Issuu

Verrekijker E E N U I T G AV E VA N D E V L A A M S E M I L I E U M A AT S C H A P P I J

- Juni 2004

Ozon

Overleven in de ozonsmog Vlaanderen snakt naar frisse lucht

Ozon tast longfunctie aan Prof. Nemery wijst op risicoâ€™s

Gifvorming in planten Ozon ook gevaarlijk voor planten

Inhoud Inhoud

Vooruitkijken

Overleven in de ozonsmog

Meer ozon op het platteland dan in de stad

Vlaamse Milieumaatschappij meet ozonsmog

IRCEL biedt al tien jaar inzicht in luchtkwaliteit

Bewust ongerust Ozon Europees Vlaams emissiereductieprogramma pakt ozonvervuiling aan

Tegengas

Ozonvervuiling is een reĂŤel gezondheidsrisico

Het gat in de ozonlaag

Ozon vergiftigt planten

Ook planten ademen

Van chaos, gas en ozon

Wie ligt er wakker van ozon?

Tien op tien

VMM Update

VMM Abonnementen

Colofon

INHOUD & COLOFON www.vmm.be

Vooruitkijken Alle seizoenen hebben hun charme, maar de zomer is mij toch het liefst. Vakantie, tijd om bij te lezen en van gedachten te wisselen met dierbaren tijdens zwoele avonden in de tuin. Tijdens deze zomeravonden zullen mijn vrienden en kennissen me ook opnieuw vragen of ze zich zorgen moeten maken over hoge ozonwaarden. Dan geef ik ze de raad het advies van de weerman te volgen, en vooral te genieten van het stralende weer. Toch is er een probleem. De zomerse ozonsmog is geen bagatel. Vooral mensen met zwakke luchtwegen, kinderen en zieken zijn er gevoelig voor. In deze zomereditie van de Verrekijker schetsen specialisten uit diverse disciplines de invloed van ozon op mens en natuur. Een dubbele invloed zult u merken, want op grote hoogte hebben we ozon nodig, en waar we leven is er teveel van. Ozonvervuiling is voor het grootste deel het gevolg van onze levenswijze. Met z’n allen minder vervuilen, het is makkelijk gezegd, maar het vraagt reële inspanningen, en snel. De uitzonderlijk warme zomer van 2003 gaf ook in Vlaanderen aanleiding tot verhoogde verontreiniging van de omgevingslucht met ozon. In 2003 waren er in Vlaanderen 21 dagen waarin de EU-ozondrempelwaarde voor informatie van de bevolking in minstens één meetstation van de VMM werd overschreden. Alleen Europees gecoördineerde maatregelen kunnen voor een duurzame oplossing van het ozonprobleem zorgen. En u heeft het vast al gemerkt. De nieuwe zomer brengt ook een nieuwe Verrekijker met een aangepaste vormgeving en een nieuwe indeling. Helemaal gedrukt op chloorvrij biopapier met eco-inkten en verstuurd met een milieuvriendelijke, bioafbreekbare wikkel. Want wij zijn ervan overtuigd dat alle kleintjes helpen. Ik wens u veel leesplezier!

Frank Van Sevencoten Administrateur-generaal

Gerwin Dumont Â© Jan Caudron

OVERLEVEN IN DE OZONSMOG www.vmm.be

Overleven in de ozonsmog Lagere pieken maar stijgende achtergrondconcentraties Als er iemand de ingewikkelde mechanismen doorgrondt die ozonsmog veroorzaken, dan is het wel Gerwin Dumont, doctor in de fysica en internationaal erkende ozonspecialist. Al jarenlang bestudeert hij bij de VMM hoe klimaat, zonlicht en vervuiling de ingrediënten van een adembenemende cocktail leveren. Mogen we nog naar Beach Rock en de IJzerbedevaart? Helpen overheidsmaatregelen? De fysicus geeft tekst en uitleg. ozon, en hoog in de stratosfeer is er soms

Kunnen we de ozon die we hier te

ozon?

Wat moeten we ons voorstellen bij

te weinig. Ozon op leefniveau ontstaat in

veel hebben niet gebruiken om het

Ozon is een gas dat in lage concentra-

de zomer door inwerking van zonne-

ozongat te dichten?

ties in de natuur voorkomt, behalve in de

stralen op lucht die vervuild is met

Neen. Omdat ozon zo onstabiel is, kan

stratosfeer waar er veel ozon aanwezig

stikstofdioxide en vluchtige organische

je het niet bewaren in een fles of zo. Het

is. Net als zuurstof is ozon opgebouwd

stoffen (VOS). Daarom spreken we van

gas zou direct ontbinden door contact

uit zuurstofatomen, maar ozon bestaat

fotochemische luchtvervuiling, de chemi-

met de fleswanden. Het is om dezelfde

uit drie atomen, zuurstof uit twee. Ozon kunt u zien als een driehoeksverhouding, de relatie tussen de atomen is zelden duurzaam en duurt niet lang. Het gas is heel onstabiel en reageert direct met andere stoffen in zijn omgeving. Het

Waar we leven is er soms te veel ozon, en hoog in de stratosfeer is er soms te weinig. 5

woord ozon komt van het Griekse ‘ozein’, dat ruiken betekent. Het gas heeft dan

sche reactie wordt in gang gezet door

reden technisch niet mogelijk de ozon

ook een typische geur die u kunt ruiken

licht (fotonen). De ozon op leefniveau is

uit de lucht te filteren. En als dat al zou

na onweer met veel bliksems.

schadelijk voor mensen en planten en

lukken, en we zouden de ozon naar de

tast materialen aan. Maar de ozonlaag in

ozonlaag kunnen transporteren, dan nog

Zijn ozonsmog en het gat in de ozon-

de stratosfeer waarin dat fameuze gat zit,

zou het niet veel uithalen. Op leefniveau

laag aspecten van hetzelfde probleem?

bevindt zich tientallen kilometers boven

zit er namelijk niet genoeg ozon om het

Het gaat om twee afzonderlijke proble-

ons hoofd en werkt daar als filter tegen

gat daarboven te dichten. Bovendien zou

men. Waar we leven is er soms te veel

schadelijke ultraviolette zonnestralen.

ook die ozon er afgebroken worden door

de ozonafbrekende stoffen die daar door vervuiling aanwezig zijn. De enige remedie is dus het gebruik van ozonafbrekende stoffen verder te beperken. Als het over ozonpieken gaat in het weerbericht, betekent dit dus altijd ozon op leefniveau? Precies, in de zomer zorgt de zon voor fotochemische reacties tussen stikstofoxidevervuiling en vluchtige organische stoffen in de lucht, en daarbij ontstaat ozonsmog, met als voornaamste bestanddeel ozon. Ozonsmog is dus geen rechtstreeks uitgestoten vervuiling, maar Heeft ozonsmog altijd te maken

Tijdens een periode van ozonsmog is de algemene luchtkwaliteit slecht. Er hangt een cocktail van ozon, zeer fijne stofdeeltjes en andere schadelijke stoffen in de lucht.

met verkeer en industrie? In onze streken wel. België bevindt zich samen met de Duitse en Noord-Franse industriegebieden en Noord-Italië in eenzelfde situatie: dichtbevolkt, veel verkeer, veel industrie, dus relatief veel stikstofdioxide in de lucht. Gooi daar de zomerzon overheen en je hebt een grensoverschrijdend ozonprobleem. Maar in sommige streken langs de

wel het gevolg van andere vervuilingen

dat autoverkeer tijdens ozonpieken de

Middellandse Zee en door bergen in-

door de mens. Stikstofoxidegassen

ozonoverlast tijdelijk kan verminderen op

gesloten stedelijke gebieden speelt het

komen grotendeels van het verkeer en de

plaatsen met druk verkeer. Ozon rea-

microklimaat een grote rol. Aan de

industrie, net als de vluchtige organische

geert namelijk met het stikstofmonoxide

kusten van de Middellandse Zee doet de

stoffen (VOS) waar ook de huishoudens

dat door auto’s wordt uitgestoten en

land-en-zeebries de vuile lucht van land

toe bijdragen. Daarom noemen we die

daardoor heb je in de stad bij druk ver-

naar zee en terug circuleren.

stoffen ozonvoorlopers of precursoren, ze

keer minder ozon dan op het platteland.

Daarbovenop kan ook begroeiing een

maken ozonvorming mogelijk.

Maar ik heb niet gezegd dat de stadslucht

invloed hebben. Bijvoorbeeld pijnbomen

‘s zomers gezonder is. Er kan dan wel

brengen het hele jaar door maar vooral

minder ozon hangen, maar er zijn ook de

‘s zomers natuurlijke vluchtige orga-

boosdoener?

gevaarlijke fijne stofdeeltjes van diesel,

nische stoffen in de lucht. Maar bij ons

Uitlaatgassen van wegverkeer spelen

PM10 en PM2.5, en tal van andere scha-

is de menselijke factor zonder meer de

inderdaad een grote rol. Wel is het zo

delijke stoffen afkomstig van het verkeer

grootste.

Is de automobilist alweer de grote

OVERLEVEN IN DE OZONSMOG

www.vmm.be

Hebben de maatregelen tegen ozonvervuiling resultaat? Sinds halfweg de jaren ’90 wil ik hier met een voorzichtig ja op antwoorden. Dit wil zeggen dat in de zomer de totale ozonoverlast veroorzaakt door de ozonpieken daalt als we rekening houden met de © ORBID

temperatuurverschillen tussen de zomers. Hoewel er in de broeihete zomer van 2003 veel ozonoverlast was, bereikte die toch niet meer het niveau van de vergelijkbare zomer van 1990. Wat is dan een ozonpiek? 7

Een ozonpiek treedt op als de metingen aantonen dat we een bepaalde drempelwaarde overschrijden, zoals de EU-drempelwaarde voor het inlichten van de bevolking, die is vastgelegd op 180 microgram ozon per kubieke meter lucht.

