rechtsonder wordt de stratigrafie volgens de sonderingen geconnecteerd met deze zoals beschreven in de tijdelijk ontsluitingen langs de ring van Antwerpen door De Meuter et al. (1976). A=Borgerhout-Rivierenhof (VII B.R.), B =Antwerpen-Schijnpoort (II A.S.) die in meer detail weergegeven zijn in Figuur 2-23). _________________________________________ 53 Figuur 2-23: Enkele schetsen uit De Meuter et al. (1976) van de tijdelijke ontsluiting van de Neogene eenheden aan de Antwerpse ring. Te Borgerhout-Rivierenhof (VII B.R.) zien we de aanwezigheid van het Lid van Deurne (“Deurne Sands”) bovenop het Lid van Antwerpen (“Antwerpen Sands”) en onder de Formatie van Kattendijk (“Kattendijk Sands”). Links of meer westelijk te Antwerpen-Schijnpoort (II A.S.) ontbreekt het Lid van Deurne tussen het Lid van Antwerpen en de Formatie van Kattendijk. Dit toont de beperkte dikte en voorkomen van het Lid van Deurne aan in het modelgebied. Voor locatie van deze boringen zie Figuur 2-21. ___ 54 Figuur 2-24: Correlatieprofiel tussen sonderingen en de stratigrafie in de type-secties van de Formatie van Lillo in de haven van Antwerpen. Voor locatie van dit profiel zie Figuur 2-21. Tunnel-Kanaal dok sectie is de naam in literatuur voor de Tijsmanstunnel sectie, en de interpretatie ervan komt uit Laga (1972) en De Schepper et al. (2009). De beschrijving van de Boudewijnsluis sectie komt uit De Heinzelin (1952; 1955) en deze van de Churchilldok sectie uit De Heinzelin (1965) met de interpretatie volgens Laga (1972). _____________________ 58 Figuur 2-25: Overzicht van de correllaties tussen de informele stratigrafie volgens de sonderingen en de formele stratigrafie in de type secties van de Formatie van Lillo aan de Boudewijnsluis, Churchilldok en de Tijsmanstunnel. In de kolom uiterst rechts is de stratigrafie weergegeven die voor deze studie werd aangehouden. ________________________________________ 59 Figuur 2-26: Overzicht van de verschillende afzettingen van het Quartair binnen de regio Antwerpen, opgedeeld per genese, lithostratigrafie en geplaatst naast de algemene chronostratigrafie (gebaseerd op Bogemans, 1997; De Moor et al., 2002 en Kiden, 2006). __ 61 Figuur 2-27: De Holocene zeespiegelstijging in het mondingsgebied van de Schelde in Zeeland (Kiden en Verbruggen, 2001) __________________________________________________ 62 Figuur 2-28: Een diagram uit een studie van Kiden, 2006. Hierin zijn veenlagen en fluviatiele en estuarien-mariene afzettingen weergegeven in ouderdom (kalenderjaren voor heden) en de positie langsheen de stroming van de Schelde. Het diagram is gebaseerd op 14C-dateringen van de boven-en onderkant van veenlagen. De estuariene invloed reikt op haar maximum tot aan Kallo en Doel, maar is binnen het modelgebied zeer kortstondig geweest. Stroomafwaarts neemt dit pakket in dikte dan sterk toe. _________________________________________ 65 Figuur 2-29: Correlatieprofielen van het Quartair tussen sonderingen langsheen een ZO-NW georiënteerd (10-13) en een ZW-NO georiënteerd (20-24) tracé. Voor de locaties van de profielen zie Figuur 2-21. De formaties van Eeklo en Gent zijn samen weergegeven op de correlatieprofielen, aangezien beide formaties intercalerend samen kunnen voorkomen. __ 67 Figuur 2-30: Omzetting van geparametriseerde inputtabel met intervallen naar punten. _______ 75 Figuur 2-31: Overzicht toekenning voxelwaarden per modeleenheid voor de verschillende voxelparameters. ___________________________________________________________ 77 Figuur 2-32: Aanpak 3D-voxelmodellering, inclusief correctie voor aandeel onbekend zand_____ 79 2019/RMA/R/1985

VIII

Lijst van figuren

Figuur 3-1: Overzicht van de locaties van de profielen 1 t/m 5 doorheen het model die in de figuren hieronder getoond worden. 1 = Figuur 3-2; 2 = Figuur 3-4; 3= Figuur 3-7; 4= Figuur 3-13; 5= Figuur 3-16. ________________________________________________________________ 86 Figuur 3-2: Oost-west profiel 1 doorheen het modelgebied net ten oorden van de stad Antwerpen met aanduiding van leden van de Formatie van Boom bovenop de Formatie van Zelzate en onder het Neogeen en Quartair. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De zwarte streepjeslijn geeft de onderkant van het model weer op -50m TAW. De Oligocene formaties van Zelzate en Boom (en diens leden) komen uit het G3Dv3.1-model, dat dieper loopt dan de onderkant van het huidige model. De verticale schaal is links op de figuur aangegeven en loopt van +10 m TAW tot -82 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter. ____________________________________________________________________ 87 Figuur 3-3: Verschil in voorkomen van het Lid van Edegem tussen het G3Dv3-model en het huidige model. ____________________________________________________________________ 89 Figuur 3-4: NW-ZO profiel 2 doorheen het huidige model (van links naar rechts) net ten noorden van de stad Antwerpen. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De Paleogene en Neogene formaties zijn aangegeven, alsook de leden van de Formatie van Berchem. Daarbij valt de verdunning van het Lid van Edegem op richting het westen (links op de figuur) die samenvalt met een verhoging van de basis van de Formatie van Berchem. Net ten westen van deze verhoging wordt de Formatie van Berchem volledig weggesneden door de Formatie van Kattendijk. De verticale schaal is links op de figuur aangegeven en loopt van +4 m TAW tot -34 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter. _____________ 90 Figuur 3-5: Verschil in voorkomen van de Formatie van Diest tussen het G3Dv3-model en het huidige model. _____________________________________________________________ 91 Figuur 3-6: Gemodelleerde geulen (blauwe lijnen) in de basis die zorgen voor een verdikking van de Formatie van Kattendijk. De “ontsluiting Kallo” is waar Gaemers (1975) geulen in de Formatie van Kattendijk beschreef. _____________________________________________________ 93 Figuur 3-7: NW-ZO profiel 3 (van links naar rechts) doorheen het huidige model langsheen de rechteroever. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De Paleogene en Neogene formaties zijn aangegeven, alsook de leden van de Formatie van Lillo. Daarbij valt de verdunning op van de leden van Luchtbal en Oorderen richting het zuiden onder het Lid van Kruisschans dat een min of meer constante dikte vertoont. De verticale schaal loopt van 0 m TAW tot -34 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter. __ 94 Figuur 3-8: Ruwe opdeling in regio waar enkel de Formatie van Gent voorkomt en regio waar de Formatie van Eeklo voorkomt met soms de Formatie van Gent erboven op. _____________ 96 Figuur 3-9: W-O profiel 6 (van links naar rechts) doorheen het huidige model ter hoogte van de Antwerpse haven in het noordelijk deel van het modelgebied. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. Het profiel toont het brede en geleidelijke basisvlak van de formaties van Eeklo en Gent die de basis vormen van het Quartair. ____________________________________ 97 Figuur 3-10: De basis van de formaties Eeklo en Gent in mTAW. __________________________ 97 Figuur 3-11: De dikte van de formaties Eeklo en Gent in mTAW ___________________________ 98 Figuur 3-12: Verschil in voorkomens van de Formatie van Arenberg tussen het G3Dv3-model en het huidige model. _____________________________________________________________ 99 Figuur 3-13: NW-ZO profiel 4 doorheen het huidige model. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De Quartair formaties zijn aangegeven, alsook de leden van de Formatie van Arenberg. Het profiel toont de sterke aanwezigheid van het Antropogeen in de vorm van ophogingen ter hoogte van de Haven van Antwerpen. Het Antropogeen bereikt hier diktes tot 8 m. Verder is er een dik pakket van de formaties van Eeklo en Gent aanwezig ten westen van de Schelde dat reikt tot meer dan 10m. De geulopvullingen van het Lid van Wichelen snijden in het Peistoceen substraat van de formaties van Eeklo en Gent en kan verder noordwaarts lokaal insnijden tot in het Neogeen. Het veen van het Lid van Rotselaar en de estuariene zanden en kleien van de Formatie van Vlaanderen zijn mooi te vervolgen over de gehele lengte. Het 2019/RMA/R/1985

Lijst van figuren

voorkomen van de Formatie van Vlaanderen is hier beduidend aangetast door toedoen van het Antropogeen. De verticale schaal is links op de figuur aangegeven en loopt van +14 m TAW tot -18 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter. _____ 100 Figuur 3-14: De basis van het Lid van Wichelen in mTAW samen met het verwachtte oorspronkelijke voorkomen voordat het is ingesneden door jonger sediment en het Antropogeen. _____________________________________________________________ 101 Figuur 3-15: De dikte van het Lid van Rotselaar. ______________________________________ 102 Figuur 3-16: W-O profiel 5 doorheen het huidige model. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De Quartair formaties zijn aangegeven, alsook de leden van de Formatie van Arenberg. Het Quartair op linkeroever kent een heel andere opbouw dikte dan op rechteroever. Op linkeroever is het Quartair dik met afzettingen van de Formatie van Vlaanderen en de verschillende leden van de Formatie van Arenberg. Ook is de Pleistocene thalweg zichtbaar met een dik pakket van de Formatie van Eeklo. Op rechteroever neemt de dikte van het Quartair snel af en is Formatie van Vlaanderen afwezig alsook de Formatie van Arenberg. Over het algemeen zijn op rechteroever enkel de Laat-Holocene alluviale afzettingen van Arenberg ongedifferentieerd aanwezig bovenop de Formatie van Gent. Zowel de Formatie van Vlaanderen als Arenberg ongedifferentieerd zijn sterk aangetast door de aanwezigheid van Antropogeen. De verticale schaal is links op de figuur aangegeven en loopt van +11 m TAW tot -23 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter. ________ 102 Figuur 3-17: Het potentieel voorkomen van de Laat-Holocene fluviatiele afzettingen van het Schijn. ________________________________________________________________________ 103 Figuur 3-18: De basis (mTAW) van modeleenheid Arenberg ongedifferentieerd. ____________ 104 Figuur 3-19: Verschil in voorkomens van de Formatie van Vlaanderen tussen het G3Dv3-model en het huidige model. _________________________________________________________ 105 Figuur 3-20: De basis (mTAW) van de Formatie van Vlaanderen. _________________________ 106 Figuur 3-21: Densiteitkaarten (#data/km2) van modeleenheden formaties van Eeklo en Gent (bovenaan) en de leden van Antwerpen en Kiel van de Formatie van Berchem (onderaan). 110 Figuur 3-22: Aantal boringen (oranje) en aantal artificiëel aangemaakte punten (blauw) op basis van de boringen per modeleenheid dat als input dient voor de voxelmodellering. _______ 111 Figuur 3-23: Boxplots van de eerste, tweede (mediaan) en derde kwartielen van de minimale afstanden van iedere voxel tot een punt in de inputdata, per modeleenheid. Whiskers hebben een lengte van 1.5x de interkwartielafstand. De outliers buiten de whiskers zijn geduid als “zwaardjes”. ______________________________________________________________ 112 Figuur 3-24: Voorkomen van de verschillende lithoparameters per modeleenheid in de inputtabel voor de voxelmodellering. Hoe breder de violinplot, hoe meer datapunten met een bepaalde waarde (lithofractie %). N= aantal inputpunten __________________________________ 113 Figuur 3-25: Aantal voxels per modeleenheid. In totaal bevat het model 21 249 176 voxels. De kleur in de tabel komt overeen met een modeleenheid. In de tabel zijn de opeenvolgende modeleenheden van links naar rechts weergegeven (van Antropogeen (“a”) uiterst links tot en met het Lid Terhagen van de Formatie van Boom (“030303pa_bmte”) uiterst rechts). ____ 114 Figuur 3-26: Verdeling van de aandelen van de verschillende lithofracties voor de modeleenheden. n geeft het aantal voxels per modeleenheid weer. Hoe breder de violinplots, hoe meer voxels met een bepaald aandeel voorkomen in het model. _______________________________ 115 Figuur 3-27: Bird’s-Eye view (hoogteoverdrijving 50x) richting het noord-noordwesten, waarbij de voxels van de leden van Kiel en Antwerpen (weergegeven met groen) en het Lid van Edegem (weergegeven met blauw) zijn weergegeven. De topografie is transparant mee weergegeven. ________________________________________________________________________ 116 Figuur 3-28: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Edegem met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn 2019/RMA/R/1985

Lijst van figuren

transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. __________________________________________________ 117 Figuur 3-29: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Edegem met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. __________________________________________________ 118 Figuur 3-30: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Kiel en Antwerpen met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. __________________________________________________ 119 Figuur 3-31: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Kiel en Antwerpen met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. __________________________________________________ 119 Figuur 3-32: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Kiel en Antwerpen met profielen waarop het aandeel van lithofractie grind (gr) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. __________________________________________________ 120 Figuur 3-33: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Deurne met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. Het topvlak (DHMV II) is ook transparant weergegeven, waaruit op te maken valt dat het Lid van Deurne marginaal aanwezig is langsheen de modelgrens. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. __________________________________________________ 121 Figuur 3-34: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Deurne met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. Het topvlak (DHMV II) is ook transparant weergegeven, waaruit op te maken valt dat de aanwezigheid van het Lid van Deurne marginaal aanwezig is langsheen de modelgrens. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. _______________________________________ 122 Figuur 3-35: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Deurne met profielen waarop het aandeel van lithofractie grind (gr) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. Het topvlak (DHMV II) is ook transparant weergegeven, waaruit op te maken valt dat de aanwezigheid van het Lid van Deurne marginaal aanwezig is langsheen de modelgrens. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. _______________________________________ 122 Figuur 3-36: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de Formatie van Kattendijk met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. _____________ 123 Figuur 3-37: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de Formatie van Kattendijk met profielen waarop het aandeel van lithofractie grof zand (gz) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. _____________ 124 Figuur 3-38: Bird’s-Eye view met een hoogteoverdijving van 100x richting het noorden op de leden van Luchtbal en Oorderen (groen), Lid van Kruisschans (blauw) en de leden van Merksem en Zandvliet (rood). De topografie is transparant mee weergegeven. ____________________ 125 2019/RMA/R/1985

Lijst van figuren

Figuur 3-39: Bird’s-Eye view richting het noorden op de leden van Oorderen en Luchtbal met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. __________________________________________________ 126 Figuur 3-40: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Oorderen en Luchtbal met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. __________________________________________________ 127 Figuur 3-41: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Kruisschans met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 100x. ________________________________________________________________________ 127 Figuur 3-42: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Kruisschans met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 100x. ________________________________________________________________________ 128 Figuur 3-43: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Zandvliet en Merksem met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 100x. _________________________________________________ 128 Figuur 3-44: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Zandvliet en Merksem met profielen waarop het aandeel van lithofractie middelmatig zand (mz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 100x. _________________________________________ 129 Figuur 3-45: Bird’s-Eye view richting het noordwesten op de formaties van Eeklo en Gent met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak van het lid en topografie zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. Fijn zand lijkt af te nemen ter hoogte van de Scheldeloop en richting de basis toe. _____________________________________________________ 130 Figuur 3-46: Bird’s-Eye view richting het noordwesten op de formaties van Eeklo en Gent met profielen waarop het aandeel van lithofractie grof zand (gz) is weergegeven. Het basisvlak van het lid en topografie zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. Grof zand lijkt toe te nemen ter hoogte van de Scheldeloop en richting de basis toe. ___________________________________________ 131 Figuur 3-47: Bird’s-Eye view met een hoogteoverdijving van 50x richting het noorden op het Lid van Wichelen (donkerblauw), het Lid van Rotselaar (bruin) en Arenberg ongedifferentieerd (lichtblauw). De topografie en het Lid van Rotselaar zijn transparant mee weergegeven, zodat ook het onderliggende Lid van Wichelen overal duidelijk te zien is. ___________________ 132 Figuur 3-48: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Wichelen met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 70x. ________________________ 133 Figuur 3-49: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Wichelen met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar 2019/RMA/R/1985

XII

Lijst van figuren

donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 70x. ________________________ 133 Figuur 3-50: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Rotselaar met profielen waarop het aandeel van lithofractie veen (ve) is weergegeven Het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 70x. ________________________ 134 Figuur 3-51: Bird’s-Eye view richting het zuidoosten op Arenberg ongedifferentieerd met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van lichtgrijs naar donkergrijs volgens de diepte) is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 30x. ________________________ 134 Figuur 3-52: Bird’s-Eye view richting het zuidoosten op Arenberg ongedifferentieerd met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Het basisvlak (van lichtgrijs naar donkergrijs volgens de diepte) is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 30x.____________________________________ 135 Figuur 3-53: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Calais en Dunkerque met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Het basisvlak (van paarsgrijs naar donkergrijs volgens de diepte) als de topografie is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.___________ 136 Figuur 3-54: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Calais en Dunkerque met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van paarsgrijs naar donkergrijs volgens de diepte) als de topografie is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. 137 Figuur 3-55: Glauconietaandeel weergegeven per modeleenheid zoals aangetroffen in de boorbeschrijvingen (bbs), analyses in opdracht van AGEO en literatuur (Laga 1972, Goolaerts 2000, Adriaens 2015). Hoe breder de violinplot, des te meer input-data met die waarde zijn er aangetroffen. Horizontale lijnen geven de effectieve inputdata weer. _________________ 140 Figuur 3-56: Boxplots van geparametriseerde glauconietbeschrijvingen (“0” = geen glauconiet beschreven vs “1”= wel glauconiet beschreven). In tegenstelling tot de leden van Kiel en Antwerpen is er een indicatie dat er een verticale variatie aanwezig is in het Lid van Edegem. _________________________________________________________________________ 141 Figuur 3-57: Boxplots van van geparametriseerde glauconietbeschrijvingen (“0” = geen glauconiet bescrheven vs “1”= wel glauconiet beschreven). In het Lid van Deurne is geen verticale variatie vastgesteld op basis van de gecodeerde boorbeschrijvingen. ________________________ 142 Figuur 3-58: Boxplots van van geparametriseerde glauconietbeschrijvingen (“0” = geen glauconiet bescrheven vs “1”= wel glauconiet beschreven). In de Formatie van Kettendijk is geen verticale variatie vastgesteld op basis van de gecodeerde boorbeschrijvingen. _________________ 142 Figuur 3-59: Boxplots van gecodeerde glauconiet (“0” = niet beschreven vs “1”= beschreven). In de leden van de Formatie van Lillo lijken verticale variaties aanwezig te zijn op basis van de gecodeerde boorbeschrijvingen. Dit wordt niet weerlegd in de literatuur. ______________ 143 Bijlage 3 - Figuur 1: Spreiding van het detailniveau van de boor-einddieptes 5, 10 en 50 m. ____ 164 Bijlage 3 - Figuur 2: Spreiding op kaart van het detailniveau van de boor-einddieptes 5 en 50 m. 165 Bijlage 3 - Figuur 3: Spreiding van het gemiddeld aantal woorden per beschreven interval. ____ 166 Bijlage 3 - Figuur 4: De uitgebreidheid van de boorbeschrijvingen op kaart weergegeven als het gemiddelde aantal woorden per boorinterval voor alle boringen. ____________________ 167

2019/RMA/R/1985

XIII

Lijst van afkortingen

LIJST VAN AFKORTINGEN 3D AGEO

Drie-dimensionaall Afdeling Geotechniek, Departement Mobiliteit en Openbare Werken, Vlaamse Overheid AGIV Agentschap voor Geografische Informatie Vlaanderen AWV Agentschap Wegen en Verkeer BGD Belgische Geologische Dienst BIM Building Information Management DTM Digital Terrain Model DHMV I Digitaal Hoogtemodel van Vlaanderen, versie I DHMV II Digitaal Hoogtemodel van Vlaanderen, versie II DOV Databank Ondergrond Vlaanderen FoxPro Een object-georiënteerde progammeertaal en database management systeem G3D Geologisch 3D-model van Vlaanderen GeoTIFF Bestandsformaat TIFF (rasterafbeelding) met toegevoegde geospatiale metadata GIS Geographical Information System H3D Hydrogeologisch 3D-model van Vlaanderen H3O Grensoverschrijdend geologisch en hydrogeologisch 3D model van het Cenozoïcum LAT Referentievlak ‘Lowest Astronomical Tide’ LIDAR Laser Imaging Detection And Ranging MODFLOW Drie-dimensionaal eindige differentie grondwaterstromingsmodel NCS Nationale Commissie voor Stratigrafie België pyDOV Open source package dat machine-toegang tot DOV data faciliteert TAW Tweede Algemene Waterpassing VITO Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek VLAKO Vlaams Kenniscentrum Ondergrond VMM Vlaamse Milieumaatschappij VPO Vlaams Planbureau voor Omgeving, Vlaamse Overheid

2019/RMA/R/1985

XIV

HOOFDSTUK 1 Inleiding

HOOFDSTUK 1. INLEIDING

1.1.

INLEIDING EN PROJECTORGANISATIE

Dit rapport beschrijft de totstandkoming van het ‘Ondiep Geologische 3D lagen- en voxelmodel van de regio Antwerpen’. Na de afwerking van het G3Dv3 (Deckers et al., 2019) door VITO, leefde er bij het VPO de wens om stedelijke regio’s gedetailleerder in kaart te brengen met aanvullende data en parametrisatie van de ondiepe ondergrond. Deze (detail-)modellering van Quartair, Neogeen en Paleogeen onderbouwt de invloed van de samenstelling (lithologie en glauconietgehalte) van de ondiepe ondergrond bij (bovengrondse) toepassingen en activiteiten en dient meer specifiek ter ondersteuning van beleid rond ondergronds ruimtegebruik. Deze wens heeft geleid tot het uiteenzetten van een projectplan in 2019 door het Vlaams Planbureau Omgeving en VITO waarin over een periode van twee jaar (tot eind 2020) door VITO gewerkt zou worden aan een het “Ondiep geologische 3D lagen- en voxelmodel van de regio Antwerpen”. 1.2.

HISTORIEK, UITGANGSSITUATIE EN PROBLEEMSTELLING

De Vlaamse ondergrond wordt gebruikt voor tal van toepassingen van uiteenlopende aard en impact. Voor een duurzaam beheer en gebruik van de ondergrond is er nood aan (hydro)geologische kennis en informatie. Eén van de manieren om deze kennis op te bouwen en weer te geven is door middel van (hydro)geologische modellen. Deze modellen vormen een zo goed als mogelijke weerspiegeling van de opbouw van de ondergrond. Ze worden reeds lange tijd opgebouwd in verschillende verbreidingen (lokaal of regionaal) en mate van detail, vaak afhankelijk van de toepassing. Op het einde van vorige eeuw en begin van deze eeuw werden er geologische kaarten gemaakt per geologisch kaartblad. Deze opsplitsing brengt echter met zich mee dat tussen de geologische kaartbladen verschillen kunnen optreden doordat ze onvoldoende op elkaar afgestemd werden. Daarom werd er in 2007 door de Vlaamse overheid beslist om een eerste 3D geologisch basismodel op te stellen voor de gehele Vlaamse ondergrond, genaamd G3Dv2-model (Matthijs et al., 2013). Het gaat daarbij over een geologisch lagenmodel dat de belangrijkste lithostratigrafische grensvlakken (genaamd formaties) uit de Vlaamse ondergrond weergeeft. Dit G3Dv2-model werd in 2013 opgeleverd en publiek beschikbaar gemaakt. Hierna werd er door de Vlaamse overheid beslist om dit G3Dv2-model verder te verfijnen met tussenliggende lithostratigrafische grensvlakken (genaamd leden), te updaten met de meest recente geologische kennis en middelen alsook aan te sluiten aan de grensoverschrijdende (H3O-)projecten (Deckers et al., 2014 en Vernes et al., 2018) aan de Nederlandse grens. Dit resulteerde in het nieuwe 3D geologische lagenmodel van de Vlaamse ondergrond, genaamd G3Dv3-model, dat in 2019 werd opgeleverd en publiek beschikbaar gemaakt. In opdracht van de Vlaamse Milieumaatschappij werd dit geologische G3Dv3-model vertaald naar een hydrogeologisch H3D-model dat tegelijk met het eerste model werd opgeleverd. Deze regionale geologische modellen zijn om verschillende redenen vaak te beperkt voor lokale toepassingen. Zo vragen toepassingen in stedelijke regio’s een hoger detail dan de 100 m resolutie van de regionale modellen. De regionale modellen zijn hierbij hoofdzakelijk gebaseerd op boringen en veel minder op informatie vanuit de sonderingen. Sonderingen kunnen echter een nuttige aanvullingen zijn om extra detail in de modellen te verkrijgen. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 1 Inleiding

De regionale modellen bevatten informatie over de diepte van (hydro-)geologische eenheden, maar daarin is de lokale interne lithologische variatie van een eenheid niet gekend. Een volumetrische modelweergave (‘voxelmodel’) van bijvoorbeeld lithologie en korrelgrootte kan nuttig zijn voor verschillende toepassingen. De aanwezigheid en gehalte aan veen, klei en glauconiet zijn bijvoorbeeld belangrijk voor studies op stabiliteit, hydrologie en grondverzet. Een ander niet onbelangrijke toepassing is ondergronds ruimtegebruik. Met de toenemende druk op ruimtegebruik in stedelijke regio’s groeit de nood aan een doordacht beleid van de ondergrondse ruimte. Om dit te ontwikkelen heeft men een goed gedetailleerd beeld nodig van de ondiepe ondergrond. Een voxelmodel assembleert alle (hydro-)geologische informatie en deze informatie is hiermee beter toegankelijk voor verder gebruik voor beleidmakers, planners en onderzoekers. Ondiepe geologische modellen vormen hiermee het ideale ruimtelijke framework voor steden, waarop toegepaste (lokale) modellen en onderzoeken kunnen vertrekken bij grondwatermanagement, droogtestudies, geomechanische studies, ondergronds ruimtegebruik, subsidentie, optimaal inzetten van vrijgekomen gronden bij grondverzet, delfstoffenbeheer, etc. 1.3.

DOELSTELLINGEN EN TOEPASSINGEN

Het onderhavig ondiepe geologische model focust specifiek op de stedelijke regio van Antwerpen en een deel van haar haven om enerzijds na te gaan in hoeverre en in welk detail de ondiepe ondergrond onder stedelijk weefsel in kaart gebracht kan worden en anderzijds om inzicht te bieden in de gronden die vrij zullen komen bij o.a. de aanleg van het Tweede Getijdendok of ‘boemerangdok’. De belangrijkste doelstellingen voor de opbouw van het model zijn: • Een nieuw, intern consistent 3D geologisch laagvlakkenmodel van de regio Antwerpen. • Met een zo groot mogelijk stratigrafisch detailniveau. Het uiteindelijk niveau moet blijken na modelleringsresultaten. • Tot op een diepte van -50 m TAW. • Dat ingevuld is met geologische parameters voor toepassingen in de ondergrond, waaronder de lithologie en glauconietgehalte. • Dat als referentie kan dienen voor geologisch en hydrogeologische toepassingen of onderzoek. 1.4.

BEGRENZINGEN EN DETAIL VAN HET MODEL

Het horizontale bereik of modelgebied omvat de stad Antwerpen in het zuidoosten en loopt tot aan het noordwestelijke deel van de Antwerpse Haven (toekomstig Tweede Getijdendok “boemerangdok”, dat ten noorden aansluit op het bestaande Deurganckdok) in het noordwesten (zie Figuur 1-1). Hiertussen omvat het hoofdzakelijk het deel van de Antwerpse Haven op de linkeroever van de rivier Schelde. Buiten het modelgebied werd er ook een inventarisatiegebied bepaald. Dit is een gebied waarbinnen de nodige informatie verzameld wordt die echter niet tot modellen verwerkt wordt. Het inventarisatiegebied vormt zo de randzone rond het modelgebied waarin informatie dient meegenomen te worden die noodzakelijk is voor sturing van de modellering in het modelgebied en om randeffecten te voorkomen. Voor deze studie werd het inventarisatiegebied vastgelegd als de randzone van 1 km rond het modelgebied (zie Figuur 1-1). Het verticale bereik heeft als top het DHMV II en wordt onderin begrensd op -50 m TAW. Dit dieptebereik omvat het grootste deel aan ondiepe ondergrondse activiteiten.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 1 Inleiding

Figuur 1-1: Weergave van het modelgebied en inventarisatiegebied waarbinnen het model wordt opgebouwd. Binnen de begrenzingen van het model werden 16 geologische eenheden gemodelleerd. De eenheden omvatten de formele lithostratigrafische formaties en leden met een XY-resolutie van 25m. Binnen deze laagvlakken zijn nadien voxels aangemaakt met een XYZ-resolutie van 25x25x0.5m. De lithofractie afkomstig van de boringen is in 3D gemodelleerd en toegekend als parameter aan de voxels (zie paragraaf 3.3.3). Tenslotte is ook de verwachte range in glauconietgehalte als aanvullende voxelparameter toegekend, in de vorm van een vaste code per modeleenheid, op basis van een vergelijkende studie (zie paragraaf 3.3.5). 1.5.

BEKNOPTE GEOLOGISCHE ACHTERGROND

Ondanks de relatief geringe oppervlakte en diepte van het modelgebied komen er verschillende soorten sediment in voor met een ouderdom van Oligoceen (30 miljoen jaar geleden) tot recent. Het studiegebied bevindt zich geologisch gezien op het randgebied tussen de Paleozoïsche structuren genaamd Massief van Brabant en Bekken van de Kempen. Tijdens het Oligoceen tot recent was de grens tussen deze structuren echter niet duidelijk afgelijnd en lag het studiegebied veelal in een geleidelijk aan (naar het noorden toe) inzakkend zuidelijke rand van het Noordzeebekken. Het studiegebied omvat voor het merendeel sedimenten van mariene oorsprong. Algemeen is er sprake van geleidelijke verondieping van het afzettingsmilieu van diep marien in het vroege Oligoceen tot ondiep marien in het late Oligoceen en Neogeen en uiteindelijk continentaal tijdens het Quartair. De vroeg Oligocene diep mariene sedimenten omvatten klei met silt (met lokaal septariahorizonten), die behoren tot de Formatie van Boom. De ondiep mariene laat Oligocene en Neogene sedimenten omvatten hoofdzakelijk glauconiethoudende zanden die behoren tot de 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 1 Inleiding

Formaties van Berchem (oudste eenheid), Diest, Kattendijk en Lillo (jongste eenheid). Algemeen neemt het glauconietgehalte van deze eenheden toe met de ouderdom. De Quartaire continentale sedimenten werden in tegenstelling tot de oudere sedimenten afgezet in verschillende milieus in het studiegebied. Tijdens de laatste ijstijd was er weinig begroeiing (toendra) en kon er zich een brede riviergeul ontwikkelen rond de huidige rivier De Schelde waarin de grove zanden van de Scheldegroep werden afgezet. Omwille van de sterk uitgebreide ijskappen heerste in Noord-Europa een permanent gebied van hogedruk. De daaruit resulterende sterke noordwestwinden hadden vrij spel op het tijdens de ijstijden droge Noordzeegebied. Zij konden daardoor grote massa’s fijn zand wegblazen en het noorden van Vlaanderen onder metersdikke laag dekzand bedekken die behoren tot de Formatie van Gent. Na deze ijstijd werd het warmer, waardoor er meer begroeiing kwam en de rivieren verengden met afzetting van venen en kleien van de Formatie van Arenberg in een smallere zone rond de huidige Schelde in het zuidelijke studiegebied. Tegelijkertijd steeg de zeespiegel en werden in het noordelijke deel van het studiegebied de (peri-)mariene kleien en zanden (zogenaamde polderafzettingen) afgezet van de Formatie van Vlaanderen. Helemaal op het einde van de geologische tijdsschaal werd het maaiveld, maar ook vaak de bovenste delen van de ondergrond, beïnvloed door menselijke activiteit. Die delen van de ondergrond die door menselijke activiteit verstoord werden, worden hier ‘antropogeen’ genoemd.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

HOOFDSTUK 2. WERKWIJZE

2.1.

INLEIDING WERKWIJZE

Dit hoofdstuk omschrijft de voorbereidingen en gebruikte methodieken om tot de finale modelresultaten te komen. In paragraaf 2.2 wordt beschreven welke verschillende vormen van data werden verzameld voor het huidige project. De geologische puntdata zijn na inventarisatie verder gebruiksklaar gemaakt voor interpretatie en modellering. Deze stap is beschreven in paragraaf 2.3. Hierna kon begonnen worden met het interpreteren van de verzamelde en gebruiksklare data, met als belangrijkste gegevensbronnen de boringen en sonderingen (paragraaf 2.4). In paragraaf 2.5 wordt beschreven hoe vanuit deze interpretaties, de laagvlakken gemodelleerd werden in het modelgebied en hoe deze vervolgens ingevuld werden met parameters tot voxelmodellen. 2.2. 2.2.1.

DATA INVENTARISATIE OVERZICHT

In functie van dit project werden geen nieuwe ruwe data gecreëerd. De inventarisatie gebeurde daarom op basis van bestaande databanken. De belangrijkste databank waaruit data verzameld werden, is deze van DOV (https://dov.vlaanderen.be/). Verder werd ook data verzameld uit de databanken van BGD (Belgische Geologische Dienst), AGEO (Geotechniek), ‘Aardewerk 2010’ (Beckers et al., 2011) en AWV (Agentschap Wegen en Verkeer). Deze geïnventariseerde data omvat geologische puntdata, digitale kaarten, bestaande geologische modellen, topografische GIS-data, BIM data en literatuur. Tabel 2-1 toont een algemeen overzicht van de geïnventariseerde datasets, hun bronnen en de verwijzing naar de paragrafen waar deze verder worden toegelicht. De geïnventariseerde data uit deze databanken zijn in verschillende formaten beschikbaar. Om deze te uniformiseren werden via dit project de nodige conversies tussen dataformaten uitgevoerd. Op deze manier kon de data uniform ingelezen worden in de gebruikte software voor verder gebruik. Zo werden puntdata, zoals boringen, sonderingen en bodemprofielen, opgeslagen in een PostgreSQLPostGIS® omgeving om de structuur en de onderlinge koppeling tussen puntdata in een goed overzicht te behouden voor latere verwerking en modellering.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Tabel 2-1: Algemeen overzicht van geïnventariseerde datasets. In de laatste kolom staat een verwijzing naar de paragraaf met verdere toelichting.

Groep

Dataset

Bron

Verdere toelichting

Boorbeschrijvingen

DOV

Paragraaf 2.2.2

Sonderingen

Geologische puntdata

Digitale kaarten Bestaande geologische modellen

Topografische GIS-data

Formele interpretaties Informele interpretaties (Lithostratigrafische) Quartair interpretaties interpretaties Interpretaties in functie van het G3Dv3model Bodemprofielen en oppervlaktestalen Aardewerk

2019/RMA/R/1985

DOV/VPO

DOV

Quartairgeologische kaart

DOV

G3Dv3-model

DOV/VPO

Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen II, DTM, resolutie 5m

Agentschap Informatie Vlaanderen

Bathymetrische opname Schelde

Agentschap Maritieme Dienstverlening

BIM data wegenbouwkundige infrastructuur Vlaanderen Geologische achtergrond, lithostratigrafie, geotechnische studies

Paragraaf 2.2.2 en 2.2.3

DOV

Geomechanische kaarten

Gebiedsdekkende referentie-dataset van tijdsafhankelijke drainage en rivier randvoorwaarden voor MODFLOW

Paragraaf 2.2.3

DOV

Shapefile ligging dijken

Literatuur

AGEO

Bodemkaart

Landgebruiksbestand voor Vlaanderen

BIM-data

DOV

VMM

Paragraaf 2.2.4

Paragraaf 2.2.5

Paragraaf 2.2.6

Vlaams Planbureau voor Omgeving De Vlaamse Waterweg NV Agentschap Wegen en Verkeer Zie referentielijst

Paragraaf 2.2.7 Paragraaf 2.2.8

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.2.2.

BOORGEGEVENS

Bij het uitvoeren van boringen worden er stalen verkregen van de ondergrond. De beschrijving van deze stalen vormt daarom een belangrijke - en voor dit project de belangrijkste - gegevensbron omtrent de samenstelling van de ondergrond en vormen hiermee de harde data van het model. Voor het huidige project werden er geen boringen uitgevoerd, maar werd er gebruik gemaakt van bestaande boordata (boorbeschrijvingen en interpretaties hiervan). DOV vormt de meest up-to-date en volledige publieke databank van boordata in Vlaanderen. Daarom werd bij aanvang gestart met alle boorgegevens binnen het inventarisatiegebied uit de DOV-databank te extraheren (via pyDOV). Deze boorgegevens omvatten algemene gegevens van de boringen (XY-positie, Z-hoogte, …) alsook boorbeschrijvingen en interpretaties. De definitieve onttrekking van de boorgegevens uit de DOV-databank heeft plaatsgevonden op 02/07/2019. In totaal werden hierbij 3.429 boringen geïnventariseerd. De ruimtelijke spatiëring tussen de boringen varieert sterk en kent een gemiddelde dichtheid van 20 boringen/km². Opvallend bij deze verdeling is dat boringen vaak in clusters voorkomen langsheen infrastructurele werken (omdat ze in functie daarvan uitgevoerd werden). Ook valt op dat in het noordwestelijk deel van het inventarisatiegebied de densiteit over het algemeen afneemt.

Figuur 2-1: Een overzicht van de boringen in het inventarisatiegebied (groene puntjes) met een kleurenschaal als indicatie voor hun ruimtelijke dichtheid (boringen/km2). De boringen in het modelgebied zijn veelal ondiep: ca. 50% van de boringen heeft een diepte van minder dan 10 m ten opzichte van maaiveld (zie Figuur 2-2). De boringen kunnen geen, één of meerdere beschrijvingen van de lithologische opeenvolgingen (klei, grof zand, glauconiet …) omvatten. Van 2.783 boringen is een boorbeschrijving aanwezig, daarbij zijn 234 boringen lithologisch gecodeerd en 968 boringen geotechnisch gecodeerd. Beide coderingen zijn een gestandaardiseerde vertaling van de boorbeschrijving in functie van respectievelijk geologische en 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

geotechnische toepassingen. De dikte van het boorinterval verschilt sterk tussen de boringen, maar neemt over het algemeen toe met de diepte van de boring. Zo bevatten de boringen binnen de eerste 5 m gemiddeld (bij benadering) een beschreven interval van 0.5m dik, dat toeneemt naar 2 á 3 m over een gehele boordiepte van 50 m.

Figuur 2-2: Histogram met aantal boringen per einddiepteklasse in meters onder maaiveld (m-mv). Naast de boringen van DOV zijn ook boringen geraadpleegd die beheerd worden door OVAM. Buiten de beschrijvingen zijn er bij de boringen ook vaak interpretaties van de lithostratigrafie beschikbaar. Deze stratigrafie kan overeenstemmen met de officieel gedefinieerde lithostratigrafie van België volgens de NCS. In dit geval wordt deze in de DOV-databank “formeel” genoemd. De stratigrafie kan ook bestaan uit een alternatieve (bijv. op basis van genese) of oude benaming en wordt dan “informeel” genoemd. Ter hoogte van het inventarisatiegebied bevat 64% van de boringen een interpretatie in DOV. Er zijn 1.219 boringen met zowel formele als informele lithostratigrafische interpretaties, 171 boringen met alleen formele interpretaties, 815 boringen met alleen informele interpretaties en 1.224 boringen zonder een formele of informele interpretatie (zie Figuur 2-3). Voor het Neogeen en Paleogeen zijn de formele interpretaties meestal zéér gedetailleerd en eenduidig. De informele interpretaties bevatten, ondanks variabiliteit in detail en naamgeving, ook aanvullende informatie over het gehele bereik. De formele interpretaties voor het Quartaire bereik vermelden daarentegen alleen of het Quartair al dan niet aanwezig is. Omwille van deze reden werden buiten de interpretaties van de DOV-databank, ook nog interpretaties verzameld uit eerdere karteeroefeningen voor de Quartairgeologische kaart (Bogemans, 2005). Uit de Quartairgeologische kaart zijn 5.422 Quartair interpretaties beschikbaar, horende bij 1.385 boringen (zie Figuur 2-4). De dataset met quartairinterpretaties dient echter sterk verwerkt te 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

worden vooraleer ze als input kan dienen voor de modellering. Deze methodiek is verder toegelicht in paragraaf 2.3.1. Naast de dataset met quartairinterpretaties is er ook een Quartairgeologische kaart beschikbaar. Het gebruik van deze wordt verder toegelicht in paragraaf 2.2.5. Tenslotte waren er voor 378 boringen interpretaties (574) van verschillende modeleenheden uit het bestaande 3D-geologisch model G3Dv3 beschikbaar (zie paragraaf 2.2.5). Deze interpretaties zijn afkomstig van de formele interpretaties vanuit de DOV-databank, maar werden in functie van het opmaken van de G3Dv2- en G3Dv3-modellen gecontroleerd en waar nodig aangepast. De aanwezigheid van bestaande interpretaties vermindert richting het ´noordwesten van het inventarisatiegebied. Voor 1.234 boringen van de 3.429 boringen zijn geen bestaande interpretaties aanwezig. De bestaande interpretaties van de boringen worden in de interpretatiefase met elkaar en met overige inputdata vergeleken. Op basis hiervan worden waar nodig herinterpretaties en nieuwe interpretaties uitgevoerd. De workflow van bestaande, herinterpretaties en nieuwe interpretaties is uiteen gezet in paragraaf 0.

Figuur 2-3: De verspreiding van de formele (paars) en informele interpretaties (bruin) in het inventarisatiegebied voor de boringen.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-4: De verspreiding van de informele Quartair interpretaties. De verschillende kleuren duiden de verscheidenheid aan interpretaties. Zo staat bijv. de bruine kleur voor antropogeen, rood voor veen en paars voor Holoceen fluviatiele afzettingen.

Figuur 2-5: De verspreiding van de interpretaties komende van het bestaande 3D geologisch model G3Dv3. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.2.3.

SONDEERGEGEVENS

Bij het uitvoeren van sonderingen worden er weerstanden van de ondergrond gemeten. Deze weerstanden variëren afhankelijk van het type ondergrond dat ze penetreren en geven zo op een indirecte manier informatie over de samenstelling van de ondergrond. Voor het huidige project werden er geen sonderingen uitgevoerd, maar werd er gebruik gemaakt van bestaande sondeergegevens (weerstandsmetingen en interpretaties hiervan) die mee de harde data van het model vormen. DOV is tot nu toe de enige publieke databank meest up-to-date en volledige van sondeergegevens voor Vlaanderen. Daarom werd gestart met de sondeergegevens in het inventarisatiegebied uit de DOV-databank te extraheren (via pyDOV). De definitieve onttrekking van de sondeerdata uit de DOVdatabank heeft plaatsgevonden op 26/06/2019. In totaal zijn er 9.520 sonderingen aanwezig binnen het inventarisatiegebied, waarvan 7053 discontinue mechanische en 2.467 continue elektrische sonderingen (zie Figuur 2-5). De ruimtelijke spatiëring van sonderingen varieert sterk doorheen het modelgebied en kent een gemiddelde dichtheid van ongeveer 54 sonderingen/km². Sonderingen komen echter meer nog dan boringen voor in clusters langs infrastructurele werken (in functie waarvan ze uitgevoerd werden).