Het gaat dus de goede kant op?

meer en meer ozon in onze lucht het hele

Ik denk dat het terugdringen van de inten-

De intensiteit van de pieken in de zomer

jaar door. Een eerste reden is dat onze

siteit van de pieken zal blijven verbete-

daalt, maar, en hier zit de adder onder

ozonbestrijdende maatregelen in België

ren.

het gras, de achtergrondconcentraties

tijdelijk een stijging van de ozonconcen-

van ozon blijven stijgen. Er komt dus

traties kunnen veroorzaken. Een vermin-

dering van de uitstoot van stikstofoxiden

de zomer alle activiteit in België stilleg-

kan namelijk een verhoging van de ozon-

gen en geen enkele vervuiling meer

waarden veroorzaken. Een mooi voor-

uitstoten die ozon veroorzaakt, dan nog

beeld hiervan is het zogenaamde ozon-

zal de ozonoverlast hier maar met één

weekendeffect: in onze steden is er

derde dalen.

tijdens het weekend, met dertig procent minder uitstoot van de stikstofoxiden, toch meer ozon.

en Belgisch niveau in te grijpen?

Een tweede reden is de industrialisering

Elke vermindering van de uitstoot van de

in Azië, met China en Indië voorop.

voorlopers van ozon is winst, zoniet door

Iedereen die recent in China geweest is,

de vermindering van de ozonconcen-

weet op welke spectaculaire schaal de

traties zelf, dan wel door de vermindering

industrialisering daar plaatsvindt. Maar

van de luchtvervuiling in het algemeen.

dat betekent ook een sterk toenemende

Ozon is schadelijk bij inademing, omdat

uitstoot van luchtvervuiling die in het noor-

het gas de longcapaciteit vermindert.

Wat vindt u van de nieuwe maatre-

delijk halfrond circuleert.

Doordat de intensiteit van de pieken sinds

gelen tegen ozon die Vlaanderen

1994 daalt, zakt de directe impact op

neemt?

de gezondheid wel. Anderzijds wordt

De nieuwe ozonmaatregelen van de

het gezondheidsrisico ook berekend op

gewesten die samengebundeld worden

Ozon is een grensoverschrijdend pro-

basis van jaargemiddelden en niet alleen

in het nationale ozonplan vind ik zeer goed.

bleem met een mondiale

dimensie.

op basis van de piekbelasting. Als de

De federale minister Van den Bossche

Gassen en stofdeeltjes worden door

normen verstrengen ziet dat plaatje er

geeft het goede voorbeeld door in het

luchtstromingen over het hele Noordelijke

minder gunstig uit. Bovendien hebben

ozonpiekplan enkel op de medische risi-

halfrond verspreid, dat is Azië, Noord-

mensen met problemen aan de lucht-

co’s te focussen in geval van ozonpieken.

Amerika en Europa. Daardoor verhogen

wegen meer last van ozon. Dat is in ons

Bij grote zomermanifestaties met veel

de achtergrondconcentraties van ozon en

land een grote groep van ongeveer

publiek zoals Rock Werchter of de

ozonvoorlopers en daarom moeten we

vijftien procent. Ozon maakt slachtoffers,

IJzerbedevaart zullen het Rode Kruis of

het probleem mondiaal aanpakken.

misschien wel zoveel als het verkeer.

andere hulporganisaties en zorgverstrek-

Lokale of regionale maatregelen hebben

Daarom moeten de ozonconcentraties

kende instellingen standby staan om hulp

weinig effect. Stel bijvoorbeeld dat we in

naar beneden.

te verlenen aan personen met adem-

Ook ozon op leefniveau is dus een wereldwijd probleem? 8

Heeft het dan zin om lokaal op Vlaams

OVERLEVEN IN DE OZONSMOG www.vmm.be

Smog in New Dehli © Michel Decleer

halingsmoeilijkheden. Maar het heeft bij

schijnsel maar gaan altijd samen met

lende studies uitgevoerd. Voorlopige

ozonpiekmomenten geen zin het auto-

periodes van grote hitte. Tijdens een

ramingen geven een 600 gevallen aan

verkeer te ontraden, integendeel, en dat

periode van ozonsmog is de algemene

voor Vlaanderen.

zal dus ook niet gebeuren. Daarnaast is er

luchtkwaliteit slecht. Er hangt een cock-

ook een ozonbestrijdend beleid op lange

tail van ozon, zeer fijne stofdeeltjes en

termijn uitgetekend, waardoor binnen een

andere schadelijke stoffen in de lucht.

voor?

aantal jaren ook de achtergrondconcen-

Ook de grote hitte op zich is al een

Toch wel. Omdat ozon zo agressief

traties van ozon zouden moeten dalen.

belastende factor voor mensen met een

oxiderend is, werkt het als een uitstekend

zwakke gezondheid. Ozon heeft een

ontsmettingsmiddel. Het water van een

Is ozon dan echt nergens goed

Hebben de duizenden doden in

negatieve invloed op de sterftecijfers. In

openluchtzwembad kunt u reinigen door

Frankrijk tijdens de zomer van 2003

een aantal internationale studies worden

het gebruik van ozongas. Dan moeten

iets met ozon te maken?

precieze sterftecijfers gegeven maar die

we geen chemicaliën of chloor gebrui-

Ja, maar ik kan u niet zeggen hoeveel

zijn eerder richtinggevend voor de grootte-

ken, stoffen die ook zeer belastend zijn

overlijdens precies aan ozonsmog te wij-

orde. Ook naar het aantal vroegtijdige

voor het milieu. En zoals gezegd, in de

ten zijn en hoeveel aan de hitte. Verhoogde

sterfgevallen in Vlaanderen tijdens de

stratosfeer is het een onmisbare filter

ozonwaarden zijn geen geïsoleerd ver-

zomersmog van 2003 worden verschil-

tegen de gevaarlijke ultraviolette stralen.

Meer ozon op het platteland dan in de stad Verkeersmaatregelen tijdens een ozonsmogperiode hebben een averechts effect Het lijkt de omgekeerde wereld, maar uitlaatgassen kunnen onder bepaalde omstandigheden zorgen voor minder ozon. Het VMM-meetstation in Borgerhout registreert tijdens de week dikwijls lagere ozonwaarden dan dat in het landelijke Walshoutem in Vlaams-Brabant. Frans Fierens, chemicus van de VMM bij IRCEL, legt uit wat er zich afspeelt. gassen inderdaad veel groter, en die

pakweg 25 graden, en zonnestralen

gassen bevatten de noodzakelijke voor-

omgezet worden tot stikstofmonoxide

lopers om ozon te vormen. Maar de

(NO) en ozon (O 3 ). Het omgekeerde gebeurt echter ook, stikstofmonoxide

aanwezigheid van veel ozonvoorlopers, dat zijn stikstofoxiden en vluchtige orga10

nische stoffen (VOS), wil niet zeggen dat

(NO) kan ook reageren met ozon (O3) waardoor die ozon terug afgebroken

er daarom meer ozon zal ontstaan.

wordt. In de scheikunde spreken we dan van een evenwichtsreactie.

Frans Fierens © Jan Caudron

Dat verklaart nog niet waarom

Auto’s stoten veel stikstofmonoxide (NO)

ozonwaarden soms lager liggen in

uit dat een korte levensduur in de

stedelijke gebieden.

atmosfeer heeft. Op plaatsen met veel

Om dat uit te leggen kunnen we niet

verkeer en dus veel stikstofmonoxide

Hoe kan het dat ozonwaarden in

buiten een streepje chemie. Ozonsmog

(NO) wordt er meer ozon afgebroken dan

de stad lager liggen dan op het platte-

ontstaat in een mix van stikstofdioxide

er gevormd wordt en zijn de ozonwaarden

land?

(NO 2 ) en vluchtige organische stoffen

dus lager. De door het verkeer gevorm-

In de stad is de vervuiling door uitlaat-

(VOS) die bij voldoende zonnewarmte,

de stikstofmonoxide (NO) wordt in enke-

MEER OZON OP HET PLATTELAND DAN IN DE STAD www.vmm.be

le minuten omgezet in stikstofdioxide

Het stilleggen van het verkeer tij-

Europese schaal is nodig om het ozon-

(NO2) dat een veel langere levensduur in

dens een piek heeft dus geen zin?

probleem op lange termijn op te lossen,

de atmosfeer heeft. Hierdoor kan het

Neen, maatregelen die beperkt zijn in

en dat gebeurt gelukkig ook. Er zijn

door de wind naar het platteland ge-

ruimte en in tijd kunnen zelfs het om-

verschillende Europese richtlijnen die als

transporteerd worden waar de zon er

gekeerde effect hebben. Dit blijkt zowel

ze uitgevoerd worden, ervoor zullen

dan ozon van maakt. Op het platteland

uit analyse van meetresultaten als uit

zorgen dat de ozonoverlast in 2010 met

is er door het mindere verkeer veel

computermodelberekeningen.

tweederde zal dalen ten opzichte van

minder stikstofmonoxide (NO) waardoor

Een duurzame en drastische aanpak op

1990.

de gevormde ozon minder sterk wordt afgebroken, met dus hogere ozonconcentraties tot gevolg. In het weekend met minder verkeer in de steden en dus met minder stikstofmonoxide (NO) emissies zijn de ozonconcentraties hoger dan op