Figuur 2-6: Een overzicht van de sonderingen in het inventarisatiegebied met onderscheid tussen mechanische (paars) en elektrische (groen) sonderingen.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

De sonderingen in het modelgebied zijn in het algemeen dieper dan de boringen. De gemiddelde einddiepte van de sonderingen bedraagt 23 m, waarbij zelfs 50% een einddiepte kent tussen de 23 en meer dan 50 m diepte. Hiermee zijn sonderingen gemiddeld dieper dan boringen en vormen ze een goede aanvulling op boringen voor de diepere eenheden. De sonderingen uit de DOV-databank zijn voorzien van locatiegegevens (x, y, z, einddiepte) en de volgende metingen: • Mechanische sonderingen: o ‘qc’: conusweerstand o ‘Qt’: Totale wrijvingsweerstand • Elektrische sonderingen: o ‘qc’: conusweerstand o ‘fs’: plaatselijke kleef o ‘Rf’(= ‘fs’/’qc’ x 100): wrijvingsgetal o ‘i’: inclinatie De conusweerstand is een goede indicatoren voor de korrelgrootte van het sediment. Ze neemt toe van fijn- naar grofklastisch sediment. Zo varieert de conusweerstand van kleien en venen tussen de 0 en 1 MPa, en loopt deze op voor zanden en grinden met waarden tot 5 a 15 MPa. De conusweerstand is daarnaast ook gevoelig aan de pakkingsgraad van het sediment. Zo kan de conusweerstand sterk voor zand oplopen van 4 tot 15 MPa bij een stijgende pakkingsgraad. Ook de totale wrijvingsweerstand van mechanische sonderingen duidt toename in pakking aan, bijvoorbeeld bij de overgang van Quartair afzettingen naar Neogeen sediment waar vaak een duidelijke stijging zichtbaar is. Bij elektrische sonderingen wordt eerder gekeken naar het wrijvingsgetal waarmee men vaak duidelijk het onderscheid kan maken tussen grind en zand (<1% - 2%), silt (1-4%), klei (2-6%) en veen (>6%). Een belangrijke kanttekening hierbij is dat geotechnische parameters kunnen afwijken bij bijvoorbeeld zeer slappe gronden of glauconiethoudende zanden. Het glauconiet in de Neogene zanden heeft grote invloed op de geotechnische eigenschappen en gedrag van deze zanden wanneer men deze bewerkt. Mechanische bewerkingen op Neogene zanden kan namelijk leiden tot verbrijzeling van de “zachte” glauconietkorrels, waardoor het gedrag van het zand kan evolueren van zandig tot uitgesproken kleiig. Het penetreren van glauconiethoudende zanden tijdens een sondering uit zich vaak in het niet toenemen van de qc met de diepte, aangezien de glauconietkorrels verbrijzeld worden. Een toename van de fijne fractie heeft ook tot gevolg dat de plaatselijke kleef vele malen hoger komt te liggen dan normaal verwacht bij een zandafzetting. Typische wrijvingsgetallen voor glauconiethoudende zanden zijn gelegen tussen de 4 a 6%. Een referentie voor interpretatie van elektrische sonderingen is terug te vinden in de NAD tabel opgenomen in de norm NBN EN 1997-1 ANB:2014, uitgebracht door het Bureau van Normalisatie (NBN). Verder bevatten de sonderingen uit de DOV databank aanvullende gegevens zoals ouderdom van de sondering, uitvoerder en sondeermethode. Voor de modellering wordt uitgegaan van de locatiegegevens en de metingen en vertrokken van de bestaande interpretaties uit DOV. Net zoals bij de boringen worden de bestaande interpretaties van de sonderingen in de interpretatiefase met elkaar en met overige inputdata vergeleken. Op basis hiervan worden waar nodig herinterpretaties of nieuwe interpretaties uitgevoerd. De bestaande interpretaties, herinterpretaties en nieuwe interpretaties zijn verder uiteen gezet in paragraaf 2.3.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-7: Histogram van de diepteklassen van de sonderingen in het inventarisatiegebied Ongeveer 45% van de sonderingen bevat een interpretatie in DOV. Voor de sonderingen zijn namelijk 4.317 formele interpretaties beschikbaar in DOV (zie Figuur 2-8). Opvallend hierbij is dat de densiteit aan bestaande interpretaties voor sonderingen juist toeneemt in het noordwestelijk deel van het modelgebied wegens de aanwezigheid van de haven. Voor verdere toelichting van formele en informele DOV-interpretaties wordt verwezen naar paragraaf 2.2.2.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-8: De verspreiding van voornamelijk formele (paars) en 1 informele interpretaties (bruin) in het inventarisatiegebied voor de sonderingen. 2.2.4.

BODEMDATA

De bodem is het meest ondiepe onderdeel van de ondergrond dat onder invloed staat van de lithosfeer, hydrosfeer, atmosfeer en biosfeer. Door middel van deze interactie vinden bodemvormende processen plaats die de bodem een eigen mineralogische, fysische en chemische structuur en samenstelling geven. Het wordt door planten beworteld en de bodemvorming kan mogelijk onder antropogene invloed staan. De studie van de bodem is vaak sterk verschillend van andere delen van de ondergrond. Dit resulteerde ook in bodemkaarten die in benadering en in opmaak sterk verschillen van geologische kaarten. De gebruikte bodemdata is afkomstig uit de bodemkartering (Van Ranst en Sys, 2000). Voor een verdere beschrijving van de bodemkartering zie paragraaf 2.2.5. De bodemkartering. De gedigitaliseerde puntdata van de bestaan daarom uit de volgende onderdelen: - Bodemprofielen als datapunten: boringen met een diepte van 1.25 m en een gemiddelde dichtheid van ongeveer 2 boringen per hectare. - Oppervlaktemonsters als datapunten: Bodemmonsters genomen tot een diepte van 0.5m en een gemiddelde dichtheid van 1/2km2. Zowel de bodemprofielen als de oppervlaktemonsters zijn onttrokken uit de databank ‘Aardewerk 2010’ (Beckers et al., 2011), die beschikbaar zijn gesteld via DOV. Figuur 2-9 toont de bodemprofielen in het inventarisatiegebied. In totaal zijn 111 profielen in het gebied opgenomen, die 648 textuuranalyses bevatten en 43 oppervlaktemonsters met elk een textuuranalyse. Aangezien nauwelijks natuurlijke bodem aanwezig is in de stad zijn de meeste bodemprofielen en grondstalen gelegen ter hoogte van de Antwerpse haven. Voor het ondiep model worden de bodemprofielen 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

meegenomen, vanwege hun lithologische informatie tot een diepte van 1.50 m, als secundaire data ter ondersteuning van de interpretaties van de boringen en sonderingen (zie paragraaf 2.4) en de begrenzing van te modelleren eenheden van (voornamelijk) het Quartair (zie paragraaf 3.2.4).

Figuur 2-9: Weergave van de bodemprofielen en oppervlaktemonsters ter hoogte van het inventarisatiegebied. In de bodemprofielen werden 3 hoofdeigenschappen beschreven: - de grondsoort: schatting van de textuur van de bovenste 20-40 cm van het bodemprofiel (beschreven met een hoofdletter) - de natuurlijke draineringsklasse: vochtigheid van de grond, nagegaan op basis van de grondwatertafel, een eventuele reductiehorizont en door het bestuderen van roestverschijnselen (beschreven door een kleine letter na de hoofdletter) - de horizontenopeenvolging: nagegaan door het bestuderen van (wijzigingen in) kleur, structuur en korrelgroottesamenstelling doorheen het profiel (beschreven door een tweede kleine letter na de hoofdletter) Deze eigenschappen werden gecodeerd samengevoegd tot een formule van drie letters. Deze formule vormt de basiseenheid van het Belgisch bodemclassificatiesysteem: de bodemserie (bijvoorbeeld: Edb). In het bodemklassificatiesysteem wordt een onderscheid gemaakt tussen de texturen zand (Z), lemig zand (S), licht zandleem (P), zandleem (L), leem (A), klei (E) en zware klei (U). Daarnaast worden ook bodems op venig materiaal (symbool V) onderscheiden. Ook worden er een aantal speciale symbolen gebruikt om specifieke bodems te definiëren. Tenslotte wordt er soms een kleine letter vóór de eerste hoofdletter toegevoegd, die informatie geeft over het substraat van de bodem, indien dit verschilt van de oppervlakkige laag.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.2.5.

DIGITALE KAARTEN EN MODELLEN

→ Bodemkaart De bodem is het meest ondiepe onderdeel van de ondergrond dat onder invloed staat van de lithosfeer, hydrosfeer, atmosfeer en biosfeer. Door middel van deze interactie vinden bodemvormende processen plaats dat de bodem een eigen mineralogische, fysische en chemische structuur en samenstelling geeft. Het wordt door planten beworteld en de bodemvorming kan mogelijk onder antropogene invloed staan. De studie van de bodem is vaak sterk verschillend van andere delen van de ondergrond. Dit resulteerde ook in bodemkaarten die in benadering en in opmaak sterk verschillen van geologische kaarten. De bodemkartering gebeurde op een schaal van 1/5000 door de beschrijving van boringen (‘bodemprofielen’) en analyses van oppervlaktestalen (zie paragraaf 2.2.4). De digitale kaart-versie (schaal 1/20 000, versie 2.0, 10/06/2016) is een vectoriële dataset van de analoge Belgische Bodemkaart van België voor het grondgebied van het Vlaams Gewest. De digitale kaart is vanwege visualisatie onderverdeeld in 5 kaartlagen met de volgende GIS-polygonen: bodemtypes, substraten, fasen, varianten van het moedermateriaal en de profielontwikkeling. De kaartlaag 'bodemtypes' bevat alle attribuutinfo van de bodemkaart, zoals substraten, fasen, varianten van het moedermateriaal, profielontwikkeling, etc. Figuur 2-10 toont de bodemkaart ter hoogte van het inventarisatiegebied. De digitale bodemkaart van Vlaanderen is ter beschikking gesteld door DOV. De kaartlaag ‘bodemtypes’ zal als secundaire data ter ondersteuning meegenomen worden voor de afbakening van de modeleenheden binnen het Quartair en Antropogeen.

Figuur 2-10: Uitsnede van de bodemkaart met bodemtypes ter hoogte van het inventarisatiegebied.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

→ Quartairgeologische kaart De meest recente, systematische quartair-kartering in Vlaanderen werd door de Vlaamse Overheid in 1993 opgestart. Voor deze Quartairgeologische kaart werd Vlaanderen onderverdeeld in 42 kaartbladen. De kaartbladen werden gekarteerd door verschillende uitvoerders op een schaal van 1/20.000. Het inventarisatiegebied van deze studie valt binnen de kaartbladen 7 en 15, die destijds respectievelijk waren opgesteld door de Vrije Universiteit van Brussel en Universiteit Gent in samenwerking met Haecon. Gezien het snel afwisselend en heterogeen karakter van het Quartair is voor de opmaak van de Quartairgeologische kaart het principe van profieltypekartering toegepast. Dit principe laat toe om laterale én verticale faciesverandering aan te duiden bij tweedimensionale visualisatie (zie Figuur 2-11). De polygonen van de quartairgeologische kaartbladen geven de zones weer waar gelijkaardige successies (profieltypen) van specifieke Quartaire lagen voorkomen. Hier kunnen echter niet rechtstreeks diktewaardes uit geëxtraheerd worden. Om dit alsnog weer te geven werden daarom bij de opmaak van de quartairgeologische kaartbladen isohypsen- en isopachenkaarten aangemaakt (Bogemans, 2005).

Figuur 2-11: Het principe van profieltype-kartering dat toegepast is op de Quartairgeologische kaart van Vlaanderen (gebaseerd op https://www.dov.vlaanderen.be/page/quartairgeologische-kaart-150000) De profieltype-polygonen worden in de lagenmodellering meegenomen als secundaire data ter ondersteuning van de laterale afbakening van Quartaire modeleenheden. Figuur 2-12 visualiseert een compilatie van de quartairgeologische kaartbladen KB01-07 (Bogemans, 1997) en KB15 (Adams et al., 2002) ter hoogte van het inventarisatiegebied. Hierbij valt op dat er verschil is in detail tussen de kaartbladen en dat meestal geen sprake is van aansluiting van 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

polygonen over het kaartbladgrens heen. Vooralsnog zijn de kaartbladen van belang aangezien een eerste aanduiding van potentieel voorkomen van Qquartaire afzettingen aanduiden.

Figuur 2-12: Uitsnede van de quartairgeologische kaartbladen KB01-07 (Bogemans, 1997) aan noordzijde en KB15 (Adams et al., 2002) aan zuidzijde van het inventarisatiegebied op schaal van 1/50.000. → Grondmechanische kaarten en modellen De grondmechanische kaarten werden opgesteld tussen 1976 en 1993 door de ‘Kommissie of Werkgroep voor Grondmechanische Kartering’ en het ‘Centrum voor Grondmechanische Kartering’ van de Rijksuniversiteit Gent en het Rijksuniversitair Centrum Antwerpen. De grondmechanische kaarten omvatten een samenvattende weergave van de geotechnische aspecten van de ondergrond vanaf oppervlak tot en met de Formatie van Boom. De samenstelling, dikte en opeenvolging spelen een rol bij het bodemgebruik en een oefenen invloed uit op het ontwerp, bouw en onderhoud van bouwwerken. De kaarten zijn beschikbaar voor de stedelijke regio’s van Antwerpen en Gent, inclusief hun havens. De kaarten zijn momenteel beschikbaar via DOV als gegeorefereerde scans (GeoTIFF).

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Het inventarisatiegebied omvat 14 grondmechanische kaarten. De kaartbladen 7/7 en 15/2 hebben ieder slechts één grondmechanische kaart en kaartbladen 15/3 en 15/4 zijn respectievelijk opgedeeld in acht en vier grondmechanische kaarten (zie Figuur 2-13): • 15.2.1-4 Kallo (Bolle et al., 1993) • 15.3.1 Antwerpen-Petroleumhaven (Van Burm, Ph en Maertens, J., 1982) • 15.3.2 Antwerpen-Luchtbal (Van Burm, Ph en Maertens, J., 1982) • 15.3.3 Zwijndrecht-Noord (Van Burm, Ph en Maertens, J., 1981) • 15.3.4 Antwerpen-Noordkasteel (Van Burm, Ph en Maertens, J., 1982) • 15.3.5 Zwijndrecht-Zuid (Van Burm, Ph en Maertens, J., 1982) • 15.3.6 Antwerpen-Centrum (Van Burm, Ph en Maertens, J., 1978) • 15.3.7 Zwijndrecht-Burcht (Van Burm, Ph en Maertens, J., 1982) • 15.3.8 Hoboken (Van Burm, Ph en Maertens, J., 1977) • 15.4.1 Antwerpen Merksem-Noord (Van Burm, Ph, De Ceukelaire, M. en Maertens, J., 1985) • 15.4.3 Antwerpen Merksem-Zuid (Van Burm, Ph, De Ceukelaire, M. en Maertens, J., 1984) • 15.4.5 Antwerpen Deurne-Noord (Van Burm, Ph en Maertens, J., 1982) • 15.4.7 Antwerpen Deurne-Zuid (Van Burm, Ph, D’Huyvetter, J. en Maertens, J., 1983) Voor de meeste geomechanische kaarten zijn telkens twee profielen beschikbaar met uitzondering voor de kaarten 15.3.5, 15.3.8, 15.4.1, 15.4.3, 15.4.5 en 15.4.7 waar telkens 1 profiel is opgemaakt. In totaal zijn 22 profielen (deels) gelegen in het inventarisatiegebied, zoals weergegeven in Figuur 2-13.

Figuur 2-13: Weergave van de grondmechansche kaarten en bijbehorende profielen in het inventarisatiegebied

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

In het karteringsgebied zijn verschillende afzettingen onderscheiden op basis van een aantal types: • Grondmechanische type: eenheid met fysische en lithologische homogeniteit. • Lithologische type: eenheid met homogene samenstelling, textuur en structuur, maar niet noodzakelijk uniforme fysische eigenschappen. • Lithologisch complex: groep van genetisch verwante lithologische types. • Lithologische sequentie: groep van lithologische complexen die in gelijkaardige paleogeografische en tektonische omstandigheden zijn afgezet. De geomechanische kartering voor stad Antwerpen heeft tot de volgende resultaten geleid: • Diktekaarten (2m-isopachen) voor de gedefinieerde karteereenheden ‘aangevulde en vergraven gronden’, ‘alluvium’, ‘Quartair zandcomplex’, ‘Scaldisiaan b’, ‘Scaldisiaan a’ en ‘Antwerpiaan’. • De ligging van top Rupeliaan en basis Quartair (2m-isohypsen), basis Scaldisiaan b (1misohypsen). • Grondmechanische parameters van alle karteer-eenheden. • Hydrogeologische gegevens (oppervlaktewatepeilen en grondwaterstanden). • Grondmechanische zonering van de karteer-eenheden. De geomechanische kaarten onderscheiden de volgende vier karteer-eenheden: • ‘Aangevulde en vergraven gronden’ • ‘Quartair’ o ‘Alluvium’: deze eenheid omvat voornamelijk de polderafzettingen. o ‘Quartair zandcomplex’: deze eenheid omvat de niveo-eolische zandafzettingen. • ‘Scaldisiaan b zandcomplex’: bestaande uit 2 sub-eenheden, die overeenkomen met de Zanden van Merksem (bovenste eenheid) en de Zanden van Kruisschans (onderste eenheid). De grens tussen Scaldisiaan b en a ligt hierdoor intern in de Formatie van Lillo. Het voorkomensgebied van het Scaldisiaan b zandcomplex is beperkt tot de rechteroever van de Schelde. • ‘Scaldisiaan a zandcomplex’: bestaande uit 3 sub-eenheden, die overeenkomen met de zanden van Oorderen, Luchtbal en Kattendijk. • ‘Antwerpiaan zandcomplex’: Deze eenheid komt overeen met de Formatie van Berchem en wordt verder onderverdeeld in een bovenste eenheid (zanden van Antwerpen en Kiel) en een onderste eenheid (zanden van Edegem). Het Antwerpiaan wordt op de meeste deelkaartbladen samen met ‘Scaldisiaan a zandcomplex’ gekarteerd, aangezien weinig gegevens waren om het grensvlak tussen beide complexen te duiden of wegens geringe dikte van beide eenheden. • ‘Rupeliaan kleicomplex’: Deze eenheid betreft de Formatie van Boom. De opeenvolging en diktes van de verschillende eenheden bepalen de uiteindelijke grondmechanische zonering. Uitzondering hierop zijn de voormalige ‘wielen’ (opgevulde dijkdoorbraakgaten) die heterogeen van samenstelling zijn. Vanwege de heterogeniteit kunnen geen algemene uitspraken worden gedaan over hun grondmechanische karakteristieken, behalve dat ze overwegend slechte waarden hebben voor de plaatsing van funderingen. De diepte- en diktekaarten, geomechanische zoneringen en profielen worden meegenomen als secundaire data ter ondersteuning van afbakening van de verschillende modeleenheden.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

→ G3Dv3-model Begin 2019 werd het G3Dv3-model door VITO opgeleverd in opdracht van het VPO. Dit model omvat 117 geologische eenheden van het oppervlakte tot aan het Devoon in de diepe ondergrond (tot 10 km diepte). De geologische eenheden omvatten de formele lithostratigrafische formaties en leden. De eenheden worden weer gegeven door rasters met een XY-resolutie van 100x100 m en een verticale Z-resolutie van 0.01m. Het G3Dv3 vormt het meest gedetailleerde en up-to-date geologisch 3D-model van de Vlaamse ondergrond. Het model tracht daarbij een zo volledig mogelijk overzicht te geven van de geologie op eender welke locatie in Vlaanderen. Dit maakt het tot een handige samenvatting van de geologische kennis die doorheen de afgelopen eeuwen voor Vlaanderen werd verzameld. Voor de lagenmodellering van het ondiepe model wordt vertrokken van de volgende producten van het G3Dv3-model: 1) Rasters van de top, basis en dikte van de geologische eenheden. 2) Shapefiles van de isohypsen en isopachen van het diepte- en dikteverloop van deze eenheden. 3) Lithostratigrafische interpretaties van de toegepaste boringen (zie paragraaf 2.2.2). In het inventarisatiegebied zijn producten beschikbaar voor volgende eenheden: • De gecombineerde formaties van Lillo en Poederlee (0204NE_Li_Pd), met als onderverdeling/leden: o Lid Kruisschans (020403NE_LiKr) o Leden van Oorderen en Luchtbal (020403NE_LiKr) • De gecombineerde formaties van Kattendijk en Kasterlee (0205NE_Kd_Kl). • Formatie van Diest (0206NE_Di). • De gecombineerde formaties van Berchem en Voort (0209NE_Bc _Vo), met als onderverdeling/leden: o De gecomineerde leden van Kiel, Zonderschot en Antwerpen samen met de Formatie van Voort (020901NE_BcAn_BcZo_BcKi_Vo) o Lid van Edegem (020902NE_BcEd) • Formatie van Boom (0303PA_Bm), met als leden: o Lid van Boeretang (030301PA_BmBt) o Lid van Putte (030302PA_BmPu) o Lid van Terhagen (030303PA_BmTe) o Lid van Belsele-Waas (030304PA_BmBw) • Formatie van Zelzate (0306PA_Zz), met leden: o Lid van Ruisbroek (030601PA_ZzRu) o Lid van Watervliet (030602PA_ZzWa) o Lid van Bassevelde (030603PA_ZzBa) 2.2.6.

TOPOGRAFISCHE GIS-DATA

Een selectie is gemaakt op beschikbare GIS-data die helpen met het in beeld brengen van enerzijds de topografie en anderzijds de menselijke ‘verstoring’ van het ondiepe deel van de ondergrond, het Antropogeen. Het samenbrengen van alle menselijke verstoringen van de ondiepe ondergrond in een stedelijke context is een studie op zich en wordt een steeds prangendere vraag vanuit verschillende domeinen. Voor het huidig onderzoek is gezien het projectstermijn gekozen om enkel grootschalige beschikbare data-objecten mee te nemen voor de duiding van het modeleenheid Antropogeen. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

→ Digitaal Hoogtemodel II Vlaanderen, DTM Het Digitaal Hoogtemodel II Vlaanderen geldt als meest geactualiseerd topografisch hoogtemodel van Vlaanderen (AGIV, 2015) en is een een dataset die is opgebouwd via LIDAR-datascanning (16 punten per m2) en hoogwaardige luchtopnames. Deze opnames zijn uitgevoerd over de periode 2013-2015. Het volledige Vlaamse Gewest samen met het Brussels Hoofdstedelijk Gewest met een 5 km buffer zijn gekarteerd. Deze methodiek resulteerde in een gedetailleerd puntenwolk (gemiddeld 16 punten per m2) en vormt de brongegevens waarop twee groepen van telkens drie raster-producten zijn afgeleid met verschillende resolutie (1m, 5m, 25m en 100m). De eerste groep bestaat uit het ‘Digital Terrain Models’ (DTM) die het maaiveld weergeven. De tweede groep bestaat uit ‘Digital Surface Models’ die het maaiveld tonen inclusief objecten, zoals vegetatie en gebouwen. Met uitzondering van de waterlopen wordt het DTM, 5 m-resolutie, toegepast als topvlak van het model. Figuur 2-14 toont het DHMV II ter hoogte van het inventarisatiegebied.

Figuur 2-14: Uitsnede van DHMVII (5m resolutie) ter hoogte van het inventarisatiegebied. → Bathymetrische opname van de Schelde Ten behoeve van het beheer van bevaarbare waterwegen in Vlaanderen worden peilkaarten continu aangemaakt. Op basis hiervan wordt steeds een samengestelde peilkaart met een gemiddelde peildiepte in centimeters aangemaakt. Het gehanteerde referentievlak hierbij is het LAT, dat ter hoogte van het modelgebied gemiddeld op -0.75 m TAW is gelegen. De samengestelde peilkaart is verkregen via het Vlaams departement Mobiliteit & Openbare Werken (MOW), afdeling Maritieme Toegang, en vormt een nuttige aanvulling op het DHMV II. Figuur 2-15 toont de huidige gemiddelde peildiepte (12 september 2019) binnen het inventarisatiegebied. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-15: Peilkaart van de Zeeschelde ter hoogte van Antwerpen met een gemiddelde waterbodemdiepte in m +TAW op 12 september 2019. → Studie ‘Gebiedsdekkende referentiedataset van tijdsafhankelijke drainage en rivier randvoorwaarden voor MODFLOW’ Deze studie (Foncke et al., 2013) is uitgevoerd in opdracht van VMM met als doelstelling een gebiedsdekkende geaggregeerde geografische dataset van oppervlaktewatergegevens. Deze dataset wordt sindsdien gebruikt voor zowel steady state als tijdsafhankelijke regionale of lokale grondwatermodelleringen voor Vlaanderen. De dataset bestaat uit een grid met verschillende attributen zoals waterhoogte, waterloop breedte en bodempeil. De XY-resolutie bedraagt 25m. Uit deze studies zijn de waterbodemdieptes van de Vlaamse waterwegen onttrokken (zie Figuur 2-16) ter aanvulling van de bathymetrische opnames van de Schelde zoals bovenstaand beschreven. De waterbodempeilen in deze studie zijn enerzijds afgeleid van uitgevoerde metingen en anderzijds op basis van aannames gerelateerd aan de minimale en maximale waterhoogte van de waterlopen. De waterbodempeilen uit deze studie zullen naast de bathymetrische opnames van de Schelde geïmplementeerd worden in het DHMV II om te resulteren in een finaal topvlak van het model.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-16: Waterbodempeil-gegevens uit de referentiedataset voor MODFLOW (Foncke et al., 2013) ter hoogte van het inventarisatiegebied. → Landgebruiksbestand voor Vlaanderen 2016 Het ‘landgebruiksbestand voor Vlaanderen 2016’ (Poelmans et al., 2018) is het meest recente landgebruiksbestand, dat is opgesteld om het daadwerkelijke gebruik van de grond (bijv. huisvesting, industrie en diensten en recreatie) binnen Vlaanderen te visualiseren. Het landgebruiksbestand van 2016 is een update van versie 2013 waarin door middel van een combinatie van GIS-procedures, een groot aantal (ruimtelijke) databronnen (toestand 2016) zijn gecombineerd. Dit resulteerde in een geodatabase met vier rasterlagen met een XY-resolutie van 10 m, die vier niveaus representeren: 1. Weergave van de pure bodembedekking (gras, struiken, bomen, afgedekt, gebouwen, autowegen, spoorwegen, water, onafgedekt, akker). Het landgebruiksbestand maakt evenwel een onderscheid tussen verschillende types van landbouwteelten en verschillende types van natuur en komt dus gedeeltelijk los van de pure bodembedekking. 2. Weergave van verstedelijkte ruimte met ondermeer bebouwde percelen en recreatieterreinen. 3. Afbakening van multifunctionele landgebruikscategorieën zoals vliegvelden en openlucht recreatiedomeinen. 4. Juridische afbakening van de havens en militaire domeinen. Op basis van bovenstaand beschreven niveaus is een hybride landgebruikskaart voor het Vlaams Gewest opgesteld, bestaande uit 18 verschillende landgebruikscategorieën. Voor verdere toelichting van deze categorieën wordt verwezen naar het bijbehorend rapport van het landgebruiksbestand voor Vlaanderen 2016 (Poelmans et al., 2018). De verschillende rasterlagen zullen toegepast worden om verschillende antropogene zones af te bakenen, zoals de haven van Antwerpen, groeves, storten, etc. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-17: Uitsnede van het landgebruikskaart voor Vlaanderen (Poelmans et al., 2018) ter hoogte van het inventarisatiegebied. → Dijken Dijken behoren tot de belangrijkste waterkerende grondconstructies voor de bescherming van woon- en werkgebied binnen België. Dit wijdverspreid landschappelijk element wordt als dusdanig meegenomen in het antropogene deel van het model. Een shapefile van de jaagpaden op dijken is bij De Vlaamse Waterweg voorhanden. Deze lijnen in combinatie met het DHMV II vormen de input voor afbakening van dijken. De polyline van de jaagdpaden is weergegeven in Figuur 2-18.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-18: Ligging van jaagdpaden op dijken binnen het inventarisatiegebied. 2.2.7.

BIM-DATA WEGENBOUWKUNDIGE INFRASTRUCTUUR VLAANDEREN (AWV)

Het AWV bouwt momenteel aan het zogenaamd ‘Master Data Model’. Het ‘Master Data Model’ vormt de unieke gegevensbron voor het beheer en onderhoud van hun infrastructuur binnen Vlaanderen. Het AWV wil met dit datamodel inzetten op een goed informatie beheer en datauitwisseling van fysieke infrastructurele objecten op het terrein. Het ‘As-Built’ model vormt hierbij de basisinput. In onderlinge afspraak met het AWV zijn data uitgewisseld van de Kennedytunnel, de Beverentunnel en viaducten aan de zuidelijke zijde van de ring. Deze data zullen worden vertaald in een bepaalde volume geroerde grond en opgenomen worden in de modeleenheid Antropogeen. Onderstaande Figuur 2-15 toont een 3D-weergave van de Kennedytunnel zoals deze is weergegeven in het Master Data Model van AWV.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-19: Vooraanzicht van het 3D-model van de Kennedytunnel zoals opgenomen in het Master Data Model van AWV. 2.2.8.

LITERATUUR

Via de literatuur werd heel wat (hydro)geologische en geotechnische kennis van de Vlaamse ondergrond verspreid. Voor dit model werd deze kennis in acht genomen en afgetoetst aan de nieuwste inzichten en data. Publicaties waarnaar verwezen wordt, zijn opgelijst onder “Referenties” en zijn verder besproken in het verdere vervolg van het rapport.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.3.

VOORBEWERKING VAN BORINGEN EN SONDERINGEN

Deze paragraaf licht toe hoe de geïnventariseerde puntdata, zoals beschreven in paragraaf 2.2.2 en 2.2.32.2, bruikbaar werd gemaakt voor verdere interpretatie (zie paragraaf 0). Voor de uitvoering van (her-)interpretaties en het bewaren van de koppeling met de oorspronkelijke data, werd een datamodel opgesteld, waarbij de geïnventariseerde boringen en sonderingen met hun interpretaties en elementen, die bijdragen aan de kwaliteitscontrole, opgeslagen in een PostgreSQL-PostGIS omgeving. Tabellen van bestaande interpretaties uit DOV, G3Dv3 en de Quartairgeologische kaart zijn binnen deze omgeving gecombineerd tot nieuwe tabellen, waarbij de ‘dov_pkey’ van de boringen van DOV en van de interpretaties behouden blijft. Dit datamodel verzekert de integriteit van de data en wordt tevens gebruikt ter ondersteuning van de (her)interpretaties van boringen en sonderingen en als input voor de modellering.

Figuur 2-20: Illustrerende samenvatting van het datamodel dat werd opgezet in functie van het project. Zowel voor boringen als sonderingen is een dergelijk datamodel opgebouwd. De tabel ‘boring/sondering’ duidt de 2 lijsten aan van zowel de boringen als de sonderingen met hun link met de dov_pkey. De tabel ‘lithostrat’ bevat alle formele stratigrafieën aanwezig in DOV, gelinkt met modeleenheden gebruikt in het huidige model. De tabel ‘Q_informeel_strat’ bevat de informele quartair stratigrafieën die worden gebruikt in dit project. ‘strat_interpretatie boring/sondering’ staat voor de 2 interpretatietabellen van zowel de boringen als sonderingen (zie paragraaf 2.3.2). De tabel ‘nan_code’ omvat de verschillende codes die de redenen specifiëren waarom bepaalde diepteniveaus leeg zijn; De tabel ‘kwaliteit boring/sondering’ duidt de 2 tabellen aan, die informatie geven over de kwaliteit van resp. de boringen en sonderingen (zie paragraaf 2.3.3). De tabel ‘dhm boring/sondering’ duidt de tabellen aan die de hoogte van het maaiveld van resp. de boring en sonderingen vergelijken met DHM (zie paragraaf 2.3.4). 2.3.1.

VERWERKING QUARTAIR INTERPRETATIES

In het kader van de opmaak van een Quartairgeologische kaart van Vlaanderen (zie toelichting ’Quartairgeologische kaart’ in paragraaf 2.2.5) werd het Quartair in een groot aantal boringen geïnterpreteerd. De bestaande quartairdata werden hierbij opgeleverd in een groot aantal FOXPRO tabellen, waarvan de originele output niet eenvoudig te koppelen is met bestaande DOVproefnummers. VITO heeft samen met VPO een methodiek uitgewerkt die de quartairinterpretaties eenduidig koppelt met een DOV-proefnummer. Deze methode werd opgesteld in python en werd volledig mee opgeleverd in de context van het huidige project. Een overzicht van de verschillende 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

stappen in de methode rond de koppeling met de dov-nummers wordt gegeven in Bijlage 1. Na toepassing van deze methodologie konden 1074 boringen middels een script en 44 boringen manueel gekoppeld worden. In de gekoppelde interpretatietabel zitten in totaal 3281 quartairinterpretaties1. Bovendien wordt in de eengemaakte codering van Bogemans (2005) gebruik gemaakt van een aantal symbolen (zoals ‘#’), die problemen geven bij het inlezen in bepaalde software. Samen met VPO heeft VITO een nieuw coderingssysteem opgemaakt, dat alternatieve codes toekent aan de quartairinterpretaties. Als uitgangspunt voor het nieuwe coderingssysteem werd aan iedere code één letter toegekend op basis van de dominante of twee gelijkwaardig dominante geneses van de eenheid. Indien geen genese vermeld werd, is gekeken naar ouderdom en lithologische beschrijving van de desbetreffende code. Vervolgens zijn de eenheden gesorteerd op ouderdom en is een volgnummer toegevoegd (jongste eenheden krijgen de kleinste volgnummer). Gezien het grote belang van veen in een quartairgeologische context, werden alle eenheden met ‘veen’ als hoofdlithologie apart gegroepeerd onder een set van codes. De opgestelde letters aan het begin van de nieuwe codering zijn als volgt: • A: “Antropogeen, aangebracht”. • D: Niet gedefinieerde genese, diachroon van ouderdom. • E: “Eolisch” • F: “Fluviatiel” of “(Fluvio-)lacustrien” • H: “Hellingsprocessen” • M: “Marien” • O: “Onbekend” • G: “Getijdenomgeving”, “Estuarien” of “Perimarien” • V: “Gedeeltelijke ontbinding van dode planten in een natte omgeving” of “Dominantie van organo-chemische processen” De volledige koppeling tussen de codering opgesteld door Frieda Bogemans en de nieuwe codering opgesteld door VITO is gegeven in bijlage 2. In vet is aangeduid welke eenheden voorkomen binnen het inventarisatiegebied. Er komen voor de bestudeerde data (kaartbladen 7 en 15) een aantal codes in de databanken voor die niet bestaan in de eengemaakte codelijst van Bogemans (2005). Het is niet duidelijk hoe de fout precies is ontstaan, maar vermoedelijk heeft het specifieke karakter van een aantal symbolen voor conversieproblemen gezorgd bij het openen in verschillende software. Aangezien het moeilijk bleek om te achterhalen hoe exact deze afwijkingen zijn kunnen ontstaan, heeft VITO getracht de afwijkende symbolen alsnog te koppelen met een correct equivalent binnen de eengemaakte codelijst van Bogemans (2005). Deze oefening gebeurde enkel voor data aanwezig binnen het modelgebied van het nieuwe ondiepe model. Volgende conversies werden doorgevoerd voor afwijkende symbolen, zoals weergeven in Tabel 2-2.

Het betreft hier niet-lege interpretaties: voor boringen met enkel lege interpretaties werd geen koppeling met DOV onderzocht. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Tabel 2-2: Afwijkende symbolen in de databanken van de quartairinterpretaties, met suggestie van gecorrigeerde symbool met berwijzing naar kaartblad en bijbehorende argumentatie. Fout symbool ┴

(blanco)

Gecorrigeerd Kaartblad Argumentatie symbool Á 7 ┴ was in de door VITO opgemaakte exceltabel ’07-qua-23’ vervangen door A’. Deze code kwam volgens het tabblad ‘eenheden’ overeen met de Formatie van Gent. Een check op het gepubliceerde kaartblad toont dat boringen met interpretatie A’/┴ inderdaad voorkomen in quartaireenheden die de Formatie van Gent bevatten. De legende van de Formatie van Gent op dit kaartblad luidt: ‘Eolische afzettingen (fijn zand, soms lemig met mogelijkerwijze aan de basis een alternerend complex van zanden leemlaagjes)’. De verklaring voor het symbool Á in de codelijst van Frieda luidt ‘Zand tot zandleem met mogelijks in het basisgedeelte een alternatie van fijnere en grovere laagjes. Genese: eolisch.’ Gezien de inhoudelijke overeenkomsten tussen symbolen A’/┴ en de Formatie van Gent/ symbool Á en de tekstuele gelijkenis tussen symbolen A’ en Á kan besloten worden dat een omvorming van ┴ naar Á gerechtvaardigd is Ç 15 Boringen met interpretatie τ komen overeen met polygonen met ‘#’ in hun code. Dit symbool komt volgens de legende van het kaartblad overeen met ‘Pediment of herwerkt Tertiair’. Het symbool voor herwerkt tertiair in de codelijst van Frieda is ç. ? 7 & 15 Conventie. Dit symbool komt in de codelijst van Frieda overeen met ‘onbekend’

Ook het symbool ‘n’ komt voor in kaartbladen 7 en 15, maar niet in het inventarisatiegebied. Daarom werd voor dit symbool geen conversie onderzocht. 2.3.2.

INTERPRETATIETABEL

Interpretatietabellen zijn opgesteld voor de boringen en sonderingen. Hierin is een link gelegd tussen de verzameling van boringen en sonderingen enerzijds en bestaande en nieuwe interpretaties anderzijds. De interpretatietabellen zijn initieel opgevuld met de koppeling tussen de bestaande formele interpretaties van de boringen en sonderingen2, de interpretaties van de Quartairgeologische kaart in de nieuwe codering van VITO (enkel bij boringen) en de interpretaties gemaakt in het kader van het G3Dv3-model (enkel bij boringen), steeds met behoud van referenties naar de equivalente DOV-objecten. In deze interpretatietabellen kunnen vervolgens stratigrafische interpretaties gewijzigd, toegevoegd of verwijderd worden, al naargelang de nieuwe inzichten verkregen in het kader van de huidige studie. Deze wijzigingen worden steeds bijgehouden, zodat op elk moment duidelijk blijft welke interpretaties overeen komen met reeds bestaande interpretaties uit DOV/Quartairgeologische kaart/G3Dv3-model, en welke interpretaties nieuw zijn. Er wordt in de interpretatietabel onderscheid gemaakt tussen formele en informele interpretaties. Alle Tertiair-interpretaties gebeuren standaard formeel (indien er gebruik gemaakt wordt van in DOV aanwezige informele formaties worden deze zover als mogelijk geformaliseerd binnen de context van het project). Het relationele databanksysteem legt op dat deze interpretaties moeten overeen komen met een lithostratigrafische tabel, die gebaseerd is op de formele stratigrafie aanwezig in DOV. Daarnaast werden in deze tabel ook de groepen van formaties of leden toegevoegd die gebruikt 2

Indien er meerdere formele interpretaties bestonden werd steeds de meest gedetailleerde gekozen.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

zijn voor de interpretaties van het geologisch model G3Dv3. De interpretatie van het Quartair van de boringen zal initieel informeel gebeuren, door het toekennen van eenheden die een duidelijke betekenis hebben binnen de context van de doelstellingen van het huidige project. Deze interpretaties zullen gebeuren in een apart veld, zodat ten allen tijde het onderscheid gemaakt kan worden tussen de algemeen geldende formele interpretatie van iedere boring, en de modelspecifieke en informele interpretatie van het Quartair. Uiteindelijk worden de informele eenheden zoveel mogelijk vertaald naar een formele naamgeving. In de interpretatietabellen zijn ook zogenaamde “nancode”-kolommen opgenomen die duiden of de basis van een lid of formatie bepaald kon worden (code ‘-7777’) of dat de boring/sondering de basis al dan niet heeft bereikt (code ‘-8888’). 2.3.3.

KWALITEITSCONTROLE BORINGEN EN SONDERINGEN TER ONDERSTEUNING VAN (HER-)INTERPRETATIE EN

MODELLERING

→ Kwaliteitscontrole van boringen De DOV-dataset met boringen, inclusief verschillende types beschrijvingen en interpretaties, is een grote, heterogene dataset, waarbij de boringen in functie van talloze doeleinden geplaatst zijn. De kwaliteit hiervan is hierdoor sterk variabel. Ter ondersteuning van het (her-)interpreteren en modelleren van het ondiep geologisch model is door VITO een eenvoudig geautomatiseerd kwaliteitscontrolesysteem opgesteld. Dit systeem scoort een aantal parameters gerelateerd aan boringen- en hun beschrijvingen, waarbij de score is gegeven in functie van het opstellen van het ondiep geologisch model. Deze scores worden gebruikt als ondersteunend onderdeel tijdens controle van bestaande interpretaties en het modelleren. Het onderscheiden van goede en slechte boringen helpt om te focussen op de goede boringen en het ad hoc nader bekijken van ‘slecht scorende’ boringen indien ze een afwijkende interpretatie en modelresultaat leveren. Deze oefening kan ertoe leiden dat slechte boringen uit de dataset van het model worden gehaald indien de beschrijving onvoldoende is ter ondersteuning van interpretaties. De boringen die niet meegenomen zijn in het model worden opgelijst. De methodiek alsook de bevindingen van de automatische kwaliteitsbeoordeling zijn verder uiteen gezet in bijlage 3. De volgende parameters zijn opgenomen in de automatische kwaliteitsbeoordeling van een boring: 1. Detailniveau boorbeschrijving: Hoe gedetailleerder de boring is bemonsterd, hoe waardevoller voor het model. Voor deze parameter bestaat de score uit de ratio tussen het totaal aantal boorbeschrijvingsintervallen en einddiepte van de boring (beperkt tot de eerste 50 m). 2. Uitgebreidheid van de beschrijvingen van een boorinterval: Hoe langer de beschrijving in een boorinterval des te meer informatie het mogelijks bevat om te interpreteren. Deze score omvat het gemiddelde aantal woorden per beschreven boorinterval en neemt beschrijvingen tot een diepte van 50 m in acht. 3. Boormethodiek: De boormethodiek heeft een belangrijk effect op de grondstalen die bemonsterd en beschreven worden. De methodiek kan ook variëren met de boordiepte. Hiervoor is voor elke boring in beeld gebracht wat betreft de algemene boormethodiek, de slechtstse methodiek en de methodiek die over het grootste diktebereik gebruikt werd voor de plaatsing en bemonstering van de boring. De score bestaat uit goed, slecht en onbekend. 4. Auteur boorbeschrijving: Auteurs van boorbeschrijvingen zijn vaak sterk gerelateerd aan het type project en doelstelling waarmee boringen geplaatst en beschreven zijn. Boorbeschrijvingen verzameld 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

in DOV zijn geplaatst en beschreven voor een hele reeks aan doeleinden, zoals heel nauwkeurig voor eerder karteringen of juist eerder algemeen voor de plaatsing van bijv. grondwaterputten. Er is daarom een oplijsting gemaakt van gekende auteurs, waarbij deze gescoord zijn op ‘boorbeschrijvings-waarde’ in functie van de modellering. De score steunt puur op ervaring opgedaan bij het gebruik van boorbeschrijvingen bij eerdere (hydro)geologische modellen. Niet of slecht gekende uitvoerders zijn hierbij niet gescoord. Deze oplijsting helpt bij het traceren van waardevolle beschrijvingen alsook minder waardevolle beschrijvingen bij afwijkende interpretaties en modelresultaten. De score bestaat uit zeer goed, goed, slecht en onbekend. 5. Boorfirma: Zeer gelijkaardig aan punt 4 is ook de score voor de ‘boorbeschrijvingswaarde’ gerelateerd aan de boorfirma. Hierbij wordt uit ervaring van eerdere (hydro-)geologische modellen een indicatieve score gegeven aan gekende boorfirma’s. Ongekende firma’s zijn niet gescoord. De score bestaat uit goed, slecht en onbekend. Het resultaat van de automatische kwaliteitsbeoordeling wordt gebruikt ter ondersteuning van het interpretatieproces. Indien interpretaties of modelresultaten ter hoogte van boringen afwijken kunnen bovenstaande score’s makkelijk meer klaarheid bieden over de oorzaak van de afwijking. Bevindingen die volgen uit de manuele ad hoc controle van boringen worden aangeduid in het opmerkingsveld van de kwaliteitstabel van de boring (‘kwaliteit boring/sondering’ in Figuur 2-20). → Kwaliteitscontrole van sonderingen Voor alle geïnventariseerde sonderingen is op vlak van kwaliteitscontrole slechts een onderscheid gemaakt tussen elektrische en mechanische sonderingen. Elektrische sonderingen zijn ten opzichte van mechanische juister geacht op vlak van meetresultaten. De meting bij elektrische sonderingen gebeurt bijv. in het drukput in plaats van bovengronds bij mechanische sonderingen. Verder meten elektrische sonderingen ook de plaatselijke kleef op die een goede indicatie geeft naar type grondsoort. Ook hebben elektrische sonderingen een kleiner meetinterval (2-5 cm ipv 10-20 cm), is er een hellingsmeter aanwezig en is de uitvoering minder operator afhankelijk. Het onderscheid in methodiek is meegenomen in de tabel van de sonderingen. Bij afwijkende interpretaties en modelresultaten worden ook de sonderingen ad hoc nader bekeken. Bevindingen die volgen uit de manuele ad hoc controle van sonderingen worden aangeduid in het opmerkingsveld van de kwaliteitstabel van de sondering (‘kwaliteit boring/sondering’ in Figuur 2-20). 2.3.4.