Hotspots zijn niet cool

weekdagen. Dit fenomeen noemen we het ozonweekendeffect. Wat is de rol van de vluchtige organische stoffen? Vluchtige organische stoffen (VOS), zoals onder andere benzinedampen of oplos-

Ons land ligt zowat in het hart van een van de meest ozonrijke gebieden van Europa. Dat heeft vooral te maken met onze industrie en het drukke verkeer, en ook windrichting en klimaat spelen een rol. Gebieden waar in de zomer dikwijls hoge ozonconcentraties voorkomen worden ook wel ozonhotspots genoemd.

middelen in verven, verstoren het evenwicht van de chemische evenwichts-

De Benelux, het westelijke deel van Duitsland, het noorden van Frankrijk en

reactie (NO2 + O2 NO + O3). De VOS reageren met het stikstofmonoxide,

het zuid-oosten van het Verenigd Koninkrijk behoren tot de belangrijkste ozon-

waardoor er minder ozon kan worden

gebieden in Europa. De ozonvorming wordt er vooral bepaald door de beschik-

afgebroken. Het evenwicht verschuift

baarheid van vluchtige organische stoffen (VOS). Bij ozonpieken haal je hier

naar de kant van de ozon en netto leidt

het beste resultaat door de uitstoot van vluchtige organische stoffen te redu-

dit tot een verhoging van de ozoncon-

ceren.

hotspots in Europa. Deze regio is niet toevallig een van de drukste industriĂŤle

centraties. Hou er wel rekening mee dat dit een vereenvoudigde voorstelling is.

Ook in Zuid-Europa in een aantal gebieden rond de Middellandse Zee worden

In werkelijkheid zijn het honderden

in de zomer hoge ozonconcentraties gemeten. Hier geldt echter een ander ozon-

ingewikkelde chemische reacties die

regime waarbij er een niet onbelangrijke invloed is van vluchtige organische

ozonsmog veroorzaken. De belangrijkste

stoffen van natuurlijke oorsprong. De ozonvorming wordt er vooral bepaald door

bronnen van vluchtige organische stof-

de beschikbaarheid van stikstofoxiden (NOx).

fen zijn het verkeer, de industrie en de

Ook het specifieke kustklimaat speelt hier een rol, doordat de lucht circuleert

gezinnen. Denk maar aan de dampen

van zee naar land en vice versa, zonder ververst te worden. Bij ozonpieken in

die u ruikt als u schildert met synthetische

deze gebieden heeft een vermindering van de uitstoot van stikstofoxiden door

verven of aan de benzinedampen die

maatregelen in het verkeer en de industrie wel direct effect.

vrijkomen bij het tanken.

Vlaamse Milieumaatschappij meet ozonsmog

Christina Matheeussen ÂŠ Jan Caudron

Hoe meet je ozonvervuiling en hoe weet je dat de metingen een betrouwbaar beeld opleveren? Vlaanderen kan zich op de borst kloppen over een fijnmazig netwerk van vaste meetstations te beschikken. Drie specialisten van de Vlaamse Milieumaatschappij geven tekst en uitleg.

Ozon is geen rechtstreekse men-

op acht plaatsen. De locaties voor al deze

Dat klinkt nogal kankerverwekkend...

selijke vervuiling, maar het gevolg

metingen zijn evenwichtig gespreid over

(KVdB) Deze stoffen hebben inderdaad

van andere stoffen, de zogenaamde

stedelijke, randstedelijke en landelijke

geen beste reputatie en worden dikwijls

ozonvoorlopers. Wat meten jullie dan

gebieden. Dat geeft het meest betrouw-

in verband gebracht met kanker. We

precies?

bare beeld.

meten ze elke dertig minuten en hun concentratie hangt duidelijk samen met

(Kathleen Van den Berghe, VMM meetlab Gent) De VMM meet zowel ozon als

Welke vluchtige organische stof-

de verkeersdrukte. Wel is het zo dat

de ozonvoorlopers, en dat zijn er heel

fen meten jullie?

drievierde van de vluchtige organische

wat. Ozon zelf wordt op negentien plaat-

(KVdB) In totaal meten we een goede

stoffen die we meten voor de gezond-

sen in Vlaanderen gemeten. Stikstof-

veertig stoffen; de bekendste zijn de

heid weinig kwaad kunnen omdat hun

dioxide, een belangrijke ozonvoorloper

BTEX-stoffen. Dat letterwoord staat

concentraties heel laag zijn. Maar toch zijn

wordt op meer dan twintig punten

voor benzeen, tolueen, ethylbenzeen en

ze nadelig omdat ze de ozonvorming

gemeten, vluchtige organische stoffen

xyleen.

stimuleren.

VMM MEET OZONSMOG www.vmm.be

Hoe ziet een meetstation er eigen-

samen met buitenlandse collega's

campagnes hebben we onze meetwagens

lijk uit?

voor jullie metingen?

op dezelfde plaats als de Franse meet-

(KVdB) Net als een groot uitgevallen

(Christina Matheeussen, VMM-lab Ant-

wagens gezet, en gelukkig blijkt dat de

elektriciteitscabine, maar met een buis

werpen) In 2003 hebben we tijdens twee

resultaten gelijklopend zijn. Europese richt-

die als neus fungeert. Monitoren analy-

periodes metingen uitgevoerd in Noord-

lijnen zorgen ervoor dat de meettechno-

seren de lucht om de zoveel seconden,

Frankrijk in samenwerking met Franse

logie en de gegevensverwerking overal

en elk station is via een telefoonlijn

collega's. Met mobiele meetwagens

gelijkvormig wordt, zodat we zonder

verbonden met onze computers in Gent

hebben we ozon, stikstofoxiden, fijn stof

foutafwijkingen gegevens kunnen verge-

en in Antwerpen. Die verwerken de

en dergelijke gemeten. Vóór de meet-

lijken.

data tot relevante informatie, met dag-, seizoenen jaargemiddelden. Gaan jullie soms ook met vliegtuigen of helikopters in de lucht? (Dany Tielemans, VMM-meetlab Antwerpen) Vroeger werd er inderdaad wel met de helikopter gemeten. Zo vlogen we begin jaren negentig nog per helikopter boven de kust en de Gentse kanaalzone om de ozonsmog te registreren. Ook de Vito heeft in 2003 nog metingen per vliegtuig uitgevoerd ter controle. Kan je meer meten met een helikopter? (DT) Je kan alles perfect in kaart brengen met de helikopter en beslissen waar er meetstations nodig zijn om te registreren. We hebben zo ook geleerd dat er zich op een zekere hoogte ‘s nachts enorme

concentraties ozon in de lucht opstapelen. Die meten we nu op de VRT-toren van Sint-Pieters-Leeuw op 197 meter hoogte. Zeer nuttig om voorspellingen te doen. Dat kom je vanop de grond uiteraard niet te weten, later kan je daar wel een computermodel rond bouwen. Ozonvervuiling is een grensoverschrijdend probleem. Werken jullie

Meetstation in Veurne © Daniel de Kievith

IRCEL biedt al tien jaar inzicht in luchtkwaliteit Altijd up-to-date meetresultaten op websites van VMM en IRCEL Ook als kritische burgers mogen we er gerust op zijn: we weten met slechts een half uur vertraging hoe het zit met onze luchtkwaliteit. Op de websites van de VMM en IRCEL vindt u een overzicht van alle schadelijke stoffen, van ozon tot benzeen Gelukkige tiende verjaardag. Wat

van de gewestelijke meetstations in een

betekent IRCEL?

databank en verwerken die data tot

(Gerwin Dumont) IRCEL staat voor Inter-

relevante informatie voor de gewesten zelf

gewestelijke Cel voor het Leefmilieu en

en voor de verplichte rapportering aan

werd door de drie gewesten samen in

internationale instanties. We alarmeren

1994 opgericht. Toen werd leefmilieu ge-

de overheid als de drempelwaarden van

regionaliseerd, waardoor de verantwoor-

bepaalde gevaarlijke concentraties in de

delijkheid voor het voormalige nationale

lucht worden overschreden. We zorgen er

meetnet voor de luchtkwaliteit bij de

ook voor dat alle meettoestellen geijkt en

gewesten, dus Vlaanderen, Brussel en

gekalibreerd zijn zodat ze allemaal het-

WalloniĂŤ, kwam te liggen. Maar het spreekt

zelfde meten. We doen voorspellingen

voor zich dat het handig is om metingen

van de eventuele periodes van verhoog-

over luchtkwaliteit op intergewestelijke

de luchtvervuiling. Het Smogstop-voor-

schaal te bekijken, luchtvervuiling stopt

spellingsmodel is het bekendste: dit vormt

immers niet aan de grenzen en daarom is

de basis voor de ozonwaarschuwingen

IRCEL opgericht. Aan Vlaamse kant is het

in het weerbericht.

de VMM die een aantal medewerkers aan IRCEL heeft toegewezen.

Wat moeten we denken als we Smogstop horen?

Wat is jullie taak precies? Frans Fierens ÂŠ Jan Caudron

(GD) We centraliseren de meetgegevens

(Frans Fierens) Smogstop (Statistical Models of Groundlevel Short Term Ozone

IRCEL: TIEN JAAR INZICHT IN LUCHTKWALITEIT www.vmm.be

Pollution) is een computermodel, dat tot

Belga. De ministeries verwittigen op hun

zijn ingelicht en actie kunnen nemen. Via

twee dagen op voorhand het overschrij-

beurt de hulpdiensten, bejaardentehuizen,

de weerberichten op radio en tv brengen

den van de drempelwaarden voor ozon

enzovoort, zodat alle mogelijke niveaus

we de bevolking op de hoogte.

voorspelt. Wie wil weten of er veel ozon bij zijn woonplaats of werkplek rondzweeft kan op onze website de Smogstop-kaarten bekijken. Daar vindt u de voorspelling van de hoogste ozonpiekconcentraties per regio. Actuele voorspellingen vindt u op www.irceline.be.