CONTROLE VAN INGEMETEN MAAIVELDHOOGTES VAN BORINGEN EN SONDERINGEN

Boorintervallen en sonderingsignaturen worden beschreven in diepte (m). De hieraan gekoppelde interpretaties dienen dus omgezet te worden naar m+TAW. Op basis hiervan is men afhankelijk van de maaiveldhoogteinmeting van de boring of sondering en de aanduiding vanaf welke diepte geboord of gesondeerd is. Deze maaiveldhoogte wijkt echter in bijna 50% van de boringen meer dan 1 m af van het huidige DHMV II. Oorzaak hiervoor kunnen menselijke ophogingen of insnijdingen in het maaiveld zijn nà het plaatsen van de boring, of een foutieve of sterk onnauwkeurige aanduiding van het maaiveld van de boring. Gezien het detail van het gewenste model is het van groot belang om boringen te controleren op hun type en hoogte van maaiveldhoogte-inmeting. De maaiveldhoogteopmeting van de groep boringen ingemeten met GPS wordt als juist aangenomen. Voor de overige boringen werd een automatische workflow uitgewerkt die een mogelijke oorzaak toekent aan waargenomen afwijkingen. Deze workflow wordt gericht manueel gecontroleerd bij mogelijke diepteafwijkingen in tussentijdse modelresultaten. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

De automatische workflow bestaat uit een aftoetsing van de ingemeten maaiveldhoogtes van de puntdata aan drie topografische referenties, afhankelijk van de ouderdom van de boring of sondering en gaat ervan van een juiste XY-positie van de boringen. Hiermee wordt nagegaan of de toenmalige inmeting overeen stemt met de verwachte topografische hoogte op moment van plaatsing. Hierbij is een afwijking van maximum 1 m in absolute waarde toegelaten. De volgende drie topografische referenties die mee in vergelijking werden meegenomen zijn: • DEMVLAKO, 25m resolutie. Dit is een hoogtemodel dat de historische onaangeroerde topografie weergeeft. Het model is gebaseerd op hoogtelijnen van de topografische kaarten opgemaakt door het NGI op schaal 1:10 000, de hoogtelijnen in deze kaarten dateren van de Tweede Algmene Waterpassing, die startte in 1943 (Matthijs, 2008; Matthijs, 2010). • Het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen versie 1 (DHMV I), 5 m resolutie (OC-GIS-Vlaanderen, 2004). • Het Digitaal Hoogtemodel Vlaanderen versie 2 (DHMV II) , 5 m resolutie (AGIV, 2015). Uit vergelijking tussen de boringen en sonderingen en de topografische referenties kunnen uitspraken gedaan worden over de veranderde topografie ter hoogte van de puntdata. Zo kan bijvoorbeeld de ingemeten maaiveld van een boring uit 1985 overeen stemmen met de historische topografie, maar niet met DHMV I (rond 2004). Dit duidt op insnijding of ophoging die na 1943 heeft plaats gevonden. Naast de vergelijking tussen de puntdata en de topografische referenties zijn ook de topografische referenties onderling vergeleken. Hierdoor is nagegaan of veranderingen in de topografie (insnijding versus ophoging) hebben plaats gevonden ter hoogte van de posities van de puntdata. Wederom is een verandering van 1 m aangehouden als maximale toegelaten variatie op de hoogtewaarde van de topografische referenties. Uit deze tweede vergelijking kunnen afwijkende maaiveldhoogteinmetingen achterhaald worden. Zo kan een boring van 1985 meer dan 1 m afwijken van de maaiveldhoogte uit DHMV II, terwijl de hoogte van DHMV II nauwelijks veranderd is ten opzichte van de vroegere topografie. De maaiveldinmeting van de boring is dan verdacht en dient manueel nagekeken te worden. Bij sonderingen vindt een dergelijke controle ook plaats met uitzondering van de groep elektrische sonderingen. Hier is ervan uit gegaan dat de maaiveldhoogteinmetingen juist zijn middels GPSinmeting.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.4. 2.4.1.

WERKWIJZE GEOLOGISCHE (HER)INTERPRETATIES VAN BORINGEN EN SONDERINGEN INLEIDING

Het eindresultaat van dit project, met name een 3D-lagen en voxelmodel, steunt overwegend op interpretaties van boringen en sonderingen. De interpretaties van boringen en sonderingen dienen namelijk als leidraad voor de modellering van laagvlakken, die op hun beurt ingevuld worden met parameters voor het voxelmodel. Anderzijds vormen de modellen ook een controle op de validiteit van de boor- en sondeerinterpretaties. Zodoende worden de boor- en sondeerinterpretaties en resulterende modellen in een iteratief proces aangepast tot het bekomen van het eindresultaat. Hieronder wordt toegelicht hoe de interpretaties uitgevoerd zijn. Er werd gestart vanuit de geïnventariseerde interpretaties uit eerdere projecten zoals hierboven toegelicht. Deze interpretaties werden gecontroleerd en indien nodig aangepast. In vergelijking met de boringen, zijn de sonderingen algemeen minder voorzien van lithostratigrafische interpretaties of zijn deze minder gedetailleerd geologisch geïnterpreteerd. Daarom vergde het (her)interpreteren van sonderingen een groter werk dan dat van boringen. Verder wordt er ook groter belang aan boringen gehecht, omdat hierin de werkelijke beschrijvingen van de lithologie aanwezig is, welke meestal beter betrouwbaar is dan de interpretatie van sonderingen op basis van een aantal parameters waarvan indirect de lithologie afgeleid kan worden. Omwille van deze redenen werden de (her)interpretaties van boringen en sonderingen anders aangepakt: - De interpretaties van boringen met bestaande interpretaties werden over het volledige bereik (van dit project) gecontroleerd. - De sonderingen met of zonder bestaande interpretaties werden geïnterpreteerd indien ze nodig waren om interpretaties van boringen in de regio aan te vullen omdat 1) er weinig boorgegevens in het gebied ter beschikking zijn, 2) interpretaties van nabijgelegen boringen onzeker zijn of 3) interpretaties van boringen onvoldoende dekking geven voor de modellering van het gebied (te weinig aantallen naargelang de complexiteit). De interpretaties van sonderingen zijn daarom niet systematisch uitgevoerd over hun hele bereik. Afhankelijk van de noden kunnen er daarom voor de interpretatie van bepaalde eenheden veel sonderingen zijn gebruikt en voor andere weinig. Hieronder staan de resultaten van de interpretaties toegelicht met een onderverdeling van grote pakketten (Oligoceen, Neogeen, Quartair en Antropogeen). Binnen deze pakketten (uitgezonderd het Antropogeen) volgt een bespreking per formatie met indien aanwezig de onderverdeling in leden van oud naar jong. Trends in boringen en sonderingen worden steeds van boven naar onder of neerwaarts beschreven tenzij anders vermeld. Om de besprekingen van de interpretatie te verduidelijken, werden enkele correlatiepanelen tussen sonderingen en boringen toegevoegd. De locaties van deze profielen zijn weergegeven in Figuur 2-21.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-21: Ovezicht van de locaties van de sonderingen/ontsluitingen die in de figuren hieronder getoond worden. 2.4.2.

INTERPRETATIES OLIGOCEEN

Binnen het inventarisatiegebied behoren de afzettingen van Oligoceen ouderdom tot de Formatie van Boom. De Formatie van Boom werd afgezet in een relatief diep (> 50 m) marien milieu tijdens een grote transgressiefase in het vroeg Oligoceen (Rupeliaan). Het kenmerkt zich in de boorbeschrijvingen door de aanwezigheid van klei of siltige klei. Op sonderingen kenmerkt de klei zich door een sterke verlaging in Qc- en Fs-waardes, en soms ook een verhoging van de Rf-waardes (Figuur 2-22). Aanvullende kenmerken zijn de aanwezigheid van gebande lagen (decimeter diktes) door variaties in gehaltes van silt, organisch materiaal en kalk alsook de aanwezigheid van septaria (kalkknollen). De bekende septaria van de formatie vallen op in de sonderingen door grote maar smalle uitschieters in de conusweerstand. De Formatie van Boom wordt onderverdeeld in vier leden, met van oud naar jong de leden van Belsele-Waas, Terhagen, Putte en Boeretang. Voor meer informatie over de kenmerken van deze leden wordt verwezen naar het rapport van het G3Dv3model (Deckers et al., 2019). Voor de opmaak van het lagenmodel van de basis van de Formatie van Boom en diens leden zal gesteund worden op de bestaande laagvlakken uit het G3Dv3-model (Deckers et al., 2019) en zijn geen aanvullende interpretaties op boringen en sonderingen hiervoor uitgevoerd. Wel kan door herinterpretaties en nieuwe interpretaties van de basis van het Quartair en Neogeen, de top van de Formatie van Boom mee geïnterpreteerd zijn in boringen en sonderingen.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.4.3.

INTERPRETATIES NEOGEEN

Het Neogeen omvat van oud naar jong de vroeg tot middenMiocene (Burdigaliaan tot Serravaliaan) Formatie van Berchem, de laatMiocene (Tortoniaan) Formatie van Diest, de vroegPliocene (Zancleaan) Formatie van Kattendijk en de vroeg tot laatPliocene (Zancliaan tot Piacenziaan) Formatie van Lillo. De formaties van Berchem en Lillo bestaan uit respectievelijk drie en vijf leden in het modelgebied. De Formatie van Diest omvat binnen het modelgebied volledig het Lid van Deurne, terwijl de Formatie van Kattendijk geen onderverdeling kent in leden. Deze Neogene formaties worden van elkaar gescheiden door een basisgrind dat veelal uit herwerkte elementen van de onderliggende eenheden bestaat. Al de Neogene formaties werden in een marien milieu afgezet, aan de zuidrand van het Noordzee Bekken. Algemeen is er een verondiepende trend, waarbij de Formatie van Berchem in een open marien milieu werd afgezet en de bovenkant van de Formatie van Lillo in een marginaal marien getijdenmilieu (met fluviatiele invloeden). Deze verondieping valt samen met een vermindering in glauconietgehalte, dat zeer hoog is in de Formatie van Berchem (tot > 50%), en laag in de top van de Formatie van Lillo (enkele %). De vermindering van glauconietgehalte valt samen met het grijzer worden van de sedimenten, die nog donkergroen zijn in de Formatie van Berchem, groen tot grijsgroen in de formaties van Diest en Kattendijk en groengijs tot grijs in de Formatie van Lillo. Het schelpengehalte is algemeen het hoogst in de Formatie van Lillo, waar schelpen vaak geconcentreerd zijn in schelpenbanken of zogenaamde“crags”. De overgang naar de onderliggende Formatie van Kattendijk valt samen met een vermindering van het schelpengehalte. De overgang van het Paleogeen naar het Neogeen valt samen met de overgang van de kleien en silten van de Formatie van Boom naar de bovenliggende mariene zanden van het Neogeen. Deze overgang is zowel in boringen als op sonderingen heel duidelijk, omdat er in het Neogeen zelf weinig echte kleien voorkomen. Op sonderingen valt deze overgang samen met een sterke verlaging in Qcen Fs-waardes, en soms ook een verhoging van de Rf-waardes (Figuur 2-22). De bovengrens van het Neogeen of de ondergrens van het Quartair valt samen met een overgang naar continentale sedimenten. Vaak is er echter nog heel wat herwerking van elementen uit het Neogeen (zoals glauconiet en schelpen) in het Quartair, wat de identificatie van deze grens bemoeilijkt. Eén van de beste criteria om het Neogeen van het Quartair te onderscheiden in boorbeschrijvingen is het voorkomen van veenbijmengingen of de aanwezigheid van grof zand in het Quartair. Op sonderingen valt deze grens met het Quartair veelal op door een verhoging van de conusweerstand en totale wrijvingsweerstand in mechanische sonderingen of conusweerstand en plaatselijke kleef in elektrische sonderingen. → Formatie van Berchem

De Formatie van Berchem wordt gekenmerkt door donkergroene tot zwarte glauconiethoudende (half)fijne, licht kleiige zanden met lokaal schelpen(banken). Het typegebied bevindt zich in de tijdelijke ontsluitingen langsheen de ring van Antwerpen zoals beschreven door De Meuter et al. (1976), of aan de oosten zuidrand van het modelgebied. De Formatie van Berchem werd gedurende het vroeg en midden Mioceen afgezet in het centrum en noorden van Vlaanderen. Ze werd disconform afgezet bovenop (van oost naar west) de formaties van Voort, Eigenbilzen, Boom en oudere eenheden tijdens een Miocene transgressie van het zuidelijke Noordzeebekken. In het modelgebied bedekt het de Formatie van Boom. De Formatie van Berchem wordt op zijn beurt bedekt en lokaal ingesneden door de boven Miocene Formatie van Diest en de onder Pliocene 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Formatie van Kattendijk. In het grootste deel van het modelgebied wordt de Formatie van Berchem bedekt door de Formatie van Kattendijk en slechts in het uiterste oosten (regio van Borgerhout) door de Formatie van Diest. Binnen het modelgebied worden er drie van de vier leden in de Formatie van Berchem herkend, met van oud naar jong de leden van Edegem, Kiel en Antwerpen. Het overige Lid van Zonderschot komt uitsluitend voor buiten het modelgebied. De leden van Edegem en Antwerpen komen verspreid voor in het modelgebied. Het voorkomen van het Lid van Kiel is beperkt tot de stad Antwerpen. Naar het oosten en noorden toe gaan de zanden van het Lid van Kiel over in het Lid van Antwerpen. Daar zijn ze op basis van lithologie niet meer te onderscheiden van de bovenliggende zanden van het Lid van Antwerpen (Louwye et al., 2000). Zelfs in de stad Antwerpen is het onderscheid met de zanden van het Lid van Antwerpen veelal onduidelijk. Zo ook werd dit Lid van Kiel slechts in weinig boringen vastgesteld. Daarom werd er ook voor gekozen om dit lid niet apart te onderscheiden, maar te interpreteren als deel van het Lid van Antwerpen. Ook voor het G3Dv3-model werden de leden van Antwerpen en Kiel samengenomen tot één modeleenheid (Deckers et al., 2019). Hieronder volgt een opsomming van de kenmerken van de twee onderscheiden leden in het modelgebied. •

Lid van Edegem

Het Lid van Edegem vangt onderaan aan met een grindniveau; het ‘grind van Burcht’. Het grind bestaat uit kleine, donkere, sterk afgeronde silexfragmenten, septariafragmenten (herwerkt uit de Formatie van Boom), haaientanden en schelpen beenderfragmenten. Het Lid van Edegem bestaat uit grijs, grijsgroen, groen tot lokaal donkergroen, kleiig, glauconiethoudend (ongeveer 35%) zand met schelpen (die zowel verspreid als geconcentreerd voorkomen). Het voorkomen van dit lid is continue onder de stad Antwerpen, maar onzekerder naar het noordwesten of de Antwerpse Haven toe (Deckers et al., 2019). Het Lid van Edegem wordt meestal bedekt door de leden van Kiel en Antwerpen, maar lokaal ook door de Formatie van Kattendijk of het Quartair wanneer het Lid van Antwerpen hierdoor werd weggeërodeerd. De exacte bovengrens van het Lid van Edegem met het de leden van Kiel en Antwerpen is vaak moeilijk vast te stellen, maar valt in boringen veelal samen met: 1) Donker wordende kleur, van groen, grijsgroen of grijs voor het Lid van Edegem naar donkergroen tot zwart voor het Lid van Antwerpen. Het Lid van Kiel is bleker dan het Lid van Antwerpen (De Meuter et al., 1976), wat het onderscheid tussen de leden van Edegem en Kiel moeilijker maakt op basis van kleur. 2) Minder fijn worden van de korrelgrootte van heel fijn voor het Lid van Edegem naar matig fijn voor het Lid van Antwerpen tot lokaal grof voor het Lid van Kiel (De Meuter et al., 1976). 3) Vermindering van het kleigehalte, van kleiig of kleirijk voor het Lid van Edegem naar kleihoudend voor de leden van Kiel en Antwerpen. Er wordt zelden een grind beschreven op de grens tussen de leden van de Formatie van Berchem. In sonderingen werd de grens ertussen zelden duidelijk vastgesteld. In een aantal gevallen bleek de overgang tussen de leden van Kiel en Antwerpen en het Lid van Edegem wel samen te vallen met de overgang van hogere en meer onregelmatige Qc- en Fs-waardes naar lage, relatief constante Qc- en Fs-waardes. De ondergrens van het Lid van Edegem valt samen met de top van de Formatie van Boom en is daarom in zowel boringen als sonderingen eenduidig vast te stellen. In boringen valt het samen met de overgang van kleiig zand naar klei en in sonderingen met een sterke terugval in Qc- en Fs-waardes. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

•

Leden van Kiel en Antwerpen

Het Lid van Antwerpen bestaat uit donkergroen tot zwart, licht kleiig, zeer glauconietrijk fijn zand (meestal 45 à 50% glauconiet, maar soms ook > 50%). Het bevat typisch Glycymeris schelpen en zones met fosfaatnodulen, beenderen en haaientanden. Aan de basis en lokaal erbinnen komen broze zandstenen voor. De zanden van het Lid van Kiel zijn grover (middelmatig tot grof zand), eveneens glauconietrijk (met ongeveer 35% wel minder dan het Lid van Antwerpen), en vallen op door de afwezigheid van kalkhoudende fossielen. Heel lokaal werd aan de basis van het Lid van Kiel grind aangetroffen (Vandenberghe et al., 1998). Op sonderingen valt er binnen de leden van Kiel en Antwerpen een tweedeling op: - Een onderste pakket met algemeen hogere Qc en Fs-waardes en lagere Rf-waardes (subeenheid B1 op Figuur 2-22). - Een bovenste pakket met lagere Qc- en Fs-waardes en hogere Rf-waardes (subeenheid B2 op Figuur 2-22). Centraal binnen dit pakket vallen er een aantal hoge pieken in Qc-waardes op te merken, welke samen lijken te vallen met schelpenbanken in het Lid van Antwerpen. Deze schelpenbanken en het bovenliggende interval vormen het onderwerp van de discussie toegelicht in Bijlage 4. Aan de hand van beschrijvingen van boormonsters valt deze tweedeling niet op te maken. Daarom werd deze tweedeling niet gemaakt in deze studie. Wanneer de leden van Kiel en Antwerpen bovenop de Formatie van Boom gelegen zijn, valt de grens ertussen duidelijk vast te stellen in boorbeschrijvingen als de overgang van donkergroen tot zwart zand naar klei en in sonderingen door een sterke terugval in Qc- en Fs-waardes. De ondergrens met het Lid van Edegem wordt hierboven bij het Lid van Edegem zelf beschreven. De bovengrens van de leden van Kiel en Antwerpen met de Formatie van Kattendijk valt meestal duidelijk te maken in boringen door 1) de lichtere kleur van de Formatie van Kattendijk (grijsgroen versus dondergroen/zwart) door 2) het lagere glauconietgehalte van de Formatie van Kattendijk (1520% versus > 40%), 3) basisgrind van de Formatie van Kattendijk, 4) beschrijving van Glycymeris schelpen in het Lid van Antwerpen. In sonderingen hangt de grens tussen de leden van Kiel en Antwerpen en de Formatie van Kattendijk af van op welk pakket ervan onder de Formatie van Kattendijk ligt: - Bij het onderste pakket (subeenheid B1 op Figuur 2-22) zijn de Qc-waardes van de leden van Kiel en Antwerpen gelijkaardig aan deze van de Formatie van Kattendijk, wat het onderscheid tussen beide bemoeilijkt, zeker bij mechanische sonderingen. Bij elektrische sonderingen valt deze grens samen met een verandering van lage, constante Rf-waardes in de Formatie van Kattendijk naar hogere en meer variabele Rf-waardes in de leden van Kiel en Antwerpen. - Bij het bovenste pakket (subeenheid B2 op Figuur 2-22) zijn de Qc-waardes van het Lid van Antwerpen heel wat lager dan van de Formatie van Kattendijk en valt hun grens dus samen met een sterke afname in Qc-waardes en toename in Fs-, en Rf-waardes. De toename in Fswaardes kan waarschijnlijk toegeschreven worden aan het verbrijzelen van het glauconiet dat veelvuldig aanwezig is in het Lid van Antwerpen.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-22: Correlatieprofiel tussen sonderingen langsheen een grofweg NW-ZO georiënteerd tracé ten noorden van de stad Antwerpen. Voor locatie van dit profiel zie Figuur 2-21. Omdat dit profiel focust op het verloop van de formaties van Berchem en Kattendijk, zijn de leden van de Formatie van Lillo of de onderverdeling van het Quartair hier niet op aangegeven. Rechtsonder wordt de stratigrafie volgens de sonderingen geconnecteerd met deze zoals beschreven in de tijdelijk ontsluitingen langs de ring van Antwerpen door De Meuter et al. (1976). A=Borgerhout-Rivierenhof (VII B.R.), B =Antwerpen-Schijnpoort (II A.S.) die in meer detail weergegeven zijn in Figuur 2-23). → Formatie van Diest

De Formatie van Diest bestaat uit sterk glauconiethoudende zanden die gedurende het laat Mioceen afgezet werden in een ondiep marien milieu in hoofdzakelijk het noorden en noordoosten van Vlaanderen. Deze zanden zijn algemeen grover dan die van de Formatie van Berchem en fossielloos. In het studiegebied komt echter een atypisch, schelpenhoudend facies van de Formatie van Diest voor, namelijk dit van het Lid van Deurne. Dit lid werd door De Meuter et al. (1976) beschreven in tijdelijke ontsluiting langs de ring van Antwerpen als grijsgroene, glauconiethoudende zanden met 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

een zwak ontwikkeld basisgrind bestaande uit silexkeien, beenderen en haaientanden (Figuur 2-23). Deze lithologie is sterk gelijkaardig aan die van de bovenliggende Formatie van Kattendijk, wat de identificatie van de grens tussen beide bemoeilijkt als het basisgrind van de Formatie van Kattendijk niet geïdentificeerd werd. Door de geringe dikte van beide eenheden, is de grens ertussen ook moeilijk te bepalen op sonderingen. Het onderscheid tussen het Lid van Deurne en het Lid van Antwerpen (Formatie van Berchem) is veelal duidelijk door het lagere glauconietgehalte en daarom blekere kleur van deze eerste ten opzichte van de laatste. Ook worden beide eenheden gescheiden door het basisgrind van het Lid van Deurne, dat evenwel minder ontwikkeld is dan dat aan de basis van de bovenliggende Formatie van Kattendijk.

Figuur 2-23: Enkele schetsen uit De Meuter et al. (1976) van de tijdelijke ontsluiting van de Neogene eenheden aan de Antwerpse ring. Te Borgerhout-Rivierenhof (VII B.R.) zien we de aanwezigheid van het Lid van Deurne (“Deurne Sands”) bovenop het Lid van Antwerpen (“Antwerpen Sands”) en onder de Formatie van Kattendijk (“Kattendijk Sands”). Links of meer westelijk te Antwerpen-Schijnpoort (II A.S.) ontbreekt het Lid van Deurne tussen het Lid van Antwerpen en de Formatie van Kattendijk. Dit toont de beperkte dikte en voorkomen van het Lid van Deurne aan in het modelgebied. Voor locatie van deze boringen zie Figuur 2-21. → Formatie van Kattendijk

De Formatie van Kattendijk bestaat uit groene tot grijsgroene, glauconiethoudende, fijne tot middelmatige zanden die gedurende het vroege Plioceen werden afgezet in het studiegebied. De klei/silt-gehaltes schommelen tussen 5 en 10%, en de glauconietgehaltes tussen 15 en 25%. De Formatie van Kattendijk bevat beduidend minder schelpen dan de bovenliggende Formatie van Lillo. Het zand is veelal gebioturbeerd en kan plaatselijk veel Ditrupa schelpen bevatten. Lokaal komen ook schelpenbanken voor. Het typegebied bevindt zich in de regio Antwerpen, met de typesectie aan het Kattendijkdok.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

De Formatie van Kattendijk bevindt zich veelal onder de Formatie van Lillo of - indien deze laatste afgesneden is - het Quartair. In het zuiden van de stad Antwerpen en rondom de Schelde wordt de Formatie van Kattendijk zelf weggeërodeerd door het Quartair. De Formatie van Kattendijk bedekt zelf verschillende stratigrafische eenheden, met de Formatie van Diest (Lid van Deurne) in het uiterste oosten van het modelgebied, verder westelijk de Formatie van Berchem en in het uiterste westen de Formatie van Boom. Het contact met de onderliggende formaties van Diest en Berchem is scherp en valt samen met een basisgrind bestaande uit silexkeien, beenderfragmenten, haaietanden, schelpen en zandsteennodules (De Meuter et al., 1976; Figuur 2-23) en lokaal ook fosforieten. Waar de Formatie van Kattendijk bovenop de Formatie van Boom gelegen is, zijn er ook (soms grote) septaria aanwezig in het basisgrind (Janssen, 1974). De Formatie van Kattendijk diende vaak geherinterpreteerd te worden in zowel boringen als sonderingen. In boringen was er vaak verwarring met de onderliggende formaties van Diest en Berchem en zeker met de bovenliggende Formatie van Lillo. Soms was het niet geïnterpreteerd tussen de formaties van Berchem en Lillo, terwijl het hier wel steeds tussen voorkomt. De verwarring ontstaat omdat de Formatie van Kattendijk lithologisch een overgang voorstelt tussen de formaties van Berchem en Lillo en omdat het facies heel gelijkaardig is aan dat van het Lid van Deurne van de Formatie van Diest. Voor de interpretatie van de Formatie van Kattendijk hebben we volgende criteria gebruikt: - De zanden zijn meestal grijsgroen tot groen. Dit terwijl de Formatie van Lillo meestal beschreven wordt als grijs of groengrijs, en de Formatie van Berchem als donkergroen of zwart. Indien de Formatie van Kattendijk boven het Lid van Edegem (Formatie van Berchem) of het Lid van Deurne (Formatie van Diest) gelegen is, welke een gelijkaardige kleur hebben, is het onderscheid op basis van glauconietgehalte meestal niet te maken. - De zanden zijn glauconiethoudend, met percentages tussen 15 en 25%. Dit terwijl er voor de bovenliggende Formatie van Lillo vaak geen of beduidend minder glauconiet beschreven is, met percentages onder 10%. Het onderliggende Lid van Antwerpen (Formatie van Berchem) wordt dan weer als glauconietrijk beschreven, met percentages boven 40%. Indien de Formatie van Kattendijk boven het Lid van Edegem (Formatie van Berchem) of het Lid van Deurne (Formatie van Diest) gelegen is, welke meer gelijkaardige glauconietgehaltes hebben (rond 35%), is het onderscheid op basis van glauconietgehalte meestal niet te maken. - De zanden zijn schelpenhoudend, terwijl de Formatie van Lillo schelpenrijk is. De grens tussen beide wordt daarom vaak omschreven als een vermindering in schelpengehalte. Typisch voorkomende schelpen in de Formatie van Kattendijk zijn de Ditrupa. Voor de Formatie van Antwerpen worden daarentegen vaak de schelpen Glycymeris omschreven. Deze laatste schelpen komen echter ook voor in de Formatie van Kattendijk en vormen daarom op zich geen onderscheidend criterium. - De basis van de Formatie van Kattendijk wordt gekenmerkt door een basisgrind dat vaak vermeld wordt in boorbeschrijvingen. Voor de top of basis van de Formatie van Lillo wordt daarentegen zelden een basisgrind vermeld. In dit basisgrind kunnen naast silex, grove schelpen en kwartskorrels, ook herwerkte fosforieten voorkomen van de onderliggende Formatie van Berchem of herwerkte septaria van de onderliggende Formatie van Boom. Het voorkomen van dit basisgrind vormt daarom een goede indicatie om de Formatie van Kattendijk onderin te begrenzen. Op sonderingen wordt de Formatie van Kattendijk gekenmerkt door hoge Qc- en Fs-waardes, maar lage Rf-waardes (tussen 1 en 2; Figuur 2-22). De Rf-waardes zijn bovendien heel uniform, wat het belangrijkste criterium vormt in heel wat sonderingen voor hun onderscheid met bovenen onderliggende eenheden. Onder de stad Antwerpen is de overgang tussen de formaties van Lillo en Kattendijk gekenmerkt door een stijging in Qc- en Fs-waardes en een vermindering en constant wordende Rf-waardes. In het havengebied is het bovenliggende Lid van Oorderen (Formatie van Lillo) 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

minder kleiig en zijn de Qc-waardes van deze laatste zelfs iets hoger dan deze van de Formatie van Kattendijk. Ook zijn de Rf-waardes van het Lid van Oorderen hier lager en constanter, en zo ook heel gelijkaardig aan deze van de Formatie van Kattendijk. In deze regio is daarom de hogere Fs-waarde van de Formatie van Kattendijk een belangrijk criteria voor onderscheid. In vergelijking met het onderliggende Lid van Antwerpen, heeft de Formatie van Kattendijk algemeen hogere Qc-waardes, lagere Fs- en Rf-waardes. De Rf-waardes zijn bovendien veel constanter in de Formatie van Kattendijk dan in de Formatie van Berchem. Het basisgrind van de Formatie van Kattendijk uit zich op sonderingen door een piek in Qc-waardes aan de basis. De Formatie van Kattendijk snijdt onderliggende Neogene eenheden af. In het gebied ten noorden van de stad Antwerpen is deze afsnijding richting het westen, waarbij van oost naar west de formaties van Diest en Berchem weggesneden worden. Ten noordwesten van de stad Antwerpen bedekt het Lid van Kattendijk zo rechtsstreeks de Formatie van Boom. Hier bereikt de Formatie van Kattendijk ook diens maximale dikte van 15 m. Buiten de zone van sterkste insnijding is de dikte van de formatie steeds ongeveer 5 m. Wanneer de Formatie van Kattendijk dik ontwikkeld is, zien we typisch een tweedeling op sonderingen, hierin genaamd subeenheden 1 en 2 die gescheiden worden door een grover niveau (KL1 in Figuur 2-22). Dit grove niveau bevat grovere korrels (kwarts en glauconiet) alsook schelpenresten en correlleert met het basisgrind van de Formatie van Kattendijk verder naar het oosten toe (Figuur 2-22). Hierdoor lijkt de Formatie van Kattendijk uit twee transgressive sequenties te bestaan (subeenheden 1 en 2), beide met een basisgrind. De onderste sequentie lijkt geulvormige insnijdingen aan de basis van de Formatie van Kattendijk te hebben opgevuld, en de tweede sequentie lijkt daarboven bij een volgende transgressie te zijn afgezet (zie ook Deckers & Louwye, 2020). De twee sequenties zijn lithologisch heel gelijkaardig, en werden daarom niet voor deze studie onderscheiden. → Formatie van Lillo

De formatie van Lillo werd gedurende het Plioceen afgezet in het noorden van Vlaanderen in overwegend ondiep mariene omstandigheden. Het bestaat uit meestal fijn, grijs tot groengrijs, glauconiethoudend, schelpenrijk zand met daarbinnen kleiige zones. Het glauconietgehalte schommelt algemeen rond 10% (Laga et al., 1972). Het typegebied van de formatie bevindt zich in het havengebied van Antwerpen, of dus het noordelijke modelgebied van deze studie. In dit typegebied bedekt de Formatie van Lillo telkens de Formatie van Kattendijk, die herkend kan worden aan zijn hogere glauconietgehalte en daarom meer groene kleur, en het lagere schelpengehalte. De Formatie van Lillo wordt op zijn beurt bedekt door het Quartair in het studiegebied. Ten noorden van het studiegebied wordt de Formatie van Lillo concordant bedekt door de Formatie van Merksplas. In het Antwerpse havengebied wordt de Formatie van Lillo onderverdeeld in de leden van Zandvliet, Merksem, Kruisschans, Oorderen en Luchtbal: Het Lid van Luchtbal bestaat uit bruingroen, glauconiethoudend zand dat zeer kalkrijk is (fijn vergruisde schelpen). De dikte van het Lid van Luchtbal is ongeveer twee meter in het typegebied. Het voorkomen ervan is onregelmatig en vaak moeilijk te bepalen in boorbeschrijvingen. Daarom werd ervoor gekozen om - net zoals voor het G3Dv3-model (Deckers et al., 2019) - dit lid samen met het bovenliggende Lid van Oorderen te interpreteren als eenheid: leden van Luchtbal en Oorderen. Het Lid van Oorderen bestaat uit grijsgroen tot grijsbruin glauconiethoudend, kleiig tot kleirijk, fijn zand. Er komen verschillende schelpenbanken (vaak drie) in voor. De onderste schelpenbank bevat tevens grind en gerolde beenderfragmenten. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Het Lid van Kruisschans bestaat uit grijsgroene fijne tot middelmatige zanden, meestal met kleine schelpen en afgewisseld met cm-dunne donkergrijze kleilenzen. Het is lokaal gebioturbeerd. De ondergrens wordt vaak bepaald door een schelpenbank in de top van het Lid van Oorderen en anders door het verschijnen van duidelijk onderscheidbare kleilagen. De bovengrens met het Lid van Merksem is niet scherp, maar gekenmerkt door een afname van de hoeveelheid kleilenzen en eventueel met het verschijnen van schuine/gekruiste gelaagdheden. Het Lid van Merksem bestaat uit meestal fijne (soms grove), grijsgroene zanden. Het kleigehalte daalt algemeen naar boven toe. Typisch is het voorkomen van schuin en gekruist gelaagde zanden, met eventueel aanwezigheid van fijne kleilaagjes. Naar boven toe komen er zandsteen- en siderietconcreties voor. Het Lid van Zandvliet bestaat uit ontkalkt fijn glauconiethoudend zand. Het is horizontaal gelaagd. Sporadisch komen siderietconcreties voor. Het wordt beschouwd als het ontkalkt facies van het Lid van Merksem. Omdat de aanwezigheid van kalk niet altijd in boorbeschrijvingen vermeld staat, is het Lid van Zandvliet vaak niet te onderscheiden van het Lid van Merksem. Daarom werd ervoor gekozen om - net zoals voor het G3Dv3-model (Deckers et al., 2019) - dit Lid van Zandvliet samen met het onderliggende Lid van Merksem te interpreteren als eenheid: leden van Merksem en Zandvliet. Deze vijfdeling werd herkend tijdens uitgravingen van de Antwerpse havendokken en tunnels, waarvan de Boudewijnsluis (de Heinzelin, 1955) en de Tijsmanstunnel (Laga, 1972) het best bestudeerd zijn, en daarom typesecties vormen. De Boudewijnsluis vormt daarbij het stratotype voor de leden van Oorderen en Kruisschans en de Tijsmanstunnel een typesectie voor deze leden alsook het stratotype voor de Formatie van Lillo zelf (De Meuter & Laga, 1976). Om de leden van de Formatie van Lillo te interpreteren op sonderingen, werden er sonderingen gecorrelleerd met de typesecties van de leden van de Formatie van Lillo aan de Boudewijnsluis, het Churchilldok en de Tijsmanstunnel (Figuur 2-24). Hiervoor werden elektrische sonderingen geselecteerd die nabij deze typesecties gelegen zijn. De sonderingen tonen steeds een driedeling in het studiegebied, informeel pakketten A, B en C genoemd: - Pakket A: onderste pakket met steeds hoge Qc-waardes en eerder lage Rf-waardes. Onderin kan nog een deelpakket A1 onderscheiden worden met opvallend lage Rf-waardes. - Pakket B: middelste pakket met lage Qc-waardes en hogere Rf-waardes. - Pakket C: bovenste pakket met hoofdzakelijk hoge Qc-waardes en lagere Rf-waardes. Ook op boorgatmetingen is deze geofysische driedeling binnen de Formatie van Lillo duidelijk waar te nemen (Deckers et al., 2019).

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-24: Correlatieprofiel tussen sonderingen en de stratigrafie in de type-secties van de Formatie van Lillo in de haven van Antwerpen. Voor locatie van dit profiel zie Figuur 2-21. Tunnel-Kanaal dok sectie is de naam in literatuur voor de Tijsmanstunnel sectie, en de interpretatie ervan komt uit Laga (1972) en De Schepper et al. (2009). De beschrijving van de Boudewijnsluis sectie komt uit De Heinzelin (1952; 1955) en deze van de Churchilldok sectie uit De Heinzelin (1965) met de interpretatie volgens Laga (1972). Op de Figuur 2-24 met de sonderingen naast de typesecties valt op dat deze systematisch geobserveerde driedeling in de sonderingen niet consistent met dezelfde leden van de Formatie van Lillo correlleren. Pakket A valt wel steeds samen met de leden van Luchtbal (deelpakket A1) en Oorderen. Pakket B daarentegen valt aan de Tijsmanstunnel sectie hoofdzakelijk samen met het Lid van Kruisschans, en aan de Boudewijnsluis en Churchilldok secties nog met de bovenkant van het Lid van Oorderen. Pakket C komt aan de Tijsmanstunnel sectie volledig overeen met het Lid van Merksem, en aan de Boudewijnsluis en Churchilldok secties met de leden van Kruisschans en Merksem. Een overzicht van deze correlaties is weergegeven in Figuur 2-25. Het gebrek aan eenduidige correlaties tussen de ontsluitingen en sonderingen kan meerdere redenen hebben: - Fouten in de metingen van de dieptes in ontsluitingen of sonderingen, waardoor de correlatie ertussen ook foutief is. Dit is echter onwaarschijnlijk, omdat de lithologische veranderingen/grenzen die beschreven werden in de ontsluitingen wel degelijk goed overeenkomen met veranderingen in de sondeer-signaturen. - Laterale faciesovergangen of dikte/diepteveranderingen waardoor dezelfde lithostratigrafische eenheden verschillende siganturen krijgen op sonderingen. Dit is echter weinig waarschijnlijk doordat de driedeling op sonderingen systematisch te observeren valt zonder plotse dikte- of diepteveranderingen ertussen in het modelgebied. Wel vallen er duidelijke faciesveranderingen op voor pakket C op sonderingen. - Er is verwarring tussen de typsecties van de leden van de Formatie van Lillo omtrent de identificatie van de leden erin. Dit is niet verwonderlijk gezien dat de grenzen tussen de leden (uitgezonderd het Lid van Luchtbal) geleidelijk zijn en het typische facies van het Lid van Kruisschans lokaal kan ontbreken (De Meuter & Laga, 1976). Dit achter we daardoor als de meest waarschijnlijke reden voor de inconsistenties tussen de koppelling van stratigrafie in de ontsluitingen en sonderingen.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Door dit moeilijke onderscheid tussen de leden van de Formatie van Lillo, werd er een pragmatische keuze gemaakt voor hun identificatie voor deze studie. In boringen werden kleien of kleiige zanden van pakket B tot het Lid van Kruisschans gerekend. De klei-armere zandige eenheid eronder van pakket A werd beschouwd als de leden van Luchtbal en Oorderen en de klei-armere zandige eenheid erboven van pakket C als de leden van Merksem en Zandvliet. Deze indeling stemt overeen met de geofysische indeling zoals toegepast voor de interpretatie van boorgatmetingen in het G3Dv3-model (Deckers et al., 2019). Deze indeling sluit ook goed aan met deze van het stratotype van de Formatie van Lillo aan de Tijsmanstunnel, maar dus niet aan de Boudewijnsluis en Churchilldok typesecties. In Figuur 2-25 staat deze keuze en vergelijking met andere typesecties weergegeven.

Geofysische stratigrafie C B A

Lithostratigrafie Boudewijnsluis

Churchilldok

Tijsmanstunnel

Deze studie

Kruisschans en Merksem

Merksem

Oorderen

Kruisschans en top Oorderen

Kruisschans

Oorderen

Oorderen en Luchtbal

A2 A1

Luchtbal

niet bereikt

Luchtbal

Figuur 2-25: Overzicht van de correllaties tussen de informele stratigrafie volgens de sonderingen en de formele stratigrafie in de type secties van de Formatie van Lillo aan de Boudewijnsluis, Churchilldok en de Tijsmanstunnel. In de kolom uiterst rechts is de stratigrafie weergegeven die voor deze studie werd aangehouden. Op basis van de hierboven beschreven keuzes, werden de leden van de Formatie van Lillo als volgt geïnterpreteerd: Leden van Luchtbal en Oorderen

De leden van Luchtbal en Oorderen zijn steeds bovenop de Formatie van Kattendijk gelegen. Deze grens kenmerkt zich in boringen door 1) een meer groene kleur van de sedimenten van de Formatie van Kattendijk door 2) hogere glauconietgehalte van de Formatie van Kattendijk (ca. 10% versus 1525%) en 3) sterke vermindering van de schelpenhoeveelheid naar de Formatie van Kattendijk. Zelden wordt ook een grindniveau op deze grens vastgesteld. Op sonderingen is de ondergrens moeilijker te bepalen. Vaak, maar niet altijd, valt deze grens samen met een subtiele afname in Qc- en Rf-waardes en toename in Fs-waardes. Algemeen heeft de Formatie van Kattendijk ook heel uniforme Rf-waardes, terwijl deze in het Lid van Oorderen een sterkere variatie kunnen vertonen. Indien het Lid van Oorderen ook uniforme Rf-waardes vertoont, valt de grens met de Formatie van Kattendijk vaak op door een lokale toename van Rf-waardes. De leden van Luchtbal en Oorderen worden ofwel bedekt door het Lid van Kruisschans, ofwel door het Quartair wanneer dit Lid van Kruisschans hierdoor werd weggeërodeerd. De bovengrens met het Lid van Kruisschans is veelal gradueel en valt samen met een vermindering van het kleigehalte. Op sonderingen valt deze grens op door een sterke stijging in Qc-waardes van 10 naar 30-40, en daling van Rf-waardes van 3-4 naar 1-2. In de bovenkant van het Lid van Oorderen 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

is er ook al een geleidelijke toename in de Qc-waardes waar te nemen. De bovengrens met het Quartair is soms onduidelijk in boringen omdat het Quartair ook grijs zand met schelpen (herwerkt) kan omvatten. Op sonderingen is de grens met het Quartair meestal te maken doordat de leden van Luchtbal en Oorderen veel hogere Qc- en Fs-waardes hebben. Lid van Kruisschans

Het Lid van Kruisschans is in het grootste deel van het modelgebied bovenop de leden van Luchtbal en Oorderen gelegen. Deze grens is in boringen veelal gradueel en kenmerkt zich door een afname in kleigehalte naar de leden van Luchtbal en Oorderen. Op sonderingen kenmerkt deze grens zich door een sterke stijging in Qc-waardes en daling in Rf-waardes zoals hierboven reeds beschreven. In het uiterste zuiden van het voorkomen, kan het Lid van Kruisschans bovenop de Formatie van Kattendijk gelegen zijn, of door slechts een heel dun pakket van de leden van Luchtbal en Oorderen hiervan gescheiden zijn. De grens tussen het Lid van Kruisschans en de Formatie van Kattendijk valt dan samen met een sterke afname in het kleien schelpengehalte. Op sonderingen valt deze grens samen met een sterke stijging van de Qc-waardes en sterke daling van de Rf-waardes die in het Lid van Kruisschans ook veel onregelmatiger zijn. Het Lid van Kruisschans wordt ofwel bedekt door het Lid van Merksem, ofwel door het Quartair wanneer dit Lid van Merksem hierdoor werd weggeërodeerd. De bovengrens met het Lid van Merksem is veelal gradueel en valt samen met een toename van het kleigehalte. Op sonderingen kenmerkt deze grens zich door een daling in Qc- en Fs-waardes en vermindering van Rf-waardes. De bovengrens met het Quartair is soms onduidelijk in boringen omdat het Quartair ook klei kan omvatten. Op sonderingen hebben zowel het Quartair als het Lid van Kruisschans ook lage Qc- en Fswaardes, en hogere Rf-waardes. In tegenstelling tot de Quartaire afzettingen, vertonen de Qc- en Fswaardes van het Lid van Kruisschans vaak een patroon van korte (dm-schaal) fluctaties van waardes rond 10 en 0.2-0.3 respectievelijk. Hierdoor valt het Lid van Kruisschans alsnog op sonderingen te onderscheiden van het Quartair. Leden van Merksem en Zandvliet

De leden van Merksem en Zandvliet zijn steeds bovenop het Lid van Kruisschans gelegen. Deze grens is veelal gradueel en kenmerkt zich in boringen door een toename in kleigehalte. Op sonderingen kenmerkt deze grens zich door een daling in Qc- en Fs-waardes en verhoging van Rf-waardes. In vergelijking met de leden van Luchtbal en Oorderen, zijn de Qc- en Fs-waardes voor het Lid van Merksem gemiddeld lager en vertonen ze sterkere flucuaties. Onderin de leden van Merksem en Zandvliet vertonen de Qc-waardes vaak een afname, indicatief voor een verfijning. Deze verfijning valt samen met een toename van het kleigehalte richting het Lid van Kruisschans. Ook het glauconietgehalte neemt algemeen toe naar onder toe. Aan de Boudewijnsluis sectie komt er aan de basis van (de voor deze studie geherinterpreteerde) leden van Merksem en Zandvliet een grindniveau voor dat overeenstemt met een piek in de Qc-waardes. Aan de Churchilldok of Tijsmanstunnel secties is er geen basisgrind aanwezig. De leden van Merksem en Zandvliet worden in het modelgebied steeds bedekt door het Quartair. De bovengrens met het Quartair is soms onduidelijk in boringen omdat het Quartair ook grijs zand

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

met schelpen (herwerkt) kan omvatten. Op sonderingen is de grens met het Quartair meestal te maken doordat de leden van Merksem en Zandvliet hogere Qc- en Fs-waardes hebben. 2.4.4.

INTERPRETATIES QUARTAIR

Binnen het modelgebied vormt het Quartair de jongste groep sedimenten. Deze zijn in diverse milieus afgezet (Figuur 2-26). Dit is een gevolg van sterke klimaatverandering doorheen de periode van het Quartair. Hun afzetting begon namelijk tijdens het Weichseliaan en eindigde in de huidige tussenijstijd (Holoceen). Ze zijn discordant afgezet bovenop het Neogeen, waar ze in insnijden, tot lokaal zelfs het onderliggende Oligoceen. Hierdoor kennen de afzettingen van het Quartair een sterke variatie in diepte en dikte op kleine schaal. Zoals weergegeven in Figuur 2-26 omvat het Quartair in het modelgebied van oud naar jong de fluvialiele Formatie van Eeklo (Weichseliaan), de eolische Formatie van Gent (Weichseliaan tot Holoceen), de fluviatiele en organo-continentale afzettingen van de Formatie van Arenberg (laat Glaciaal tot Holoceen), de estuariene Formatie van Vlaanderen (laat Holoceen) en tenslotte de diachrone herwerkings- en hellings-sedimenten die mogelijk tot de Formatie van Ardennen gerekend kunnen worden. De herwerkings- en hellings-sedimenten situeren zich aan de basis van de formaties van Eeklo en Arenberg in de vorm van colluvium aan steilranden van de Schelde en de beekvallei van het Schijn. In het lagenmodel zijn deze sedimenten, vanwege hun grillig karakter en sterk variabele dikte, niet apart gemodelleerd, maar toegekend aan bovenliggende modeleenheden van de Formatie van Arenberg of formaties van Eeklo, Gent en Arenberg, waarvan ze dan mee de basis uitmaken.

Lithostratigrafie Genese Chrono laat Holoceen Holoceen

midden Holoceen vroeg Holoceen

Fm Vlaanderen estuarien

Fm Arenberg organocont.