Bewust ongerust U wilt de raspende ademhaling van Vlaanderen volgen tijdens de zwoele zomerdagen? Gewoon surfen naar www.irceline.be of www.vmm.be volstaat om een visueel en cijfermatig overzicht te krijgen. U vindt er ook achtergrondinfomatie rond ozon en luchtverontreiniging.

Werkt Smogstop ook voor andere vervuilingsbronnen zoals benzeen en zwaveldioxide? (FF) Neen, Smogstop beperkt zich tot ozon. Sinds begin dit jaar gebruiken we een ander model om wintersmogepisodes, dit is vervuiling met fijn stof, te voorspellen. Op de websites van de VMM en IRCEL vindt u een lijst met de meest recente meetgegevens van andere polluenten. We publiceren informatie over benzeen, koolstofmonoxide, zwaveldioxide, stikstofoxiden en vervuiling door fijn stof. De burger krijgt dus echt een volledig overzicht van de luchtkwaliteit.

Ozon Europees Wenst u aan de smog te ontsnappen door vreemde bodem op te zoeken? Dan doet u er goed aan even te checken of het bij de buren zoveel beter is. Het Europees Milieu Agentschap (European Environment Agency) heeft een goede overzichtwebsite. Meer info op http://ozone.eionet.eu.int.

Belt u zelf naar de minister bij ozonalarm? Hoe verloopt de procedure? (FF) Wanneer er kans is dat de ozondrempelwaarden worden overschreden, versturen we een fax en e-mail met een overzicht van de gemeten ozonwaarden. Daarop staat ook een ozonvoorspelling voor de volgende dagen en de voorzorgsmaatregelen die risicogroepen moeten nemen. Dit bericht gaat naar ministeries, kabinetten en andere overheidsinstellingen en het persagentschap

Bob Nieuwejaers, David Knight en Steven Lauwereins Â© Jan Caudron

VLAAMS EMISSIEREDUCTIEPROGRAMMA PAKT OZONVERVUILING AAN www.vmm.be

Vlaams emissiereductieprogramma pakt ozonvervuiling aan Reductie ozonvoorlopers bij wet geregeld In december 2003 keurde de Vlaamse regering het reductieprogramma voor de emissies van zwaveldioxide (SO2), stikstofoxiden (NOx), vluchtige organische stoffen (VOS) en ammoniak (NH3) in de lucht goed. Het programma legt de grote lijnen van het emissiereductiebeleid voor deze stoffen tot 2010 vast. We vragen Bob Nieuwejaers, David Knight en Steven Lauwereins van Aminal waar we ons aan mogen verwachten. Wat zal het programma opleveren

voor meerdere milieuproblemen, bij-

alle Europese lidstaten absolute emissieplafonds vast, zo zal Vlaanderen de

Door uitvoering van het reductieplan zal

voorbeeld NOx voor ozon, verzuring en eutrofiëring, worden deze drie milieu-

de uitstoot van ozonprecursoren dras-

problemen door het programma gelijk-

respectievelijk 74, 50, 57 en 42 procent

tisch dalen. Hierdoor zal tegen 2010 de

tijdig aangepakt.

moeten reduceren.

wat betreft ozonsmog?

emissies van SO2, NOx, VOS en NH3 met

ozonoverlast voor de mens ten opzichte van 1990 met tweederde moeten verminderen.

Kadert dit in een Europese aan-

Wordt van alle maatschappelijke

pak?

sectoren een inspanning gevraagd?

Ja, gelukkig maar, vervuiling stopt immers

De doelstellingen van de richtlijn zijn zeer

niet aan landsgrenzen. De vervuilende

ambitieus, waardoor alle sectoren aan

mogen we nog verwachten?

stoffen die in een land uitgestoten wor-

bod komen. De industriële sectoren,

De uitstoot in de lucht van NOx, SO2 en

den kunnen voor een belangrijk gedeel-

de transportsector en de huishoudens

NH3 werkt de verzuring van ecosystemen in de hand. Bossen worden aangetast,

te verantwoordelijk zijn voor de milieu-

zullen dus allen belangrijke inspanningen

problemen die in de buurlanden worden

moeten leveren.

meren verzuren, enzovoort. De uitstoot

vastgesteld.

De verschillende sectoren zijn steeds

van stikstofoxidegassen en ammoniak

Dit is niet anders voor de hier geschet-

nauw betrokken geweest bij het opstel-

(NH3) brengen dan weer een teveel aan

ste milieuproblemen. Zonder afspraken

len van de emissieplafonds. Op 5 en 12

stikstof in het milieu, waardoor ook hier

op Europees niveau kan een individueel

maart 2004 werd tevens een tweedaags

ecosystemen verstoord worden, dit

land hiertegen weinig beginnen. Vandaar

symposium georganiseerd over de be-

noemt men eutrofiëring.

dat in 2001 de Europese NEC–richtlijn

leidsaanpak van luchtverontreiniging in

Omdat er één stof verantwoordelijk is

werd ingevoerd. Deze richtlijn legt voor

Vlaanderen, waarop o.a. het reductie-

Welke andere milieuvoordelen

ÂŠ ORBID

plan aan alle betrokkenen werd voorgesteld. Het plan zelf en andere gerelateerde informatie kunt u trouwens terugvinden op de website: www.vlaanderen.be/lucht. Legt het programma zelf echte verplichtingen op of blijft het bij aanbevelingen? De enige bindende verplichting voor Vlaanderen is het behalen van de emis-

geeft enkel aan hoe Vlaanderen dit kan

gehaald worden?

sieplafonds in 2010, dit is ook onlangs

invullen rekening houdend met techni-

Voor SOx verwachten we op basis van

opgenomen in Vlarem. Het reductieplan

sche en economische randvoorwaarden.

de huidige informatie weinig problemen.

Aan het programma is heel wat studiewerk en overleg met de doelgroepen

Voor NOx en NH3 zijn de marges heel klein, we zullen alle mogelijke maatrege-

voorafgegaan.

len moeten inzetten om nipt het plafond te kunnen halen.

Zijn er al concrete maatregelen

Een nauwkeurige inschatting maken van

voor bepaalde sectoren?

huidige en toekomstige VOS-emissies is

Inderdaad. Zo werden voor NOx en SOx

zeer moeilijk. Momenteel ontbreken nog

bijvoorbeeld strengere voorwaarden voor

een aantal cruciale gegevens die nodig

de keramische sector in Vlarem inge-

zijn om een finale uitspaak over de VOS-

voerd. Voor de stookinstallaties en

uitstoot te kunnen doen.

de raffinaderijen werd onlangs een voorstel tot strengere voorwaarden door de

En wat na 2010?

Vlaamse regering in eerste lezing goed-

De plafonds voor het jaar 2010 zijn slechts

gekeurd. De introductie van de solvent-

een tussentijdse stap. Uiteindelijk wil

richtlijn in Vlarem was een belangrijke

Europa de uitstoot van deze polluenten

stap in het bestrijden van vluchtige orga-

beperken tot er bijna geen milieuschade

nische stoffen. En wat betreft ammoniak

meer vastgesteld kan worden. Dit zal met

werd onlangs nog verplicht om dierlijke

de huidige opgelegde plafonds niet

mest zo te gebruiken dat er minder emis-

bereikt worden.

sies vrijkomen.

Op dit ogenblik heeft de Europese com-

Vele andere maatregelen zijn nog indica-

missie reeds voorbereidingen voor de

tief of er wordt momenteel overleg met

herziening van de NEC-richtlijn opgestart

de betrokken sectoren gepleegd of we

die zullen resulteren in emissieplafonds

wachten nog op politieke beslissingen.

voor 2015 en 2020. Aminal, de VMM en de VLM verzamelen gegevens om de

Vuurtjes stoken in de tuin Â˘ Daniel de Kievith

Misschien wel de belangrijkste vraag, zullen de emissieplafonds

besprekingen goed voorbereid te kunnen beginnen.

www.vmm.be

TEGENGAS

Kunt u wat doen tegen ozonvervuiling? Misschien wel meer dan u denkt. Bovendien maken onze tips u het leven comfortabeler en dikwijls ook goedkoper. Ozonsmog kunnen we aanpakken door de uitstoot van gassen die de ozonvorming in de hand werken te verminderen. Om de afbraak van de ozonlaag tegen te gaan, moeten we de uitstoot van ozonafbrekende stoffen zoals CFK’s stopzetten. Klimaatverandering kunnen we bestrijden door duurzaam om te springen met energie. Wanneer we minder energie verbruiken, komen er ook minder broeikasgassen vrij. We zetten de tips op een rijtje.

Schilderen? Kies voor verf op basis van water zoals acrylverf. Dan vermijdt u gebruik van white spirit, thinner, terpentijn, enzovoort. Deze vluchtige organische stoffen stimuleren de vorming van ozonsmog. Watergedragen producten werken trouwens makkelijker en zijn tegenwoordig ook heel duurzaam

Vernissen? Ook hier kunt u kiezen

voor watergedragen producten. Met lijnolie - natuurlijke olie van de vlasplant beschermt u uw hout op volledig natuurlijke wijze. Lijnolie is bovendien goedkoop.

Stook niet in open lucht. Het gif dat we met zelfgestookte vuurtjes de lucht inblazen, is een zeer grote bron van luchtvervuiling in ons land. Geef groen een plaats. Planten en bomen verbruiken CO2 en halen een deel van het stof en de uitlaatgassen uit de lucht. Zelfs kleine tuintjes verbeteren de luchtkwaliteit. Laat klim- en slingerplanten op de muren groeien. Voor groendaken kunt u subsidies krijgen. Vraag © IBIC

Rijd rustig, dat scheelt een pak in de uitstoot van stikstofoxidegassen en vluchtige organische stoffen. Veel tips vindt u op: www.ikbenrob.be. Nog niet van Rob gehoord? Rob staat voor rustig op de baan.

inlichtingen bij uw gemeente.

Verwarm rendabel. Nieuwe verwarmingsinstallaties zijn veel zuiniger. Een vernieuwing van een oude ketel betaalt zichzelf na enkele jaren terug. Doe aan rationeel energieverbruik. Door energieproductie komen er massa’s broeikasgassen in de lucht. Koop toestellen met A-energielabels. Gebruik spaarlampen. Meer info op www.energiesparen.be

Breng uw oude koelkast of diepvriezer naar het containerpark of naar een kringloopwinkel. Er zit immers nog ozonafbrekend materiaal in. Nog makkelijker is om bij de aankoop van een nieuw toestel uw oude toestel te laten meenemen. De leverancier is hiertoe verplicht. U leest er meer over op www.recupel.be.

Voor veel ozonafbrekende stoffen bestaat een volwaardig alternatief. U leest meer over alternatieven van medische dosisinhalatoren, brandblusapparaten, e.d. op www.emis.vito/be/ozon.

ÂŠ Daniel de Kievith

OZONVERVUILING IS EEN REEEL GEZONDHEIDSRISICO www.vmm.be

Ozonvervuiling is een reëel gezondheidsrisico Ook u kunt ozongevoelig zijn Diep in het labyrint van het Academische Ziekenhuis Campus Gasthuisberg Leuven bevindt zich het laboratorium pneumologie, waar dokter Ben Nemery onderzoekt hoe ozonsmog en andere vormen van luchtverontreiniging onze gezondheid belagen. We vragen deze professor in de toxicologie en de arbeidsgeneeskunde wat de gevaren van ozonvervuiling zijn. Hoe kijkt de medische wereld aan

oplopen tot honderd à honderdvijftig liter.

zieke of oude mensen gevoeliger zijn, ze

tegen ozonvervuiling?

Dit betekent dat u bij zware inspanningen

kunnen natuurlijk wel meer hinder van

Laat me beginnen met uit te leggen welke

dus in één minuut evenveel ozon kunt

ozon ondervinden. Overigens zijn er

invloed ‘zuivere’ ozon heeft op de ge-

binnenkrijgen als in een kwartiertje rust.

indicaties dat de ozongevoeligheid daalt

zondheid, want ozonvervuiling of ozon-

Bij studies in blootstellingskamers wordt

met de leeftijd.

smog is meer dan ozon alleen. Van de

meestal een lichte inspanning van de

gevolgen van inademing van zuivere ozon

vrijwilligers gevraagd, zoals fietsen op

hebben we een goed beeld. Vooral in de

een hometrainer.

VS werden vrijwilligers in blootstellingskamers geplaatst waar ze dan werden

Tast ozon de werking van de longen aan? De longfunctie laat zich in tegenstelling

Welke klachten veroorzaakt ozon

tot de symptomen perfect meten. Met

blootgesteld aan bepaalde hoeveelheden

op zich?

een spirometer kunnen we het long-

ozon. Daardoor kunnen we de medische

Het optreden van symptomen hangt af

volume en het debiet, de snelheid van

symptomen van ozonblootstelling en de

van de dosis. Bij een voldoende hoge

in- en uitademen, meten. Bij blootstelling

gevolgen voor de longen precies om-

blootstelling zal er een prikkeling zijn van

aan hoge ozonconcentraties stellen we

schrijven.

de ogen en de bovenste luchtwegen, en

een gemiddelde afname van de long-

kan er een beklemmend gevoel optreden

functie vast met tien procent. Het is

op de borst, met het gevoel moeilijker te

vooral de vitale capaciteit die afneemt, of

lingskamer?

kunnen inademen. Die symptomen zijn

de maximale hoeveelheid die men kan

In blootstellingskamers kunnen we exact

niet echt hetzelfde als bij een astma-

in- of uit-ademen.

bepalen wat de invloed is van het in-

aanval. Let wel, de symptomen zijn sterk

Dit is niet zo erg voor gezonde mensen,

ademen van lucht met een bepaalde

persoonsgebonden. Sommige personen

maar personen met hart- en longziek-

ozonconcentratie. In rust ademen we

zijn veel ozongevoeliger dan anderen

ten, die al een beperkte longfunctie heb-

ongeveer tien liter per minuut in en uit,

hoewel er geen verband is met de alge-

ben, kunnen daar wel onder lijden. Dit is

maar bij zware inspanningen kan dat

mene conditie. Het is ook niet zo dat

ook een gemiddelde, sommige perso-

Wat gebeurt er in een blootstel-

Zware sportinspanningen worden best vermeden bij hoge ozonconcentraties © ORBIDarchief

nen die bijzonder gevoelig zijn voor ozon

volledige genezing, maar herhaalde ont-

particulate matter of PM, vermoeden we

zullen veel meer last ondervinden. En

stekingen zijn toch niet zo gezond en

dat het zeer gevaarlijk is, omdat het ook

voor topsporters is die tien procent er ook

kunnen tot blijvende littekens en schade

longbeschadiging en ontsteking kan

teveel aan, zij hebben hun volledige long-

leiden.

veroorzaken. Bovendien kan een deel

capaciteit nodig. Op welke manier tast ozon de

van de allerfijnste deeltjes (kleiner dan De achtergrondconcentraties van

0,1 µm) rechtstreeks in de bloedbaan

ozon blijven stijgen. Heeft dat ook

terechtkomen. Momenteel doen we hier

longfunctie aan?

een invloed op de gezondheid?

in het laboratorium onderzoek naar de

Ozon kan de longfunctie aantasten omdat

Het is moeilijk een onderscheid te maken

klonterbevorderende eigenschappen van

het niet goed wordt tegengehouden in de

tussen de invloed van de ozonpieken en

PM in het bloed en er zijn aanwijzingen

neus- en keelholte en dus tot diep in de

van de blootstelling aan stijgende achter-

dat PM gevaarlijk is voor hart en bloed-

longen kan raken. Daar kan het schade

grondconcentraties van ozon. Onderzoek

vaten.

aanrichten ter hoogte van de kleinste

in Californië laat uitschijnen dat bij

luchtwegen en longblaasjes. Die schade

langdurige blootstelling kinderen een

Zorgen ozonpieken voor een toe-

leidt tot een ontstekingsreactie. Ozon

verhoogd risico lopen op het ontstaan van

name van het aantal ziekenhuis-

gaat echter niet verder dan de long. Met

astma,

opnames?

andere woorden, er komt geen ozon in

wellicht niet de enige oorzaak is voor de

Bij luchtverontreiniging, zowel in de zomer

de bloedbaan terecht, in tegenstelling

stijging van de frequentie van astma in de

als in de winter, hebben astmalijders en

tot bijvoorbeeld het giftige koolstof-

voorbije twintig jaar.

andere mensen met ademhalingsziekten

hoewel

luchtverontreiniging

monoxide of CO. 22

(COPD, muco-patiënten) of patiënten Wat is het verschil tussen ozon-

Lijkt dat op een infectie van de

met hart- en vaatziekten doorgaans meer

smog en ozon?

symptomen. Overigens zijn er niet alleen

luchtwegen?

Ozonsmog is meer dan ozon alleen, in

meer patiënten met ademhalingspro-

Opgelet, een ontsteking is geen infectie.

werkelijkheid zullen mensen haast nooit

blemen, ook het aantal overlijdens stijgt.

Bij infectie is de oorzaak een bacterie of

aan zuivere ozon worden blootgesteld. In

Op basis van vijftien goede studies

een virus. Een ontsteking of inflammatie

ozonsmog bevinden zich ook stikstof-

kunnen we besluiten dat tijdens periodes

kan gewoon een reactie zijn op bescha-

oxiden, vluchtige organische stoffen,

diging door een chemische stof, in ons

fijn stof van dieselmotoren en andere

van ozonsmog het sterftecijfer stijgt met 3,6 procent per 200 microgram/m 3

geval ozon. De ernst van de ontsteking

verbrandingsprocessen, enzovoort. Elk

stijging van de ozonconcentratie. Dit

hangt af van de mate van de blootstel-

van deze stoffen is belastend voor de

percentage, afkomstig van de weten-

ling. Na een ontsteking is er meestal een

gezondheid. Met name van het fijn stof,

schappers Thurston en Ito, is statistisch

OZONVERVUILING IS EEN REEEL GEZONDHEIDSRISICO

www.vmm.be

gezuiverd van andere factoren die een rol

beruchte wintersmog van Londen van

verontreiniging zich tot roken?

kunnen spelen. Ze tonen de invloed van

1952 die enkele duizenden slachtoffers

Die vergelijking valt nauwelijks te maken,

ozon op zich.

maakte. Tot weken na die dodelijke

omdat roken extreem ongezond is. Tabak

decembermaand was de sterfte hoger

is wereldwijd de grootste oorzaak van

Heeft ozon dan ook slachtoffers

dan normaal. Het ging dus niet alleen om

voortijdig sterven, rokers gaan gemiddeld

gemaakt in de hete zomer van 2003?