Subatlanticum estuariene zanden+kleien Subboreaal Atlanticum Boreaal Preboreaal

Fm Eeklo fluviatiel

beekalluvium+colluvium

Fm Gent

Fm Ardennen

eolisch

herwerking/helling

duinzand

veen

herwerkt of hellingssediment

geulopvulling oude scheldetakken

laat Glaciaal Pleistoceen

Weichselien

Pleniglaciaal vroeg Glaciaal

zandig sediment Vlaamse dekzand Vallei

Figuur 2-26: Overzicht van de verschillende afzettingen van het Quartair binnen de regio Antwerpen, opgedeeld per genese, lithostratigrafie en geplaatst naast de algemene chronostratigrafie (gebaseerd op Bogemans, 1997; De Moor et al., 2002 en Kiden, 2006).

De Quartaire afzettingen in de regio zijn sterk bepaald door de Schelde-activiteit en haar relatie tot de stijgende zeespiegel sinds de laatste ijstijd (zie Figuur 2-27) (Kiden en Verbruggen, 2001).

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-27: De Holocene zeespiegelstijging in het mondingsgebied van de Schelde in Zeeland (Kiden en Verbruggen, 2001)

Tijdens de laatste fase van het Weichseliaan, zo’n 30.000 tot 15.000 jaar geleden, was het zeer koud en droog. De Schelde kende destijds een verwilderd rivierpatroon en vervolgde haar weg langs Gent richting het noordwesten, doorheen de Vlaamse Vallei om zo in de Noordzee uit te monden. Op het einde van het Weichseliaan heeft de Schelde haar weg gewijzigd en is deze richting het oosten afgebogen. Daarbij werd er een ‘doorbraakdal’ gecreeërd doorheen de cuesta van het Waasland, dewelke ontstaan is dankzij de tegen erosie resistente Boomse Klei (Kiden, 2006). Dit dal is gelegen net ten zuiden van het modelgebied, tussen Hoboken en Rupelmonde. Het is dus pas sinds het einde van het Weichseliaan dat de Schelde langsheen Antwerpen stroomt. De zandige fluviatiele afzettingen van de Schelde zijn nu bekend als de Formatie van Eeklo. In vergelijking met de huidige Schelde, zijn de afzettingen van de Formatie van Eeklo in een ruimere regio afgezet als gevolg van het verwilderde rivierpatroon. Ook zijn ze diep ingesneden omdat de toenmalige zeespiegel 20 m lager stond dan nu. Ten gevolge van de beperkte begroeiing in het droge toendra-klimaat in het noorden, stond het landschap bloot aan winderosie. De door wind geërodeerde en terug afgezette sedimenten in het noorden van Vlaanderen zijn opgenomen in de Formatie van Gent. Het Laat-Glaciaal vormt de overgangsperiode tussen het laatste glaciaal van het Weichseliaan en het huidig interglaciaal of het Holoceen. In het begin van het Laat-Glaciaal transformeerde de Schelde van een verwilderde naar een meanderende rivier door een milder wordend klimaat en een sterke toename in debiet. De meanderende Schelde heeft daarbij in het begin eerst verschillende grote geulen ingesneden in de verwilderde rivierbedding. Vervolgens door het steeds verder verdwijnen van de permafrost en een sterke uitbreiding van de vegetatie nam het rivierdebiet van de Schelde terug drastisch af. Hierdoor vulden de Laat-Glaciale geulen zich verder met fijnklastisch sediment en organisch materiaal (Kiden, 2006; Bogemans, 2012). De opvullingssedimenten behoren tot het Lid van Wichelen van de Formatie van Arenberg. Alleen in de laagste delen van deze geulen was nog water aanwezig en begon zich het eerste veen te ontwikkelen. Nadien vulden de geulen tijdens het laat Glaciaal zich langzaam verder op met veen als gevolg van een trage stijging van de grondwaterstand, dat gekoppeld is aan een doorzettende zeespiegelstijging. Het gevormde veen behoort tot het Lid van Rotselaar van de Formatie van Arenberg. Rond 8.500 jaar geleden werd deze veenaangroei vanaf de kust tot aan regio Doel tijdelijk 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

onderbroken door toestroom van brakwater onder invloed van zwakke getijdenwerking. Hierbij is een dunne laag brakwaterklei afgezet op het veen in de regio Doel (Kiden, 2006; Missiaen et al., 2015, 2017). Een formele of informele lithostratigrafische naam bestaat nog niet voor dit interval. Vanaf dit intermezzo is de snelheid van de zeespiegelstijging vertraagd en verlande het afstromingsgebied vanaf de monding van de Schelde. Door deze afname van mariene invloed, en onder invloed van een stijgende zeespiegel, kon het veen zich verder en gestaag uitbreiden. Het veen vulde de Laat-Glaciale geulen volledig op en bereikte vanaf nu ook de hoger gelegen delen van de alluviale vlakte van de oude verwilderde rivierbedding. Deze veenaangroei van het Lid van Rotselaar is in het modelgebied doorgegaan tot en met het Laat Holoceen tot wanneer estuariene afzettingen van de Formatie van Vlaanderen werden afgezet in het gebied. De estuariene invloed met afzetting van brakwater sedimenten, zoals zandige getijdegeulafzettingen en kleiige hoogwadsedimenten, werd geholpen door een steeds sterker wordende menselijke invloed op het landschap. Vooral sinds de Middeleeuwen is de getijdestroom toegenomen en verder stroomopwaarts doorgedrongen (Kiden 2006). De snelle toename van de getijden werd op natuurlijke wijze veroorzaakt door verbreding en verdieping van de Westerschelde en het dichtslibben van het getijdengebied. Dit werd verder in de hand gewerkt door menselijke ingrepen, zoals de aanleg van dijken en veenontginning. Bij stormvloeden en het strategische onder water zetten van polders, kwamen dijkdoorbraken tot stand, waardoor wielen en kreken zich konden ontwikkelen (Gullentops 1964; De Moor 2002; Kiden 2006; Missiaen, 2017). Deze dijkdoorbraken konden op korte afstand tot wel 20 m diep in het sediment insnijden. Deze insnijdingen werden snel daarop ingevuld met typisch zacht sediment, genaamd “wielen”. Gezien de sterke samenhang tussen dijkdoorbraken en menselijk ingrijpen zijn de wielen in deze studie gegroepeerd onder het Antropogeen. Het Antropogeen omvat de door de mens veroorzaakte ophogingen en geroerde gronden. Door menselijke activiteiten kan de origenele geologische opbouw sterk aangetast zijn of is zelfs helemaal weg gegraven. → Formatie van Eeklo

De Formatie van Eeklo werd afgezet gedurende het Laat Weichseliaan, disconform bovenop de Neogene zanden en de Oligocene Boomse Klei. Het vormt de eerste groep zandige Scheldeafzettingen nadat de Schelde zich in het Laat Pleistoceen in noordelijke richting verlegd had en langsheen Antwerpen stroomde. De dikte varieert van 1 m langsheen de flanken tot soms meer dan 10 m ter hoogte van de Scheldeloop. De Formatie van Eeklo wordt op zijn beurt bedekt en ingesneden door de Holocene Formatie van Arenberg en Formatie van Vlaanderen. De Formatie van Eeklo is een laag-terras van de Schelde en wordt gekenmerkt door voornamelijk grof tot fijn zandig sediment, afgezet als acyclische verwilderde rivierafzettingen (De Moor 2002). Naar boven toe is soms een verfijning te zien met kleiige bijmenging, hetgeen wijst op een afname van het debiet. Hierdoor gaat de de top vaak gradueel over naar het het bovenliggend Lid van Wichelen (Formatie van Arenberg) dat fijnklastische sedimenten vertegenwoordigt van een meanderende Schelde sinds het Laat-Glaciaal. Deze overgang is vaak niet duidelijk en kan soms zorgen voor verwarring in de interpretaties. Vooralsnog wordt het fijnklastische sediment dat voorkomt in nauwe meanderende Scheldegeulen toegekend aan het Lid van Wichelen. Aan de basis van de Formatie van Eeklo is soms basisgrind met silex- of fosfaatkeitjes aanwezig, of insluitsels van kleikeien, leembrokstukken en venige houtstukken.Vaak is er herwerking van het onderliggend substraat waardoor ook de basis van de Formatie van Eeklo soms moeilijk vast te leggen is. Herwerkte bijmengingen zijn bijvoorbeeld glauconiet en schelpen(-gruis) uit onderliggende Neogene zanden en/of septaria uit de onderliggend Oligocene Boomse Klei. In de quartairkartering is de Formatie van Eeklo aangeduid met de codes “B” en “F” (zandig faciës) en “f” (lemig faciës).

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

In sonderingen is de Formatie van Eeklo te herkennen aan een variërende conusweerstand met pieken tot wel 30 MPa en een Rf die meestal rond de 1 à 2% ligt (zie Figuur 2-29). De Formatie van Eeklo kan soms verward worden met Neogene zanden vanwege haar hoge conusweerstanden, maar in de Formatie van Eeklo lijken deze grilliger te zijn met een lagere kleefweerstand. Deze kleefweerstand neemt dan in de overgang naar de Neogene zanden sterk toe. Verder wanneer de formatie lokaal fijn zandig is kan ook verwarring in de boor- en sondering-interpretaties ontstaan met de eolische zanden van de Formatie van Gent, die tot ver noordelijk in het modelgebied onder het veen nog afgezet kunnen zijn. De Formatie van Eeklo bestaat uit de leden van Dendermonde, Oostakker en Eke. De heterogene samenstelling van de formatie in het modelgebied liet echter niet toe deze leden te onderscheiden. → Formatie van Arenberg

De Formatie van Arenberg is van Laat-Glaciale tot Holocene ouderdom en wordt gekenmerkt door voornamelijk fijnklastisch (klei, leem, gyttja, organisch materiaal) alluviaal sediment (Kiden, 2006; Bogemans et al., 2012) ten opzichte van de zandige afzettingen van de formaties van Eeklo en Gent. Het heeft zich ingesneden in de onderliggende formaties van Eeklo en van Gent, en komt doorheen het gehele modelgebied voor. Het vertegenwoordigt de sedimenten afgezet door Schelde-activiteit na de laatste ijstijd en vóór de recente mariene invloed. Het wordt bedekt door de estuariene zanden en kleien van de Formatie van Vlaanderen. Op rechteroever waar Laat-Holoceen alluvium aanwezig is van het Schijn ligt het sediment aan het oppervlak of wordt bedekt door Antropogeen. Binnen het modelgebied worden er twee leden onderscheiden, namelijk de leden van Wichelen en Rotselaar. De overige leden van Gemelingen, St.-Paulus en Weert zijn niet waargenomen in de boringen en sonderingen in het modelgebied. De Formatie van Arenberg is in het modelgebied aanwezig in de Scheldevallei, maar ook ter hoogte van de beekvalleien van de Grote en Kleine Schijn. In deze beekvalleien konden – in tegenstelling tot de Scheldevallei - de leden van Wichelen en Rotselaar niet onderscheiden worden. Hieronder volgt een opsomming van de kenmerken van de leden van Wichielen en Rotselaar in het modelgebied. •

Lid van Wichelen

Het Lid van Wichelen omvat de opvulling van de Laat-Glaciale geulen. Aan de basis komt kleihoudend of siltige fijne zand voor dat vaak moeilijk te onderscheiden is van de onderliggende top van de onderliggende Formatie van Eeklo, dat soms ook een toename van klei en leem kent in de boorbeschrijvingen en sonderingen. De afzetting van het Lid van Wichelen kent vaak een fining upward sequentie met een toename van kleibijmenging. Aan de top is vaak klei aanwezig met lokaal bodemvorming met wortelsporen en de eerste vorming van veen. Aan de top ligt het Lid van Rotselaar dat het veen omvat. In de quartairkartering is het Lid van Wichelen aangeduid met de informele stratigrafische naam het “Lid van Doel” met code “k’”. In de sonderingen is het Lid van Wichelen te herkennen aan de lage conusweerstand met een Rf rond 4%, hetgeen duidt op voornamelijk kleihoudende, fijnzandige en kleiige sedimenten (zie Figuur 2-29). Een onderscheid met de top van de Formatie van Eeklo was gezien de graduele overgang niet altijd gemakkelijk te interpreteren. Vooralsnog worden fijnklastische sedimenten gelegen in nauwe meanderende LaatGlaciale geulen toegekend aan het Lid van Wichelen, zoals dit ook eerder is gezien in de literatuur (De Moor, 2002; Missiaen et al., 2017). Het lid is vaak slechts enkele meters dik en is het dikste langsheen de huidige Scheldeloop. Het Lid van Wichelen wordt concordant bedekt door veen van het bovenliggende Lid van Rotselaar. Rond 6000 en 5700 jaar geleden is er een kortstondige 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

brakwater-getijdeninvloed geweest stroomafwaarts van Antwerpen. Hierdoor werd kortstondig de veenontwikkeling van het Lid van Rotselaar onderbroken en een brakwaterklei-intercalatie gevormd binnenin het veenpakket te Doel en Kallo (Kiden, 2006) (zie Figuur 2-28). Voor deze klei-intercalatie is tot op heden nog geen formele naam gekend en is deze ook niet beschreven in de quartairkartering van kaartblad 7. Deze dunne klei-intercalatie valt niet altijd te interpreteren in boringen en sonderingen en daardoor moeilijk te karteren. Daarbovenop kan deze klei verward worden met het onderliggende Lid van Wichelen, aangezien het brakwaterklei vooral in depressies is afgezet. Veen dat eventueel nog onder deze klei aanwezig is, is vaak zeer dun of ontbreekt zelfs door deze estuariene interruptie. Er is daarom gekozen om deze klei en eventueel onderliggend veen in deze studie mee te groeperen onder het Lid van Wichelen.

Figuur 2-28: Een diagram uit een studie van Kiden, 2006. Hierin zijn veenlagen en fluviatiele en estuarien-mariene afzettingen weergegeven in ouderdom (kalenderjaren voor heden) en de positie langsheen de stroming van de Schelde. Het diagram is gebaseerd op 14C-dateringen van de bovenen onderkant van veenlagen. De estuariene invloed reikt op haar maximum tot aan Kallo en Doel, maar is binnen het modelgebied zeer kortstondig geweest. Stroomafwaarts neemt dit pakket in dikte dan sterk toe. •

Lid van Rotselaar

Het Lid van Rotselaar omvat het veen dat zich wijdverspreid in het modelgebied heeft gevormd. Het lid bestaat uit veen tot sterk kleihoudend veen met heel soms een fijnzandige bijmenging. Het bedekt concordant het Lid van Wichelen, maar kan waar deze afzettingen ontbreken ook de Formatie van Eeklo en lokaal zelfs de Formatie van Gent op de flanken van de Scheldevallei bedekken. Aan de top gaat het veen over naar klei of zand dat de basis van de Formatie van Vlaanderen vormt. In de quartairkartering is het Lid van Rotselaar aangeduid als het “Antwerpen veen” met code “v”. In de elektrische sonderingen is het Lid van Rotselaar goed te herkennen aan de zeer lage conusweerstand en een Rf groter dan 6% (zie Figuur 2-29). 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

•

Arenberg ongedifferentieerd

Arenberg ongedifferentieerd omvat alle Laat-Holocene alluviale afzettingen die afgezet zijn door het Schijn in het zuidoostelijk deel van het modelgebied. Het bestaat voornamelijk uit kleiige en lemige afzettingen maar kan ook zand bevatten. Aan de basis kan colluvium en herwerkt materiaal aanwezig zijn van onderliggend substraat. Soms vindt men grindjes of venig sediment terug. Het bedekt discordant de Formatie van Gent of het Neogeen. De top van Arenberg ongedifferentieerd ligt aan het oppervlak of wordt bedekt door Antropogeen materiaal. In de quartairkartering is Arenberg ongedifferentieerd aangeduid met de codes “D” (zandige alluviale afzettingen) en “d” (kleiige alluviale afzettingen). In de elektrische sonderingen is het Arenberg ongedifferentieerd te herkennen aan de zeer lage conusweerstand en een Rf tussen 1 en 6%. → Formatie van Vlaanderen

De Formatie van Vlaanderen is van Laat-Holocene ouderdom en wordt gekenmerkt door estuariene kleiige hoogwadsedimenten of zandige getijdengeulsedimenten (De Moor, 2002; Kiden, 2006; Missiaen, 2017). Het bedekt meestal het Lid van Rotselaar en heeft daarom soms venige bijmengingen aan de basis door insnijding en herwerking door getijdengeulen. Lokaal kan het zelfs volledig weggesneden zijn door getijdengeulen. Aan de top is soms bodemvorming en organische aanrijking terug te vinden. In de quartairkartering is de Formatie van Vlaanderen aangeduid met de codes “P” (zandige afzettingen), “p” (kleiige afzettingen) of “p’” (niet gedifferentieerde afzettingen). In de sonderingen zijn de estuariene sedimenten te onderscheiden van het onderliggend veen door een lage conusweerstand en een Rf die voornamelijk varieert tussen de 2 en 6% (zie Figuur 2-29). De Formatie van Vlaanderen bestaat uit drie leden, namelijk de leden van Calais, Dunkerque, De Haan en De Panne (van oud naar jong). Slechts de eerste twee leden komen voor in het modelgebied. Het heterogene sediment en de snelle afwisseling van zanden en kleien in het modelgebied laat niet toe deze twee leden van elkaar te onderscheiden.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-29: Correlatieprofielen van het Quartair tussen sonderingen langsheen een ZO-NW georiënteerd (10-13) en een ZW-NO georiënteerd (20-24) tracé. Voor de locaties van de profielen zie Figuur 2-21. De formaties van Eeklo en Gent zijn samen weergegeven op de correlatieprofielen, aangezien beide formaties intercalerend samen kunnen voorkomen. → Formatie van Gent

De Formatie van Gent werd in het modelgebied afgezet vanaf het Weichseliaan en ligt bovenop de Neogene zanden en de Oligocene kleien, maar lokaal ook bovenop de Formatie van Eeklo in het noordelijke deel van het modelgebied. Binnen het modelgebied bestaat deze formatie uit zowel dekzanden (leden van Tisselt en Opgrimbie) als duinzanden (het Lid van Achterbos). De leden van Tisselt en Opgrimbie stellen de oudere (hoofdzakelijk Pleistocene) eolische zanden voor, door de wind vanuit het noorden afgezet en gedrapeerd over het Pleistoceen landschap in het modelgebied. Het Lid van Achterbos omvat daarentegen de laat Holocene duinafzettingen die vaak een eolische herwerking voorstellen van het oudere dekzand. Er zijn slechts enkele interpretaties die wijzen richting duinafzettingen, maar het onderscheid tussen de leden onderling is vaak onduidelijk door antropogene verstoring. De dekzanden worden gekenmerkt door fijnzandig sediment met vaak een 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

lemige bijmenging en onderaan soms basisgrindjes (“deflatiegrind”) en kleine herwerking van onderliggend substraat (De Moor, 2002). Het duinzand is eerder puur fijn zand met soms grindjes aan de basis. Aan de top van alle leden is lokaal bodemvorming zichtbaar in de boringen. In de interpretaties van de Quartairgeologische kaart verwijst code “N” naar de dekzanden en “Z” naar de duinzanden (Bogemans, 2005). In sonderingen is de Formatie van Gent te herkennen aan een variërende conusweerstand met pieken tot 10 MPa en een Rf die meestal rond de 2% ligt. De Formatie van Gent kan bedekt zijn door de formaties van Arenberg en Vlaanderen. De Formatie van Gent is sterk aangetast door ontgravingen en herwerking door menselijke invloed. 2.4.5.

INTERPRETATIES ANTROPOGEEN

Het Antropogeen omvat de jongste groep, bestaande uit ophogingen en geroerde gronden die veroorzaakt zijn door menselijk ingrijpen. Ontgravingen horen hier ook bij maar zijn meestal niet meer waarneembaar of terug te traceren. De dokken vormen bijvoorbeeld hierop een uitzondering aangezien deze grootschalige ontgravingen goed gedocumenteerd zijn en goed waarneembaar zijn aan het oppervlak. Menselijk ingrijpen in het modelgebied is al aanwezig sinds het laat Paleolithicum (Missiaen et al., 2017), maar kent pas een duidelijke toename sinds de Middeleeuwen, wanneer de bedijking van de Schelde van start gaat. De menselijke invloed culmineert tot op heden met de aanleg van de Antwerpse haven, de aanleg van overige infrastructuur en de sterke stedelijke groei. Het Antropogeen is zeer variërend in dikte en erg heterogeen van aard (opgespoten Neogeen zand, vergraven klei, baksteenresten, gedempte grachten, veenontginningen, …). In de quartairkartering is Antropogeen aangeduid met de code “!”. In de sonderingen uit zich dit in zeer variërende conusweerstanden en kleefweerstanden (zie Figuur 2-29). Vaak is het onderscheid tussen Antropogeen en Quartair onduidelijk. Een voorbeeld hiervan zijn de wielen die natuurlijke sedimenten bevatten maar geïnduceerd zijn door de mens. Of de Laat-Holocene beekvalleitjes, waar het type sediment beïnvloed is geweest door grootschalige ontbossingen voor en tijdens de Middeleeuwen. Gezien het heterogene karakter in de boringen en sonderingen en de sterke variatie in diepte en dikte is ervoor gekozen om het Antropogeen op een meer generieke manier op te maken, steunend op historische kaarten en geomechanische kaarten (zie paragraaf 3.2.5).

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.5. 2.5.1.

WERKWIJZE MODELLERINGEN INLEIDING WERKWIJZE MODELLERINGEN

Dit hoofdstuk beschrijft eerst de algemene opmaak van het lagenmodel waarmee de ondergrond is opgedeeld in verschillende formaties en leden met een resolutie van 25x25m. Vervolgens is op basis van het lagenmodel het voxelmodel opgemaakt door de toekenning van voxels (“volumetrische pixels”) met een resolutie van 25x25x0.5m. Aan iedere voxel kunnen parameters toegekend worden zoals lithostratigrafie, lithologie, maar ook bijmengingen van glauconiet, kalk etc. Voor de opmaak van beide modellen zijn aparte workflows gehanteerd, die onderstaand verder zijn toegelicht. 2.5.2.

LAGENMODELLEN

→ Primaire inputdata: boringen sonderinginterpretaties

De opmaak van het lagenmodel steunt primair op interpretaties uit de interpretatietabellen van de boringen en sonderingen van het opgestelde datamodel (zie paragraaf 2.3.22.3). Deze interpretatietabellen zijn zoals eerder vermeld aangevuld met bestaande formele en informele interpretaties uit DOV en de Quartairinterpretaties van de Quartairgeologische kaart (Bogemans, 2005). Deze data vormen dé referentie om een geologisch model op te bouwen dat de lokale ondergrond van het modelgebied moet weerspiegelen. De interpretaties zijn tijdens de opbouw van het lagenmodel iteratief gewijzigd, behouden of aangevuld. Zowel nieuwe als bestaande interpretaties kunnen aanwezig zijn binnen eenzelfde boring of sondering. Alle bestaande, gewijzigde en nieuwe boorinterpretaties werden meegenomen in de modellering. Momenteel is voor de boringen de verdeling tussen enerzijds de behouden bestaande interpretaties en anderzijds aangepaste of nieuwe interpretaties respectievelijk 55% en 45%. Ter ondersteuning van de boorinterpretaties werden waar nodig aanvullend sonderingen ge(her)interpreteerd. Zoals eerder beschreven in paragraaf 2.4.1 zijn de sonderingen algemeen minder voorzien van bestaande lithostratigrafische interpretaties of zijn deze minder gedetailleerd geologisch geïnterpreteerd. Het (her)interpreteren van sonderingen vergde een groter werk dan dat van de boringen. Gezien de grote wijzigingen in de bestaande sonderings-interpretaties zijn enkel de sonderingsinterpretaties meegenomen voo het model die gevalideerd waren of nieuw geïnterpreteerd. Voor de gebruikte set aan sonderingsinterpretaties is de verhouding tussen gevalideerde bestaande interpretaties versus nieuwe of herinterpretaties respectievelijk 2.6% en 97.4%. Dit groot verschil voor de sonderinginterpretaties komt vooral doordat de set aan bestaande sonderinginterpretaties uit DOV beperkt is in vergelijking tot de boringen én dat er heel veel bestaande interpretaties gewijzigd zijn. Bijvoorbeeld zijn veel nieuwe interpretaties toegevoegd voor de opdeling van het Quartair, dat tot nu toe onbestaande was binnen DOV, en zijn heel wat interpretaties van het Neogeen aangepast door vooruitschrijdende inzichten. Het is immers de eerste keer dat dit ondiep 3D-model in deze mate van detail, gebaseerd op de vele puntdata, voor de regio gemaakt is en er dus een geologisch coherent model van de ondergrond gemaakt is. → Secundaire inputdata: geologische kennis en concepten

Aangezien deze primaire data voor de laagvlakken enkel bestaan uit puntgegevens, bedekken deze nooit het volledige voorkomen van de aanwezige modeleenheden. Zo kan het zijn dat eenheden in 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

bepaalde gebieden relatief weinig inputdata hebben voor de modellering van de complexiteit in het verloop ervan. Het is echter de bedoeling om een sluitend, geologisch 3D-model op te maken van het gehele modelgebied, dus ook van gebieden met relatief weinig inputdata. Om dit op te vangen zijn geologische kennis en concepten gehanteerd uit de bestaande literatuur, of op basis van nieuwe inzichten uit de primaire inputdata. De belangrijkste van algemeen aangehouden concepten voor het huidige lagenmodel zijn de volgende: - Het Antropogeen snijdt alle onderliggende modeleenheden in. - Voor de aanmaak van de basis van fluviatiele afzettingen zorgen we ervoor dat afwatering gegarandeerd is. Dit wil zeggen dat we trachten geulen te reconstrueren in 3D, waarbij gekeken is naar geïnterpreteerde dieptes in de boringen en sonderingen. De ligging en diepte van de geulen wordt dus bepaald door de diepste waarden uit de interpretaties, waarbij de basis van de geconstrueerde geul steeds dient te verdiepen richting de Schelde. - Het Holoceen snijdt het Pleistoceen in. - Het Quartair snijdt het onderliggende Neogeen en Oligoceen in. - De Paleogene en Neogene eenheden hellen en verdikken algemeen naar het noordnoordoosten. - Indien er een sondering vlakbij een niet-gekernde boring gelegen is en de laaggrenzen duidelijk zijn uit deze sondering, dan wordt de interpretatie van het grensvlak volgens deze sondering verkozen boven deze van de boring. In sonderingen wordt namelijk continue signaal opgemeten, terwijl er bij niet-gekernde boringen minder continue bemonsterd wordt. Ook de inmeting van het maaiveld van boringen is minder betrouwbaarder dan sonderingen, waardoor ook de interpretatie van de laaggrens minder exact is. - Voor de modellering van lagen werden boorinterpretaties niet noodzakelijk exact gevolgd. Dit wil zeggen dat er nog een marge werd toegelaten tussen de dieptes en diktes van de gemodelleerde lagen ten opzichte van de geïnterpreteerde dieptes in de boringen. Dit omdat de afstand tussen de boringen soms kleiner is dan de resolutie van het raster van het laagvlak (verschillende boringen binnen één rastercel), waardoor - indien de dieptes en diktes volgens deze boringen niet identiek zijn - automatisch een afwijking wordt gegenereerd voor één of meerdere van deze boringen. Anderzijds is er ook onzekerheid over de precieze diepte van interpretaties (onzekere geografische ligging, onzekere hoogteligging, verschillen in boormethode, verschillen in diepte-intervallen voor bemonstering, …) waardoor het exact volgen van de boorinterpretatie voor niet-geologisch gerelateerde afwijkingen kan zorgen. De interpretator had zo de uiteindelijke vrijheid om te bepalen hoe strikt boringen gevolgd werden. De afwijking tussen de boorinterpretatie en het model van dezelfde eenheid op de boorlocatie werd per eenheid opgeleverd. Algemeen werd er getracht om de maximale afwijking minder dan 5 m te houden. - Tal van geologische eenheden hebben een erosieve basis. Echter, deze insnijdingen zijn voor heel wat eenheden beperkt in diepte (minder dan 2 m) en verbreiding, waardoor deze niet sterk opvallen in (niet-gekernde) boringen en moeilijk te modelleren zijn. Daarom werd ervoor geopteerd om pre-Quartaire erosieve insnijdingen enkel te modelleren wanneer deze duidelijk uit de boorgegevens volgen (een aanzienlijke diepte en verbreiding hebben). Dit is het geval voor de formaties van Berchem en Kattendijk. Heel wat andere pre-Quartaire eenheden werden gemodelleerd alsof ze conform op de onderliggende eenheden werden afgezet zonder een erosieve basis. Al deze inzichten en concepten zijn meegenomen in de opmaak van isohypsen (lijnen van gelijke dieptes) van de modeleenheden als secundaire inputdata om mee de primaire inputdata te ondersteunen. De opmaak van het Antropogeen vormt hierop een uitzondering omdat het niet geologisch gevormd werd, en wordt verder toegelicht in paragraaf 3.2.5. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Middels een iteratief workflow wordt zodoende een inputset gecreëerd waarop de laagvlakken van de modeleenheden worden aangemaakt. Deze workflow is onderstaand verder toegelicht. → Workflow lagenmodel

De workflow voor de opmaak van het lagenmodel is een iteratief proces om van boringen sonderinginterpretaties, potentiële voorkomens en gehanteerde concepten tot een basisraster van het desbetreffende modeleenheid te komen. De algemene workflow van het lagenmodel kan in de volgende stappen worden samengevat: 1. Selectie en plotten van dieptes van interpretaties in boringen en sonderingen in mTAW per modeleenheid 2. Op basis van de interpretaties van stap 1, het diepteverloop van de modeleenheid weergeven middels isohypsen, rekening houdend met de aangehaalde concepten en de toegelaten diepte-afwijking tussen isohypsen en interpretatie. Bijkomend is de aanmaak van nieuwe interpretaties of herinterpretaties in gebieden waar boringen en/of sonderingen elkaar tegenspreken of waar bestaande interpretaties ontbreken. 3. Opmaak van een ruw (niet consistent met omliggende) basisraster op basis van de opgemaakte isohypsen door middel van interpolatietechniek “topo to raster” van ArcMap, waarbij een hydrologisch correct raster wordt aangemaakt op basis van isohypsen. 4. Opmaak potentieel voorkomen van de betreffende modeleenheid op basis van de interpretaties van boringen en sonderingen en gehanteerde concepten. 5. Workflow waarbij de basisrasters onderling consistent worden gemaakt, alsook geclipt op hun potentiële voorkomen. Vanuit deze consistente basisrasters worden dikte- en toprasters alsook voorkomensgebieden afgeleidt. De interpretaties van de boringen en sonderingen in mTAW worden gesneden met de finale basisrasters om te kijken hoe groot hun onderlinge afwijking is. 6. Controle op het diepte- en dikteverloop alsook het voorkomen van de eenheid. Ook de afwijking van de dieptes van de interpretaties in de boringen en sonderingen versus het basisvlak van dezelfde eenheid in het model wordt gecontroleerd. Er wordt hierbij een maximal verschil gehanteerd van 3 m binnen het Quartair tot 5 m binnen het Neogeen. Indien verschillende resultaten te zeer afwijken wordt terug gestart vanuit stappen 1 tot 4, afhankelijk van waar de inconsistentie zit, en worden de daarop volgende stappen 5 en 6 terug doorlopen. 7. Als het model van de betreffende eenheid voldoende in orde is voor de modelleerder, wordt deze opgeleverd.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.5.3.

VOXELMODEL

Het voxelmodel dat werd opgemaakt bestaat uit een 3D-puntengrid met daarrond balkvormige volumes met een breedte en lengte van telkens 25 m en een hoogte van 0.5 m waaraan verschillende gewenste parameters werden toegekend. Deze parameters kunnen dus variëren in de x, y en zdimensie. Als input voor het voxelmodel werden de (gecodeerde) boorbeschrijvingen gebruikt. Om uit deze beschrijvingen de lithofractie te extraheren en die op hun beurt te verwerken in het voxelmodel, dienden eerst een aantal stappen te worden doorlopen. In een eerste stap werden de boorbeschrijvingen volledig gecodeerd, dat wil zeggen dat de beschrijvingen werden opgebroken in hoofdlithologieën en nevenlithologiën. In een volgende stap werden de gewenste parameters voor het voxelmodel uit de gecodeerde beschrijvingen afgeleid. Hierna werd de geparametriseerde tabel, opgebouwd uit intervallen, omgezet naar een puntenbestand. Dit puntenbestand werd tenslotte gebruikt als input voor de voxelmodellering. De voxelmodellering zelf gebeurde deels via 3D-interpolatie, en deels door het toekennen van vaste voxelwaarden aan specifieke pakketten. De 3D-interpolatie van iedere individuele eenheid volgde steeds een eenzelfde proces binnen de software Rockworks en werd zoveel mogelijk afgestemd op het type afzetting (bijv. hoge variatie in Quartair versus homogener Neogeen). Finaal werden al de modellen per eenheid gecombineerd tot één globaal voxelmodel dat bestaat uit meer dan 21 miljoen voxels, waaraan telkens de gemodelleerde parameters zijn toegekend. In deze fase werd de parameter lithofractie in 3D gemodelleeerd en bestaat hij uit de volgende fracties: - veen, klei, silt, fijn zand, middelmatig zand, grof zand en grind Nadien is de variatie in glauconietaandeel, zoals vastgesteld uit een vergelijkende studie tussen percentages beschreven in de boringen en uitgevoerde analyses in de literatuur, toegevoegd als aanvullende voxelparameter. Onderstaande paragrafen geven een meer uitgebreide toelichting van de verschillende deelstappen die doorlopen werden om uiteindelijk tot het volledige voxelmodel te komen. → Samenstellen en coderen van inputdata Als input voor het voxelmodel werden beschrijvingen van volgende databronnen gebruikt (zie paragraaf 2.2 voor meer informatie): - Geotechnische coderingen - Gecodeerde lithologische beschrijvingen - Boorbeschrijvingen, door de coderingsmodule gecodeerd Al deze data werden onttrokken uit DOV op 02/07/2019. Aangezien voor veel boringen meer dan één databron beschikbaar is werd volgende prioritering opgesteld: 1. Geotechnische codering (indien aanwezig) 2. Gecodeerde lithologische beschrijving 3. Door de coderingsmodule gecodeerde boorbeschrijving. De aldus gegenereerde dataset bevat meer dan 3400 boringen waarbij er circa 150 onbruikbaar zijn omdat ze geen beschrijving, gecodeerde boorbeschrijving en geotechnische codering hebben. Verder werd voor ongeveer 1000 boringen de geotechnische codering gebruikt, voor 250 boringen de in DOV beschikbare lithologische codering en voor ongeveer 2000 boringen werd gebruik gemaakt van de door de coderingsmodule gecodeerde beschrijvingen. De gecodeerde boorintervallen werden in diepte beperkt tot het modelbereik (-50m TAW). Samen levert dit een dataset op van meer dan 34.000 gecodeerde boorintervallen. In deze dataset is er aan ieder beschreven interval een hoofdlithologie (HL) gekoppeld en, indien beschikbaar, eveneens één of twee nevenlithologiën (NL) en een restgroep (Tabel 2-3). Veel boringen hebben een grote taalkundige complexiteit, waardoor de output van de boringen die gecodeerd werden met de coderingsmodule niet altijd volledig correct is. Voor een aantal fouten uit 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

de coderingsmodule werd scriptmatig gecorrigeerd, maar voor een ander deel konden de boorbeschrijvingen niet omgezet worden naar een codering die bruikbaar is als input voor het voxelmodel: - In 7% is de HL blanco. Dit komt bijvoorbeeld voor wanneer er als beschrijving ‘onbekend’ staat. - In 1.6% zijn zowel HL als alle NL blanco. Dit komt bijvoorbeeld voor wanneer de beschrijving ‘puin’ is - In 0.5% komt de HL niet voor in de lithoparameters (bijvoorbeel HL = ‘asse’) - In 0.5% staat er een dubbele HL genoteerd (bijvoorbeeld HL = ‘zand klei’). Deze lijnen werden niet verder meegenomen als input voor de parametrisatie3. Tabel 2-3: Extract uit de samenstelde, gecodeerde dataset. HL= hoofdlithologie, NL1 = nevenlithologie 1, NL2 = nevenlithologie 2, rest = restfractie.

→ Parametrisatie gecodeerde boorbeschrijvingen In deze stap werden de HL, NL en restfracties van de gecodeerde inputtabel omgevormd naar de te modelleren lithofracties en de glauconiet-bijmenging. Het doel van deze stap is het toekennen van aandelen tussen 0 en 1 voor de lithofracties, en het toekennen van hoeveelheidscategorieën voor de bijmengingen (Tabel 2-4). Hierbij werd volgende aanpak gevolgd: Lithoparameters - Voor het omvormen van HL, NL1 en NL2 naar te modelleren parameters werd gewerkt met woordenboeken (bv.: zowel ‘silt’ als ‘leem’ dienen toegekend te worden aan de parameter ‘silt’). (Details: zie bijlage 8) - Zand_onbekend werd initieel meegenomen als afzonderlijke parameter4 3

Hierdoor worden in een aantal gevallen onnauwkeurigheden geïntroduceerd: in een interval dat nu beschreven wordt als ‘puin’, maar wegvalt uit de inputtabel voor de voxelmodellering (omdat puin niet past in één van de lithofracties) kunnen tijdens de voxelmodellering lithofracties worden ingevuld. 4 In veel gevallen wordt de zandfractie niet gespecifieerd, maar zijn beschrijvingen op dit punt complex (bv. ‘Grijs fijn zand met intercalaties van groen zand’). Om de parametrisatie correct te laten gebeuren, werd de regel opgesteld dat zand onbekend enkel kan worden toegekend indien er nog geen fijn, middelmatig of grond zand voorkomen. Bovenstaand voorbeeld wordt dus omgezet tot 100% fijn zand. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Voor het berekenen van de aandelen van de lithofracties werd volgende sleutel gebruikt: o Indien een nevenlithologie voorkomt krijgt deze een aandeel van 0.15 toegekend (zowel nevenlithologie 1 als 2) o Indien er een hoeveelheid wordt gespecifieerd (veel, weinig,…) wordt dit aandeel verhoogd of verlaagd met 5%. (Bv. ‘klei met veel fijn zand’ vs. ‘klei met zand, zeer fijn’ zal resulteren in een aandeel fijn zand van respectievelijk 0.2 en 0.15). Om de verscheidenheid aan hoeveelheid-definiërende bijwoorden te ondervangen wordt hier eveneens gewerkt met woordenboeken5. (Details: zie bijlage 8). o Het aandeel van de hoofdlithologie wordt berekend als 1 minus de som van de aandelen van de nevenlithologiën.

Bijmengingen: Momenteel werd enkel glauconiet gemodelleerd, maar de parametrisatie-aanpak werd ook reeds uitgewerkt voor andere bijmengingen (schelpengehalte, kalkinhoud, …) - Aangezien de coderingen (HL, NL1, NL2, rest) bijmengingen vaak onvoldoende in detail beschrijven, werd elk interval gekoppeld met de zuivere boorbeschrijving (indien beschikbaar). Belangrijk is dat voor de bijmengingen dus niet enkel gezocht werd in de gecodeerde kolommen, maar ook in de volledige boorbeschrijving van de intervallen6. - Bijmengingen worden omgevormd naar hoeveelheidscategoriën volgens volgende sleutel: o Bijmenging afwezig: 0 o Bijmenging aanwezig: 2 o Bijmenging aanwezig + hoeveelheidsaanduiding groeperend onder ‘veel’: 3 o Bijmenging aanwezig + hoeveelheidsaanduiding groeperend onder ‘weinig’: 1 - Aanvullend voor glauconiet werden enkele extra kolommen toegevoegd die specifiek beschrijvingen van glauconietpercentages capteren.

Hierbij werd tevens voorzien dat er bijwoorden mogelijk zijn tussen de hoeveelheids-aanduiding en de betrokken lithologie (bvb ‘klei met veel groen fijn zand’: hierbij zal het woord ‘veel’ toch nog gekoppeld worden aan de parameter ‘fijn zand’) 6 Hierbij werd een koppeling gelegd op basis van de intervalgrenzen. Dit heeft als consequentie dat indien bijvoorbeeld de geotechnische codering gebruikt werd als input en de intervalgrenzen van de geotechnische codering niet exact overeen komen met die van de boorbeschrijving, geen koppeling gevonden kon worden 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Tabel 2-4: Extract uit de geparametriseerde dataset. De restgroep en de gehele boorbeschrijving werden hier niet weergegeven omwille van de leesbaarheid van de figuur

→ Aanmaak inputtabel voxelmodellering In deze deelstap werd de inputtabel, die op dat moment nog bestaat uit intervallen, omgezet naar een puntenfile. Hierbij werd één datapunt geïntroduceerd per 0.5 m7, en werd op 1 cm bovenen onder iedere grens eveneens een datapunt toegevoegd (Figuur 2-30). Ook werden de intervallen die tot op dit punt in diepte beschreven waren omgezet naar hoogtewaarden in mTAW. Hiervoor werd gebruik gemaakt van de z_model (paragraaf 2.3.4). Deze puntentabel bevat ca. 130 000 datapunten.

Figuur 2-30: Omzetting van geparametriseerde inputtabel met intervallen naar punten.

De exacte afstand van de punten kan minder zijn dan exact 0.5m: de omzetting gebeurde zo dat de punten het betrokken interval zo gelijkmatig mogelijk omvatten 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Tabel 2-5: Extract uit de gecodeerde puntentabel

→ Link met de interpretatietabel en het lagenmodel Vervolgens werd de puntentabel met gecodeerde lithologische informatie gekruist met de interpretatietabel van de stratigrafie en werd een doorprik gemaakt met het lagenmodel. Dit levert twee stratigrafie kolommen op: ‘stratigrafie_interpretatietabel’ en ‘stratigrafie_lagenmodel’. Voor de boringen die niet stratigrafisch zijn geïnterpreteerd voor de opmaak van het lagenmodel en waarvoor dus enkel de doorprik met het lagenmodel beschikbaar is, is het lagenmodel onzekerder. Aangezien een goede fit tussen boringen en lagenmodel zeer belangrijk is voor het uitvoeren van een voxelmodellering werd in eerste instantie besloten om enkel die punten mee te nemen waarvoor er een stratigrafische interpretatie aanwezig is in de interpretatietabel. Punten met enkel een stratigrafie op basis van de modeldoorprik werden dus niet standaard gebruikt voor de voxelmodellering. Enkel indien de spreiding van de inputdata onvoldoende was werden in enkele gevallen deze punten meegnomen onder de vorm van steunpunten. Op deze manier vallen ongeveer 30% van de punten aanwezig in de inputtabel weg.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

→ Voxelmodellering De invulling van de voxelparameters werd op twee verschillende manieren uitgevoerd. Enerzijds middels een representatieve vaste voxelwaarde voor de weergave van lithologie of glauconietgehalte en anderzijds door 3D-interpolaties van de lithofracties op basis van gecodeerde en geïnterpreteerde boorbeschrijvingen (zie Figuur 2-31). De 3D-interpolatie van de lithofracties werd uitgevoerd in de software ‘Rockworks’©. Parameters 2020 Naam Fm Antropogeen Vlaanderen Arenberg

Naam Lid

Eeklo, Tisselt en Opgrimbie

Lillo

Zandvliet en Merksem Kruisschans Oorderen en Luchtbal

Berchem Boom

verwachte lithologie

aandeel glauconiet

lithofracties (%) (veen, klei, silt, zand (fijn, middelmatig, grof, onbekend), grind)

min. afstand tot inputdata

niet ingevuld

3D-interpolatie

niet ingevuld

Calais en Dunkerque Ongedifferentieerd Rotselaar Wichelen

Eeklo+Gent

Kattendijk Diest

lithostrat

Deurne Antwerpen en Kiel Edegem Boeretang Putte Terhagen

G3D-codes

vaste lithocodes

vaste glaucocodes

Figuur 2-31: Overzicht toekenning voxelwaarden per modeleenheid voor de verschillende voxelparameters. Technisch gezien werd eerst voor elke modeleenheid een leeg driedimensionaal ‘voxelraamwerk’ opgesteld in een PostgreSQL-PostGIS databank. Aan dit raamwerk werden vervolgens de gemodelleerde (of vastgelegde) parameters gekoppeld. Bij het toevoegen van modelleeroutput aan het voxelraamwerk werden telkens een aantal validatietesten uitgevoerd, zodat kon voorkomen worden dat bepaalde voxels onterecht leeg bleven of dubbel werden ingevuld. De vaste voxelwaarden die de lithologische inhoud of glauconietgehalte beschrijven zijn opgenomen in bijlage 5 en zijn toegelicht in paragraaf 3.3.4.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Voor de 3D-interpolatie werden volgende stappen doorlopen: - De inputtabel werd gefilterd zodat enkel de punten overblijven van boringen die effectief geïnterpreteerd werden in het kader van dit model. Om randeffecten te vermijden werden als input alle punten binnen het inventarisatiegebied gebruikt. - De spreiding van de inputdata werd gecontroleerd, indien onvoldoende werd er onderzocht of er voor niet-geïnterpreteerde boringen alsnog een interpretatie kon gemaakt worden. Deze punten werden bijgehouden als steunpunten in het model. Er werden ‘distance-topoint’ voxelmodellen opgemaakt die de afstand van elke voxel tot een inputpunt weergeven. - De inputdata werden nagekeken op outliers die er vervolgens werden uitgefilterd. Outliers kunnen bijvoorbeeld bestaan uit ‘veen’, waarbij in de boorbeschrijving vermeld werd dat dit waarschijnlijk inspoeling van bovenaf betrof8. - De inputdata werden geïnterpoleerd. Dit gebeurde steeds met Inverse Distance Weighting (IDW). De exacte modelleer-parameters, zoals het maximaal aantal inputdata en maximaal aantal datapunten per boring voor een welbepaald voxelmodel werden per modeleenheid geoptimaliseerd aan de hand van tussentijdse controles op profielen. Dit gebeurde voornamelijk op basis van geologische concepten zoals lithologische heterogeniteit van de pakketten en datadensiteit. De gedetailleerde parameters per eenheid zijn weergegeven in Bijlage 9. Er werd hierbij een onderscheid gemaakt tussen de modellering van de zandfracties en de modellering van de andere fracties, om te kunnen corrigeren voor de inputpunten waarin geen zandfractie werd gespecifieerd (zie hieronder). - De resulterende voxelkubus werd afgesneden op de top- en basisvlakken van de modeleenheid. - De verschillen tussen de inputpunten en het finale voxelmodel werden berekend, en er werd steeds geverifieerd dat deze gemiddeld 0 bedragen. Deze zijn niet altijd exact 0, omdat er situaties voorkomen waarbij twee verschillend gecodeerde inputpunten binnen één voxel vallen. Modellering lithofracties en correctie voor aandeel onbekend zand. In de boorbeschrijvingen wordt de korrelgrootte van de zandfractie dikwijls niet vermeld. Deze punten werden verzameld onder de noemer ‘onbekend zand’. Dit is een artificiële parameter, aangezien deze in werkelijkheid bestaat uit een combinatie van een bepaald aandeel fijn zand, middelmatig zand en grof zand. Deze parameter werd in een volgende stap omgerekend naar de verschillende zandfracties. Hiertoe werd de 3D interpolatie van fijn zand, middelmatig zand en grof zand enkel uitgevoerd op basis van die datapunten waarvoor een korrelgrootte beschreven is (dus op basis van een subset van de totale dataset). Na de interpolatie werden deze parameters herschaald zodat hun som gelijk is aan het gemodelleerde aandeel ‘zand_totaal’ (Figuur 2-32).

Een andere veel voorkomende fout was het gevolg van het feit dat voor de opmaak van het lagenmodel veelal gebaseerd werd op de boorbeschrijvingen, maar dat voor de inputtabel van het voxelmodel prioriteit is gegeven aan de geotechnische codering. Echter, indien de intervallen van de geotechnische codering niet volledig overeen komen met de boorbeschrijving, kunnen hierdoor bepaalde fracties aan verkeerde modeleenheden worden toegekend. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Figuur 2-32: Aanpak 3D-voxelmodellering, inclusief correctie voor aandeel onbekend zand

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.6. 2.6.1.

EINDPRODUCTEN OVERZICHT

De eindproducten van het model zijn naast dit rapport, de volgende: 1. Voorkomensgebieden 2. Basis-, dikte- en toprasters 3. Boringen en sonderingen, met hun interpretaties per eenheid 4. Densiteitskaarten boringen en sonderingen 5. Overzichtstabellen van het lagenmodel 6. Validaties van het lagenmodel 7. Voxels 8. Overzichtstabellen van het voxelmodel 9. Validaties van het voxelmodel Al deze producten werden spatiaal gedefinieerd volgens het Lambert-72 coördinatenstelsel (EPSG: 31370). De standaard parameters van het OGC worden hiervoor gevolgd, met volgende referentie: http://spatialreference.org/ref/epsg/belge-1972-belgian-lambert-72/. De hoogte wordt weergegeven in meter TAW, met vermelding van EPSG-code 5710 (“Ostend Height”), met volgende referentie: http://spatialreference.org/ref/epsg/5710/. Aan ieder eindproduct wordt ook een metadata-file meegeleverd conform de INSPIRE-regelgeving. Hieronder worden deze producten apart beschreven. 2.6.2.

VOORKOMENSGEBIED

Per modeleenheid werd een polygoon van het voorkomensgebied opgemaakt. Net zoals voor het G3D-model is de aanmaak van voorkomens geautomatiseerd. De opbouw van het voorkomensgebied is afgeleid uit de dikterasters van de betreffende eenheden. Hiervoor werd vanuit ArcGIS automatisch een contour getrokken rond het dikteraster van de formatie dat gevormd wordt tot een finaal voorkomensgebied. De polygonen van de voorkomensgebieden werden opgeleverd als shapefiles. 2.6.3.

BASIS-, DIKTE- EN TOPRASTERS

Per modeleenheid werd het basis-, dikte- en topraster opgeleverd. Deze rasters volgden automatisch uit workflow van het lagenmodel (zie paragraaf 2.5.2). Rasters werden opgeleverd als ASCII- en .txtbestanden. Ze hebben een XY-resolutie van 25 m en Z-resolutie van 1 cm. 2.6.4.

BORINGEN EN SONDERINGEN PER EENHEID

Per modeleenheid werden de interpretaties van de boringen en sonderingen opgeleverd die gebruikt werden om het basisvlak ervan op te bouwen onder de vorm van shapefiles. Belangrijke attributen van de boringen zijn de naamgeving (DOV-proefnummer, BGD-code en/of andere naam), de coördinaten, hoogteligging, diepte waarop de basis van de eenheid geïnterpreteerd werd ten opzichte van het maaiveld en ten opzichte van het referentieniveau TAW. Boringen die de basis van de betreffende eenheid niet bereikten, maar wel als indicatie voor de bepaling ervan gebruikt werden, kregen de code “-8888”. De bijbehorende ‘Delta-z’-waarde (verschil tussen diepte interpretatie volgens het model en volgens de boring) krijgt dan de waarde ‘99999’. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.6.5.

DENSITEITSKAARTEN INPUTDATA PER EENHEID

Per eenheid zijn densiteitsrasters aangemaakt van de interpretaties van boringen en sonderingen, die samen als inputdata zijn gebruikt voor de opbouw van het basisvlak. De densiteit is aangeduid met het aantal boringen en sonderingen per vierkante kilometer (#/km2). 2.6.6.

OVERZICHTSTABELLEN LAGENMODEL EN VOXELMODEL

Verschillende tabellen zijn opgemaakt tijdens het projectproces gebruikt voor de opmaak van de modellen: • Boringtabel met daarin alle metadata van de boringen die uit de DOV databank komen en waarbij is aangeduid of deze is gebruikt of niet in het modelleringsproces. • Sonderingtabel met daarin alle metadata van de sondering die uit de DOV databank komen en waarbij is aangeduid of deze is gebruikt of niet in het modelleringsproces. • De interpretatietabellen van de boringen waarin is aangeduid welke boringen geïnterpreteerd zijn, met daarin aangeduid de bestaande en nieuwe interpretaties die gebruikt zijn voor de opmaak van de basisvlakken van de modeleenheden. Paragraaf 2.3.2 beschrijft uitvoerig de opmaak van deze tabel. • De interpretatietabellen van de sonderingen waarin is aangeduid welke boringen geïnterpreteerd zijn, met daarin aangeduid de bestaande en nieuwe interpretaties die gebruikt zijn voor de opmaak van de basisvlakken van de modeleenheden. Paragraaf 2.3.2 beschrijft uitvoerig de opmaak van deze tabel. • Kwaliteitstabel van de boringen met daarin een semi-automatieve kwaliteitslabel toekenning voor boringen. • Maaiveldcontroletabel voor boringen met daarin de vergelijking van de maaiveld-inmeting van de boringen met de beschikbare topografie-kaarten. • De “formele stratigrafie-tabel” met daarin een opsomming van de formele stratigrafie gehanteerd in de modellen. • De “informele stratigrafie-tabel” met een opsomming van de informele stratigrafische eenheden aanwezig binnen het modelgebied. Een vertaling van de informele codes, gelegen binnen het modelgebied, naar de formele stratigrafie is hier aan toegevoegd. • Parametrisatietabel van de boorbeschrijvingen waarin de boorbeschrijvingen, in functie van het voxelmodel, zijn geparametriseerd en gecodeerd tot hoofdlithologieklassen, nevenlithologieklassen en bijmengingen. Deze werd als input gebruikt voor de interpolatie van de lithofracties. • Overzichtstabel van de kolomnamen van de voxeltabel. • Vertaaltabel van de vaste voxelcodes voor zowel de lithocodes als de glauconietcodes.

2.6.7.

VOXELS

Deze map omhelst de voxels, gepresenteerd als een tekst-file. In deze tekst-file worden alle voxels opgelijst met eraan hangende parameters en inputdata-densiteit. De focus van parameters ligt initieel op de lithostratigrafie, lithoklassen en glauconietaandeel en minimale afstand tot inputdata (zie Tabel 2-6).

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

Tabel 2-6: Overzicht van de kolommen van het opgemaakte voxelmodel. Kolommen worden gegroepeerd onder voxelindex, -coördinaten en de hieraan gekoppelde parametergroepen lithostratigrafie, lithofracties en glauconietgehalte. GROEPEN voxelindex voxelid voxelcoördinaten lithostratigrafie Lithologische samenvatting glauconietaandeel

lithofracties

2019/RMA/R/1985

KOLOMNAAM index id x y z lithostrat

INHOUD Unieke indexnummer voor elke voxel Unieke idnummer voor elke voxel X-coördinaat voxel Y-coördinaat voxel Z-coördinaat voxel vaste code voor lithostratigrafische G3D-code

lithocode

vaste code voor lithologische beschrijving

glauco_code ve kl si fz mz gz gr zt lithosom dst dst_zand

vaste code voor beschrijving glauconietaandeel uitgedrukt in % lithofractie veen uitgedrukt in % lithofractie klei uitgedrukt in % lithofractie silt uitgedrukt in % lithofractie fijn zand uitgedrukt in % lithofractie middel zand uitgedrukt in % lithofractie grof zand uitgedrukt in % lithofractie grind uitgedrukt in % lithofractie zand totaal uitgedrukt in % som lithofracties uitgedrukt in % minimale afstand tot inputdata voor lithofracties ve, kl, si, gr en zt, uitgedrukt in m minimale afstand tot inputdata voor lithofracties fz, mz en gz, uitgedrukt in m

HOOFDSTUK 2 Werkwijze

2.6.8.

VALIDATIES

Deze map omhelst de modelvalidaties, waarin verschillende zaken van de modellen worden gecontroleerd vóór oplevering. De volgende validaties worden bij iedere oplevering uitgevoerd: Lagenmodel Voor de opmaak van het lagenmodel werden aan het einde van het modelleerproces validatietesten ingebouwd om mogelijke fouten te traceren. Deze bevatten onder andere: -

Check op lege files Validaties op de individuele modeleenheden: voorkomen en rasters aanwezig, vergelijking tussen top en basis en dikte rasters, vergelijking tussen het voorkomen en de rasters, controle op ranges top, dikte en basis Validaties op snijdende modeleenheden Validaties op de diktes van formaties vs. leden , groepen vs formaties,( DHMV II minus 50mTAW) vs. groepen.

Voxelmodel (Details: zie Bijlage 7) Voor de opmaak van het voxelmodel werden op verschillende momenten in het modelleerproces validatietesten ingebouwd om mogelijke fouten te traceren. Finaal werden er een aantal testen uitgevoerd op de opgeleverde voxelfile. Deze bevatten onder andere: -

Checks voor onterecht lege cellen. Een check of elke x, y, z combinatie in het voxelmodel uniek is. Een check of de som van de lithofracties steeds gelijk is aan 1. Een check of geen van de lithofracties negatieve waardes bevat. Een check of elke xy-coördinaat in het voxelmodel ook voorkomt in het lagenmodel. Een check of op elke xy-coördinaat de dikte van het voxelmodel per laag overeenkomt met de dikte van het lagenmodel. Een check of op elke xy-coördinaat de totale dikte van het voxelmodel overeenkomt met de totale dikte van het lagenmodel.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

HOOFDSTUK 3. RESULTATEN

3.1.

INLEIDING RESULTATEN

Uit de werkwijzen die hierboven worden toegelicht, werden de uiteindelijke modellen bekomen. In dit hoofdstuk worden de resultaten van deze modellen besproken van zowel het lagenmodel (paragraaf 3.2) als het voxelmodel (paragraaf 0). Voor de resultaten van het lagenmodel wordt een onderscheid gemaakt tussen de ouderdomsgroepen van het Oligoceen, Neogeen, Quartair alsook het Antropogeen. Voor de resultaten van het voxelmodel wordt een opdeling gemaakt per gemodelleerde parameter en modeleenheid. 3.2. 3.2.1.

RESULTATEN LAGENMODEL INLEIDING RESULTATEN LAGENMODEL

In deze paragraaf wordt het lagenmodel en haar verschillende modeleenheden toegelicht. Deze modeleenheden zijn ouderdomsgroepen, formaties en - indien daarbinnen aanwezig - leden. De ouderdomsgroepen omvatten Oligoceen, Neogeen en Quartair. Na het Quartair wordt ook het model van het Antropogeen apart besproken. De modellen van de ouderdomsgroepen werden samengesteld uit de limieten van de formatiegrenzen die ze omvatten, en zullen niet apart besproken worden. Binnen de ouderdomsgroepen worden de formaties opgesomd en apart besproken. Voor elke formatie wordt het verloop (dikte en diepte) in het modelgebied besproken alsook dat van eventuele leden. Steeds wordt ook de vergelijking gemaakt met het verloop van dezelfde eenheid – als deze bestaat – volgens het G3Dv3-model in dezelfde regio. Tabel 3-1 biedt een overzicht van de verschilllende ouderdomsgroepen, formaties en leden die in het modelgebied gemodelleerd werden. Ook wordt de vergelijking gemaakt met de modeleenheden in hetzelfde gebied van het G3Dv3-model.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Tabel 3-1: Modeleenheden in het laat Paleogeen tot Quartaire bereik, de vergelijking met deze uit het G3Dv3-model en de herkomst voor het huidige model. De rode eenheden komen niet voor in het modelgebied van deze studie. Code Groep of Formatie in Formatie in deze deze studie studie Antropogeen / A Vlaanderen 0102Q_Vl Groep

Arenberg

Gent en Eeklo

Neogeen

Paleogeen

0103Q_Ab

0110Q_El_Gt

Lid of leden in deze studie

Code Lid of leden in deze studie

/ Calais en Dunkerque Ongedifferentieerd Rotselaar Wichelen

/ 010201Q_VlCa_VlDu 010301Q_AbX 010304Q_AbRs 010305Q_AbWi

Naam Formatie G3Dv3

Naam lid G3Dv3

/ Vlaanderen

/ Calais en Dunkerque Alle leden / /

Arenberg en Stokkem

Gent

Dilsen, Tisselt en Opgrimbie

Rozebeke, Kruishoutem, Meulebeke, Melle, Adegem, Oostwinkel, Eeklo, Oostende en Herzeele

Alle leden

Tisselt, Opgrimbie en Eeklo ongediffenrentieerd

011001Q_ElX_GtTi_GtO g

Zandvliet en Merksem Kruisschans Oorderen en Luchtbal

020402NE_LiZa_LiMe 020403NE_LiKr 020404NE_LiOo_LiLu

Lillo en Poederlee

Zandvliet en Merksem Kruisschans Oorderen en Luchtbal

Lillo

0204NE_Li

Kattendijk

0205NE_Kd

Kattendijk en Kasterlee

Diest

0206NE_Di

Deurne

020601NE_DiDn

Diest

Berchem

0209NE_Bc

Antwerpen en Kiel

020901NE_BcAn_BcKi

Edegem Boeretang Putte Terhagen Belsele-Waas

020902NE_BcEd 030301PA_BmBt 030302PA_BmPu 030303PA_BmTe 030304PA_BmBw

/ Antwerpen, Kiel en Zonderschot Edegem Boeretang Putte Terhagen Belsele-Waas

Boom

0303PA_Bm

Voort en Berchem

Boom

Herkomst in deze studie

Detaillering van G3Dv3model

G3Dv3-model

Om de besprekingen van de resultaten te verduidelijken, werden enkele profielen doorheen het model getrokken en hieronder als figuren weergegeven. De locaties van deze profielen zijn weergegeven in Figuur 3-1.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

OLIGOCEEN

→ Formatie van Boom met: • • • •

Lid van Boeretang Lid van Putte Lid van Terhagen Lid van Belsele-Waas

De basis van de Formatie van Boom helt naar het noordoosten en zakt daarbij van -63 m TAW in het zuidwesten naar -117 m TAW in het noordoosten van het modelgebied. De top van de Formatie van Boom wordt progressief naar het westen toe ingesneden door de Formatie van Berchem en in het uiterste westen ook lokaal door de Formatie van Kattendijk (Figuur 3-2). Door deze erosie is de Formatie van Boom het dikste (bijna 90 m) in het oosten van het modelgebied en het dunste in het uiterste westen van het modelgebied (45 m). De basis van de Formatie van Boom valt in het studiegebied samen met de top van de Formatie van Zelzate. Vanwege het beperkte aantal datapunten in het modelgebied, werd de basis van de Formatie van Boom uit het G3Dv3.1-model 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

overgenomen. De top van de Formatie van Boom werd daarentegen opnieuw samengesteld uit de basissen van de bovenliggende formaties van Berchem en Kattendijk. In zowel boringen als sonderingen (Figuur 2-22) valt de top van de Formatie van Boom namelijk ook goed te bepalen.

Figuur 3-2: Oost-west profiel 1 doorheen het modelgebied net ten oorden van de stad Antwerpen met aanduiding van leden van de Formatie van Boom bovenop de Formatie van Zelzate en onder het Neogeen en Quartair. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De zwarte streepjeslijn geeft de onderkant van het model weer op -50m TAW. De Oligocene formaties van Zelzate en Boom (en diens leden) komen uit het G3Dv3.1-model, dat dieper loopt dan de onderkant van het huidige model. De verticale schaal is links op de figuur aangegeven en loopt van +10 m TAW tot -82 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter. De Formatie van Boom wordt onderverdeeld in vier leden, met van oud naar jong de leden van Belsele-Waas, Terhagen, Putte en Boeretang (Figuur 3-2). De basissen van deze leden werden - net zoals de basis van de Formatie van Boom zelf - samengesteld uit het G3Dv3.1-model. Uit het model volgt het volgende dikteverloop van deze leden: - Het Lid van Belsele-Waas heeft een dikte van ongeveer 10 m in het studiegebied. Het is steeds gelegen bovenop de Formatie van Zelzate en onder het Lid van Terhagen. - De dikte van het Lid van Terhagen neemt geleidelijk aan toe van 10 m in het noordwesten tot 18 m in het zuidoosten van het modelgebied. Het is steeds gelegen bovenop het Lid van Belsele-Waas en onder het Lid Putte. - Het Lid van Putte is het lid van de Formatie van Boom met de grootste diktes, die op kunnen lopen tot 45 m in het studiegebied. Het is steeds bovenop het Lid van Terhagen gelegen en in het oosten van het modelgebied onder het Lid van Boeretang. In het westen van het modelgebied is het Lid van Boeretang weggesneden, en is het Lid van Putte gelegen onder de formaties van Berchem of Kattendijk. - Het Lid van Boeretang, tenslotte, wordt geleidelijk aan naar het westen toe afgesneden, waardoor het zijn maximale dikte van 22 m in het oosten van het modelgebied bereikt. In het westen van het modelgebied is dit lid volledig weggesneden. Het lid komt meestal voor onder de Formatie van Berchem, maar lokaal ook onder de Formatie van Kattendijk.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

3.2.3.

NEOGEEN

De Neogene eenheden werden reeds voor het G3Dv3-model gemodelleerd tot op lidniveau binnen het studiegebied (Tabel 3-1). Voor het huidige model werden de eenheden van het Neogeen toch nieuw aangemaakt. Door het verzamelen van meer boorgegevens en het gebruik van sonderingen kon het Neogene interval voor de huidige studie namelijk gedetailleerder in kaart worden gebracht dan voor het G3Dv3-model. De modeleenheden voor het Neogene bereik zijn wel dezelfde als deze voor het G3Dv3-model, met als extra toevoeging het Lid van Deurne van de Formatie van Diest (zie Tabel 3-1). De naamgeving van de modeleenheden is echter vaak anders, omdat er in tegenstelling tot het G3Dv3-model bepaalde eenheden ontbreken in het modelgebied (formaties van Voort, Kasterlee en Poederlee alsook het Lid van Zonderschot van de Formatie van Berchem). → Formatie van Berchem met: • Leden van Kiel en Antwerpen • Lid van Edegem

De Formatie van Berchem bestaat in het modelgebied uit de leden van Edegem, Kiel en Antwerpen. Vanwege de moeilijke identificatie van het Lid van Kiel, werd dit – conform G3Dv3-model – samengenomen met het Lid van Antwerpen als één modeleenheid. De Formatie van Berchem is discordant gelegen bovenop de Formatie van Boom. Algemeen snijdt de Formatie van Berchem de Formatie van Boom naar het westen toe af. Het huidige model toont echter dat deze afsnijding niet geleidelijk verloopt, maar onregelmatig met lokale hoogtes en laagtes. In het Antwerpse havengebied, ter hoogte van Doel, lijkt er een geul aan de basis van de Formatie van Berchem aanwezig te zijn dewelke opgevuld is met het facies van het Lid van Edegem. De dikte van het Lid van Edegem bereikt hier maximale waardes van 8 m. In het G3Dv3-model werd het Lid van Edegem hier niet gemodelleerd (Figuur 3-3), maar het vermoedelijke voorkomen ervan in de Antwerpse Haven wel besproken. Ook onder de stad Antwerpen lijkt een dik Lid van Edegem overeen te stemmen met een sterkere insnijding in de Formatie van Boom (Figuur 3-4). Hier bereikt het Lid van Edegem zijn maximale dikte van bijna 12 m.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-3: Verschil in voorkomen van het Lid van Edegem tussen het G3Dv3-model en het huidige model. Buiten de geulvormige insnijdingen aan de basis van de Formatie van Berchem, lijkt het Lid van Edegem te verdunnen of afwezig te zijn, en bedekken de leden van Kiel en Antwerpen van de Formatie van Berchem rechtstreeks de Formatie van Boom. Naar het noordwesten van de stad Antwerpen toe, lijkt de basis van de Formatie van Berchem namelijk te verondiepen, en verdunt het Lid van Edegem ook totdat het vermoedelijk verdwijnt onder de bovenliggende leden van Kiel en Antwerpen in het aangrenzende Antwerpse havengebied (Figuur 3-4). Deze verondieping van de top van de Formatie van Boom is te zien bij de sonderingen 4, 5 en 6 op het correlatieprofiel van Figuur 2-22. Helaas wordt de Formatie van Berchem in deze regio net weggesneden door de Formatie van Kattendijk (Figuur 3-4), wat deze observatie bemoeilijkt, zeker omdat de lithologische beschrijving van het Lid van Edegem en de Formatie van Kattendijk gelijkaardig zijn. Beide zijn namelijk grijsgroene, glauconiethoudende zanden. Het Lid van Edegem is evenwel kleiiger en glauconietrijker, maar dat volgt niet altijd duidelijk uit boorbeschrijvingen. Electrische sonderingen bleken echter een handig hulpmiddel om de formaties van Berchem en Kattendijk te onderscheiden (zie Figuur 2-22), maar niet om het onderscheid tussen de leden binnen de Formatie van Berchem te maken. Doordat er nog geen systematisch gebruik van sonderingen werd gemaakt, werden er voor het G3Dv3-model nog delen waar enkel de Formatie van Kattendijk voorkomt ook nog als Formatie van Berchem (Lid van Edegem) aanzien, wat het verschil in voorkomen in deze regio tussen het huidige model en het G3Dv3-model verklaart (Figuur 3-3).

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-4: NW-ZO profiel 2 doorheen het huidige model (van links naar rechts) net ten noorden van de stad Antwerpen. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De Paleogene en Neogene formaties zijn aangegeven, alsook de leden van de Formatie van Berchem. Daarbij valt de verdunning van het Lid van Edegem op richting het westen (links op de figuur) die samenvalt met een verhoging van de basis van de Formatie van Berchem. Net ten westen van deze verhoging wordt de Formatie van Berchem volledig weggesneden door de Formatie van Kattendijk. De verticale schaal is links op de figuur aangegeven en loopt van +4 m TAW tot -34 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter. De Formatie van Berchem wordt in het uiterste oosten bedekt door het Lid van Deurne van de Formatie van Diest en verder westelijk steeds door de Formatie van Kattendijk, uitgezonderd de Schelde waarin het Quartair de Formatie van Kattendijk lokaal heeft weggesneden en aldus de top vormt van de Formatie van Berchem. In dit uiterste oosten bereiken de leden van Kiel en Antwerpen hun maximale dikte van 20 m onder de Formatie van Diest (Lid van Deurne). Omdat ook het Lid van Edegem hier dik ontwikkeld is, bereikt de Formatie van Berchem hier ook zijn maximale dikte van 30 m (Figuur 3-4). In deze regio worden op sonderingen twee sequenties met verschillende geotechnische eigenschappen geobserveerd binnen de leden van Kiel en Antwerpen (subeenheden B1 en B2 in Figuur 2-22). Deze sequenties lijken echter lithologisch sterk gelijkaardig volgens de boringen (glauconietrijke, donkergroene tot zwarte, wat kleiige zanden) en werden daarom niet apart geïnterpreteerd of gemodelleerd. Naar het westen toe wordt de Formatie van Diest weggesneden door de basis van de Formatie van Kattendijk, en wordt vervolgens de top van de Formatie van Berchem (en de sequenties daarin) progressief naar het westen toe afgesneden (Figuur 2-22 en Figuur 3-4). Lokaal, zoals ten noordwesten van de stad Antwerpen en ten noorden van het dorp Kallo, zijn deze insnijdingen duidelijk geulvormig. In de diepste delen van deze geulen wordt de Formatie van Berchem volledig weggesneden (Figuur 3-4). Op de flanken van deze geulen en de omliggende delen van het Antwerpse Havengebied is de dikte van de leden van Kiel en Antwerpen gereduceerd tot minder dan 10 m. Naar het zuiden van de stad Antwerpen toe worden de leden van Kiel en Antwerpen weggesneden onder het Quartair. → Formatie van Diest met: • Lid van Deurne

In het studiegebied komt een atypisch fossielhoudend facies van de Formatie van Diest voor, namelijk dit van het Lid van Deurne. Het Lid van Deurne is steeds bovenop het Lid van Antwerpen 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

van de Formatie van Berchem en onder de Formatie van Kattendijk gelegen. Het komt enkel voor in het uiterste oosten van het modelgebied (Figuur 3-5), waar het een dikte van minder dan anderhalve meter vertoont (Figuur 3-4) in de tijdelijke ontsluitingen langs de Ring van Antwerpen (De Meuter et al., 1976; Figuur 2-23). Het model van het Lid van Deurne van deze studie is hoofdzakelijk op de informatie uit deze ontsluitingen en omliggende boringen gebaseerd. Door de geringe dikte, is het Lid van Deurne namelijk moeilijk te bepalen op sonderingen. De gereduceerde dikte is waarschijnlijk een gevolg van insnijding van de top van dit lid door de Formatie van Kattendijk (Figuur 3-4). De lithologie van deze laatste formatie (grijsgroen, glauconiethoudend zand) is sterk gelijkaardig aan deze van het Lid van Deurne, wat de identificatie van de grens tussen beide bemoeilijkt. Dit verklaart ook waarom het Lid van Deurne in heel wat boorbeschrijvingen in DOV in de ruimere regio van de stad Antwerpen geïnterpreteerd werden, terwijl dit veelal de Formatie van Kattendijk is. Ook volgens De Meuter et al. (1976) is het voorkomen van het Lid van Deurne beperkt ten opzichte van dat van de Formatie van Kattendijk. Omdat voor de opmaak van de G3D-modellen deze formele interpretaties gevolgd werden, was het voorkomen van de Formatie van Diest in deze modellen ook veel ruimer dan in het huidige model (Figuur 3-5). De oostelijke grens van het modelgebied van deze studie volgt nu min of meer de subcrop van de Formatie van Diest.

Figuur 3-5: Verschil in voorkomen van de Formatie van Diest tussen het G3Dv3-model en het huidige model. → Formatie van Kattendijk De Formatie van Kattendijk bevat beduidend minder schelpen dan de bovenliggende Formatie van Lillo, en beduidend minder glauconiet dan de onderliggende Formatie van Berchem. Het glauconietgehalte is ook minder dan dit van de onderliggende Formatie van Diest. Omdat het een overgangsfacies lijkt te vormen, was de interpretatie van de Formatie van Kattendijk in boringen vaak 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

niet eenduidig, of werd deze over het hoofd gezien. Op sonderingen is deze formatie echter duidelijk te onderscheiden, waardoor deze gebruikt konden worden om de interpretaties van nabijgelegen boringen te verfijnen. Zodoende biedt het huidige model belangrijke nieuwe inzichten over het verloop van de Formatie van Kattendijk, die ook apart gepubliceerd werden in Deckers & Louwye (2020). De Formatie van Kattendijk bevindt zich veelal onder de Formatie van Lillo of het Quartair (Figuur 3-7). In het zuiden van de stad Antwerpen en rondom de Schelde wordt de Formatie van Kattendijk zelf weggeërodeerd door het Quartair (Figuur 3-6). De Formatie van Kattendijk bedekt zelf verschillende stratigrafische eenheden. Dit is een gevolg van het erosieve karakter van de basis van deze formatie. Eerdere karteringen voor het G3Dv2- en -v3 model tonen aan dat de basis van de Formatie van Kattendijk de onderliggende formaties van Diest en Berchem richting het westen wegsnijdt. Dit wordt bevestigd door deze studie. In het uiterste oosten van het studiegebied is de Formatie van Kattendijk namelijk bovenop het lithologisch gelijkaardige Lid van Deurne (Formatie van Diest) gelegen (2.4.3). Naar het westen toe wordt het Lid van Deurne door de Formatie van Kattendijk afgesneden, en ligt deze laatste bovenop de Formatie van Berchem (Figuur 3-4). Dit blijft zo in het grootste deel van het modelgebied, al wordt de Formatie van Berchem in de diepste geulen aan de basis van de Formatie van Kattendijk volledig weggesneden zodat deze laatste bovenop de Formatie van Boom gelegen is (2.4.3 en Figuur 3-4). In het meest westelijke deel van het modelgebied en verder naar het westen toe (Waasland) rust de Formatie van Kattendijk systematisch bovenop de Formatie van Boom (c.f. Laga, 1971). Deze studie biedt verder detail over de insnijding aan de basis van de Formatie van Kattendijk. Er werd naast de geleidelijke afsnijding richting het westen, namelijk ook geulstructuren geobserveerd aan de basis van de Formatie van Kattendijk (Figuur 3-7). Eén duidelijke geulstructuur ten noordwesten van de stad Antwerpen loopt grofweg N-Z, en een andere verder naar het noordwesten toe ongeveer WZW-ONO (Figuur 3-6). Deze laatste geul eindigt grofweg in Kallo, of waar Gaemers (1975) in een tijdelijke ontsluiting O-W georiënteerde geulen (maximum diepte van 3 m en breedte > 100 m) waarnam binnen de Formatie van Kattendijk zelf. Indien de O-W georiënteerde geulen kustparallel zou zijn, wat Gaemers (1975) veronderstelde, dan zouden de N-Z geulen ongeveer loodrecht op de kustlijn gestaan moeten hebben. Dergelijke geulen loodrecht op de kust zouden gevormd kunnen zijn door de vroeg Pliocene transgressie van bestaande riviersystemen tijdens de zeespiegeldaling in het laatste Mioceen. Gezien de relatief diepe afzettingsdiepte van de Formatie van Kattendijk (30-50 m of zelfs dieper), zijn deze geulen vermoedelijk een gevolg van zeestromingen (Gaemers, 1975). We vermoeden dat een dergelijke zeestroming ook verantwoordelijk is voor erosie aan de basis van de Formatie van Kattendijk. In de geulinsijdingen bereikt de Formatie van Kattendijk de maximale dikte van 15 m. Op de flanken van de geulen vermindert deze al snel tot 4-5 m (onder de Formatie van Lillo). Bij dergelijke dikke ontwikkeling in de geulstructuren, valt er op sonderingen een tweedeling op binnen de Formatie van Kattendijk. Beide sequenties zijn echter heel gelijkaardig qua lithologische samenstelling, waardoor ze niet apart geïnterpreteerd of gemodelleerd werden. We bieden deze sequenties inzicht dat de Formatie van Kattendijk vermoedelijk via twee transgressies werd afgezet, een eerste die voor de geulopvulling zorgde en een tweede die de ruimere omgeving overspoelde.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-6: Gemodelleerde geulen (blauwe lijnen) in de basis die zorgen voor een verdikking van de Formatie van Kattendijk. De “ontsluiting Kallo” is waar Gaemers (1975) geulen in de Formatie van Kattendijk beschreef. → Formatie van Lillo met: • Leden van Luchtbal en Oorderen • Lid van Kruisschans • Leden van Merksem en Zandvliet

De basis van de Formatie van Lillo daalt van ongeveer 0 m TAW in het zuiden van het modelgebied naar -25 m TAW in het noordelijke modelgebied (Figuur 3-7). Hierdoor wordt de Formatie van Lillo naar het zuiden toe afgesneden door het Quartair, en is het afwezig in de stad Antwerpen. Naar het noorden toe verdikt de Formatie van Lillo tot meer dan 10 m in het noordelijke modelgebied waar het een maximale dikte van 20 m bereikt in het uiterste noordoosten. In het Antwerpse havengebied wordt de Formatie van Lillo onderverdeeld in de leden van Zandvliet, Merksem, Kruisschans, Oorderen en Luchtbal. Deze vijfdeling werd herkend tijdens uitgravingen van de Antwerpse havendokken, waarvan de Boudewijnsluis (de Heinzelin, 1955) en de Tijsmanstunnel (Laga, 1972) het best bestudeerd zijn, en daarom typesecties vormen. De correlatie van deze typesecties met nabijgelegen sonderingen laat zien dat de leden van Oorderen, Kruisschans en Merksem niet consequent geïnterpreteerd werden in de typesecties. Dit wordt vervoorzaakt doordat de grenzen tussen de leden vaak gradueel zijn, en het facies van het Lid van Kruisschans niet altijd voorkomt in het havengebied (De Meuter & Laga, 1976). Daarom werd er voor deze studie gekozen voor een pragmatische driedeling van de Formatie van Lillo die duidelijk te herkennen valt in boorbeschrijvingen en sonderingen en behoorlijk aansluit bij de typesectie van deze formatie aan de Tijsmanstunnel: 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

- Onderin de zandige, schelpenrijke leden van Luchtbal en Oorderen - Centraal het kleiige tot kleirijke zand van het Lid van Kruisschans - Bovenin de zandige leden van Merksem en Zandvliet Net zoals voor het G3Dv3-model, werden de leden van Luchtbal en Oorderen onderin en de leden van Merksem en Zandvliet bovenin niet onderscheiden van elkaar. Dit omdat het Lid van Luchtbal onregelmatig is qua voorkomen, en het Lid van Zandvliet moeilijk te herkennen is op boorbeschrijvingen.

Figuur 3-7: NW-ZO profiel 3 (van links naar rechts) doorheen het huidige model langsheen de rechteroever. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De Paleogene en Neogene formaties zijn aangegeven, alsook de leden van de Formatie van Lillo. Daarbij valt de verdunning op van de leden van Luchtbal en Oorderen richting het zuiden onder het Lid van Kruisschans dat een min of meer constante dikte vertoont. De verticale schaal loopt van 0 m TAW tot -34 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter. De modeleenheid van de leden van Luchtbal en Oorderen komt steeds voor bovenop de Formatie van Kattendijk en onder het Lid van Kruisschans. Hiertussen vertoont de modeleenheid een geleidelijke verdunning richting het zuiden van het modelgebied, van een maximum van 8 m in het noorden naar minder dan 1 m ten noorden van de stad Antwerpen (Figuur 3-7). Net ten noorden van de stad Antwerpen wordt het vermoedelijk weggesneden door het Lid van Kruisschans. Dit contact is echter moeilijk te bepalen, omdat in diezelfde regio de leden van Luchtbal en Oorderen ook worden ingesneden door het Quartair (Figuur 3-7). De modeleenheid verdiept van 0 m TAW net ten noorden van de stad Antwerpen tot -25 m in het noordoosten van het modelgebied. Het Lid van Kruisschans komt voor in het noorden en centrum van het studiegebied (ten noordwesten van de stad Antwerpen) met een dikte die steeds varieert tussen 2 en 4 m (Figuur 3-7). Het komt voor bovenop de leden van Luchtbal en Oorderen. Het Lid van Kruisschans snijdt deze onderliggende leden naar het zuiden toe af (Figuur 3-7), waardoor het net ten noorden van de stad Antwerpen - waar de leden van Luchtbal en Oorderen volledig zijn weggeërodeerd - ook bovenop de Formatie van Kattendijk kan voorkomen. Het Lid van Kruisschans wordt steeds conform bedekt door de leden van Merksem en Zandvliet en lokaal discordant door het Quartair. Door de Quartair insnijding komt deze eenheid niet voor in de stad Antwerpen in het zuidelijke modelgebied. Het Lid van Kruisschans verdiept van -2 m TAW net ten noorden van de stad Antwerpen tot -20 m in het noordoosten van het modelgebied. 2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

De leden van Merksem en Zandvliet komen voor in het noorden en centrum van het studiegebied, steeds tussen de basis van het Quartair en de top van het Lid van Kruisschans. Naar het zuiden toe wordt deze eenheid afgesneden door het Quartair (Figuur 3-7). Door Quartaire insnijdingen is het voorkomen verder noordelijk ook onregelmatig. De modeleenheid verdiept van 0 m TAW net ten noorden van de stad Antwerpen tot -15 m in het noordoosten van het modelgebied. De eenheid verdikt in dezelfde richting tot een maximum van 10 m. 3.2.4.

QUARTAIR

Net zoals het Neogeen is het Quartair voor het G3Dv3-model reeds gemodelleerd tot op lidniveau voor verschillende formaties binnen het studiegebied (Tabel 3-1). Echter voor het huidige lagenmodel zijn de eenheden ook opnieuw aangemaakt. Door het verzamelen van meer boorgegevens, het gebruik van sonderingen en de hogere resolutie kan het Quartair namelijk gedetailleerder in kaart worden gebracht dan de weergave in het G3Dv3-model. De modeleenheden voor het Quartair zijn deels dezelfde als voor het G3Dv3-model, met als extra toevoeging het onderscheid van leden binnen de Formatie van Arenberg, namelijk het Lid van Wichelen en het Lid van Rotselaar (zie Tabel 3-1). De naamgeving van de modeleenheden is echter vaak anders, omdat er in tegenstelling tot het G3Dv3-model bepaalde eenheden ontbreken in het modelgebied (bijv. de verschillende formaties van de “Scheldegroep” waartoe de Formatie van Eeklo toe behoort, alsook de Formatie van Stokkem en het Lid van Dilsen van de Formatie van Gent). Onderstaand zijn de resultaten van het lagenmodel beschreven (van oud naar jong) van de verschillende formaties en leden. → formaties van Eeklo en Gent: • Eeklo ongedifferentieerd en leden van Tisselt en Opgrimbie

De formaties van Eeklo en Gent omvatten respectievelijk alluviale en (niveo-)eolische afzettingen van het Weichseliaan en vormen daarmee de basis van het Quartair. Enerzijds omvat de Formatie van Eeklo de leden van Dendermonde, Oostakker en Eke, maar konden deze binnen het modelgebied niet onderscheiden worden tijdens interpretatie en modellering. Anderzijds bestaat de Formatie van Gent uit de leden van Tisselt en Opgrimbie, die ook niet verder onderscheiden konden worden. Beide formaties vertegenwoordigen samen de zandige afzettingen van het Pleistoceen binnen het modelgebied. De Formatie van Eeklo met haar alluviale zandafzettingen is gelegen langsheen de huidige loop van de Schelde (zie Figuur 3-8). De Formatie van Gent komt daarbuiten voor, maar er zijn ook sterke indicaties dat eolische dekzanden aanwezig zijn bovenop de Formatie van Eeklo. In deze situatie is onderscheid tussen beide formaties echter vaak moeilijk te maken in boorbeschrijvingen en sonderingen, waardoor ervoor gekozen werd om beide formaties in één modeleenheid te gieten.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-8: Ruwe opdeling in regio waar enkel de Formatie van Gent voorkomt en regio waar de Formatie van Eeklo voorkomt met soms de Formatie van Gent erboven op. Veel herinterpretaties van boringen en sonderingen tonen een basisvlak dat minder ingesneden is dan eerder werd gemodelleerd voor het G3D-model (Matthijs J., 2011). Op basis van de nieuwe data en met de kennis dat de Formatie van Eeklo acyclische verwilderde rivierafzettingen omvat (zie paragraaf 2.4.4), is gekozen voor een modelleringsconcept dat een brede riviervalleibasis weergeeft dat geleidelijk afhelt richting de Schelde. De basis bevat minder uitgesproken insnijdingen buiten de hoofdstroom van de Schelde zelf. Enkel in het zuidoosten, waar de riviervlakte het smalst is, zijn er insnijdingen zichtbaar in de zuidoostelijke deel van de Pleistocene steilrand van de Schelde. Het is bovenop deze steilrand dat de stad Antwerpen zich uiteindelijk heeft kunnen ontwikkelen aangezien het daar het beste buiten invloed bleef van hoog-vloed (zie Figuur 3-13). De steilrand verdwijnt richting het noorden, waar de riviervlakte van de Schelde verder uitwaaiert, breder en vlakker wordt (zie Figuur 3-9).

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-9: W-O profiel 6 (van links naar rechts) doorheen het huidige model ter hoogte van de Antwerpse haven in het noordelijk deel van het modelgebied. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. Het profiel toont het brede en geleidelijke basisvlak van de formaties van Eeklo en Gent die de basis vormen van het Quartair. Het basisvlak varieert tussen de 2.5 en -6 mTAW binnen het modelgebied (zie Figuur 3-10). De dikte van de Pleistocene zanden varieert tussen de 0 en 13 m waarbij de grootste diktes behaald worden langsheen de hoofdstroom (zie Figuur 3-9, Figuur 3-11 en Figuur 3-13).

Figuur 3-10: De basis van de formaties Eeklo en Gent in mTAW.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-11: De dikte van de formaties Eeklo en Gent in mTAW

→ Formatie van Arenberg: • Lid van Wichelen • Lid van Rotselaar • Arenberg ongedifferentieerd

De Formatie van Arenberg omvat alle alluviale afzettingen van Laat-Glaciaal tot Laat Holoceen ouderdom en zijn telkens afgezet als een meanderende riviersysteem. Dit systeem is dan ook meegenomen in de modelleringsconcepten voor de leden van de Formatie van Arenberg, waarbij insnijdende meanders tot uiting komen in het basisvlak. In het modelgebied zijn twee afzonderlijke leden, het Lid van Wichelen en het Lid van Rotselaar erbovenop, waargenomen. De overige leden St.-Paulus, Weert en Gemelingen kunnen ook voorkomen, maar zijn niet afzonderlijk waargenomen in de boringen en sonderingen. In de beekvalleitjes van het Schijn buiten het alluvium van de Schelde is het onderscheid van leden binnen de Formatie van Arenberg zeer moeilijk en zijn deze samen genomen als modeleenheid “Arenberg ongedifferentieerd”. Ten opzichte van het G3Dv3-model is de Formatie van Arenberg sterk uitgebreid in het modelgebied. Dit komt doordat de leden van de Formatie van Arenberg niet afzonderlijk gemodelleerd werden. De verandering in voorkomen tussen de twee modellen is zichtbaar in op Figuur 3-12.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-12: Verschil in voorkomens van de Formatie van Arenberg tussen het G3Dv3-model en het huidige model. Het oudste en onderste lid is het Lid van Wichelen en werd afgezet in de Laat-Glaciale geulen die gevormd waren na insnijding van een meanderende Schelde in haar eigen verwilderde bedding. Deze oude geulen lijken zich vooral ontwikkeld te hebben ten westen van de huidige Schelde (zie Figuur 3-14). De basis van dit lid bereikt een dieptebereik tussen -1.7 m TAW aan de flanken tot -8 m TAW langsheen de Schelde met een maximale dikte van 5 m.

2019/RMA/R/1985

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-13: NW-ZO profiel 4 doorheen het huidige model. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De Quartair formaties zijn aangegeven, alsook de leden van de Formatie van Arenberg. Het profiel toont de sterke aanwezigheid van het Antropogeen in de vorm van ophogingen ter hoogte van de Haven van Antwerpen. Het Antropogeen bereikt hier diktes tot 8 m. Verder is er een dik pakket van de formaties van Eeklo en Gent aanwezig ten westen van de Schelde dat reikt tot meer dan 10m. De geulopvullingen van het Lid van Wichelen snijden in het Peistoceen substraat van de formaties van Eeklo en Gent en kan verder noordwaarts lokaal insnijden tot in het Neogeen. Het veen van het Lid van Rotselaar en de estuariene zanden en kleien van de Formatie van Vlaanderen zijn mooi te vervolgen over de gehele lengte. Het voorkomen van de Formatie van Vlaanderen is hier beduidend aangetast door toedoen van het Antropogeen. De verticale schaal is links op de figuur aangegeven en loopt van +14 m TAW tot -18 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter.

Op Figuur 3-14 is zichtbaar dat het voorkomen van het Lid van Wichelen duidelijk een ruime verbreiding heeft in regio Doel. Dit komt wegens het voorkomen van een estuariene intercalatie in het veen, dat in deze studie meegenomen wordt in het modeleenheid van het Lid van Wichelen.