‘harvesting’, of het wegmaaien van

acht jaar vroeger dood. Roken is dus zo

Ozonsmog zal zeker een aandeel gehad

personen wiens leven al aan een zijden

slecht dat we praktisch niet kunnen uit-

hebben in het grote aantal overlijdens in

draadje hing. Dit is een probleem van

maken of er bijvoorbeeld een verster-

die bewuste zomer in Frankrijk en elders.

volksgezondheid.

kend effect is tussen roken en ozonsmog

Bij ons lijkt dat nog meegevallen te zijn, maar in de zomer van 1994 was er wel

of andere vormen van luchtverontreiniHoe beschermen we ons best

ging. Wie rookt heeft tientallen keer meer

een meetbare oversterfte door ozon. Het

tegen ozonsmog?

kans op longaandoeningen, hart-en vaat-

is echter zeer moeilijk te bepalen wat het

Bij hoge ozonwaarden is het aanbevolen

ziekten en een lange reeks van kankers

aandeel van de hitte en het aandeel van

inspanningen te vermijden tijdens de late

dan iemand die alleen blootgesteld is aan

de smog is geweest.

namiddag en de vooravond, want dan zijn

luchtverontreiniging.

Hitte leidt tot uitdroging. Baby’s en hoog-

de ozonconcentraties maximaal. Wie per

Dit neemt niet weg dat luchtverontreini-

bejaarden zijn daar extra kwetsbaar voor,

se wil joggen, doet dat dus beter ‘s voor-

ging, die in onze landen nu voor een groot

omdat ze zelf niet kunnen drinken of

middags. Ook bouwvakkers en iedereen

deel het gevolg is van het autoverkeer,

omdat hun dorstreflex niet goed werkt.

die buiten werkt, beginnen beter zeer

verantwoordelijk is voor een aanzienlijk

We zouden dit moeten kunnen verge-

vroeg en vermijden beter zware inspan-

deel van vermijdbare ziekte en sterfte in

lijken met een regio die gelijkaardige

ningen tijdens de namiddag en ‘s avonds.

de bevolking. Het is dus een belangrijke

temperaturen heeft, maar zonder smog,

We hebben ook de overheid in die zin

taak van de overheid en al wie bekom-

en dit terwijl andere invloeden gelijk blij-

geadviseerd. Wanneer er sprake is van

merd is om de gezondheid, maatregelen

ven.

normoverschrijdende ozonconcentraties,

te nemen tegen luchtverontreiniging.

zou het een slechte boodschap zijn Kunnen die extra overlijdens niet

festivals, sportwedstrijden en dergelijke

het gevolg zijn van mensen die net

te laten doorgaan en tegelijk de bevol-

iets vroeger doodgaan?

king aan te manen geen zware inspan-

Neen, er is echt sprake van voortijdige

ningen te doen en binnen te blijven!

sterfte, dit zijn vermijdbare overlijdens. Dat hebben we al kunnen vaststellen na de

Hoe verhoudt het risico van lucht-

Het gat in de ozonlaag De beschermer bedreigd Mijlen boven ons hoofd bevindt zich de stratosfeer, een kilometersbrede schil van gassen, met daarin de ozonlaag. Maar die wordt steeds dunner, en dat is slecht nieuws. Jeroen Van Laer, VMM-specialist stratosferische ozon en Johan Brouwers, VMM-specialist klimaatverandering, werpen licht in de duisternis...

Jeroen Van Laer ÂŠ Jan Caudron

HET GAT IN DE OZONLAAG www.vmm.be

Ingewikkeld. Aan het aardopper-

laag het dikst aan de polen en het dunst

gat soms miljoenen vierkante kilometers.

vlak is er te veel ozon, daarboven te

aan de evenaar omwille van de globale

Dat stemt overeen met de oppervlakte

weinig. Hebben beide problemen met

luchtstromen.

van een continent. De zeer koude tem-

elkaar te maken? (JVL) Neen, ozonvorming op leefniveau

peraturen creëren er ijswolken van stofLoop je ook gevaar wanneer je niet

deeltjes die de ozonafbrekende stoffen

en de aantasting van de ozonlaag in de

onder een ozongat woont?

zeer efficiënt maken. Deze stofdeeltjes

stratosfeer zijn verschillende chemische

(JB) Uiteraard. We moeten de ozonlaag

komen voort uit menselijke activiteiten,

processen die weinig verband met elkaar

niet beschouwen als een stuk papier waar

maar ook uit vulkaanuitbarstingen. Grote

houden. De ultraviolette zonnestralen

een gat is in geknipt of een paraplu waar-

vulkaanuitbarstingen kunnen de ozon-

kunnen wel makkelijker door de aange-

in gaten zijn geprikt. Het gaat om de ozon

laag tijdelijk aantasten, dit was het geval

taste ozonlaag en ze versterken ozon-

in de stratosfeer op grote hoogte, waar

bij de uitbarsting van de Pinatubo in de

smog. Dat is de enige, bescheiden inter-

de luchtdruk zeer laag is en de ozon-

Filipijnen in 1991.

actie tussen beide fenomenen.

moleculen zo ver als ze kunnen uit elkaar

Wel is het zo dat we zelf in grote mate

rondzweven. Beter is het een laag van

Waarom zijn CFK’s zo schadelijk?

verantwoordelijk zijn voor beide milieu-

sneeuwvlokjes voor ogen te houden.

(JB) CFK’s of chloorfluorkoolwaterstof-

problemen. Ozonsmog is haast volledig

Deze vlokjes weerkaatsen een deel van

fen werden uitgevonden in de jaren

het gevolg van wegverkeer en industrie.

de invallende zonnestralen. Als een aan-

dertig en de industrie was opgetogen

De aantasting van de ozonlaag wordt

tal van die vlokjes verdwijnen omdat ze

met de uitvinding. CFK’s konden het

veroorzaakt door een aantal kunstmatige

reageren met ozonafbrekende gassen

schadelijke zwaveldioxide vervangen als

ozonafbrekende gassen die worden of

die we in de lucht laten ontsnappen,

koelgas voor koelkasten en ze waren niet

werden gebruikt als koelmiddel, brand-

vermindert het weerkaatsend effect en

giftig en onbrandbaar. Anders gezegd:

blusmiddel, blaasmiddel bij kunststof-

kunnen meer schadelijke ultraviolette

CFK’s zijn chemisch enorm stabiel of

schuimen, enzovoort. Het ozongat werd

zonnestralen de aarde bereiken. De ozon-

weinig reactief. Maar dat betekent ook dat

voor het eerst waargenomen in het begin

laag wordt overal ter wereld aangetast en

ze met niets reageren in de troposfeer,

van de jaren tachtig boven de zuidpool.

vanzelfsprekend is de aantasting het

de luchtlaag het dichtst bij de aarde. Ze

We zien trouwens ook dat er een gat

grootst aan de ozongaten. Maar ook op

blijven bestaan en stijgen in de loop van

verschijnt boven de noordpool.

andere plekken is er nu een verhoogd

de jaren langzaam naar de stratosfeer, en

risico.

daar breken ze enorme hoeveelheden

Zijn die ozongaten daar altijd of variëren ze met de seizoenen?

ozon af. Dat zullen ze zelfs nog vele tienWat veroorzaakt het gat in de

tallen jaren blijven doen. Daarom ook

(JVL) Het fenomeen is sterk seizoens-

ozonlaag?

moeten koelkasten en dergelijke worden

gebonden. Het gat boven de zuidpool is

(JVL) De afbraak van de ozonlaag is het

ontmanteld in gespecialiseerde centra.

op zijn grootst in september, dat boven

gevolg van ozonafbrekende stoffen die de

de noordpool van januari tot april. Boven

hogere luchtlagen bereiken en daar de

ons land is de afname van de ozonlaag

ozon vernietigen. Tijdens bepaalde peri-

aan banden gelegd?

het grootst in de lente. Deze afname is

oden zijn de weersomstandigheden

(JVL) Sinds het Protocol van Montreal in

niet elk jaar hetzelfde. Veel hangt af van

boven de noordpool en vooral de zuid-

1987 is er beterschap. Dit internationaal

weersomstandigheden, globale lucht-

pool ‘ideaal’ om grote ozonafbraak te

akkoord voorziet de afbouw van de ozon-

stromen en wereldomvattende weer-

realiseren en zien we dus een gat

afbrekende stoffen zoals CFK’s maar ook

patronen. Normaal gezien is de ozon-

ontstaan. Boven de zuidpool beslaat het

chloorfluorkoolwaterstoffen (HCFK’s),

Is het gebruik van CFK’s dan niet

Boven de zuidpool meet het gat miljoenen vierkante kilometers. Dat stemt overeen met de oppervlakte van een continent.

delijkheid en dat is al een voldoende reden om acties te ondernemen. Als we zouden wachten tot de schade onomstotelijk bewezen kan worden, is het kwaad al geschied en kunnen we niet meer terug. Uitgestorven soorten zijn bijvoorbeeld voor altijd verloren. Bovendien zijn de meeste acties die we in het kader van het klimaatbeleid ondernemen sowieso nuttig. Verhoging van de ener-

Johan Brouwers

gie-efficiëntie zorgt ervoor dat de bestaande energievoorraden minder snel uitgeput raken.

halonen, methylbromide en nog enkele

gedreven door menselijke activiteiten.

andere. Later is dit akkoord via amen-

Maar om op de vraag te antwoorden, er

dementen herhaaldelijk strenger gewor-

is een verband. Ozonafbrekende gassen

op onze gezondheid?

den en voor de Europese Unie bestaan

zijn veelal ook broeikasgassen, overigens

(JVL) De aantasting van de ozonlaag

er ook de Europese Verordeningen van

is ozon ook een broeikasgas. Het op-

leidt tot een toegenomen inval van ultra-

1994 en 2000. Deze internationale

warmend vermogen van ozonafbreken-

violette stralen. Die zijn kankerverwek-

wetgeving zorgt ervoor dat nu heel wat

de stoffen is echter enorm, en ook HFK’s,

kend want ze stimuleren met name de

vervangproducten worden gebruikt. Als

de CFK-opvolgers, leveren een bijdrage

dodelijke melanoomhuidkanker. Maar het

koelmiddel gebruikt de industrie nu

aan de opwarming van de aarde. In een

zal u evenmin ontgaan zijn dat we al

bijvoorbeeld niet-ozonafbrekende stof-

aantal regio’s zal de luchtvervuiling

decennia de zon aanbidden, mensen

fen zoals HFK’s en ammoniak. Maar deze

opwarming door de zon tegenhouden,

gaan veel naar het zuiden op vakantie,

HFK’s of fluorkoolwaterstoffen verster-

maar globaal gezien warmt de planeet op,

enzovoort. We kunnen het effect van de

ken net als CFK’s het broeikaseffect in

met alle gevolgen van dien.

vermeerdering van de UV-stralen daar

zeer grote mate. Ze zijn dus ook niet goed voor het milieu.