2019/RMA/R/1985

100

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-14: De basis van het Lid van Wichelen in mTAW samen met het verwachtte oorspronkelijke voorkomen voordat het is ingesneden door jonger sediment en het Antropogeen. Bovenop het Lid van Wichelen komt het veen van het Lid van Rotselaar voor dat ook wijdverspreid buiten de Laat-Glaciale geulen is afgezet over het Pleistoceen substraat van de formaties van Gent en Eeklo (zie Figuur 3-13 en Figuur 3-15). Het veen vulde de resterende laagtes van de Laat-Glaciale geulen op alsook de hoger gelegen delen van de verwilderde rivierbedding van de Schelde en vereffent zo het landschap. De dikte varieert meestal rond de 2 m met een dikte die toenemeent richting het noorden tot een maximale dikte van 5 m ter hoogte van regio Doel. De grootste diktes van het veen van het Lid van Rotselaar zijn daarmee terug te vinden er hoogte van de Laat-Glaciale geulen en langsheen de huidige Schelde.

2019/RMA/R/1985

101

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-15: De dikte van het Lid van Rotselaar.

Figuur 3-16: W-O profiel 5 doorheen het huidige model. Voor de locatie van dit profiel zie Figuur 3-1. De Quartair formaties zijn aangegeven, alsook de leden van de Formatie van Arenberg. Het Quartair op linkeroever kent een heel andere opbouw dikte dan op rechteroever. Op linkeroever is het Quartair dik met afzettingen van de Formatie van Vlaanderen en de verschillende leden van de Formatie van Arenberg. Ook is de Pleistocene thalweg zichtbaar met een dik pakket van de Formatie van Eeklo. Op rechteroever neemt de dikte van het Quartair snel af en is Formatie van Vlaanderen afwezig alsook de Formatie van Arenberg. Over het algemeen zijn op rechteroever enkel de Laat-Holocene alluviale afzettingen van Arenberg ongedifferentieerd aanwezig bovenop de Formatie van Gent. Zowel de Formatie van Vlaanderen als Arenberg ongedifferentieerd zijn sterk aangetast door de aanwezigheid van Antropogeen. De verticale schaal is links op de figuur aangegeven en loopt van +11 m TAW tot 23 m TAW. De horizontale afstand is onderaan de figuur aangegeven in meter.

2019/RMA/R/1985

102

HOOFDSTUK 3 Resultaten

De top van het veen bereikt een maximale hoogte rond 2 m TAW. Bovenop het Lid van Rotselaar is de Formatie van Vlaanderen gelegen. Echter buiten invloed van de Formatie van Vlaanderen, op de rechteroever ter hoogte van stad Antwerpen, zijn continentaal alluviale sedimenten zich blijven afzetten ter hoogte van de valleien van de Grote en Kleine Schijn (zie Figuur 3-16). Deze Laat Holocene fluviatiele sedimenten bestaan voornamelijk uit kleiige en zandige afzettingen met lokaal voorkomens van veen. Vanwege het beperkte aantal gegevens en sterke afwisseling van type sediment en hun diktes, is voor deze afzettingen een onderscheid van leden modelmatig moeilijk en werd gekozen om ze samen te nemen tot één modeleenheid, genaamd “Arenberg ongedifferentieerd. Op basis van de interpretaties in de boringen wordt de maximale diepteligging ingeschat rond -4.5 m TAW en bereiken de afzettingen in het model een maximale dikte van ongeveer 9 m. Deze maximale dikte, is onder meer een gevolg van het aanhouden van een afwateringsgeul als concept (waarvan de diepteligging in grote mate bepaald wordt door de diepere punten verder weg van de monding, dus oostwaarts) gecombineerd met een onzekerheid op de basis van het bovenliggend antropogeen. Een lokale uitbreiding van het antropogeen naar beneden toe heeft een onmiddellijk effect op de dikte en het resterend voorkomen.

Figuur 3-17: Het potentieel voorkomen van de Laat-Holocene fluviatiele afzettingen van het Schijn.

2019/RMA/R/1985

103

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-18: De basis (mTAW) van modeleenheid Arenberg ongedifferentieerd.

→ Formatie van Vlaanderen: • Leden van Calais en Dunkerque

De Formatie van Vlaanderen omvat de estuariene zanden en kleien van Laat Holoceen ouderdom. Ten opzichte van het G3Dv3-model is het voorkomen van de Formatie van Arenberg weinig veranderd. De Formatie van Vlaanderen is aan de oppervlakte gelegen, en valt dus lokaal samen met de top van het model. Het wordt echter ook vaak aan de top begrensd en ingesneden of weggesneden door het Antropogeen. Omdat het Antropogeen volgens het huidige model ruimer is dan volgens het G3Dv3-model, en het Antropogeen de Formatie van Vlaanderen regelmatig wegsnijdt, is het voorkomen van de Formatie van Vlaanderen ter hoogte van het Antropogeen voor het huidige model beperkter dan voor het G3Dv3-model (zie ook de dwarsprofielen).

2019/RMA/R/1985

104

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-19: Verschil in voorkomens van de Formatie van Vlaanderen tussen het G3Dv3-model en het huidige model. De Formatie van Vlaanderen is grotendeels bovenop de Formatie van Arenberg gelegen en deels rechtstreeks op de Formatie van Gent. De basis van de Formatie van Vlaanderen varieert tussen de -6 m TAW langsheen de Schelde tot 2.5 m TAW aan de voorkomensranden (zie Figuur 3-20). De formatie is meestal 2 á 3 m dik met maximumwaarden rond de 5m. Uitschieters met grotere diktes zijn aanwezig in het raster en zijn toe te schrijven aan een bovenliggend Antropogeen dat ter plaatse heel dun is gemodelleerd.

2019/RMA/R/1985

105

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-20: De basis (mTAW) van de Formatie van Vlaanderen.

2019/RMA/R/1985

106

HOOFDSTUK 3 Resultaten

3.2.5.

ANTROPOGEEN

Antropogene verstoring van de ondergrond (menselijke ophogingen of afgravingen) is in het modelgebied zeer aanzienlijk en verdient de nodige aandacht. Het is belangrijk deze menselijke verstoringen goed te kennen omdat ze een overwegend negatieve impact hebben op de draagkracht van de ondergrond én om het grensvlak tussen de menselijke ingrepen en de in situ geologische ondergrond te kennen. Met zowel de stad Antwerpen als de Haven van Antwerpen binnen het modelgebied komt er quasi overal antropogene verstoring voor. De opmaak van een gedetailleerd Antropogeen voor een bepaalde regio is zeer nuttig binnen deze studie, maar kan ook goed benut worden daarbuiten (geotechnisch onderzoek, grondwateronderzoek, archeologisch onderzoek, droogtestudies, infrastructuurwerken, etc..). Een goede opmaak van het Antropogeen is eigenlijk een project op zich, maar het is toch binnen de grenzen van de huidige studie nodig om een degelijke modeleenheid op te bouwen. Vanwege de beperkte tijd van deze studie, het sterk grillige karakter, de variatie in dikte en diepte op korte afstand en vaak onzekere interpretatie van de basis, is een directe vertaling vanuit de puntdata naar een basis van de antropogene verstoring zeer moeilijk. Daarom is er voor gekozen om de interpretaties van de boringen en sonderingen niet als primaire maar eerder als secundaire informatie mee te nemen bij de opmaak van de eenheid, waar andere info ontbreekt. Voor het opstellen van het Antropogeen is in deze studie in eerste instantie voornamelijk teruggegrepen naar de grondmechanische kaarten in de regio. Hoewel deze reeds een aanzienlijke ouderdom hebben, zijn ze om meerdere redenen een goede bron om als uitgangspunt te gebruiken. Ze bundelen namelijk alle kennis omtrent antropogene verstoring tot op het moment van hun opmaak. Het is dus zaak om vooral aandacht te besteden aan veranderingen aan het antropogeen sinds het opstellen van de grondmechanische kaarten en eventuele ontbrekende informatie aan te vullen. Bijkomende reden om uit te gaan van de grondmechanische kaarten is dat het de enige goede (quasi)gebiedsdekkende (onder vorm van polygonen) bron is die ook specifieke diktegegevens bevat. Binnen het modelgebied werd er geen grondmechanische kaart opgemaakt voor het meest noordwestelijke gedeelte, m.n. kaartblad 7/6 (014E) Lillo. Voor dit kaartblad stelden we zelf diktepolygonen op, op basis van luchtfoto’s, gecombineerd met bathymetrische gegevens voor de grote waterpartijen (Deurganckdok - Schelde) (zie verder). Overige kwalitatieve diepte- en bijkomende diktedatasets zijn toegevoegd om de modellaag van het Antropogeen te verbeteren. We lijsten deze datasets hieronder op in volgorde van prioriteit. Wanneer er op één locatie data uit meerdere bronnen beschikbaar is, zal de data uit een bron hogerop in de onderstaande lijst primeren op gegevens uit lager in de lijst opgenomen bronnen. 1. Tunneldata (diepte mTAW) Binnen het modelgebied komen ook een aantal tunnels voor die opgenomen werden binnen het Antropogeen. Op basis van BIM-data van AWV (zie paragraaf 2.2.7), werden de basissen van volgende tunnels afgeleid en opgenomen in het Antropogeen: Kennedytunnel, Waaslandtunnel, Beverentunnel en Craeybeckxtunnel. Andere tunnels (Liefkenshoektunnel, St. Annavoetgangerstunnel) zijn niet in beheer van AWV. Daarvoor is er een eenvoudig benaderend diepteprofiel opgesteld op basis van meer algemene gegevens. De tracé- en diepte-informatie van de voetgangerstunnel en St.-Annatunnel komt van wikipedia, onroerend erfgoed-inventaris en de RUP van het Droogdokkeneiland (RUP_11002_214_10013_00001, dd. 2013). Informatie van de Liefkenshoektunnel is afkomstig van een artikel uitgegeven door het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap en het toenmalig Departement Leefmilieu en Infrastructuur.

2019/RMA/R/1985

107

HOOFDSTUK 3 Resultaten

2. Bathymetriegegevens (diepte mTAW) Waterwegen vormen een belangrijk deel van de topografie binnen het modelgebied, met de Schelde enerzijds en de verschillende dokken van de Haven van Antwerpen anderzijds. Voor zowel de gegevens van de Schelde als voor de dokken zijn recente bathymetriegegevens beschikbaar (via Afdeling Maritieme Toegang enerzijds en Havenbedrijf Antwerpen anderzijds). De dokken zijn kunstmatig aangelegd en zijn sinds lange tijd samen met de Schelde gebaggerd. Vandaar is er voor gekozen om de bathymetrie van de Schelde en de dokken mee op te nemen in de modeleenheid Antropogeen. 3. Ontveende zones (diepte mTAW) Op bepaalde grondmechanische kaarten zijn zones geïnventariseerd waarbinnen het aanwezige veen ontgonnen is. De basis van deze veenlaag (Lid van Rotselaar uit de Formatie van Arenberg) is binnen deze studie gemodelleerd op basis van boringen en sonderingen. Dit stelt ons in staat om het basisvlak van het gemodelleerde veen over te nemen en aan te duiden als basis Antropogeen binnen de polygonen van de grondmechanische kaarten van Antwerpen. 4. Wielen (diepte mTAW) Het traceren van wielen is belangrijk omdat ze typisch zeer slechte geotechnische eigenschappen hebben. Er is voor geopteerd om de wielen te integreren in het Antropogeen. Deze keuze is deels bepaald door het feit dat er een aantal wielen zijn opgenomen in de grondmechanische kaarten. Bijkomend argument is dat de opvulling van de uitschuring een mengeling is van sediment en antropogeen. Zo moet ter hoogte van de bressen in de dijken puin of ander massief materiaal aangevoerd worden om de dijk te kunnen herstellen. Op basis van de weinige gegevens waarover we beschikken aangaande de wielen kunnen we binnen deze categorie geen onderscheid maken tussen aangevoerd antropogeen en verplaatst en herwerkt sediment. De wielen zijn gesitueerd ter hoogte van de Schelde en zijn overwegend beperkt in oppervlakte, maar wel zeer aanzienlijk in diepte. De oppervlakte is waar mogelijk afgeleid van de grondmechanische kaarten of andere documenten (Van Maercke, 1971). Voor andere wielen zijn ze afgeleid van de beschikbare interpretaties uit boringen en sonderingen en is de uitbreiding minder zeker. De diepte is eveneens gemodelleerd op basis van de literatuurgegevens en/of informatie uit boringen en sonderingen. 5. Grondmechanische kaarten (dikte m) De bestaande polygonen van de grondmechanische kaarten krijgen een dikte. Dit kan een eenvoudige conversie zijn wanneer een dikte als attribuut aanwezig is. Het gaat hierbij concreet om een dikte-interval (minimum-maximum) waarbij we in eerste instantie de maximumwaarde overnemen. Voor bepaalde polygonen ten zuiden van de Schelde is gewerkt met de minimumwaarde, omdat deze beter aansluit met de interpretaties van de boringen en sonderingen. Niet alle polygonen uit de grondmechanische kaarten hebben een dikte als attribuut. Deze manco’s worden al in grote mate opgevangen door de overname van bathymetriegegevens en de aanvulling van de ontveende zones. Binnen de resterende polygonen zijn deze van de ‘uitgravingen’ een belangrijke groep. Deze zijn voornamelijk gelinkt aan grote infrastructuurwerken zoals de rijweg R1. Aangezien deze uitgravingen op heden gefinaliseerd zijn, is het mogelijk om te werken met een dikte gerelateerd aan het huidige DHMV II waar deze grootschalige uitgravingen goed vervat zitten en het dus mogelijk is hun dieptepeil vrij accuraat in te schatten op basis van dit DHMV II. We bepalen in deze zones de basis van het Antropogeen door middel van het toekennen van een dikte van 0,7 m 2019/RMA/R/1985

108

HOOFDSTUK 3 Resultaten

voor de erin aanwezige polygonen van het wegennet, gecombineerd met een residuele dikte van 0,5 m voor de omliggende uitgegraven zone. Tenslotte worden er lokaal nog aanpassingen gedaan aan slechte overgangen tussen verschillende kaartbladen van de grondmechanische kartering (andere diktewaardes voor corresponderende polygonen en/of slecht corresponderende polygonen in het XY-vlak). Als laatste stap wordt de gegenereerde diktekaart omgezet in een dieptekaart in mTAW door het verschil te maken met het DHMV II met resolutie 25x25m. De resultaten uit bronnen 1-5 worden gecombineerd om op die manier een basisraster voor het Antropogeen te bekomen. Dit basisraster bevat nog inconsistenties, voornamelijk te wijten aan positieve veranderingen in topografie van tijdens de periode tussen de opmaak van de grondmechanische kaarten en de opname van DHMV II. Het gaat dan vaak over (tijdelijke) storthopen en dergelijke die zorgen voor een grote toename van z-waarde in het DHMV II. Dit wordt in de mate van het mogelijke – voor heel duidelijke en omvangrijke zones – opgelost door de afwijkende punten uit het basisraster van het Antropogeen te verwijderen en nadien op te vullen met geïnterpoleerde waarden op basis van de omliggende punten. Dit is een iteratief proces dat een aantal keer wordt doorlopen. 3.2.6.

BESPREKING DENSITEITKAARTEN

Voor iedere modeleenheid is een densiteitkaart (# data/km2) opgemaakt op basis van de interpretaties van boringen en sonderingen tezamen. Deze kaarten duiden de gebieden aan waar veel of eerder weinig data voorhanden waren voor de opmaak van het lagenmodel. Algemeen op basis van deze kaarten is duidelijk dat de data-densiteit afneemt met de diepte zoals verwacht. Zoals eerder beschreven is 50% van de boringen minder dan 10 m diep (zie paragraaf 2.2.2). Zo is bijvoorbeeld de datadensiteit van de formaties van Eeklo en Gent algemeen hoger dan deze van de leden van Antwerpen en Kiel van de Formatie van Berchem (zie Figuur 3-21). Ook valt op dat de datadensiteit afneemt vanuit het zuidoosten richting het noordwesten, ter hoogte van de Antwerpse haven. Dit geldt voor beide modeleenheden en is ook algemeen te zien in de overige modeleenheden.

2019/RMA/R/1985

109

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-21: Densiteitkaarten (#data/km2) van modeleenheden formaties van Eeklo en Gent (bovenaan) en de leden van Antwerpen en Kiel van de Formatie van Berchem (onderaan).

2019/RMA/R/1985

110

HOOFDSTUK 3 Resultaten

3.3.

RESULTATEN VOXELMODEL

3.3.1.

INLEIDING RESULTATEN VOXELMODEL

In deze paragraaf wordt het resulterende voxelmodel van de verschillende modeleenheden toegelicht. Zoals in paragraaf 2.5.3 besproken zijn voxels toegekend aan het lagenmodel vanaf de topografie tot aan een maximale modeldiepte van -50mTAW. Hierbij zijn voxels steeds toegekend aan de kleinste lithostratigrafische niveau’s die samen het gehele voxelmodel vertegenwoordigen. Voor verdere toelichting van het gehanteerde voxelmodelleringsproces wordt verwezen naar paragraaf 2.5.3. Tabel 2-6 toont de groepen voxelparameters die gekoppeld zijn aan de voxels en ingevuld zijn voor de verschillende modeleenheden. De voxelparameters kunnen als volgt gegroepeerd worden: 1. Lithostratigrafische G3D-code van de modeleenheid waar de voxel toe behoort. 2. Geïnterpoleerde lithofracties (%), een vaste code voor een eenduidige lithologische samenvatting en de afstand (m) van het voxel-gridpunt tot aan de meest nabij gelegen inputdata, toegepast voor de interpolatie van de lithofracties. 3. Het glauconiet-gehalte, steeds uitgedrukt als een vaste voxelcode. De vaste “lithocodes” alsook de vaste “glauconietcodes” met hun bijbehorende vertaling zijn weergegeven in bijlage 5. De inputdata, de geïnterpoleerde lithofracties en het aandeel glauconiet zullen één voor één besproken worden.

3.3.2.

INPUTDATA - INTERPOLATIE LITHOFRACTIES

→ Aantallen en spreidingen De geïnterpoleerde lithofracties steunen op geparametriseerde boorbeschrijvingen, waarvan de intervallen voor en tijdens de lagenmodellering geïnterpreteerd werden (zie paragraaf 2.4). Figuur 3-22 geeft het aantal inputboringen en -punten weer per geïnterpoleerde modeleenheid.

020901NE_BcAn_BcKi 0205NE_Kd 020403NE_LiKr 011001Q_ElX_GtTi_GtOg 010304Q_AbRs 010201Q_VlCa_VlDu 0

1000

2000

3000 punten

4000

5000

6000

7000

8000

9000

boringen

Figuur 3-22: Aantal boringen (oranje) en aantal artificiëel aangemaakte punten (blauw) op basis van de boringen per modeleenheid dat als input dient voor de voxelmodellering.

2019/RMA/R/1985

111

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Hiernaast is als duiding van de driedimensionale spreiding van de inputdata ook de “afstand tot de meest nabijgelegen inputdata” meegegeven in de voxels voor enerzijds de interpolatie van de algemene lithofracties veen, klei, silt en grind (geduid als voxelparameter “dst”) en anderzijds de interpolatie van de zandfracties waarbij slechts inputdata zijn gebruikt waar de grofkorreligheid van de zandfractie bekend is (geduid als voxelparameter “dst_zand”). In Figuur 3-23 is voxelparameter “dst” weergegeven in boxplots per geïnterpoleerde modeleenheid. Algemeen is te zien dat deze afstand toeneemt met de diepte, waardoor zoals verwacht de kleinste afstanden te vinden zijn in het Quartair en grotere in het Neogeen. Opvallend zijn de grote afstanden voor de leden van de Formatie van Lillo. In voornamelijk de noordwestelijke regio van hun voorkomens zijn zeer weinig data, c.q. interpretaties van de leden van de Formatie van Lillo, voorhanden. Dit kan onder andere verklaard worden doordat de verschillende eenheden van de Lillo Formatie in deze regio maar enkele meters dik zijn, en daardoor moeilijk te onderscheiden zijn in de meeste beschikbare boorbeschrijvingen. Hierdoor is de dekking van interpretaties beperkt. Al bij al blijken de meeste modeleenheden een mediaan te hebben rond 300m, waarbij de derde kwartielen van deze minimale afstand steeds minder dan 1.400m is.

Figuur 3-23: Boxplots van de eerste, tweede (mediaan) en derde kwartielen van de minimale afstanden van iedere voxel tot een punt in de inputdata, per modeleenheid. Whiskers hebben een lengte van 1.5x de interkwartielafstand. De outliers buiten de whiskers zijn geduid als “zwaardjes”.

2019/RMA/R/1985

112

HOOFDSTUK 3 Resultaten

→ Lithologische inhoud van de inputdata Figuur 2-31 toont een overzicht van de geparametriseerde inputdata, gebruikt voor de interpolatie van de lithofracties van de verschillende modeleenheden. Zoals verwacht is lithofractie fijn zand samen met zand onbekend sterk vertegenwoordigd in de Neogene zanden. Pas vanaf het Holoceen met modeleenheid Wichelen (“010305Q_AbWi”) neemt de lithofractie klei toe en komt veen in beeld. Voor de modeleenheden waar lithofractie ‘zand onbekend’ duidelijk aanwezig is ten opzichte van de zandfracties moet rekening gehouden worden met een grotere onzekerheid op de verdeling van de zandfracties. Aangezien na ‘zand onbekend’ fijn zand de grootste lithofractie is moet men rekening houden met een kleine voorspellende overschatting van fijn zand door interpolatie ten opzichte van de overige zandfracties.

Figuur 3-24: Voorkomen van de verschillende lithoparameters per modeleenheid in de inputtabel voor de voxelmodellering. Hoe breder de violinplot, hoe meer datapunten met een bepaalde waarde (lithofractie %). N= aantal inputpunten

2019/RMA/R/1985

113

HOOFDSTUK 3 Resultaten

3.3.3.

VOXELMODEL - LITHOFRACTIES

Voor elke modeleenheid zijn op basis van de inputdata de lithofracties in 3D geïnterpoleerd. Figuur 3-25 biedt inzicht in het aantal voxels per modeleenheid. Tabel 3-2 toont daarnaast een overzicht van de modeleenheden en de berekende mediaan van de lithofracties. Meer details zijn opgenomen in Bijlage 6. Figuur 3-26 toont de verdeling van de aandelen van de geïnterpoleerde lithofracties voor de verschillende modeleenheden. Net zoals in de inputdata is de geïnterpoleerde lithofractie fijn zand zeer sterk aanwezig in de Neogene zanden. Lithofractie klei volgt als tweede grootste lithofractie en varieert lichtjes tussen de Neogene modeleenheden. Het opvallende aandeel klei in het Lid van Kruisschans (020403NE_LiKr) is ook terug te zien in de geïnterpoleerde lithofracties. Vanaf het Holoceen, vanaf het Lid van Wichelen (Formatie van Arenberg) neemt het gehalte aan fijnklastisch sediment beduidend toe, waarbij de sterke aanwezigheid van veen in het Lid van Rotselaar zich duidelijk onderscheid van de rest. In de jongste afzettingen neemt het aandeel van fijn zand terug toe, maar blijft lithofractie klei een belangrijker aandeel vormen binnen het voxelmodel. Ten opzichte van de inputdata zijn de geïnterpoleerde lithofracties in de voxels eerder uitgesmeerd in het Quartair. In het Neogeen daarentegen blijkt dit minder het geval en lijken bijvoorbeeld de voxels met hoge aandelen van fijn zand te overheersen ten opzichte van de voxels met lage aandelen aan fijn zand. Een verklaring voor beide vaststellingen is dat het Quartair een grotere afwisseling kent van kleiige en zandige intercalaties, terwijl voor het Neogeen de kleiige lagen dunner en in de minderheid zijn. Het ‘uitmiddelend’ effect van interpolatie zorgt er dan voor dat deze dunne intercalaties overschaduwd worden door de algemeen sterke aanwezigheid van fijn zand.

a 011001q_elx_gtti_gtog 010201q_vlca_vldu 010301q_abx 010304q_abrs 010305q_abwi 020402ne_liza_lime 020403ne_likr 020404ne_lioo_lilu 0205ne_kd

020601ne_didn

Miljoenen

020901ne_bcan_bcki 020902ne_bced 030301pa_bmbt 030302pa_bmpu 030303pa_bmte

Figuur 3-25: Aantal voxels per modeleenheid. In totaal bevat het model 21 249 176 voxels. De kleur in de tabel komt overeen met een modeleenheid. In de tabel zijn de opeenvolgende modeleenheden van links naar rechts weergegeven (van Antropogeen (“a”) uiterst links tot en met het Lid Terhagen van de Formatie van Boom (“030303pa_bmte”) uiterst rechts).

2019/RMA/R/1985

114

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-26: Verdeling van de aandelen van de verschillende lithofracties voor de modeleenheden. n geeft het aantal voxels per modeleenheid weer. Hoe breder de violinplots, hoe meer voxels met een bepaald aandeel voorkomen in het model.

2019/RMA/R/1985

115

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Tabel 3-2: De mediaan van iedere lithofractie voor de verschillende geïnterpoleerde lithofracties.

Modeleenheid 010201Q_VlCa_VlDu 010301Q_AbX 010304Q_AbRs 010305Q_AbWi 011001Q_ElX_GtTi_GtOg 020402NE_LiZa_LiMe 020403NE_LiKr 020404NE_LiOo_LiLu 0205NE_Kd 020601NE_DiDn 020901NE_BcAn_BcKi 020902NE_BcEd

veen (ve) 3% 2% 95% 9% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0%

klei (kl) 52% 35% 4% 31% 5% 4% 25% 5% 2% 10% 6% 12%

mediaan geïnterpoleerde lithofracties (%) middelmatig zand totaal silt (si) fijn zand (fz) grof zand (gz) zand (mz) (zt) 4% 30% 0% 0% 30% 2% 48% 0% 3% 53% 0% 0% 0% 0% 0% 8% 37% 0% 0% 38% 1% 82% 0% 1% 90% 0% 88% 0% 0% 93% 0% 72% 0% 0% 74% 0% 93% 0% 0% 94% 0% 95% 0% 0% 96% 0% 90% 0% 0% 90% 0% 92% 0% 0% 93% 0% 87% 0% 0% 87%

grind (gr) 0% 1% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0%

Bevindingen over geïnterpoleerde lithofracties worden onderstaand verder toegelicht per modeleenheid.

→ Formatie van Berchem: • Leden van Kiel en Antwerpen • Lid van Edegem

Het voxelmodel voor de Formatie van Berchem bestaat uit 817.168 en 1.813.668 voxels voor respectievelijk het Lid van Edegem en de leden van Kiel en Antwerpen (zie Figuur 3-27).

Figuur 3-27: Bird’s-Eye view (hoogteoverdrijving 50x) richting het noord-noordwesten, waarbij de voxels van de leden van Kiel en Antwerpen (weergegeven met groen) en het Lid van Edegem (weergegeven met blauw) zijn weergegeven. De topografie is transparant mee weergegeven. De geïnterpoleerde lithofracties voor het Lid van Edegem zijn gebaseerd op 135 geparametriseerde boorbeschrijvingen, waarin het Lid van Edegem is geïnterpreteerd. Deze geïnterpreteerde intervallen zijn vertaald naar 2008 datapunten, waarvan 13 steunpunten (op basis van 2 boringen).

2019/RMA/R/1985

116

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Fijn zand kent een hoge mediaan (87%), waarbij de hoogste waarden zich lijken te concentreren centraal in het zuidelijke deel van het Lid van Edegem (zie Figuur 3-28) en eerder richting de top. In deze zones is het gehalte aan lithofractie klei het laagste. Klei neemt toe daarbuiten en richting het basisvlak van het Lid van Edegem. Lithofractie klei gedraagt zich daarmee complementair ten opzichte van lithofractie fijn zand. Overige lithofracties nemen geen noemenswaardige aandeel in in het voxelmodel.

Figuur 3-28: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Edegem met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

2019/RMA/R/1985

117

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-29: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Edegem met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. De geïnterpoleerde lithofracties voor de leden van Kiel en Antwerpen zijn gebaseerd op 203 geparametriseerde boorbeschrijvingen, waarin de leden samen zijn geïnterpreteerd en 3 boringen die dienen als steunpunt. Deze geïnterpreteerde intervallen zijn vertaald naar 4921 datapunten, waarvan 352 tot steunpunten. De mediaanwaarden in het voxelmodel van fijn zand en klei zijn respectievelijk 92% en 6% (zie Tabel 3-2). Hierbij is het aandeel klei ten opzicht van het onderliggende Lid van Edegem afgenomen. Net zoals in het Lid van Edegem kent lithofractie fijn zand een zeer hoge mediaan, waarbij de hoogste waarden (tot 100%) zich over het algemeen concentreren in het zuidelijk deel van het modelgebied en aan de zuidwestelijke rand in het noorden van het modelgebied. Daar tegenover neemt lithofractie klei juist iets toe (tot 20%) richting het noordoosten van het modelgebied (zie Figuur 3-30 en Figuur 3-31). De lithofracties grof zand en grind komen veel minder voor en concentreren zich beiden voornamelijk aan de zuidwestelijke rand van het modelgebied (zie Figuur 3-32).

2019/RMA/R/1985

118

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-30: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Kiel en Antwerpen met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

Figuur 3-31: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Kiel en Antwerpen met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht

2019/RMA/R/1985

119

HOOFDSTUK 3 Resultaten

grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

Figuur 3-32: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Kiel en Antwerpen met profielen waarop het aandeel van lithofractie grind (gr) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van licht grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

2019/RMA/R/1985

120

HOOFDSTUK 3 Resultaten

→ Formatie van Diest: • Lid van Deurne

Het voxelmodel voor het Lid van Deurne van de Formatie van Diest bestaat uit 18.334 voxels en is daarmee de kleinste voxel-modeleenheid van het gehele voxelmodel. De geïnterpoleerde lithofracties voor het Lid van Deurne zijn gebaseerd op 42 geparametriseerde boorbeschrijvingen, waarin het Lid van Deurne is geïnterpreteerd. Deze geïnterpreteerde intervallen zijn vertaald naar 398 datapunten. In alle datapunten is zand aangetroffen en daarbij vormen zand onbekend (335/398) en fijn zand (45/398) de grootste aandelen. Middelmatig zand komt niet voor en grof zand is in slechts 2 boringen aangetroffen (18 datapunten). Vanwege het fijnzandige karakter van het Lid van Deurne en een groot aandeel van zand onbekend, is ervoor geopteerd om het gehele aandeel aan zand toe te kennen aan lithofractie fijn zand. Het aandeel zand, dus fijn zand, kent een hoge mediaan, waarbij de hoogste waarden zich lijken te concentreren centraal in het zuidelijke gedeelte van het Lid van Deurne in het modelgebied (zie Figuur 3-33). Richting het noordoosten lijkt fijn zand iets af te nemen met 10% tot 20%. Lithofractie klei gedraagt zich complementair ten opzichte van lithofractie fijn zand, waarbij klei afwezig is in het zuidelijk deel en tot 20% in het noordoostelijk deel. Lithofractie grind is juist afwezig in het noodoostelijk deel en bereikt tot 15% in het zuidoostelijk deel van het lid. Overige lithofracties, zoals silt en de overige zandfracties zijn afwezig in het lid.

Figuur 3-33: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Deurne met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. Het topvlak (DHMV II) is ook transparant weergegeven, waaruit op te maken valt dat het Lid van Deurne marginaal aanwezig is langsheen de modelgrens. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

2019/RMA/R/1985

121

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-34: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Deurne met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. Het topvlak (DHMV II) is ook transparant weergegeven, waaruit op te maken valt dat de aanwezigheid van het Lid van Deurne marginaal aanwezig is langsheen de modelgrens. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

Figuur 3-35: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op het Lid van Deurne met profielen waarop het aandeel van lithofractie grind (gr) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar zwart volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. Het topvlak (DHMV II) is ook transparant weergegeven, waaruit op te maken valt dat de aanwezigheid van het Lid van Deurne marginaal aanwezig is langsheen de modelgrens. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

2019/RMA/R/1985

122

HOOFDSTUK 3 Resultaten

→ Formatie van Kattendijk

Het voxelmodel voor de Formatie van Kattendijk bestaat uit 1.995.292 voxels is daarmee de grootste voxel-modeleenheid waarvoor lithofracties geïnterpoleerd zijn. De geïnterpoleerde lithofracties voor de formatie zijn gebaseerd op 474 geparametriseerde boorbeschrijvingen, waarin de Formatie van Kattendijk is geïnterpreteerd, vertaald tot 6.315 datapunten. De Formatie van Kattendijk kent voor de geïnterpoleerde lithofractie fijn zand de hoogste mediaan (95%). Ook in de profielen doorheen de voxelmodeleenheid zijn nauwelijks zones te duiden waar fijn zand beduidend minder aanwezig zou zijn, op één gebied na (zie Figuur 3-36). De Formatie van Kattendijk is wat betreft de gedefinieerde lithofracties een heel homogeen pakket. Het aandeel van de overige lithofracties, zoals silt, middel zand en grind zijn niet noemenswaardig.

Figuur 3-36: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de Formatie van Kattendijk met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

2019/RMA/R/1985

123

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-37: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de Formatie van Kattendijk met profielen waarop het aandeel van lithofractie grof zand (gz) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

2019/RMA/R/1985

124

HOOFDSTUK 3 Resultaten

→ Formatie van Lillo: • Leden van Luchtbal en Oorderen • Lid van Kruisschans • Leden van Merksem en Zandvliet

Het voxelmodel voor de Formatie van Lillo bestaat uit 813483, 346599 en 159341 voxels voor respectievelijk de leden van Luchtbal en Oorderen, het Lid van Kruisschans en de leden van Merksem en Zandvliet. Figuur 3-38 geeft de positie van de leden ten opzichte van elkaar en van het modelgebied weer, waarbij de insnijding van zowel de Schelde, de havendokken als de Liefkenshoektunnel goed zichtbaar zijn.

Figuur 3-38: Bird’s-Eye view met een hoogteoverdijving van 100x richting het noorden op de leden van Luchtbal en Oorderen (groen), Lid van Kruisschans (blauw) en de leden van Merksem en Zandvliet (rood). De topografie is transparant mee weergegeven. De geïnterpoleerde lithofracties voor de leden van de Formatie van Lillo zijn gebaseerd op in totaal 1192, 1191 en 1184 inputpunten in 78, 118 en 113 boringen waarvan 17, 24 en 37 steunpunten zijn toegevoegd (uit 2, 5 en 3 boringen) voor respectievelijk de leden van Luchtbal en Oorderen, Lid van Kruisschans en de leden van Merksem en Zandvliet. In de noordwestelijke regio van het modelgebied zijn weinig datapunten voorhanden. Omdat de leden van Lillo in deze zone bovendien dun zijn, werden deze in dit gebied indicatief gemodelleerd in het lagenmodel. Hierdoor is er in deze zone een relatief grotere afwijking tussen de boringinterpretaties en het lagenmodel. Fijn zand is net als in de andere Neogene eenheden nog altijd de belangrijkste lithofractie van de formatie. De lithofractie klei neemt nu wel een belangrijker deel in, in tegenstelling tot de onderliggende Formatie van Kattendijk. In de onderste leden van Oorderen en Luchtbal varieert 2019/RMA/R/1985

125

HOOFDSTUK 3 Resultaten

fijn zand nagenoeg tussen de 70% en 100%, met een redelijk constante aanwezigheid van klei tussen de 0 en 20%. Slechts aan de noordelijke rand neemt fijn zand af ten gunste van waarnemingen van middelmatig zand in plaats van fijn zand (zie Figuur 3-39). Ter hoogte van het middelste Lid van Kruisschans is klei het duidelijkst aanwezig (met een voxelmediaan van 25% (zie bijlage 6). Figuur 3-41 en Figuur 3-42 geven weer dat fijn zand fluctueert tussen 50 en 80%, en dat klei juist fluctueert tussen 20 tot 50%. In de bovenste leden Zandvliet en Merksem neemt het overheersende fijn zand af in gebiedjes waar eerder middelmatig en/of grof zand is waargenomen. Specifieke verticale trends in de zandfracties zijn verder niet waarneembaar (Figuur 3-43).

2019/RMA/R/1985

126

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-40: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Oorderen en Luchtbal met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

Figuur 3-41: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Kruisschans met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 100x.

2019/RMA/R/1985

127

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-42: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Kruisschans met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 100x.

Figuur 3-43: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Zandvliet en Merksem met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 100x.

2019/RMA/R/1985

128

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-44: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Zandvliet en Merksem met profielen waarop het aandeel van lithofractie middelmatig zand (mz) is weergegeven. Zowel het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid als de topografie (DHMV II) zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 100x.

2019/RMA/R/1985

129

HOOFDSTUK 3 Resultaten

→ Formaties van Eeklo en Gent: • Eeklo ongedifferentieerd en leden van Tisselt en Opgrimbie

Het voxelmodel voor de formaties van Eeklo en Gent bestaat uit 1.293.708 voxels en vormt daarmee de grootste voxelmodeleenheid van het Quartair. De geïnterpoleerde lithofracties voor de formatie zijn gebaseerd op 884 geparametriseerde boorbeschrijvingen, waarin de formaties geïnterpreteerd zijn. De formaties hebben als grootste geïnterpoleerde lithofractie fijn zand, maar alle overige lithofracties buiten veen kunnen lokaal tot 100% aanwezig zijn. Dit duidt op een sterke heterogeniteit. Lithofractie grof zand komt beperkt voor maar is wel gelokaliseerd aan de basis ter hoogte van de Scheldestroom (zie Figuur 3-45 en Figuur 3-46). In dit gebied is fijn zand minder aanwezig dan daarbuiten, waar buiten de hoofdstroom en verder stroomafwaarts lagere stroomsnelheden eerder fijn zand hebben afgezet en waar eolische afzettingen van de Formatie van Gent meer voor komen. Grof zand is nagenoeg afwezig in het noordwestelijk deel van het voorkomen van de formaties. De lithofracties middelmatig zand en grind komen zeer beperkt voor maar situeren zich ook nabij de Scheldestroom. De overige lithofracties veen en silt komen beperkt voor en eerder richting de top van de formaties, richting het bovenliggende Lid van Wichelen en Lid van Rotselaar, beiden onderdeel van de Formatie van Arenberg.

Figuur 3-45: Bird’s-Eye view richting het noordwesten op de formaties van Eeklo en Gent met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak van het lid en topografie zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. Fijn zand lijkt af te nemen ter hoogte van de Scheldeloop en richting de basis toe. 2019/RMA/R/1985

130

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-46: Bird’s-Eye view richting het noordwesten op de formaties van Eeklo en Gent met profielen waarop het aandeel van lithofractie grof zand (gz) is weergegeven. Het basisvlak van het lid en topografie zijn transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x. Grof zand lijkt toe te nemen ter hoogte van de Scheldeloop en richting de basis toe.

2019/RMA/R/1985

131

HOOFDSTUK 3 Resultaten

→ Formatie van Arenberg: • Lid van Wichelen • Lid van Rotselaar • Arenberg ongedifferentieerd

Het voxelmodel voor de Formatie van Arenberg bestaat uit 89.231, 298116 en 23948 voxels voor respectievelijk het Lid van Wichelen, het Lid van Rotselaar en Arenberg ongedifferentieerd. Figuur 3-47 geeft de positie van de leden ten opzichte van elkaar en van het modelgebied weer.

Figuur 3-47: Bird’s-Eye view met een hoogteoverdijving van 50x richting het noorden op het Lid van Wichelen (donkerblauw), het Lid van Rotselaar (bruin) en Arenberg ongedifferentieerd (lichtblauw). De topografie en het Lid van Rotselaar zijn transparant mee weergegeven, zodat ook het onderliggende Lid van Wichelen overal duidelijk te zien is. De geïnterpoleerde lithofracties voor de leden van de Formatie van Arenberg zijn gebaseerd op in totaal 845 geparametriseerde boorbeschrijvingen in totaal, vertaald tot 4.850 datapunten. Binnen deze formatie wordt het Lid van Wichelen gekenmerkt door een sterke aanwezigheid van klei naast fijn zand met een mediaan van respectievelijk 31% en 35%. De fining-upward trends die geduid wordt in de literatuur en heel soms te zien is in de boorbeschrijvingen komt slechts ook lokaal terug in het voxelmodel van dit lid (zie Figuur 3-48 en Figuur 3-49). Lid van Rotselaar bestaat nagenoeg volledig uit veen met een mediaan van maar liefst 95% (zie Tabel 3-2). Arenberg ongedifferentieerd bevindt zich grotendeels buiten het voorkomen van de onderste twee leden met een lithologische inhoud dat veel heterogener is. In Figuur 3-48 en Figuur 3-49 is te zien dat de lithofracties fijn zand en klei elkaar lokaal en in hoogte snel afwisselen al lijkt het dat het meest stroomopwaartse gedeelte iets meer zandig is dan centraal in het voorkomen waar het eerder 50/50 verdeling is tussen fijn zand en klei. Overige lithofracties komen maar beperkt voor.

2019/RMA/R/1985

132

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-48: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Wichelen met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 70x.

Figuur 3-49: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Wichelen met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 70x.

2019/RMA/R/1985

133

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-50: Bird’s-Eye view richting het noorden op het Lid van Rotselaar met profielen waarop het aandeel van lithofractie veen (ve) is weergegeven Het basisvlak (van grijspaars naar donkergrijs volgens de diepte) van het lid is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 70x.

Figuur 3-51: Bird’s-Eye view richting het zuidoosten op Arenberg ongedifferentieerd met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van lichtgrijs naar donkergrijs volgens de diepte) is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 30x.

2019/RMA/R/1985

134

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-52: Bird’s-Eye view richting het zuidoosten op Arenberg ongedifferentieerd met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Het basisvlak (van lichtgrijs naar donkergrijs volgens de diepte) is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 30x.

2019/RMA/R/1985

135

HOOFDSTUK 3 Resultaten

→ Formatie van Vlaanderen: • Leden van Calais en Dunkerque

Het voxelmodel voor de leden van Calais en Dunkerque bestaat uit 232.657 voxels. De geïnterpoleerde lithofracties zijn gebaseerd op 665 geparametriseerde boorbeschrijvingen, vertaald naar 5.682 datapunten. In alle datapunten is vooral fijnklastische sediment aangetroffen, waarbij klei het grootste aandeel kent, gevolgd door fijn zand, silt en veen. Overige zandfracties en grind komen nauwelijks voor. In het voxelmodel van deze leden kennen de lithofracties klei en zand een mediaan van respectievelijk 52% en 30%. Hierbij lijkt het fijn zand zich voornamelijk te situeren in het noordwestelijk deel van het voorkomensgebied en daarbij voornamelijk aan de basis. Richting het topvlak van de leden neemt fijn zand af en klei toe. Deze algemene horizontale tweedeling kan mogelijk duiden op de aanwezigheid van zandige kreekruggen aan de basis in dit gebied, die later overspoeld werden door jongere kleiige polderafzettingen (zie Figuur 3-53 en Figuur 3-54). Deze zandige kreekruggen zijn eerder ook geduid in het HCOV-model (Vancampenhout et al., 2007 en Meyus et al., 2006). De datadensiteit heeft niet toe gelaten om ook kreken te identificeren.

Figuur 3-53: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Calais en Dunkerque met profielen waarop het aandeel van lithofractie klei (kl) is weergegeven. Het basisvlak (van paarsgrijs naar donkergrijs volgens de diepte) als de topografie is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

2019/RMA/R/1985

136

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-54: Bird’s-Eye view richting het west-noordwesten op de leden van Calais en Dunkerque met profielen waarop het aandeel van lithofractie fijn zand (fz) is weergegeven. Het basisvlak (van paarsgrijs naar donkergrijs volgens de diepte) als de topografie is transparant weergegeven. De profielen zijn weergegeven met een verticale overdrijvingsfactor van 50x.

2019/RMA/R/1985

137

HOOFDSTUK 3 Resultaten

3.3.4.

VASTE LITHOCODES

Naast de interpolatie van de lithofracties is ook een voxelparameter toegevoegd die met een vaste code als symbool staat voor de verwachte lithologische inhoud van de desbetreffende modeleenheid. De voxels van de leden van de Formatie van Boom hebben enkel een vaste lithocode en geen geïnterpoleerde lithofracties. De formatie bestaat uit siltig klei tot kleiig silt waarbij de afzettingen typisch geband zijn in ritmische kleilaagjes met meer of minder silt bijmenging. In het model is vooralsnog geen aandacht geschonken aan deze variaties omdat ze botsen op de resolutie die gemodelleerd wordt. Daarnaast is de beschikbaarheid van boorbeschrijvingen als input voor de lithofracties eerder beperkt. Naast de leden van de Formatie van Boom is ook voor het Antropogeen enkel een vaste lithocode beschikbaar. Het Antropogeen is uiterst heterogeen van aard (opgespoten Neogeen zand, vergraven klei, baksteenresten, gedempte grachten, opvullingen na veenontginningen, …), waardoor interpolatie van lithofracties te grote onzekerheden met zich mee brengt. Gezien het heterogene karakter in de boringen en de sterke variatie in diepte en dikte is ervoor gekozen om voor het Antropogeen geen lithofracties te interpoleren. De vaste lithologische codes voor elke modeleenheid en de bijbehorende lithologische samenvattingen zijn bijgevoegd in bijlage 5.

3.3.5.

GLAUCONIETGEHALTE

Onder deze paragraaf worden de inzichten besproken die volgen uit een studie van het glauconietgehalte aanwezig in de modeleenheden. Voor deze studie is gekeken naar de gecodeerde duiding van glauconiet in de boorbeschrijvingen alsook de duiding van glauconietpercentages in de boorbeschrijvingen. Anderzijds is er gekeken naar wat literatuurbronnen ons vertellen over de verwachte glauconietaandelen binnen de modeleenheden in de regio van het modelgebied. Glauconiet is hoofdzakelijk aanwezig, en soms in grote mate, in de Neogene zanden. Het glauconiet dat aangetroffen wordt in jongere of Quartaire afzettingen beperkt zich tot de formaties van Eeklo en Gent, die lokaal de zanden van de Formatie van Lillo hebben herwerkt, en het Antropogeen waar gebaggerde Neogene zanden zijn gebruikt als ophogingsmateriaal voor de Antwerpse haven. In de overige modeleenheden van het Quartair is de aanwezigheid van glauconiet nagenoeg verwaarloosbaar. Binnen de Paleogene Formatie van Boom wordt het glauconietgehalte voor elk lid namelijk ook als verwaarloosbaar klein beschouwd. Slechts in de meest siltige horizonten en aan de basis van de Formatie van Boom kan glauconiet, zij het in beperkte mate, aangetroffen worden.

In Tabel 3-3 is de vastgestelde variatie van glauconietgehalte weergegeven voor de verschillende modeleenheden van het Neogeen. Hierbij zijn de meest voorkomende variaties, zoals vastgesteld in de boorbeschrijvingen en in de literatuur, inclusief laboanalyses, weergegeven. In Figuur 3-55 worden de glauconietgehalten per modeleenheid getoond volgens enerzijds de literatuur en anderzijds de boorbeschrijvingen in het inventarisatiegebied. De boringen bevestigen de literatuur, waardoor het verschil tussen beiden meestal beperkt is. Op basis van deze tabel en figuur kunnen we concluderen dat glauconiet het sterkste aanwezig is in de Formatie van Berchem, met een maximum in de leden van Kiel en Antwerpen. Dit aandeel neemt 2019/RMA/R/1985

138

HOOFDSTUK 3 Resultaten

stapsgewijs af naar de bovenliggende of jongere eenheden, met een minimum in de jongste eenheid van de Formatie van Lillo.

Het glauconietgehalte wordt onderstaand verder besproken voor de onderzochte modeleenheden. Op basis van deze bevindingen zijn samenvattingen opgesteld per modeleenheid die het glaconietgehalte beschrijven. Deze beschrijvingen zijn voor het voxelmodel vertaald naar een vaste voxelcode voor glauconietgehalte, aangezien geen duidelijke trends zichtbaar zijn. Enkel voor het Lid van Edegem zijn er indicaties dat het glauconietgehalte lijkt af te nemen richting de basis, zoals in de geparametriseerde boorbeschrijvingen (zie Figuur 3-56), in de beschreven percentages (bijv. in boring GEO-13/060-B106, waar Lid van Edegem geïnterpreteerd wordt tussen 24.5 en 33.6 m-mv) en in de literatuur (Laga, 1972).

Tabel 3-3: Algemene variatie glauconietgehalte in Neogene zanden aangetroffen in boorbeschrijvingen en literatuur in het modelgebied.

Op basis van deze bevindingen en de gevonden percentageranges zijn vaste voxelwaarden opgemaakt per modeleenheid die de glauconietpercentages van de betreffende modeleenheid weergeven. Ten opzichte van de literatuur worden de glauconietpercentages in de boorbeschrijving redelijk goed ingeschat (zie Figuur 3-55). Voor de Formatie van Lillo zijn de percentages in de boorbeschrijvingen vaak lager ten opzcihte van de literatuur, voor de Formatie van Berchem kan dit daarentegen soms hoger liggen dan wat tot nu toe gezien geanalyseerd is in de literatuur. Wederom valt op dat voor het Lid van Edegem lagere glauconietgehalten zijn beschreven, met uitschieters tot 5% glauconiet, dan deze zijn vastgesteld in de literatuur.

2019/RMA/R/1985

139

HOOFDSTUK 3 Resultaten

Figuur 3-55: Glauconietaandeel weergegeven per modeleenheid zoals aangetroffen in de boorbeschrijvingen (bbs), analyses in opdracht van AGEO en literatuur (Laga 1972, Goolaerts 2000, Adriaens 2015). Hoe breder de violinplot, des te meer input-data met die waarde zijn er aangetroffen. Horizontale lijnen geven de effectieve inputdata weer.

2019/RMA/R/1985

140

HOOFDSTUK 3 Resultaten

→ Formatie van Berchem: • Leden van Kiel en Antwerpen • Lid van Edegem

Binnen het modelgebied bevat de Formatie van Berchem de hoogste glauconietgehalten. Met het glauconietgehalte is er een duidelijk onderscheid tussen de leden van Kiel en Antwerpen met de hoogst glauconietgehalten ten opzichte van het Lid van Edegem dat een lager glauconietgehalte kent. In de geïnterpreteerde boorbeschrijvingen liggen de beschreven glauconietgehalten van het Lid van Edegem vaak rond de 30% en lijkt dit aandeel vaak af te nemen richting de basis van het lid met uitschieters tot amper 5% glauconiet (zie Figuur 3-55). In de literatuur worden voor het Lid van Edegem glauconietpercentages tussen 20 en 40% (Laga, 1972) en rond de 37% (Adriaens, 2015) aangetroffen. Ook in de analyses uitgevoerd door Laga (1972), weergegeven op pag. 104, lijkt er een trend van neerwaartse afname te zijn van glauconiet in het Lid van Edegem. Het relatief lage glauconietpercentage van 17.5% in de analyses van boring GEO-18/132-B5 nabij de Mazurebrug kan zo ook mogelijk verklaard worden door de diepe staalname nabij de basis van het Lid van Edegem (zie Tabel 3-3). Het glauconietgehalte van de leden van Kiel en Antwerpen varieert volgens de percentages beschreven in de boorbeschrijvingen tussen de 40 en 50% met mogelijk uitschieters tot meer dan 70%. Een grote variatie in glauconietaandeel kan dus worden verwacht voor deze leden. In de beschreven percentages en de gecodeerde gauconietaandelen uit de boorbeschrijvingen is echter geen verticale trend af te leiden (zie Figuur 3-56). De boorbeschrijvingen bevestigen de literatuur waar glauconietpercentages zijn aangetroffen tussen 40 en 60% (Laga, 1972) en rond de 47% (Adriaens, 2015). In analyses uitgevoerd in opdracht van AGEO (“GEO-18/132-B5” en “ST12/035”(oosterweelverbinding) is een aandeel gevonden tussen 35 en 55%.

Figuur 3-56: Boxplots van geparametriseerde glauconietbeschrijvingen (“0” = geen glauconiet beschreven vs “1”= wel glauconiet beschreven). In tegenstelling tot de leden van Kiel en Antwerpen is er een indicatie dat er een verticale variatie aanwezig is in het Lid van Edegem. → Formatie van Diest: • Lid van Deurne

Het Lid van Deurne komt slechts beperkt voor in het modelgebied. Als gevolg zijn er geen beschrijvingen van het glauconietgehalte van deze eenheid binnen het modelgebied. Maar in de literatuur is aangegeven dat het aandeel glauconiet zich situeert tussen de 35 en 45% (Roose, 1964 en Adriaens, 2015). De gecodeerde glauconiet-beschrijvingen ten opzichte van het basisvlak van 2019/RMA/R/1985

141

HOOFDSTUK 3 Resultaten

het Lid van Deurne duidt geen significante verticale variatie (zie Figuur 3-57), waarbij men ook rekening moet houden met het beperkt aantal datapunten voor het Lid van Deurne.

Figuur 3-57: Boxplots van van geparametriseerde glauconietbeschrijvingen (“0” = geen glauconiet bescrheven vs “1”= wel glauconiet beschreven). In het Lid van Deurne is geen verticale variatie vastgesteld op basis van de gecodeerde boorbeschrijvingen.

→ Formatie van Kattendijk Glauconietpercentages in de geïnterpreteerde boorbeschrijvingen binnen het modelgebied variëren tussen de 10 en 30% en lijken altijd te liggen rond dit venster van 20%. In de gecodeerde glauconietbeschrijvingen lijkt daarbij ook geen verticale trend aanwezig te zijn. De glauconietgehalten en variaties worden bevestigd door de literatuur, met waarden rond de 20%. De boorbeschrijvingen lijken lichtjes het aandeel te overschatten als deze vergeleken worden met de waarden uit de literatuur.

Figuur 3-58: Boxplots van van geparametriseerde glauconietbeschrijvingen (“0” = geen glauconiet bescrheven vs “1”= wel glauconiet beschreven). In de Formatie van Kettendijk is geen verticale variatie vastgesteld op basis van de gecodeerde boorbeschrijvingen.

2019/RMA/R/1985

142

HOOFDSTUK 3 Resultaten

→ Formatie van Lillo met: • Leden van Luchtbal en Oorderen • Lid van Kruisschans • Leden van Merksem en Zandvliet

Binnen het modelgebied vertoont de Formatie van Lillo de laagste glauconietgehaltes van de Neogene eenheden. Volgens Figuur 3-55 wordt het aandeel glauconiet in de boorbeschrijvingen mogelijk licht onderschat. Waar in de geïnterpreteerde boorbeschrijvingen waarden worden gevonden tot 10%, worden in de literatuur waarden gepresenteerd die gaan tot 15 a 18% (Laga, 1972 en Goolaerts, 2000). De glauconietgehaltes zijn quasi uniform tussen de leden van Oorderen, Kruisschans en Merksem aan de Tijsmanstunnel. Ook volgens Goolaerts (2000) zijn er amper variaties in glauconietgehalte tussen de leden van Oorderen en Kruisschans aan het Verrebroekdok. Aan de Tijsmanstunnel neemt het glauconietgehalte in de onderkant van het Lid van Oorderen toe richting het Lid van Luchtbal dat de hoogste percentages (tot 18%) vertoont van de leden van de Formatie van Lillo (Laga, 1972).

Figuur 3-59: Boxplots van gecodeerde glauconiet (“0” = niet beschreven vs “1”= beschreven). In de leden van de Formatie van Lillo lijken verticale variaties aanwezig te zijn op basis van de gecodeerde boorbeschrijvingen. Dit wordt niet weerlegd in de literatuur.

2019/RMA/R/1985

143

HOOFDSTUK 4 Conclusies en aanbevelingen

HOOFDSTUK 4. CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN

4.1.

CONCLUSIES

In het licht van de geformuleerde doelstellingen kunnen op basis van dit project de volgende conclusies worden getrokken:

4.1.1.

LAGENMODEL

De belangrijke aanpassingen ten opzichte van eerdere geologische modellen in het projectgebied, met name het G3Dv3- en Quartair modellen, zijn de volgende: • Nu werden ook Quartaire eenheden geïnterpreteerd en nieuw gemodelleerd in het inventarisatiegebied. • Ten opzichte van het G3Dv3-model, waarin telkens per eenheid een selectieset van boringen werd aangemaakt op basis van bestaande interpretaties in de DOV-databank, werd nu één set van beschikbare boringen uit de DOV-databank geselecteerd en gebruikt waarop de interpretaties en kwaliteitcontroles plaats vonden. • Ten opzichte van het G3Dv3-model, waarin boringen (zonder boorgatmetingen) per eenheid apart werden samengesteld, zijn de boringen nu over hun gehele ondiepe bereik geïnterpreteerd. Hierbij is een semi-automatische kwaliteitslabeling gebeurd voor zowel de kwaliteit van de boringen en sonderingen zelf als de interpretaties hiervan. Vóór aanvang van de lagenmodellering is ook een controle uitgevoerd op de ingemeten maaiveldhoogtes van deze puntdata. • Nu werden sonderingen systematisch en frequent gebruikt ter ondersteuning van de opmaak van het lagenmodel. Hiervoor werden bestaande interpretaties uit DOV gebruikt en eventueel geherinterpreteerd, of wanneer er nog geen bestaande interpretatie bestond, werd deze nieuw aangemaakt. Echter, in tegenstelling tot het gebruik van boringen, werden niet alle sonderingen geïnterpreteerd, maar slechts diegene die nuttig werden geacht als aanvulling op de boringen. • De opmaak van het Antropogeen steunt nu op verschillende bronnen: tunneldata, bathymetrische kaarten van de Schelde en haar dokken, ligging van wielen en de grondmechanische kaarten van stad Antwerpen, inclusief duiding van ontveende zones. • Densiteitskaarten op basis van gebruikte boringen sonderinginterpretaties zijn per modeleenheid opgemaakt en duiden de dataverdeling voor de opmaak van het lagenmodel van het desbetreffende modeleenheid. Deze nieuwe methodiek leverde ook interessante nieuwe inzichten op: • Alle lithostratigrafische modeleenheden tot een diepte van -50mTAW zijn nu ook gekarakteriseerd op de sonderingen. Dit is een belangrijk werk dat in staat stelt toekomstige interpretaties op sonderingen binnen de regio eenvoudiger en sneller uit te voeren door middel van projectie van modelgegevens op te interpreteren sonderingen. • De basisvlakken van de modeleenheden zijn enorm verbeterd ten opzichte van het G3D- en Quartaire model door de aanvulling van en het werk op sonderingen. • Voor het Neogeen leverde het gebruik van sonderingen belangrijke nieuwe inzichten op over het verloop van de erosieve basis van de Formatie van Kattendijk. Deze nieuwe inzichten 2019/RMA/R/1985

144

HOOFDSTUK 4 Conclusies en aanbevelingen

•

4.1.2.

werden gepubliceerd door Deckers & Louwye (2020) en de datapunten zijn opgenomen in de DOV-referentiesets van De Nil et al. (2020) in het geologische tijdschrift Geologica Belgica voor het speciale volume van Neogene 2020. Ten opzichte van het G3Dv3-model, waarin de leden van de Formatie van Lillo hoofdzakelijk op basis van boorgatmetingen werden gemodelleerd, werden ze nu ook met behulp van boringen zonder boorgatmetingen en sonderingen geïnterpreteerd. Omdat er geen boorgatmetingen, maar wel sonderingen nabij de typesecties van de leden van de Formatie van Lillo gelegen zijn, leverde dit interessante nieuwe inzichten op. Met name het bestaan van inconsistenties tussen de stratotypes voor de leden van Oorderen, Kruisschans en Merksem van de Formatie van Lillo. Deze nieuwe inzichten werden gepubliceerd door Deckers et al. (2020), en de datapunten zijn opgenomen in de DOV-referentiesets van De Nil et al. (2020), in het geologische tijdschrift Geologica Belgica voor het speciale volume van Neogene 2020. Bij de modellering van het Quartair zijn de formaties van Eeklo en Gent, Arenberg en Vlaanderen met elk hun leden onderscheiden. Enkel voor de formaties van Eeklo en Gent viel het onderscheid ertussen te moeilijk te maken en werden ze beiden in een modeleenheid opgenomen. De modellering van de formaties van Arenberg en Vlaanderen omvatten de fijnklastische sedimenten van Holoceen ouderdom. Samen met de geduide ligging van de wielen, zijn de zachte gronden met detail in beeld gebracht. De dikte van deze fijnklastsiche sedimenten varieert zeer sterk en kunnen sterk aangetast zijn door het Antropogeen. Grote diktes komen voor ter hoogte van Vroeg-Holocene paleomeanders van de Schelde ter hoogte van de linkeroever. De datadensiteitskaarten tonen de verwachte afname van datadensiteit naar de diepte toe. Wat ook opvalt is dat de datadensiteit voor de Formatie van Lillo laag is in de westelijke regio van haar voorkomensgebied. Hierdoor moet rekening gehouden worden met onzekerheid in de regio voor de formatie en haar leden aldaar.

VOXELMODEL

De belangrijke aanpassingen ten opzichte van de eerdere opgemaakte voxelmodellen voor de delfstoffen leem (Van Haren et al., 2015) en zand en grind van Maas en Rijn (Van Haren et al., 2016), zijn de volgende: • De 3D-interpolatie van de lithofractie-parameters zijn nu uitgevoerd met software Rockworcks©. • De voxelprocessing van de lithofractie verloopt nu automatisch vanaf de inputdata, interpolatieproces, export en import, processing en validatie in de databank. Hierdoor zijn aanpassingen aan de tussenstappen veel eenvoudiger en sneller te verwerken tot de eindproducten. • Een technische validatie is uitgevoerd op de resulterende voxelparameters. Middels 3D-interpolatie van de boorbeschrijvingen binnen het lagenmodel konden verschillende zaken bevestigd worden: • De Neogene zanden vertonen redelijk homogene pakketten van voornamelijk fijn zand waarbij grof zand of grind eerder lokaal voor komt. • Fijn zand is de meestvoorkomende lithofractie voor de Neogene zanden en de formaties van Eeklo en Gent. • Het Lid van Kruisschans van de Formatie van Lillo is het meest kleiige pakket van de Neogene zanden en komt duidelijk tot uiting in het voxelmodel. Het klei is voor de interpretatie van

2019/RMA/R/1985

145

HOOFDSTUK 4 Conclusies en aanbevelingen

•

• •

het Lid van Kruisschans en het onderscheid tussen de leden van de Formatie van Lillo daarom van groot belang. De variatie aan glauconietgehalten tussen de Neogene zanden binnen het modelgebied zijn uitvoerig onderzocht en besproken en ondersteunt onderscheid bij interpretatie van de Neogene zanden. Middels een vaste voxelcode zijn richtgevende glauconietgehaltes weergegeven voor de verschillende modeleenheden. De laagste gehalten worden aangetroffen in de Formatie van Lillo en de hoogste in de leden van Kiel en Antwerpen van de Formatie van Berchem. Het Lid van Rotselaar accentueert zich door haar zeer hoog veengehalte. In de Formatie van Vlaanderen situeert fijn zand zich vnl. in het noordelijk gedeelte van haar voorkomen ter hoogte van de basis van de formatie en lijkt te matchen met het voorkomen van zandige kreekruggen zoals eerder geduid in het HCOV-model (Vancampenhout et al., 2007 en Meyus et al., 2006).

Deze voxelmodellering en haar nieuwe methodiek leverde ook nieuwe inzichten op: • De minimale afstand van voxel tot inputdata heeft, voor de verschillende modeleenheden, een mediaan rond 300m. Het derde kwartiel voor alle modeleenheden is maximaal 1400m voor enkele gebiedjes wat over het geheel een hele goede datadensiteit is. Zoals verwacht neemt deze afstand toe met de diepte waarbij echter de grootste waarden afstanden te vinden zijn voor de Formatie van Lillo voor voxels gelegen in het uiterst noordwestelijk gedeelte van het modelgebied. • Indicaties bestaan dat het glauconietgehalte voor het Lid van Edegem van de Formatie van Berchem afneemt naar de basis toe. Deze afname zit niet vervat in het voxelmodel, aangezien verder onderzoek hieromtrent is aanbevolen. • Binnen modeleenheid van de formaties van Eeklo en Gent was voxelmodellering van de lithofractie geen toegevoegde waarde voor het onderscheid van deze twee formaties. • Het grof zand in de Formatie van Eeklo situeert zich vnl. langsheen en aan de basis van de huidige stroom van de Schelde.

2019/RMA/R/1985

146

HOOFDSTUK 4 Conclusies en aanbevelingen

4.2.

AANBEVELINGEN

Op basis van de uitgevoerde werkzaamheden voor het opstellen van een ondiep lagen- en voxelmodel van regio Antwerpen worden de volgende aanbevelingen geformuleerd: • Naast de ontgonnen datasets van boringen en sonderingen uit DOV is het interessant om boringen vanuit de OVAM databank te toetsen aan het lagen- en voxelmodel, en vice versa, om een inhoudelijk toetsing te doen aan en van deze grote maar nog niet verwerkte dataset. • Voor de integratie van bodemprofielen in toekomstige voxelmodelleringen is het aanbevolen een analyse uit te voeren tussen de inhoud van bodemprofielen en nabij gelegen boringen en sonderingen. • Mechanische sonderingen zijn weinig bruikbaar voor onderscheid tussen zandige eenheden (Neogeen), maar wel tussen zand en klei (Neogeen versus Boom). Daarom wordt aanbevolen om zoveel als mogelijk elektrische sonderingen uit te voeren waar de grondcondities dit toelaten. • Het gebruik van elektrische sonderingen bleek een grote meerwaarde te hebben voor de interpretatie van geologische eenheden. Daarom wordt aanbevolen om bij toekomstige geologische modelleringen, elektrische sonderingen maximaal mee te nemen voor de interpretaties. • Het is interessant om te onderzoeken hoe lithologische informatie uit sonderingen kunnen geëxtraheerd worden om als aanvullende inputdata te dienen voor toekomstige voxelmodellen. • Er bleek een inconsistentie tussen de geotechnische stratigrafie en lithostratigrafie voor de leden van de Formatie van Lillo. Aanbevolen wordt om verder onderzoek te doen om de oorzaak hiervan te achterhalen. • Bovenin de Formatie van Berchem werd een tweedeling vastgesteld op sonderingen die niet overeenstemt met een lithostratigrafische grens. Aanbevolen wordt om verder onderzoek te doen naar de oorsprong van deze tweedeling. • Antropogeen kent heel veel data die moeilijk te integreren zijn, waardoor het een tijdrovend werk is dat ten koste gaat van geologisch werk. Maar het zo correct mogelijk in beeld hebben van het Antropogeen is wel noodzakelijk om het grensvlak antropogeen – geologisch onverstoorde afzetting te kennen om correcte parameters aan de eenheden te kunnen toekennen. Het is daarom interessant om een verzameling van data te organiseren tussen verschillende instanties die mogelijk meer informatie kunnen hebben over de lokale verstoring van de ondergrond. Andere instanties kunnen bijvoorbeeld zijn steden, provincies en archeologische diensten. • Voor een optimalisering van het voxelmodelleringsproces is het interessant om fitting van inputdata aan het lagenmodel te induceren door stretching en verschuiving, zodat de inputdata van eenzelfde horizont beter gaan fitten. • Naast de opgemaakte voxelparameters lithofractie en glauconiet is het aanbevolen overige lithologische parameters zoals aanwezigheid van kalk, schelpen en harde lagen/horizonten (zoals septaria in de Formatie van Boom) af te toetsen op haalbaarheid voor integratie in het voxelmodel. • De lithologische variatie in het voxelmodel kan ingezet worden ter ondersteuning van het in kaart brengen van bijv. de samendrukbaarheid van pakketten of verwachte achtergrondwaarden van zware metalen voor de verschillende lithostratigrafische eenheden. • Het voxelmodel kan dienen voor de opmaak van lokale gedetailleerdere grondwatermodellen. Een eerste testcase zou de mate van toepasbaarheid moeten aftoetsen. 2019/RMA/R/1985

147

HOOFDSTUK 4 Conclusies en aanbevelingen

•

In de Formatie van Vlaanderen konden kreekruggen niet onderscheiden worden, zowel in het lagenmodel als in het voxelmodel. Aanbevolen wordt om geofysische metingen van de ondiepe ondergrond te verzamelen in DOV om naast bodemdata extra detail te geven aan de eerste meters van het model. De gekende zettingen in het gebied die vastgesteld worden door onder meer SARinterferometrie hebben mogelijk een correlatie met de lokale geologie, bemalingen, en grote ophogingen en afgravingen. Aanbevolen wordt hiernaar te kijken in een correlatiestudie tussen deze gegevens.

2019/RMA/R/1985

148

Referenties

REFERENTIES Adams R., Vermeire S.; i.s.m. Prof. Dr. De Moor G., Jacobs P., Louwye S. en Polfliet T., 2002. Toelichting bij de Quartairgeologische Kaart - kaartblad 15, Antwerpen. Vlaamse overheid, dienst Natuurlijke Rijkdommen, 50p. Adriaens, R., 2015. Neogene and Quaternary clay minerals in the southern North Sea. PhD-Thesis, K.U. Leuven, 272p. Beckers, V., Jacxsens, P., Van De Vreken, Ph., Van Meirvenne, M., Van Orshoven, J., 2011. Historiek van de bodemdatabank AARDEWERK-Vlaanderen-2010. BOD/STUD/2009/01. Bogemans F., 1997. Toelichting bij de Quartairgeologische Kaart - kaartblad 1-7, Essen-Kapellen. Vlaamse overheid, dienst Natuurlijke Rijkdommen, 38p. Bogemans, F., 2005. Technisch verslag bij de opmaak van de Quartairgeologische overzichtskaart van Vlaanderen. Opgemaakt in opdracht van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Afdeling Natuurlijke Rijkdommen en Energie. Bolle, I. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., Van Impe, W. 1993. Grondmechanische kaart 15.2.1-4 Kallo. Ministerie van Verkeer en Infrastructuur – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 128p + bijlagen. Deckers, J., Vernes, R., Dabekaussen, W., Den Dulk, M., Doornenbal, H., Dusar, M., Matthijs, J., Menkovic, A., Reindersma, R., Walstra, J., Westerhoff, W. & Witmans, N., 2014. Geologisch en hydrogeologisch 3D model van het Cenozoïcum van de Roerdalslenk in Zuidoost-Nederland en Vlaanderen (H3O-Roerdalslenk). VITO-rapport, 2014/ETE/R/1, 200 pp. Deckers, J., De Koninck, R., Bos, S., Broothaers, M., Dirix, K., Hambsch, L., Lagrou, D., Lanckacker, T., Matthijs, J., Rombaut, B., Van Baelen, K., Van Haren, T., 2019. Geologisch (G3D) en hydrogeologisch (H3D) 3D lagenmodel van Vlaanderen – versie 3. VITO-rapport 2018/RMA/R/1569 i.o.v. VPO en VMM, pp. 272. Deckers, J., Louwye, S., 2020. The architecture of the Kattendijk Formation and the implications on the early Pliocene depositional evolution of the southern margin of the North Sea Basin. Geologica Belgica, accepted. De Craen, M., 1998. The formation of septarian carbonate concretions in organic-rich argillaceous sediments. PhD-thesis, K.U. Leuven, 330 p. De Heinzelin, J., 1950a. Stratigraphie pliocène et quaternaire observée au Kruisschans, 1. Analyse stratigraphique. Bulletin van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, 26(40): 1-38. De Heinzelin, J., 1950b. Stratigraphie pliocène et quaternaire observée au Kruisschans, 2. Conclusions. Bulletin van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, 26(41): 1-22. Heinzelin, J. de, 1952. Note sur les coupes de 1'écluse Baudouin a Anvers. - Buil. Soc. belg. G eol., Palëont., Hydrol., 61: 106108, 1 fig. De Heinzelin, J., 1955a. Deuxième séries d’observations stratigraphiques pliocène au Kruisschans. Coupes de l’écluse Baudouin, 1. Analyse stratigraphique. Bulletin van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, 31(66): 129. De Heinzelin, J., 1955b. Deuxième séries d’observations stratigraphiques pliocène au Kruisschans. Coupes de l’écluse Baudouin, 2. Conclusions. Bulletin van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, 31(67): 1-40. De Heinzelin, J., 1965. Pogonophores fossiles? - Bull. Soc. Beige de Géol., Pal., Hyd., 73: 501-510. De Meuter, F., Laga, P. 1976. Lithostratigraphy and biostratigraphy based on benthonic Foraminifera of the Neogene deposits of northern Belgium. Bulletin Belgische Vereniging voor Geologie, 85(4): 133–52. De Meuter, F., Wouters, K., Ringele, A., 1976. Lithostratigraphy of Miocene sediments from temporary outcrops in the Antwerpen city area. Geological Survey of Belgium, Professional Paper, 3: 19 pp. De Nil, K., De Ceukelaire, M. & Van Damme, M, 2020. A reference dataset for the neogene lithostratigraphy in flanders, belgium. Geol. Belgica, 23: 1–15.

2019/RMA/R/1985

149

Referenties

De Schepper, S., Head, M. J., Louwye, S., 2009. Pliocene dinoflagellate cyst stratigraphy, palaeoecology and sequence stratigraphy of the Tunnel-Canal Dock, Belgium. Geological Magazine, 146(1): 92–112. Foncke, K., De Boeck, K., Wildemeersch, K., Bronders, J., Haest, P., Hendrix, R., Janssen, L., 2013. Opstellen van een gebiedsdekkende referentie dataset van tijdsafhankelijke drainage en rivier randvoorwaarden voor MODFLOW. Bestek nr. L 2010 S 0011 X. Rapport deelopdracht 3: geoprocessing, Matlab applicatie en scenario’s. Rapportnr: 2219473012 /KFO i.o.v. VMM, pp. 26 Gaemers, , P.A.M., Janssen, A.W., 1972. Geologische beschrijving van het profiel van de bouwput voor de nieuwe zeesluis te Kallo (België, prov. Oost Vlaanderen), en een palaeo-oecologische interpretatie van de verschillende afzettingen. Mededelingen van de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie, 9(1): 23-33. Gaemers, P.A.M., 1975. Enkele paleo-ecologische opmerkingen over de Pliocene afzettingen in de tunnelput nabij Kallo, België, provincie Oost Vlaanderen, deel 1. Mededelingen van de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie, 12(1): 25-37. Gaemers, P.A.M., 1975. Enkele paleo-ecologische opmerkingen over de Pliocene afzettingen in de tunnelput nabij Kallo, België, provincie Oost Vlaanderen, deel 2. Mededelingen van de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie, 12(2): 43-49. Gaemers, P.A.M., de Ceuster, J., 1978. Een interessante ontsluiting in Miocene afzettingen te Wlrijk bij Antwerpen (België). Mededelingen van de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie, 15(2): 67-72. Glibert, M., de Heinzelin, J., 1955. La faune et l’âge miocène supérieur des sables de Deurne. Bulletin van het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen, 31(72):1-12. Goolaerts, S., 2000. Sedimentologische, stratigrafische en paleoecologische studie van de Pliocene en Quartaire afzettingen aangetroffen in fase 2 van het Verrebroekdok, provincie Oost-Vlaanderen. Masterthesis KU Leuven, pp. 133. Halet, F., 1931. Coupe géologique des terrains que traversera le grand tunnel creusé sous l’Escaut à Anvers. Bulletin van de Belgische Vereniging voor Geologie, 41: 169-179. Louwye, S., Laga, P., Herman, J. in Borremans, M., 2015. ‘Het Mioceen’ in: Geologie van Vlaanderen. Academia Press, Gent: 155-164. Hoedemakers, K., Marquet, R., 1992. Lithostratigraphy of Pliocene deposits in the Liefkenshoektunnel construction works near Kallo (NW Belgium). Contr. Tert. Quatern. Geol, 29(1-2): 21-25. Huyghebaert, B., Nolf, D., 1979. Otolithes de Teleosteens et biostatigraphie des Sables de Zonderschot (Miocene Moyen de la Belgique). Mededelingen van de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie, 16(2): 59-100. Jacobs, P., De Ceukelaire, M., Moerkerke, G., Polfliet, T., 2010. Toelichtingen bij de geologische kaart van België, Vlaams Gewest - Kaartblad 15 Antwerpen - schaal 1:50.000. Vlaamse overheid, Departement Leefmilieu, Natuur & Energie, Belgische Geologische Dienst, 61 pp Jacobs, P., Louwye, S., Polfliet, T., Adams, R., Vermeire, S., De Moor, G., 2002. Toelichting bij de Quartairgeologische Kaart - kaartblad 15, Antwerpen. Vlaamse overheid, Afdeling Natuurlijke Rijkdommen en Energie, 53 pp Janssen, A.W., 1974. Het profiel van de bouwput onder het eerste kanaaldok bij Kallo, provincie Oost Vlaanderen, België. Mededelingen van de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie, 11(4): 173-185. Laga, P., 1971. De Neogene afzettingen van het Waasland (kb Beveren-Waas). Belgische Geologische Dienst, Professional Paper, 7: 11 pp. Laga, P., 1972. Stratigrafie van de mariene Plio-Pleistocene afzettingen uit de omgeving van Antwerpen met een bijzondere studie van de Foramiferen. Deel I: Lithostratigrafie + Deel II: Biostratigrafie, Paleoecologie, Chronostratigrafie. Phd proefschrift KU Leuven, pp. 252 + bijlagen. Laga, P., De Schepper, S., Louwye, S., Herman, J. in Borremans, M., 2015. ‘Het Plioceen’ in: Geologie van Vlaanderen. Academia Press, Gent: 165-175.

2019/RMA/R/1985

150

Referenties

Laga, P., Louwye, S., 2006. Disused Neogene and Quaternary regional stages from Belgium: Bolderian, Houthalenian, Antwerpian, Diestian, Deurnian, Kasterlian, Kattendijkian, Scaldisian, Poederlian, Merksemian and Flandrian. Geologica Belgica 9/1-2: 215-224. Louwye, S., De Coninck, J., Verniers, J., 2000. Shallow marine Lower and Middle Miocene deposits at the southern margin of the North Sea Basin (northern Belgium): dinoflagellate cyst biostratigraphy and depositional history. Geol. Mag. 137(4): 381-394. Louwye, S., Head, M. & De Schepper, S., 2004. Dinoflagellate cyst stratigraphy and palaeoecology of the Pliocene in northern Belgium, southern North Sea Basin. Geological Magazine, 141(3): 353-378. Louwye, S., Marquet, R., Bosselaers, M., Lambert, O., 2010. Stratigraphy of an Early-Middle Miocene sequence near Antwerp in Northern Belgium (Southern North Sea Basin). Geologica Belgica 13/3: 269-284. Marquet, R., 1991. Recent temporary exposures of the Antwerpen Sands in the Antwerp city area: stratigraphy and fauna. Contr. Tert. Quatern. Geol. 28(1): 9-12. Marquet, R., 1993. The Molluscan fauna of the Kruisschans Member (Lillo Formation, Late Pliocene) in the Antwerp area (Belgium). Contr. Tert. Quatern. Geol. 30(3-4): 83-103. Matthijs, J., 2008. Analyse en evaluatie van de bestaande geologische data voor de opbouw van een geologisch 3Dlagenmodel - Opbouw van een geologisch 3Dlagenmodel voor de sedimenten van het Krijt- en pre-Krijt. Studie uitgevoerd door VITO i.o.v. de Vlaamse overheid, Departement LNE, ALBON, VITO-rapport, 2008/MAT/R/0084 Matthijs, J., 2010. Opbouw van een geologisch 3D-lagenmodel: topografie. Studie uitgevoerd door VITO i.o.v. de Vlaamse overheid, Departement LNE, ALBON, VITO- rapport, 2010/SCT/R/14 Matthijs, J., 2011. Opbouw van een geologisch 3D lagenmodel: Quartair - exclusief de Kempen Groep en de Merksplas Formatie. Studie uitgevoerd door VITO i.o.v. de Vlaamse overheid, Departement LNE, ALBON, VITO- rapport, 2011/SCT/R/06 Matthijs, J., Lanckacker, T., De Koninck, R., Deckers, J., Lagrou, D. & Broothaers, M., 2013. Geologisch 3D lagenmodel van Vlaanderen en het Brussels Hoofdstedelijk Gewest - versie 2, G3Dv2. Studie uitgevoerd door VITO in opdracht van de Vlaamse overheid, Departement Leefmilieu, Natuur en Energie, Afdeling Land en Bodembescherming, Ondergrond, Natuurlijke Rijkdommen, VITO-rapport 2013/R/ETE/43 Meyus,Y., Cools, J., Adyns, D., Zeleke, S.Y., Woldeamlak, S.T., Batelaan, O. & De Smedt, F., 2005. Hydrogeologische detailstudie van de ondergrond in Vlaanderen. Eindrapport. Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap, Administratie Milieu-, Natuur-, Land- en Waterbeheer, Afdeling Water, 107 pp. + bijlagen. Mijs, 1973, De landschapsgeschiedenis van de Scheldepolders ten noorden van Antwerpen, Tijdschrift van de Belgische Vereniging voor Aardrijkskundige Studies, XLII Nuyts, H., 1990. Note on the biostratigraphy (Benthic Foraminifera) and lithostratigraphy of Pliocene deposits at Kallo (Oost-Vlaanderen; Belgium). Contr. Tert. Quatern. Geol. 27(1): 17-24. Van Burm, Ph., Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., 1982. Grondmechanische kaart 15.3.1 Antwerpen Petroleumhaven. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 107p. + bijlagen. Poelmans, L., Janssen, L., Hambsch, L., 2019. Landgebruik en ruimtebeslag in Vlaanderen, toestand 2016, uitgevoerd in opdracht van het Vlaams Planbureau voor Omgeving, pp. 66 Vancampenhout, P., De Ceukelaire, M., Dusar, M. & Declercq, P.Y., 2007. Aanpassen van de hydrogeologische kartering van de Ondergrond in Vlaanderen (HCOV); Onderzoeksopdracht voor de VMM, afdeling Operationeel Waterbeheer. Vandenberghe, N., De Craen, M., Wouters, L. 2014. The Boom Clay Geology – From sedimentation to present-day occurrence – a review. Memoirs of the Geological Survey of Belgium, N. 60. Van Burm, Ph., Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., 1982. Grondmechanische kaart 15.3.2 Antwerpen Luchtbal. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 96p. + bijlagen.

2019/RMA/R/1985

151

Referenties

Van Burm, Ph., Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., 1981. Grondmechanische kaart 15.3.3 Zwijndrecht noord. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 97p. + bijlagen. Van Burm, Ph., Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., 1982. Grondmechanische kaart 15.3.4 Antwerpen Noordkasteel. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 113p. + bijlagen. Van Burm, Ph., Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., 1982. Grondmechanische kaart 15.3.5 Zwijndrecht Zuid. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 93p. + bijlagen. Van Burm, Ph., Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., 1978. Grondmechanische kaart 15.3.6 Antwerpen centrum. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 59p. + bijlagen. Van Burm, Ph., Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., 1982. Grondmechanische kaart 15.3.7 Zwijndrecht Burcht. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 96p. + bijlagen. Van Burm, Ph., Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., 1977. Grondmechanische kaart 15.3.8 Hoboken. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 48p. + bijlagen. Van Burm, Ph., De Ceukelaire, M. en Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W. en Van Impe, W., 1985. Grondmechanische kaart 15.4.1 Antwerpen Merksem-Noord. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 88p. + bijlagen. Van Burm, Ph., De Ceukelaire, M. en Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W. en Van Impe, W., 1984. Grondmechanische kaart 15.4.3 Antwerpen Merksem-Zuid. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 90p. + bijlagen. Van Burm, Ph., De Ceukelaire, M. en Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W. en Van Impe, W., 1982. Grondmechanische kaart 15.4.5 Antwerpen Deurne-Noord. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 80p. + bijlagen. Van Burm, Ph., D’Huyvetter, J. en Maertens, J. o.l.v. De Beer, E., De Breuck, W., Van Impe, W., 1983. Grondmechanische kaart 15.4.7 Antwerpen Deurne-Zuid. Rijksinstituut voor Grondmechanica – Nationaal Opzoekingscentrum der Burgerlijke Bouwkunde. 58p. + bijlagen. van den Bosch, M., 1965. Een interessante ontsluiting bij het 4e dok te Antwerpen. Mededelingen van de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie, 2(3): 62-64. van den Bosch, 1964. Stratigrafie in het zevende Havendok. Mededelingen van de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie, 3(1): 42-44. van der Mark, D., 1965. De samenstelling en het ontstaan van de Zanden van Edegem bij de E3-tunnel te Antwerpen, in het bijzonder van de onderste lagen. Mededelingen van de Werkgroep voor Tertiaire en Kwartaire Geologie, 2(3): 47-61. Van Haren, T., De Koninck, R. & Broothaers, M., 2015. Thematisch delfstoffenmodel voor (niveo-) eolische leemvoorkomens in Vlaanderen. Studie uitgevoerd voor ALBON, VITO-rapport ETE/1310192-01/2015-0002, 37 pp. Van Haren, T., Dirix, K. & De Koninck, R., 2017. Thematisch delfstoffenmodel ‐ Zand‐ en grindafzettingen van Maas en Rijn in Vlaanderen. VITO-rapport 2017/RMA/R/1073. Van Maercke, L., 1971. De stormvloed van 1953 in het Scheldebekken. Afstudeerwerk ingediend tot het behalen van de wettelijke graad van burgerlijkt bouwkundig ingenieur. Rijksuniversiteit Gent, Academiejaar 1970-1971, 127pp. Van Ranst, E. en Sys, C., 2000. Eenduidige legende voor de digitale bodemkaart van Vlaanderen (Schaal 1:20 000). Laboratorium voor bodemkunde. Vernes, R.W., Deckers, J., Bakker, M.A.J., Bogemans, F., De Ceukelaire, M., Doornenbal, J.C., den Dulk, M., Dusar, M., Van Haren, T.F.M., Heyvaert, V.M.A., Kiden, P., Kruisselbrink, A.F., Lanckacker, T., Menkovic, A., Meyvis, B., Munsterman, D.K., Reindersma, R., ten Veen, J.H., van de Ven, T.J.M., Walstra, J. & Witmans, N., 2018. Geologisch en hydrogeologisch 3D model van het Cenozoïcum van de Belgisch-Nederlandse grensstreek van Midden-Brabant / De Kempen (H3O – De Kempen). Studie uitgevoerd door VITO, TNO-Geologische Dienst Nederland en de Belgische Geologische Dienst in opdracht

2019/RMA/R/1985

152

Referenties

van Vlaams Planbureau voor Omgeving, Vlaamse Milieumaatschappij, TNO, Geologische Dienst Nederland, Nederlandse Provincie Noord-Brabant, Brabant Water, Programmabureau KRW/DHZ Maasregio.

2019/RMA/R/1985

153

Bijlage 1: Toelichting script koppeling en hercodering quartairinterpretaties

BIJLAGE 1: TOELICHTING SCRIPT KOPPELING EN HERCODERING QUARTAIRINTERPRETATIES 1. Input -

Quartairinterpretaties: data afkomstig van de FOXPRO tabellen van de quartairkartering, omgezet naar de eengemaakte codering door Frieda Bogemans9 DOV-boringen: data afkomstig uit de DOV-tabel ‘boringen’ (geëxporteerd met pydov) Quartaircodes: Koppeling tussen de eengemaakte codetabel van Frieda Bogemans (2005) en de nieuwe codering uitgewerkt door VITO Coderingsfouten: Foute symbolen in de quartairinterpretaties en hun correctie Manuele koppelingen: Manueel gekoppelde boringen

2. Output Excel met tabbladen: - ‘q_boring’ met daarin alle boringen met quartairinterpretaties en hun koppeling met een DOV proefnummer - ‘q_interpretaties’ met daarin alle gekoppelde boringen en hun interpretaties, volgens de nieuwe codering uitgewerkt door VITO - ‘onbekende interpretaties’ met daarin alle lijnen van de quartairinterpretaties die niet gekoppeld werden met dov-nrs. Naast ongekoppelde boringen bevat dit tabblad ook een groot aantal records met interpretatie ‘onbekend’. (Alle boringen die enkel onbekende of lege interpretaties hebben werden niet opgenomen in het koppelscript)

3. Script 3.1. Voorbereiding inputdata -

Quartairinterpretaties worden geconverteerd naar de nieuwe codering uitgewerkt door VITO Er wordt een tabel aangemaakt met boringen aanwezig in de file met quartairinterpretaties Transformeer de tabel met boringen zodat de verschillende instituten met elk hun eigen boornummer per boring in een kolom terecht komen Leidt van de aanwezige kolommen in de boringfile de correcte BGD- en DOV-nummers af Extraheer uit de ‘namen’ kolom van de DOV-boringen file een eventuele BGD-nummer en een eventuele alternatieve DOV-proefnummer

3.2. Koppeling quartairboringen met DOV proefnummers 9

1) Koppel op basis van de gereconstrueerde BGD-naam (970 koppelingen) 2) Koppel op basis van de gereconstrueerde DOV-proefnummer (77 koppelingen) 3) Koppel op basis van de XY-coördinaten (36 koppelingen) 4) Koppel op basis van de alternatieve DOV-proefnummer (57 koppelingen)

De data omzetting vanuit de FOXPRO tabellen gebeurde in een Ms Access bestand per deelkaartblad

2019/RMA/R/1985

154

Bijlage 1: Toelichting script koppeling en hercodering quartairinterpretaties

5) Koppel manueel (44 koppelingen) 6) Ontdubbel: voeg boringen met een zelfde quartair(bornr, X, Y, diepte) en DOVproefnummer samen tot één boring (63 boringen samengevoegd) 7) Corrigeer overgebleven dubbels manueel (3 dubbels verwijderd)

Na elke koppelstap worden de boringen, waarvan de gekoppelde XY-coördinaten verder dan 1 km verwijderd liggen van de oorspronkelijke XY-coördinaten, terug ontkoppeld 3.3. Join van de gekoppelde quartairboringen met hun interpretaties Terug linken van de quartairboringen met de interpretaties in het nieuwe codesysteem, inclusief de vertaling van het codesysteem naar ‘ouderdom’, ‘genese’, ‘lithologie’ voor lid 1 en 2.