Is er ook een rechtstreekse invloed

niet uitfilteren. We handelen dus vanuit Overdrijven we niet? Zijn de risi-

het voorzorgsbeginsel.

co’s echt aantoonbaar? 26

Is er dan een verband tussen de

(JB) We moeten niet met vuur spelen. Het

Gaat het nu de goede kant op?

aantasting van de ozonlaag en het

is moeilijk de invloed van menselijke

(JVL) Sinds het akkoord in Montreal daalt

broeikaseffect?

activiteiten op het klimaat te bewijzen

de emissie van ozonafbrekende stoffen

(JB) Het broeikaseffect is niet uitsluitend

omdat er heel veel factoren meespelen

enorm, dus de uitbanningsschema’s

negatief, zonder broeikaseffect zou het

die bovendien onderling op elkaar in-

werken goed. Ontwikkelingslanden kun-

op de aarde – 18°C zijn. Een deel van de

werken. Niets is variabeler dan het klimaat

nen bovendien putten uit een multilateraal

invallende zonnewarmte wordt vast-

en daarom zijn er zeer lange tijdreeksen

fonds om vervangproducten te gebrui-

gehouden, terug naar het aardoppervlak

van metingen nodig om iets zwart op wit

ken.

gekaatst door de gassen die rond de

te kunnen aantonen. Veiligheidshalve

Internationaal is echter de illegale smok-

aarde cirkelen. Sinds de industriële

gaan we uit van het voorzorgsbeginsel.

kel van ozonafbrekende stoffen een groot

revolutie wordt dit effect kunstmatig op-

Er zijn onweerlegbaar indicaties van scha-

probleem. Ook in Vlaanderen stelt de

HET GAT IN DE OZONLAAG

www.vmm.be

milieu-inspectie nog heel wat inbreuken vast: koel- en airco-installaties lekken dikwijls en er worden nog steeds verboden ozonafbrekende stoffen gebruikt. Wat is het nut van het Kyoto-protocol? (JB) Het Kyoto-protocol (1997) is een wereldwijd akkoord rond klimaatverandering, inmiddels ondertekend door meer dan 160 landen waaronder heel wat ontwikkelingslanden. De gevolgen van klimaatverandering, bijvoorbeeld overstromingen, zullen immers het eerst en het sterkst optreden in die ontwikkelingslanden. Het goede is dat Kyoto een mentaliteitswijziging op gang heeft gebracht. Doel is dat de geïndustrialiseerde wereld zijn vervuilende uitstoot bevriest op het niveau van 1990 en daar zelfs vijf procent onder moet zien te raken in de periode 2008 - 2012. Het is een protocol met veel compromissen, maar het belangrijkste was zo veel mogelijk partijen aan boord te krijgen en alle neuzen

Wordt de ozonlaag ook boven

van de ozonlaag en de UV-straling in

in dezelfde richting te doen wijzen.

België in de gaten gehouden?

België aan te tonen. Voor meer duide-

Binnenkort beginnen de onderhandelin-

(JVL) Daar zorgen onze collega’s van

lijkheid zullen we minstens nog tien jaar

gen voor de periode na 2012. Vanaf dan

het Koninklijk Meteorologisch Instituut

geduld moeten oefenen.

zullen ook landen in volle ontwikkeling

voor. Sinds 1971 meten wetenschap-

zoals China en Indië hun emissies moe-

pers van het KMI de dikte van de ozon-

ten beperken en het valt te bekijken hoe

laag boven Ukkel. Die metingen gebeu-

groot het engagement dan nog zal zijn.

ren met een speciale ballon die tot zeer

In die landen neemt de uitstoot van broei-

grote hoogte wordt opgelaten. Uit die

kasgassen jaarlijks nog spectaculair toe.

meetreeksen kunnen we afleiden dat de

Vooral China kan voor grote problemen

dikte van de ozonlaag boven Ukkel sinds

zorgen: het heeft grote steenkoolvoor-

1980 is afgenomen met gemiddeld 0,23

raden en verbrande steenkool produ-

procent per jaar. Deze trendmatige daling

ceert in verhouding tot andere fossiele

is zorgwekkend. De meetresultaten van

brandstoffen zoals aardgas veel meer

de UV-straling zijn in België echter nog

CO2.

te kort om het verband tussen de dikte

Wie meer wil weten over de aantasting van de ozonlaag of klimaatverandering kan de MIRAachtergronddocumenten over die twee milieuthema’s gratis downloaden van de VMM-website op volgend adres: http://www.milieurapport.be/AG of het MIRA-T 2003 rapport bestellen via het Infoloket van de VMM. Meer info op www.vmm.be.

Ludwig De Temmerman en Karine Vandermeiren ÂŠ Jan Caudron

OZON VERGIFTIGT PLANTEN www.vmm.be

Ozon vergiftigt planten Opbrengstvermindering voor landbouwers Ozon is niet alleen gevaarlijk voor de mens, ook planten lijden onder ozonvervuiling. Twee gedreven wetenschappers, dr. ir. Ludwig De Temmerman en dr. ir. Karine Vandermeiren van het Centrum voor Onderzoek in Diergeneeskunde en Agrochemie (CODA), leggen uit dat ook bij planten stress gevaarlijke gevolgen kan hebben. Planten en bomen hebben geen

Deze stoffen tasten de buitenkant van de

minder weerstand bieden tegen de

longen. Hoe lopen zij dan risico?

plantencellen aan, de celmembranen.

giftige stoffen die door de ozon zijn

(LDT) Mensen en dieren zuigen actief

Bovendien zorgen die zuurstofradicalen of

ontstaan. Een volledig beeld op gevoelig-

omgevingslucht in de longen als ze adem-

vrije radicalen ook voor schade in de plan-

heid van planten hebben we nog niet,

halen. Planten doen dat niet maar nemen

tencel. Er is de schade aan de buitenkant

daarvoor is er nog meer onderzoek nodig.

op een passieve manier overdag kool-

van de cel die we kunnen zien, en onzicht-

stofdioxide op en geven zuurstof af,

bare, chronische schade in de plantencel.

â€˜s nachts verloopt dat proces omgekeerd. De uitwisseling van gassen verloopt via

Hoe zit het met die onzichtbare ozonschade?

Kunnen we de ozonschade zien als

(LDT) Ozonaantasting veroorzaakt ook

huidmondjes of stomata. Planten halen

we een natuurwandeling maken?

stress in de plantencel zelf, en dus niet

koolstofdioxide uit de lucht en zetten die

(LDT) Niet gemakkelijk, maar het is niet

enkel schade aan het membraan dat er

samen met water om tot suikers waarmee

onmogelijk. Een geoefend oog is alles-

omheen zit. Ook dit is een gevolg van vrije

ze hun organisme voeden en versterken.

zins noodzakelijk, en het is niet altijd een-

zuurstofradicalen en waterstofperoxide,

Het zonlicht levert de energie voor dit

voudig het onderscheid te maken met

maar we weten nog niet precies welke

omzettingsproces dat we fotosynthese

vraat van insecten en andere aantastingen.

stof de boodschapper is die de cel onder

noemen. Als er te veel ozon in de lucht

In het algemeen veroorzaakt ozon, of beter

stress brengt. Een gestresste plant zal

aanwezig is, zal de plant daar ook op rea-

de afgeleide stoffen ervan, vlekjes op het

minder snel groeien en kleinere vruchten

geren. Ozon creĂŤert afgeleide stoffen in de

blad. Al naargelang de plantensoort

aanmaken. Bij landbouwgewassen be-

plant en het zijn die stoffen die schadelijk

verschillen die vlekjes van kleur.

tekent dat dus opbrengstvermindering.

zijn. Zijn sommige plantensoorten dan Ozon is dus onrechtstreeks scha-

Kunnen planten zich wapenen

gevoeliger voor ozon dan andere?

tegen ozonaantasting?

delijk en geen directe schadeoor-

(LDT) Zeker, een aantal populaire planten

(LDT) Toch wel, planten maken ook stof-

zaak?

uit de moestuin lopen veel risico. Denk

fen aan die de schadelijke zuurstof-

(LDT) Inderdaad. De ozon reageert direct

maar aan spinazie, tuinboontjes en uien.

radicalen tegenwerken. We heten die

op andere stoffen die de planten afschei-

Maar ook aardappelen en tarwe zijn

stoffen antioxidantia en u kent ze ook bij

den zoals ethyleen, daaruit ontstaan er

behoorlijk gevoelig. Ozonschade zie je het

naam: vitamine C en vitamine E. Planten

waterstofperoxiden en zuurstofradicalen.

best aan de oudere bladeren. Die kunnen

maken zelf hun vitamines aan, dat is een

Ozonschade zie je het best aan de oudere bladeren. Die kunnen minder weerstand bieden tegen de giftige stoffen die door de ozon zijn ontstaan

de France meerijden in het hartje van de zomer op een zeer ozonrijk moment, zullen vermoedelijk ook wel vitaminesupplementen krijgen om zich te beschermen tegen ozon. Vitamine C wordt toegevoegd aan tal van voedingswaren en vitamine E is een natuurlijk bestanddeel van onze margarines en andere plantaardige vetten.

stuk van hun verdedigingsmechanisme.