155

Bijlage 2: Toekenning nieuwe codering aan Codelijst Quartair-interpretaties Bogemans (2005)

BIJLAGE 2: TOEKENNING NIEUWE CODERING AAN CODELIJST QUARTAIR-INTERPRETATIES BOGEMANS (2005) Nieuwe code A01 D01 D02 D03 D04 EM01

Code Bogemans (2005) ! Q ^Q q q' W1

EM02

E01

Aangebracht, antropogeen Zandig facies Grindrijk facies Silteus tot kleiig facies Niet gedifferentieerd Klei en/of zand over de gehele sequentie en bedekt met eolische afzettingen Klei en/of zand over de gehele sequentie en bedekt met een veenlaag direct onder de eolische afzettingen Zand

E02

Zandig facies

Eolisch

E03

Silteus facies

Eolisch

E04 EH01

A Á

Eolisch Eolisch (dominant), hellingsprocessen

E05 E06

a a'

Zandig facies Zand tot zandleem met mogelijks in het basisgedeelte een alternatie van fijnere en grovere laagjes Silt (loess) Lichte zandleem tot silt

Tardiglaciaal en/of X Holoceen Laat-Pleniglaciaal X (Weichselien) en/of Vroeg-Holoceen Laat-Pleniglaciaal (Weichselien) en/of Vroeg-Holoceen Weichselien Weichselien X

Eolisch Eolisch (dominant), lokale herwerking

Weichselien Weichselien

156

Lithologie

Genese

Ouderdom

Aanwezig

/ Niet gedefinieerd Niet gedefinieerd Niet gedefinieerd Niet gedefinieerd Eolisch, marien

/ Diachroon Diachroon Diachroon Diachroon Holoceen

Eolisch, marien

Holoceen

Eolisch

Bijlage 2: Toekenning nieuwe codering aan Codelijst Quartair-interpretaties Bogemans (2005) Nieuwe code

Lithologie

Genese

Ouderdom

E07

Code Bogemans (2005) Æ

Zandig facies

Eolisch

en/of

EH02

Eolisch , hellingsprocessen

EH03

æ p' P p E

Saalien Weichselien Holoceen Holoceen Holoceen en/of Eemien

en/of

G01 G02 G03 G04

Homogeen silt gevolgd door silt met intercalaties van kleiige, venige en/of zandige laagjes Homogene silt en silt met intercalaties van kleiige en zandige laagjes Niet gedifferentieerd facies (zandig tot kleiig) Dominant zandige facies Dominant kleiig facies Dominant zandig facies, mogelijks schelprijk

Saalien Weichselien Weichselien

G05

Zandig/ kleiig – silteus complex

GF01 G06 G07

e' i l

Niet gedifferentieerd facies, mogelijks veen Zandig/kleiig complex Kleiig/zandig complex

Estuarien Perimarien Perimarien Getijdenomgeving (Marien estuarien) Getijdenomgeving (Marien en/of estuarien) Estuarien overgaand naar fluviatiel Getijdenomgeving Estuarien (dominant), fluviatiel en eolisch

G08

Kleiig/zandig complex (Lid van Turnhout)

Estuarien

G09

Kleiig/zandig complex (Lid van Rijkevorsel)

Estuarien

G10

Dominant zandig complex

Estuarien (dominant), fluviatiel

G11

Zandig complex

Estuarien

G12 FH01 FH02

# D D1

Zandig complex Zandige facies, mogelijks vegetatieresten Zandig facies op kleiig facies

Getijdenomgeving Fluviatiel, hellingsprocessen Fluviatiel, hellingsprocessen

Eolisch, hellingsprocessen

Aanwezig

X X X

Eemien Eemien Midden-Pleistoceen Vroeg-Pleistoceen Tertiair (1,2) Vroeg- Pleistoceen – Tertiair (1) Vroeg-Pleistoceen – Tertiair (1) Vroeg-Pleistoceen – Tertiair (2) Vroeg-Pleistoceen – Tertiair (2) Plio-Pleistoceen Holoceen X Holoceen

Bijlage 2: Toekenning nieuwe codering aan Codelijst Quartair-interpretaties Bogemans (2005) Nieuwe code

Lithologie

Genese

Ouderdom

FH03 FH04 F01 F02

Code Bogemans (2005) d d1 ¦ B

Kleiig facies Kleiig facies op zandig facies Kleiig tot grindrijk facies (Maas en Rijn, Leut) Zandig facies

Fluviatiel, hellingsprocessen Fluviatiel, hellingsprocessen Fluviatiel Fluviatiel

F03

Lemig zandfacies tot kleiig facies

Fluviatiel

F04

Dominant zandig facies

Fluviatiel

F05

Grind tot grindrijk zandig facies

Fluviatiel

F06

Fluviatiel

F07

F08 F09 F10 F11

< F1 > F2

Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel

F12

Fluviatiel

Weichselien

F13 F14 F15 F16 F17

f f° f' f1 f2

Silteus tot kleiig facies, veen en kalktuf mogelijks aanwezig Niet gedifferentieerd facies, veen en kalktuf mogelijks aanwezig Dominant grind, zand (Maas en Rijn, Geistingen) Dominant zandig facies op dominant silteus facies Grind facies (Maas en Rijn, Mechelen a/d Maas) Dominant zandig facies op dominant silteus facies op dominant zandig facies Dominant zandig facies op dominant silteus facies op dominant zandig facies op dominant silteus facies Dominant silteus facies Fining-up cyclus (cycli), mogelijks met veen Niet gedifferentieerd fijn klastisch facies Dominant silteus facies op dominant zandig facies Dominant silteus facies op dominant zandig facies op dominant silteus facies

Holoceen X Holoceen Holoceen Tardiglaciaal tot X Vroeg-Holoceen Tardiglaciaal tot Vroeg-Holoceen Tardiglaciaal en/of Holoceen Tardiglaciaal en/of Holoceen Tardiglaciaal en/of Holoceen Tardiglaciaal en/of X Holoceen Laat-Weichselien Weichselien Weichselien Weichselien

Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel

Weichselien Weichselien Weichselien Weichselien Weichselien

158

Fluviatiel

Aanwezig

Bijlage 2: Toekenning nieuwe codering aan Codelijst Quartair-interpretaties Bogemans (2005) Nieuwe code F18

Code Bogemans (2005) f3

Lithologie

Genese

Ouderdom

F19 F20 F21 F22 F23 F24

G g F ^F á F'

Dominant silteus facies op dominant zandig facies op dominant silteus facies op dominant zandig facies Dominant zandig facies Dominant silteus facies Dominant zandig facies Grindhoudend en grindrijk zand tot grind Klei tot kleiig zand Niet gedifferentieerd facies

F25 F26 F27 F28 F29 F30

c c° S S' << Ø

Silteus tot kleiig facies, mogelijks met veen Fining – up cyclus, mogelijks met veen Zandig facies Niet gedifferentieerd facies Grind (Maas en Rijn, Eisden-Lanklaar) Grind facies (Maas en Rijn, Lanklaar)

Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel

F31 F32

] ^W

Fining-up sequentie (Schelde) Grindrijk facies

Fluviatiel Fluviatiel

F33

Dominant zandig facies

Fluviatiel

F34

Niet gedifferentieerd facies

Fluviatiel

F35 F36 F37

^ >> x

Grind facies (Maas en Rijn, Zutendaal) Fluviatiel Grind facies (Maas en Rijn, Mopertingen of Lanaken) Fluviatiel Zandig complex met venige-humeuze en kleiige- Fluviatiel silteuze lagen

Aanwezig

Fluviatiel

Weichselien

Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel Fluviatiel Fluvio-lacustrien Fluviatiel

Weichselien Weichselien Weichselien X Weichselien Weichselien Eemien en/of Weichselien Eemien Eemien Saalien Saalien Saalien Saalien tot en met Weichselien Holsteinien Midden- en/of LaatPleistoceen Midden- en/of LaatPleistoceen Midden- en/of LaatPleistoceen Midden-Pleistoceen Midden-Pleistoceen Vroeg-Pleistoceen

Bijlage 2: Toekenning nieuwe codering aan Codelijst Quartair-interpretaties Bogemans (2005) Nieuwe code

Lithologie

Genese

Ouderdom

F38

Code Bogemans (2005) £

Zand- en grindfacies (Maas en Rijn, Lommel)

Fluviatiel

F39

Zand- en grindfacies (Maas en Rijn, Bocholt)

Fluviatiel

F40

Zand- en grindfacies (Maas en Rijn, Winterslag)

Fluviatiel

F41

Grindfacies (Maas en Rijn, Lixhe)

Fluviatiel

FE01

F42

Dominant zandig facies met bodemhorizonten en Fluviatiel en/of eolisch veenlagen (Lid van Beerse) Dominant zandig facies Fluviatiel

F43

Grindfacies (Maas en Rijn, Simpelveld)

Fluviatiel

F44

Zandig facies tot grindfacies (Schelde)

Fluviatiel

F45 F46 F47 H01 H02 H03 H04 H05 H06

Herwerkte Rijn- en Maasafzettingen Zand, soms grind Fijn zand tot klei Zandig facies Grindrijk facies Niet gedifferentieerd grofkorrelig facies Silteus tot kleiig facies Niet gedifferentieerd facies Silteus tot kleiig facies

Lokale herwerking (dominant fluviatiel) Fluviatiel (dominant), eolisch Fluviatiel, mogelijks eolisch - lacustrien Hellingsprocessen Hellingsprocessen Hellingsprocessen Hellingsprocessen Hellingsprocessen Hellingsprocessen

Vroeg-Pleistoceen, post-Jaromillo Vroeg-Pleistoceen, post-Jaromillo Vroeg-Pleistoceen, post-Jaromillo Vroeg-Pleistoceen, pré-Jaromillo Vroeg-Pleistoceen – Tertiair (1) Vroeg-Pleistoceen – Tertiair (2) Vroeg-Pleistoceen – Tertiair (4) Vroegen/of Midden-Pleistoceen – Tertiair (3) Pleistoceen Pleistoceen Pleistoceen Diachroon X Diachroon Diachroon Diachroon X Diachroon Tardiglaciaal en/of Holoceen

160

Aanwezig

Bijlage 2: Toekenning nieuwe codering aan Codelijst Quartair-interpretaties Bogemans (2005) Nieuwe code

Lithologie

Genese

Ouderdom

H07

Code Bogemans (2005) j'

Aanwezig

Niet gedifferentieerd facies

Hellingsprocessen

H08

Tardiglaciaal Holoceen Weichselien

W01

W02

ç'

M01 M02

X11 O

M03

M04 M05

X2 X3

M06

M07

M08

M09

Silt met intercalaties van kleiige, venige en/of zandige Hellingsprocessen (dominant), eolisch laagjes Herwerkte Tertiaire afzettingen Lokale herwerking (proces niet Tertiair en/of X gedifferentieerd) Quartair Herwerkte afzettingen Lokale herwerking (proces niet / gedifferentieerd) Klei en/of zand , geulopvulling over gehele sequentie Marien Laat-Holoceen Niet gedifferentieerd klastisch facies, veen, mogelijks Marien Holoceen kalkgyttja. Klei en/of zand over de gehele sequentie zonder Marien Holoceen veenlagen Klei en/of zand met aan de basis het basisveen Marien Holoceen Klei en/of zand over de gehele sequentie met aan het Marien Holoceen huidige oppervlak een dunne veenlaag Klei en/of zand over de gehele sequentie met aan het Marien Holoceen huidige oppervlak een dunne veenlaag en aan de basis het basisveen Klei en/of zand met intercalaties van één of meerdere Marien Holoceen verlandingsvenen en aan de basis het basisveen Afwisseling van klei en/of zand met een dunne Marien Holoceen veenlaag aan het oppervlak en aan de basis het basisveen Veen en/of organisch gyttja over de gehele sequentie Marien Holoceen met aan de top een klei- of zandlaag waarvan de dikte kleiner is dan de dikte van de veenlaag

en/of

Bijlage 2: Toekenning nieuwe codering aan Codelijst Quartair-interpretaties Bogemans (2005) Nieuwe code M10

Code Bogemans (2005) Y

M11

M12 M13 M14 O01 T01 T02 VF01

M m e ? Ç $ v'

VF02

VF03

V01

V02

VFE01

Lithologie

Genese

Ouderdom

Klei en/of zand met intercalaties van één of meerdere verlandingsvenen en aan de basis het basisveen. Mogelijks veen aan het oppervlak Klei en/of zand met intercalaties van één of meerdere verlandingsvenen Dominant zandig facies Dominant kleiig facies Dominant kleiig facies Onbekend Ondiep Tertiair substraat Pré-Quartaire sedimenten Venig complex

Marien

Holoceen

Marien

Holoceen

Marien Marien Marien / / / Gedeeltelijke ontbinding van dode planten in een natte omgeving, fluviatiel Veen op kleiig facies Gedeeltelijke ontbinding van dode planten in een natte omgeving, fluviatiel Veen op zandig facies Gedeeltelijke ontbinding van dode planten in een natte omgeving, fluviatiel Veen, kalktuf al dan niet met klastisch materiaal Dominantie van organo-chemische processen Venig facies (veen al dan niet met klastische Gedeeltelijke ontbinding van dode sedimenten) planten in een natte omgeving Venig complex Gedeeltelijke ontbinding van dode planten in een natte omgeving, fluviatiel en/of eolisch

Holoceen Holoceen Eemien / Quartair en Tertiair / Tardiglaciaal en/of Holoceen Tardiglaciaal en/of Holoceen Tardiglaciaal en/of Holoceen Tardiglaciaal en/of Holoceen Tardiglaciaal en/of Holoceen Weichselien

(1) De afzettingen dateren van het Vroeg-Pleistoceen volgens de Noordwest Europese classificatie en het Tertiair volgens de Internationale stratigrafische commissie. (2) De afzettingen dateren van het Vroeg-Pleistoceen volgens de Noordwest Europese classificatie en het Tertiair volgens de Internationale stratigrafische commissie.

162

Aanwezig

X X

Bijlage 2: Toekenning nieuwe codering aan Codelijst Quartair-interpretaties Bogemans (2005) (3) De afzettingen dateren van het Midden-Pleistoceen en het Vroeg-Pleistoceen (volgens de internationale stratigrafische commissie behoort het onderste deel tot het Tertiair). (4) De afzettingen dateren van de aanvang van het Vroeg-Pleistoceen volgens de Noordwest Europese classificatie en het Tertiair volgens de Internationale stratigrafische commissie.

Bijlage 3: Bevindingen kwaliteitscontrole van boringen ter ondersteuning van (her-) interpretaties en modellering

BIJLAGE 3: BEVINDINGEN KWALITEITSCONTROLE VAN BORINGEN TER ONDERSTEUNING VAN (HER-) INTERPRETATIES EN MODELLERING

Het geautomatiseerde kwaliteitscontrolesysteem scoort verschillende parameters: detailniveau boorbeschrijving, uitgebreidheid van de beschrijvingen van een boor-interval, boormethodiek, auteur van de boorbeschrijving en tenslotte boorfirma. De methodiek als ook de bevindingen voor de boringen in het inventarisatiegebied zijn per kwaliteits-onderdeel als volgt: 1. Detailniveau boorbeschrijving: Voor een inschatting van het detailniveau van een boorbeschrijving is de hoeveelheid beschrijvingen per meter boring berekend. Hoe hoger de waarde des te gedetailleerder de boring: ‘Detailniveau = Aantal beschrijvingen/einddiepte boring’ Het detailniveau is berekend voor drie groepen binnen een maximale einddiepte van respectievelijk 5m, 10m en 50m. Hieruit blijkt dat over het algemeen het detailniveau van de boring af neemt met de diepte (zie Bijlage 3 - Figuur 1).

Bijlage 3 - Figuur 1: Spreiding van het detailniveau van de boor-einddieptes 5, 10 en 50 m.

164

Bijlage 3: Bevindingen kwaliteitscontrole van boringen ter ondersteuning van (her-) interpretaties en modellering Bijlage 3 - Figuur 2 toont de verspreiding van het detailniveau van boorbeschrijvingen op kaart binnen het inventarisatiegebied voor zowel een diepte tot 5 als 50m. Hierop is zichtbaar dat het detailniveau van de boringen afneemt met de diepte. Binnen het inventarisatiegebied is dit voornamelijk duidelijk ter hoogte van stad Antwerpen, waar de hoogste densiteit aan boringen aanwezig is.

Bijlage 3 - Figuur 2: Spreiding op kaart van het detailniveau van de boor-einddieptes 5 en 50 m.

Bijlage 3: Bevindingen kwaliteitscontrole van boringen ter ondersteuning van (her-) interpretaties en modellering

2. Uitgebreidheid van de beschrijvingen van een boor-interval: Voor de bepaling van uitgebreidheid van een beschrijving is het gemiddelde van het totaal aantal woorden per beschreven interval berekend, rekening houdend met beschrijvingen tot 50 m. Er wordt ervan uitgegaan dat hoe langer de beschrijving in een boorinterval is des te meer informatie het mogelijks bevat voor interpretaties. In tegenstelling tot punt 1 zijn geen onderverdelingen gedaan per einddiepte-groep, aangezien hier geen significante verandering in verdeling waarneembaar is. Het gemiddelde aantal woorden voor een boorbeschrijvings-interval is 5.5 woorden. Een uitschieter is hierbij waargenomen voor boring kb7d15w-B282 met 495 woorden, waarbij de boorbeschrijving bestaat uit een opsomming van verschillende referenties. Bijlage 3 - Figuur 3 toont de spreiding van het gemiddelde aantal woorden per boorbeschrijvings-interval.

Bijlage 3 - Figuur 3: Spreiding van het gemiddeld aantal woorden per beschreven interval.

166

Bijlage 3: Bevindingen kwaliteitscontrole van boringen ter ondersteuning van (her-) interpretaties en modellering

Bijlage 3 - Figuur 4: De uitgebreidheid van de boorbeschrijvingen op kaart weergegeven als het gemiddelde aantal woorden per boorinterval voor alle boringen.

3. Boormethodiek: In DOV wordt de boormethodiek gespecifieerd zowel als algemene als specifieke methodiek per diepte. De algemene methodiek aangeduid als ‘meerdere technieken’ hebben regelmatig een dergelijke uitsplitsing van methodiek op diepte. Voor de kwaliteitscontrole is een onderscheid gemaakt tussen: - De algemene score. - De score van de slechtste methode (binnen het dieptebereik van het model). - De score van de methode die in totaal over het dikste interval werd toegepast. In onderstaande tabel zijn de gevonden boormethodes opgesomd en is bij de score-toekenning gekeken naar het effect op de bemonstering van de ondergrond. Hierbij is de score is verdeeld in goed (‘1’), slecht (‘0’) en blanco indien onbekend.

Bijlage 3: Bevindingen kwaliteitscontrole van boringen ter ondersteuning van (her-) interpretaties en modellering Bijlage 3 - Tabel 1: De boormethodes opgesomd en hun score indien inschatting van bemonsteringskwaliteit gekend. boormethode count score avegaarboring 11 1 droge boring 563 1 edelmanboring 4 1 gestoken boring 22 1 handboring 112 1 kernboring 55 1 lansen 3 0 lepelboring 414 1 meerdere technieken 120 Onbekend Meerdere technieken 1093 Onbekend omgek. spoelboring 1 0 onbekend 605 Onbekend pulsboring 68 0 ramkernboring 57 1 slagboring 22 1 spoelboring 239 0 zuigboring 11 0 *: komen enkel voor als specifieke boormethode wanneer de kolom methode = ‘meerdere technieken’ In het inventarisatiegebied is ongeveer 40% van de boringen geplaatst met een goede algemene boormethodiek, 10% met een slechte en 50% met een boormethodiek van ongekende kwaliteit in functie van bemonstering van de ondergrond. Van de 1.215 boringen met als algemene methodiek ‘meerdere technieken’ is de meest toegepaste methodiek 55% goed, 34% slecht en 11% onbekend. 4. Auteur boorbeschrijving: Aan auteurs van boorbeschrijvingen binnen het inventarisatiegebied is een score toegekend in functie van de modellering. De score steunt op de ervaring opgedaan bij het gebruik van boorbeschrijvingen van deze auteurs bij eerdere (hydro-)geologische modellen. Niet of slecht gekende uitvoerders zijn hierbij niet gescoord. Deze score is hiermee een indirecte score van de detail en kwaliteit van de boorbeschrijving. Dit helpt bij het traceren van waardevolle beschrijvingen alsook minder waardevolle beschrijvingen, die mogelijk resulteren in afwijkende geïnterpreteerde diepte en lithostratigrafie. Binnen het inventarisatiegebied zijn juist 100 afzonderlijke auteurs onderscheiden. Aan deze lijst uitvoerders is een score toegekend tussen zeer goed, goed, slecht en onbekend. De verdeling van de toegekende score is als volgt: • Zeer goed (‘2’): 16 auteurs • Goed (‘1’): 46 auteurs • slecht (‘0’): 8 auteurs • onbekend: 30 auteurs Voor een volledige oplijsting van scoretoekenning van de uitvoerders wordt verwezen naar de auteurs van dit rapport.

168

Bijlage 3: Bevindingen kwaliteitscontrole van boringen ter ondersteuning van (her-) interpretaties en modellering

5. Boorfirma: Gelijkaardig aan punt 4 is een score toegekend aan 58 verschillende boorfirma’s binnen het inventarisatiegebied. De score bestaat uit goed, slecht en onbekend. Ook deze score is een indirecte score van de detail en kwaliteit van de boorbeschrijving. De verdeling van de toegekende score is als volgt: • Goed (1): 9 • slecht (0): 3 • onbekend: 46 Voor een volledige oplijsting van de boorfirma’s met scoretoekenning wordt verwezen naar de auteurs van dit rapport.

Bijlage 4: Discussie interpretatie top Formatie van Berchem

BIJLAGE 4: DISCUSSIE INTERPRETATIE TOP FORMATIE VAN BERCHEM Toevoeging van kader van deze discussie, nl. afstemming van tegenstrijdige interpretaties in Antwerpse regio doorheen de tijd en over verschillende auteurs. Voor de stratigrafische interpretatie van sonderingen voor het bereik tussen de top van de Formatie van Berchem en de basis van de Formatie van Kattendijk is er nog discussie. In de bovenkant van de Formatie van Berchem (boven horizon B1 op figuur 1) is er een plotse terugval in Qc- en Fs-waardes en een toename in Rf-waardes. Boven deze zone van terugval, is er een plotse piek in Qc-waardes. Deze piek werd door Michiel Dusar geïnterpreteerd als het basisgrind van de basis van de Formatie van Diest (Fig. 1). Hij interpreteerde dus ook het bovenliggende interval met lage Qc- en Fs-waardes en hoge Rf-waardes onder de Formatie van Kattendijk, als de Formatie van Diest. VITO interpreteerde dit interval nog als deel van de Formatie van Berchem (Fig. 1). De piek in Qc-waardes interpreteerde VITO dus als een interne sequentiegrens van de Formatie van Berchem. Volgens VITO wordt dit interval (dat ze nog als deel van de Formatie van Berchem beschouwen) naar het westen toe volledig afgesneden onder de Formatie van Kattendijk. Volgens Michiel Dusar wordt dit interval (dat hij als bovenkant van de Formatie van Diest beschouwt) ook afgesneden door de Formatie van Kattendijk, maar het basisgrind behoudt de kenmerken van het basisgrind van de Formatie van Diest (piek in Qc-waardes). Om lithologische redenen en wegens de geotechnische toepassing blijft dit niveau onderscheiden van zowel onderliggend Berchem als bovenliggend Kattendijk en vervolgt hij dit niveau als basisgrind van de Formatie van Diest verder naar het westen toe onder de Formatie van Kattendijk. Ditzelfde basisgrind onder Kattendijk wordt door VITO beschouwd als het basisgrind van de Formatie van Kattendijk. Michiel Dusar is ermee akkoord dat dit basisgrindniveau stratigrafisch tot de Formatie van Kattendijk hoort. Er zijn evenwel andere criteria van belang voor de gedetailleerde geotechnische kartering dan voor de regionale geologische kartering.

Bijlage 4 - Figuur 1: Verschil in interpretatie op 05/06/2020 van sonderingen in het noorden van de stad Antwerpen door VITO links en Michiel Dusar rechts.

170

Bijlage 5: Vertaaltabel voor vaste voxelcodes

BIJLAGE 5: VERTAALTABEL VOOR VASTE VOXELCODES

code G3D-eenheid

litho_code

100

Een heterogeen pakket dat sterk afwisselend is in lithologische inhoud. Deze inhoud kan bestaan uit geroerde gronden afkomstig van de lokale geologie, alsook uit (bij-)producten van antropogene origine, zoals slakken, assen en (bak-)steen. Belangrijk te vermelden is dat de Antwerpse Haven grootschalig opgehoogd is geweest met gebaggerde (Neogene) zanden afkomstig van uitgegraven dokken en overige baggerwerkzaamheden.

101

Glauconiet komt veel voor ter hoogte van de Antwerpse Haven waar Neogene zanden als ophogingsmateriaal zijn gebruikt. Het aandeel glauconiet varieert daar ook sterk tussen 0 en 30% met uitschieters tot 70% waar zand van de Formatie van Berchem is hergebruikt. Buiten deze ophogingszanden is het glauconiet-aandeel meestal verwaarloosbaar.

010201Q_VlCa_VlDu

102010

Estuariene kleiige hoogwadsedimenten of zandige getijdengeulsedimenten (De Moor, 2002; Kiden, 2006; Missiaen, 2017). Het bedekt meestal het Lid van Rotselaar en heeft daarom soms venige bijmengingen aan de basis door insnijding en herwerking door getijdengeulen. Lokaal kan het zelfs volledig weggesneden zijn door getijdengeulen. Aan de top is soms bodemvorming en organische aanrijking terug te vinden.

999

De aanwezigheid van glauconiet is verwaarloosbaar.

010301Q_AbX

103010

Arenberg ongedifferentieerd bestaat voornamelijk uit kleiige en lemige afzettingen maar kan zeker ook zand bevatten. Aan de basis kan colluvium en herwerkt materiaal aanwezig zijn van onderliggend substraat. Soms vindt men grindjes of venig sediment terug.

999

De aanwezigheid van glauconiet is verwaarloosbaar.

010304Q_AbRs

103040

Het lid bestaat uit veen tot sterk kleihoudend veen met heel soms een fijnzandige bijmenging. Aan de top gaat het veen over naar klei of zand dat de basis van de Formatie van Vlaanderen vormt.

999

De aanwezigheid van glauconiet is verwaarloosbaar.

010305Q_AbWi

103050

Klei tot kleiig fijn zand, vaak rijk aan slib, gyttja en veenintercalaties naar de top toe. Een fining-upward sequentie is soms zichtbaar.

999

De aanwezigheid van glauconiet is verwaarloosbaar.

110010

De Formatie van Eeklo is een laag-terras van de Schelde en wordt gekenmerkt door voornamelijk grof tot fijn zandig sediment, afgezet als acyclische verwilderde rivierafzettingen (De Moor 2002). Naar boven toe is soms een verfijning te zien met kleiige bijmenging, hetgeen wijst op een afname van het debiet. Aan de basis van de Formatie van Eeklo is soms basisgrind met silex- of fosfaatkeitjes aanwezig, of insluitsels van kleikeien, leembrokstukken en venige houtstukken.Vaak is er herwerking van het onderliggend substraat waardoor ook de basis van de Formatie van Eeklo soms moeilijk vast te leggen is. Herwerkte bijmengingen zijn bijvoorbeeld glauconiet en schelpen(-gruis) uit onderliggende Neogene zanden en/of septaria uit de onderliggend Oligocene Boomse Klei. De Formatie van Gent bestaat in het modelgebied uit zowel dekzanden (leden van Tisselt en Opgrimbie) als duinzanden (het Lid van Achterbos). De leden van Tisselt en Opgrimbie stellen de oudere (hoofdzakelijk Pleistocene) eolische zanden voor, door de wind vanuit het noorden afgezet en gedrapeerd over het Pleistoceen landschap in het modelgebied. Het Lid van Achterbos omvat daarentegen de laat Holocene duinafzettingen die vaak een eolische herwerking voorstellen van het oudere dekzand. Er zijn slechts enkele interpretaties die wijzen richting duinafzettingen, maar het onderscheid tussen de leden onderling is vaak onduidelijk door antropogene verstoring. De dekzanden worden gekenmerkt door fijnzandig sediment met vaak een lemige bijmenging en onderaan soms basisgrindjes (“deflatiegrind”) en kleine herwerking van onderliggend substraat (De Moor, 2002). Het duinzand is eerder puur fijn zand met soms grindjes aan de basis. Aan de top van alle leden is lokaal bodemvorming zichtbaar in de boringen.

011001Q_ElX_GtTi_GtOg

litho_vertaling

glauco_code

110011

glauco_vertaling

Glauconiet is zwak aanwezig ter hoogte van de basis van de modeleenheid waar onderliggend zand van de Formatie van Lillo herwerkt kan zijn. Het aandeel glauconiet varieert zwak tussen 0 en 3% in de boorbeschrijvingen. Uitschieters in glauconietgehalte tot 5 a 10% kunnen worden verwacht rekening houdend met onderliggend Formatie van Lillo.

Bijlage 5: Vertaaltabel voor vaste voxelcodes code G3D-eenheid

litho_code

litho_vertaling

glauco_code

204020

Het Lid van Merksem bestaat uit meestal fijne (soms grove), grijsgroene zanden. Het kleigehalte daalt algemeen naar boven toe. Typisch is het voorkomen van schuin en gekruist gelaagde zanden, met eventueel aanwezigheid van fijne kleilaagjes. Naar boven toe komen er zandsteen- en siderietconcreties voor. Het Lid van Zandvliet bestaat uit ontkalkt fijn glauconiethoudend zand. Het is horizontaal gelaagd. Sporadisch komen siderietconcreties voor. Het wordt beschouwd als het ontkalkt facies van het Lid van Merksem. Omdat de aanwezigheid van kalk niet altijd in boorbeschrijvingen vermeld staat, is het Lid van Zandvliet vaak niet te onderscheiden van het Lid van Merksem.

204021

Weinig glauconiethoudend. Het aandeel glauconiet varieert rond 10% tmet waargenomen umaximale waarden tot 15%.

020403NE_LiKr

204030

204031

Weinig glauconiethoudend. Het aandeel glauconiet varieert rond 10%.

020404NE_LiOo_LiLu

204040

Het Lid van Luchtbal bestaat uit bruingroen, glauconiethoudend zand dat zeer kalkrijk is (fijn vergruisde schelpen). Het Lid van Oorderen bestaat uit grijsgroen tot grijsbruin glauconiethoudend, kleiig tot kleirijk, fijn zand. Er komen verschillende schelpenbanken (vaak drie) in voor. De onderste schelpenbank bevat tevens grind en gerolde beenderfragmenten.

204041

Weinig glauconiethoudend. Het aandeel glauconiet varieert rond 10%. Aan de basis (Lid van Luchtbal) kunnen uitschieters tot 20% aanwezig zijn.

0205NE_Kd

205000

De Formatie van Kattendijk bestaat uit groene tot grijsgroene, glauconiethoudende, fijne tot middelmatige zanden die gedurende het vroege Plioceen werden afgezet in het studiegebied. De klei/silt-gehaltes schommelen tussen 5 en 10%. De Formatie van Kattendijk bevat beduidend minder schelpen dan de bovenliggende Formatie van Lillo. Het zand is veelal gebioturbeerd en kan plaatselijk veel Ditrupa schelpen bevatten. Lokaal komen ook schelpenbanken voor.

205001

Glauconiet is matig glauconiethoudend. Het aandeel glauconiet varieert tussen 10 en 30% .

020601NE_DiDn

206010

Het Lid van Deurne is een atypisch, schelpenhoudend facies van de Formatie van Diest. Het bestaat uitgrijsgroene, glauconiethoudende zanden met een zwak ontwikkeld basisgrind bestaande uit silexkeien, beenderen en haaientanden (De Meuter et al., 1976).

206011

Glauconiet is matig tot sterk aanwezig. Het aandeel glauconiet varieert tussen 35 en 45%. Uitschieters met een groter glauconietaandeel zijn niet bekend.

020901NE_BcAn_BcKi

209010

209011

Glauconiet is sterk tot zeer sterk aanwezig in dit modeleenheid en is de meest glauconietrijke eenheid van het model. Het aandeel glauconiet varieert tussen 25 en 50%. Uitschieters zijn aanwezig tot meer dan 70%.

020902NE_BcEd

209020

Het Lid van Edegem vangt onderaan aan met een grindniveau; het ‘grind van Burcht’. Het grind bestaat uit kleine, donkere, sterk afgeronde silexfragmenten, septaria-fragmenten (herwerkt uit de Formatie van Boom), haaientanden en schelpen beenderfragmenten. Het Lid van Edegem bestaat uit grijs, grijsgroen, groen tot lokaal donkergroen, kleiig, glauconiethoudend (ongeveer 35%) zand met schelpen (die zowel verspreid als geconcentreerd voorkomen).

209021

Glauconiet is matig tot sterk aanwezig doorheen de modeleenheid. Het aandeel glauconiet varieert tussen 20 en 40%. Er zijn indicaties dat het aandeel glauconiet afneemt met de diepte met uitschieters tot 5%.

020402NE_LiZa_LiMe

172

glauco_vertaling

Bijlage 5: Vertaaltabel voor vaste voxelcodes code G3D-eenheid

litho_code

030301PA_BmBt

303010

030302PA_BmPu

303020

030303PA_BmTe

303030

litho_vertaling Het Lid van Boeretang bestaat uit zeer siltrijke horizonten afgewisseld met klei-laagjes. Deze afwisselende laagjes zijn uitgedrukt in ritmische variaties van silt- kalk- en organisch materiaal-gehalte. Binnen de Formatie van Boom is zijn de zeer siltrijke horizonten kenmerkend voor het Lid van Boeretang. Het Lid van Putte bestaat uit een afwisseling van silthoudende kleilaagjes en zwarte organische lagen. Deze afwisselende laagjes zijn uitgedrukt in ritmische variaties van silt- kalk- en organisch materiaal-gehalte. De sterke aanwezigheid van organisch materiaal geeft het lid een typische zwarte kleur. Septaria oftwel kalknodules hebben zich talrijk ontwikkeld in de kalkrijke horizonten binnen dit lid. Het Lid van Terhagen bestaat uit een bleke grijze zware klei, dat iets minder siltig is dan het bovenliggende Lid van Putte. Septaria oftwel kalknodules komen regelmatig voor en hebben zich ontwikkeld in de kalkrijke horizonten. Er komen twee horizonten voor die rijk zijn aan organisch materiaal. Het Lid van Terhagen onderscheid zich van bovenliggende leden vanwege de minste aanwezigheid van siltrijke horizonten en ook vanwege een lage aanwezigheid van organisch materiaal.

glauco_code

glauco_vertaling

999

De aanwezigheid van glauconiet is verwaarloosbaar.

999

De aanwezigheid van glauconiet is verwaarloosbaar.

999

De aanwezigheid van glauconiet is verwaarloosbaar.

Bijlage 6: Spreiding van de geïnterpoleerde lithofracties in het voxelmodel

BIJLAGE 6: SPREIDING VAN DE GEÏNTERPOLEERDE LITHOFRACTIES IN HET VOXELMODEL

Modeleenheid min max mediaan min 010301Q_AbX max mediaan min 010304Q_AbRs max mediaan min 010305Q_AbWi max mediaan min 011001Q_ElX_GtTi_GtOg max mediaan min 020402NE_LiZa_LiMe max mediaan min 020403NE_LiKr max mediaan min 020404NE_LiOo_LiLu max mediaan min 0205NE_Kd max mediaan min 020601NE_DiDn max mediaan min 020901NE_BcAn_BcKi max mediaan min 020902NE_BcEd max mediaan 010201Q_VlCa_VlDu

174

veen (ve) 0% 100% 3% 0% 48% 2% 1% 100% 95% 0% 99% 9% 0% 20% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0%

klei (kl) 0% 100% 52% 0% 100% 35% 0% 90% 4% 0% 100% 31% 0% 100% 5% 0% 58% 4% 0% 100% 25% 0% 96% 5% 0% 75% 2% 0% 18% 10% 0% 84% 6% 0% 35% 12%

silt (si) 0% 98% 4% 0% 73% 2% 0% 87% 0% 0% 92% 8% 0% 100% 1% 0% 29% 0% 0% 24% 0% 0% 15% 0% 0% 84% 0% 0% 0% 0% 0% 24% 0% 0% 15% 0%

lithofracties (%) middelmatig grof zand zand totaal fijn zand (fz) zand (mz) (gz) (zt) 0% 0% 0% 0% 100% 43% 29% 100% 30% 0% 0% 30% 0% 0% 0% 0% 97% 6% 82% 99% 48% 0% 3% 53% 0% 0% 0% 0% 15% 5% 5% 15% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 0% 100% 3% 33% 100% 37% 0% 0% 38% 0% 0% 0% 0% 100% 100% 100% 100% 82% 0% 1% 90% 30% 0% 0% 32% 100% 43% 67% 100% 88% 0% 0% 93% 0% 0% 0% 0% 100% 33% 8% 100% 72% 0% 0% 74% 0% 0% 0% 4% 100% 60% 100% 100% 93% 0% 0% 94% 1% 0% 0% 16% 100% 88% 99% 100% 95% 0% 0% 96% 82% 0% 0% 82% 100% 0% 0% 100% 90% 0% 0% 90% 0% 0% 0% 16% 100% 1% 100% 100% 92% 0% 0% 93% 8% 0% 0% 8% 100% 0% 0% 100% 87% 0% 0% 87%

grind (gr) 0% 9% 0% 0% 15% 1% 0% 0% 0% 0% 15% 0% 0% 98% 0% 0% 1% 0% 0% 0% 0% 0% 14% 0% 0% 30% 0% 0% 15% 0% 0% 46% 0% 0% 90% 0%

Bijlage 7: Toelichting validatietesten op het voxelmodel

BIJLAGE 7: TOELICHTING VALIDATIETESTEN OP HET VOXELMODEL Input • • •

Voxelmodel Vertaaltabel vaste voxelcodes Lagenmodel

Uitgevoerde checks 1. Check of er geen lege litho-waardes voorkomen in de kolommen 've', 'kl', 'si', 'fz', 'mz', 'gz', 'gr', 'zt', 'lithosom','dst' en 'dst_zand' van de modeleenheden waarvan de lithofracties geïnterpoleerd zijn. 2. Check per modeleenheid of er geen kolommen voorkomen met exact dezelfde waardes Hierbij werd er een uitzondering gemaakt voor waarde 0 en de kolom ‘zt’ (voor de pakketten 020601NE_DiDn en 020902NE_BcEd komt de waarde van ‘zt’ overeen met ‘fz’)10. 3. Check per eenheid of de vaste voxelcodes overeenkomen met hetgeen in de vertaaltabel werd gespecifieerd. 4. Check of de x, y, z combinaties uniek zijn in de voxeltabel. 5. Check of er geen lege waardes voorkomen in de kolommen 'id', 'x', 'y', 'z', 'lithostrat', 'litho_code', 'glauco_code'. 6. Check of de lithosom van de geïnterpoleerde modeleenheden gelijk is aan 1.00. 7. Check of alle lithoparameters ('ve', 'kl', 'si', 'fz', 'mz', 'gz', 'gr', 'zt') waardes hebben tussen 0 en 1.00. 8. Check of elke xy-coördinaat in het voxelmodel ook voorkomt in het lagenmodel. 9. Check op elke xy-coördinaat of de totale dikte van het voxelmodel overeenkomt met de totale dikte van het lagenmodel. Deze check verifieert dus dat er geen voxels ontbreken. Hierbij dient er rekening gehouden te worden met het feit dat de voxelpunten zich steeds exact op 0.5m van elkaar bevinden. Dit heeft als gevolg dat een punt met een basis op bvb -10.42m volgens het lagenmodel als diepste voxel een waarde van -10.5m heeft. Dit heeft eveneens gevolgen voor de diktevergelijking tussen het lagenmodel en het voxelmodel. Met deze afrondingen werd rekening gehouden in de validatietesten. 10. Check op elke xy-coördinaat of de dikte van het voxelmodel per eenheid overeenkomt met de dikte van het lagenmodel per eenheid. Hierbij geldt eveneens bovenstaande opmerking.

Deze check geeft een fout voor de eenheden 020601NE_DiDn en 020902NE_BcEd voor de kolommen ‘dst’ vs ‘dst_zand’. In deze pakketten werden echter geen zandfracties apart gemodelleerd (‘zt’ = ‘fz’), en komen kolommen ‘dst’ en ‘dst_zand’ dus inderdaad exact overeen.

Bijlage 8: Woordenboeken gebruikt voor de parametrisatie

BIJLAGE 8: WOORDENBOEKEN GEBRUIKT VOOR DE PARAMETRISATIE De coderingen zijn vaak niet perfect en met name korrelgroottes en hoeveelheidsaanduidingen kunnen taalkundig op verschillende manieren worden gestructureerd (bvb ‘fijn zand’ moet op eenzelfde manier geparametriseerd worden als (‘grijs zand, zeer fijn’) maar ‘zand met enkele donkere glauconietfragmentjes’ moet anders geparametriseerd worden dan ‘zeer glauconiethoudend zand’. Ook kunnen lithoparameters door verschillende woorden beschreven worden (zowel ‘silt’ als ‘leem’ moeten parametriseren onder de parameter ‘silt’. Om deze gevallen maximaal te ondervangen werden woordenboeken aangelegd die de link maken tussen de te modelleren parameters en woorden die kunnen voorkomen in de gecodeerde tabel. Lithoparameters: Voor de lithoparameters werden veel van de taalkundige complexiteiten al opgevangen in de coderingsmodule (of was er al een codering beschikbaar in DOV). Daardoor kon het gebruikte woordenboeken relatief eenvoudig gehouden worden: Lithoparameter Klei Silt Fijn zand

Gekoppelde woorden Klei, slib Silt, leem Fijn zand

Middelmatig zand Grof zand Grind Veen Zand onbekend

Gemiddeld zand, middelmatig zand Grof zand Grind, silex, keien veen zand

Opmerking

‘zand fijn’ wordt niet weerhouden, want dan foutieve matches bij formuleringen als ‘groen zand, fijne grindjes’

Deze parameter werd enkel toegekend indien geen fijnmiddelmatig- of grof zand gevonden werd

Bijmengingen: Omdat in deze fase enkel glauconiet werd uitgemodelleerd wordt hieronder enkel ingegaan op het woordenboek voor deze parameter. In een volgende fase zullen hier ook de andere parameters aan worden toegevoegd. Omdat zo veel mogelijk schrijfwijzen en formuleringen van bijmengingen te ondervangen werd gebruik gemaakt van reguliere expressies (https://nl.wikipedia.org/wiki/Reguliere_expressie): de regex ‘.?glauco.?’ vindt zowel ‘glauconiet’ als ‘glauconifière’. Bijmenging Glauconiet

Gekoppelde regex '.?glauco.?', '.?glauko.?', '.?Glauko.?' ,'.?Glauco.?'

Opmerking

Naast deze parameter-kolom waaraan hoeveelheids-categorieën werden toegekend werd er een aparte kolom toegevoegd waarin eventueel beschreven glauconiet-hoeveelheden werden bijgehouden Hoeveelheden:

176

Bijlage 8: Woordenboeken gebruikt voor de parametrisatie

Hoeveelheden kunnen taalkundig op veel verschillende manieren beschreven worden en bevinden zich bovendien niet noodzakelijk vlak voor de betrokken parameter (bv. ‘zand met glauconiet, zeer veel’ of ‘zand met enkele kleine glauconietfragmentjes’). Om hieraan tegemoet te komen werd een hoeveelheid-woordenlijst opgesteld. Deze woordenlijst werd eveneens met een systeem van reguliere expressies gekoppeld aan de lithoparameters of de bijmengingen. Hierbij wordt de regel aangenomen dat er maximaal één bijwoord van maximaal 8 letters tussen het hoeveelheidswoord en de parameter staat. Hoeveelheid Weinig Veel

Gekoppelde woorden Opmerking Weinig, licht, enkele, zwak, hier en daar Veel, sterk, zeer, talrijk

Bijlage 9: Modelparameters 3D interpolatie lithofracties

BIJLAGE 9: MODELPARAMETERS 3D INTERPOLATIE LITHOFRACTIES

Naam Groep Code Groep G3D G3D Antropogeen

Quartair

Naam formatie G3D

Code formatie G3D

Vlaanderen

0102Q_Vl

Arenberg

0103Q_Ab

Paleogeen

178

Code lid G3D

informele Q-code

3D interpol-waarden Rockworks

Calais_Dunkerque Arenberg_ongedifferentieerd Rotselaar Wichelen

010201Q_VlCa_VlDu 010301Q_AbX 010304Q_AbRs 010305Q_AbWi

A01 + F48 ES01 + ES02 + ES03 F01 + F03 + F53 V05 F11

nvt IDW adv/HZ 2:8/ptn/ptr-bor 50:4 IDW adv/HZ 2:8/ptn/ptr-bor 50:4 IDW adv/HZ 2:8/ptn/ptr-bor 50:4 IDW adv/HZ 2:8/ptn/ptr-bor 50:4

F06 + F17 + F25 + E04 + E07 + H01 + H04 + W01

IDW adv/HZ 2:8/ptn/ptr-bor 50:4

T02 T02 T02 T02 T02 T02 T02 T02 T02 T02 T02

IDW adv/HZ 2:20/ptn/ptr-bor 64:8 IDW adv/HZ 2:20/ptn/ptr-bor 50:4 IDW adv/HZ 2:20/ptn/ptr-bor 50:4 IDW adv/HZ 2:20/ptn/ptr-bor 64:8 IDW adv/HZ 2:20/ptn/ptr-bor 40:4 IDW adv/HZ 2:20/ptn/ptr-bor 64:8 IDW adv/HZ 2:20/ptn/ptr-bor 64:8 nvt nvt nvt

01Q

Eeklo_Gent

Neogeen

Naam lid G3D

02NE

03PA

0110Q_El_Gt Eeklo_Tisselt_Opgrimbie

Lillo

0204NE_Li

Kattendijk Diest

0205NE_Kd 0206NE_Di

Berchem

0209NE_Bc

Boom

0303PA_Bm

011001Q_ElX_GtTi_GtOg

Lillo_ongedifferentieerd Zandvliet en Merksem Kruisschans Oorderen en Luchtbal

020401NE_LiX 020402NE_LiZa_LiMe 020403NE_LiKr 020404NE_LiOo_LiLu

Deurne Kiel_Antwerpen Edegem Boeretang Putte Terhagen

020601NE_DiDn 020901NE_BcAn_BcKi 020902NE_BcEd 030301PA_BmBt 030302PA_BmPu 030303PA_BmTe