Deze vitamines zijn nuttig voor ons, maar

Hoe meer en hoe sneller ze vitamines

houden producten ook langer vers door-

kunnen produceren, hoe beter ze weer-

dat ze oxidatie, lees verbranding door

stand kunnen bieden tegen ozonstress, en

blootstelling aan zuurstof, tegengaan.

ook andere stressfactoren zoals droogte,

hitte, koude, zwaveldioxide, noem maar

Het opbrengstverlies door ozon-

op. Bovendien beschikken de planten ook

schade aan landbouwgewassen wordt

over een reeks enzymen die de reactieve

rond de tien procent geschat voor

afgeleide stoffen kunnen omzetten in

Vlaanderen. Dat is toch dramatisch?

onschadelijke verbindingen.

(KV) Dat percentage is gebaseerd op de AOT40-waarde, de accumulated ozone

Beschermen vitamine C en vitami-

exposure over a threshold of 40 ppb in

ne E ons dan ook tegen ozon?

mooi Nederlands. Anders gezegd, de

(LDT) Ja, net als bij planten zorgen deze

opgetelde ozonconcentratie boven een

vitamines bij mensen voor een antioxi-

drempel van 40 deeltjes per miljard in een

derend effect. Wielrenners die in de Tour

kubieke meter. Dit betreft uiteraard de

OZON VERGIFTIGT PLANTEN www.vmm.be

ozonconcentratie in de lucht, buiten de plant. De norm wordt echter dikwijls fout geïnterpreteerd. Bij een overschrijding van de kritische drempelwaarde zullen gevoelige planten zichtbare schade vertonen of is hun opbrengst kleiner. Maar dit be-

Aan de middellandse Zee is de ozonconcentratie zeer hoog, maar in centraal- en Noordelijk Europa is de ozonflux hoger.

tekent niet dat bij een overschrijding van deze waarde met twintig procent in plaats van tien procent de aantasting ook zal

onderzoek naar gedaan, maar ook wij

verdubbelen. Bovendien geldt dat niet

leveren een aanzienlijke bijdrage.

elke plant even gevoelig is, en er binnen plantensoorten grote verschillen bestaan. Zijn er geen betere indicatoren voor

Het lijkt wel of populaire landbouwgewassen als tarwe en aardappelen extra gevoelig zijn?

Is de ozonflux dan meer een pro-

(KV) Het is uiteraard geen toeval dat we

bleem voor de Noordelijke landen?

ons onderzoek daarop toespitsen omdat

(KV) Laat mij een voorbeeld geven. Aan

dit economisch heel belangrijke teelten

plantenschade beschikbaar?

de Middellandse Zee is de ozonconcen-

zijn. Maar het zou goed kunnen dat de

(KV) Momenteel werken we hard aan het

tratie zeer hoog, maar in Centraal- en

meest populaire variëteiten een grotere

vaststellen van de ozonflux, die een meer

Noordelijk Europa is de ozonflux hoger.

ozongevoeligheid hebben omdat ze het

economisch georiënteerde inschatting

Dat komt omdat in Scandinavië de lucht-

meeste biomassa aanmaken. Ze zijn gese-

van ozonschade aan planten toelaat. In

vochtigheid hoger is dan in het Zuiden,

lecteerd op de grootste knollen, de groot-

een ozonflux-benadering kijken we naar

waardoor de huidmondjes van de planten

ste graankorrels, maar ze steken het minst

de plant zelf, we bepalen de eigenschap-

meer openstaan, en dus blootstaan aan

energie in hun defensiemechanismen.

pen, het aantal huidmondjes, enzovoort.

ozon. Bovendien zijn de nachten in

Daarom zijn ze misschien kwetsbaarder

Er zijn heel veel factoren die ozongevoe-

Scandinavië ‘s zomers zeer kort. Planten

ligheid bepalen, en het is een monniken-

herstellen normaal gezien ‘s nachts van

werk om dit voor elke plant vast te stel-

schade die ze overdag oplopen, maar dat

klagen over ozonschade?

len. Nu hebben we de ozonflux voor

lukt dus nauwelijks in Noorwegen. Meloen-

(KV) Dat heeft wellicht te maken met het

zomertarwe en aardappelen in kaart

achtigen zijn ook zeer ozongevoelig. Zo

feit dat ozonschade moeilijk te onder-

gebracht, en dat heeft jaren gevergd. En

zie je in het Zuiden dat meloenvelden

scheiden is van andere schadefactoren.

er is nog altijd onderzoek te doen.

zonder irrigatie het goed doen bij heet

Zo was de graanoogst in 2003 in België

weer wanneer er veel ozon is, en ge-

slecht. De graankorrels waren niet goed

ïrrigeerde velden lijden onder aantasting.

gevuld. Het vullen van een dergelijke

mogelijk op basis van de ozonflux?

Dat demonstreert de invloed van de

korrel gebeurt op het einde van de groei-

(KV) Het probleem met de ozonflux is dat

bodemvochtigheid.

fase van de plant, bij de vorming van het

Zijn er al cijfermatige inschattingen

er veel zaken een rol spelen bij ozonaantasting van een plant. We moeten reke-

Waarom horen we boeren niet

vlagblad. Maar net in die periode was het Wanneer wordt het ozonfluxmodel

hier erg droog en heet. Die hitte zwengelt

ning houden met licht, vochtigheid van

een standaard?

de ozonvorming aan, maar is ook op zich

de bodem, luchtvochtigheid, tempera-

(KV) Dat gaat nog enkele jaren onder-

slecht voor de vulling van de graankorrel.

tuur. Al deze factoren bepalen de ozon-

zoek vergen. De berekeningen zijn voor

Onder normale veldomstandigheden

flux en zijn opgenomen in computer-

elke plant anders en we moeten honderd

kunnen we dus niet aantonen welke

modellen om het rendementsverlies door

procent zekerheid hebben voor we het

factor de opbrengst het meest vermin-

ozonblootstelling te berekenen. Vooral in

beleid informeren.

dert. De boer steekt het wellicht gewoon

Zweden en Engeland wordt daar veel

op het warme weer.

FOCUS

OZON VERGIFTIGT PLANTEN

Waar moet ik op letten als ik in mijn moestuin sta? (KV) Als u de gevolgen van ozonaantasting wilt vaststellen, moet u de onderste, oudste bladeren van uw planten observeren. Die hebben het minste weerstand en daar treedt schade het eerst op. Maar die schade kan ook andere oorzaken hebben. U kunt de schade beperken door uw planten ’s ochtends geen water te geven. Zo blijven de huidmondjes overdag meer gesloten en kunnen de planten minder ozon opnemen. Wereldwijd stijgt de ozonachtergrondconcentratie, heeft dat een invloed op planten en bomen? (KV) De stijging van de ozonachtergrondconcentratie vergroot de permanente druk op planten. Zo komt natuurlijke vegetatie, dus wat er gewoon in de natuur groeit zonder dat wij er ons mee bemoeien, onder een zware selectiedruk te staan. Dit betekent dat variëteiten die het beste weerstand kunnen bieden, beter overleven en meer zullen voorkomen. Voor gekweekte gewassen zullen stijgende permanente concentraties uiteraard het rendement beïnvloeden en wellicht niet in positieve zin. Zijn er genetische manipulaties

mogelijk om de ozongevoeligheid te beïnvloeden? (KV) Niet echt, het mechanisme dat de ozontolerantie in planten regelt, is nog altijd onbekend. Het gaat waarschijnlijk om meerdere mechanismen die allemaal op elkaar inspelen. Ook andere stressfactoren activeren dezelfde verdedigingsOnderzoek van invloed van ozon op tabaksplanten in geklimatiseerde ruimten

mechanismen in de plant. Het is wel zo dat

men tracht genetisch gemanipuleerde

OZON VERGIFTIGT PLANTEN www.vmm.be

planten te ontwikkelen die over de hele

zaailingen, hun genetisch materiaal is

zijn coniferen trouwens voor een groot

lijn een sterker verdedigingsmechanisme

dikwijls afkomstig van twee voorouders.

deel verantwoordelijk voor ozonvorming.

hebben en dus beter bestand zijn tegen

Dat betekent dat ze veel verschillende

Daar heb je nog gigantische coniferen-

koude, hitte, droogte, ozon, enzovoort.

eigenschappen kunnen hebben om op

wouden die veel groter zijn dan BelgiĂŤ, en

ozon en stressfactoren te reageren, dat

waar nauwelijks wegen doorlopen. De

kan je als wetenschapper nauwelijks

bomen scheiden er voldoende vluchtige

ozonconcentraties?

uitzuiveren. We kunnen de schade wel

organische stoffen af om bij zonnig, warm

(LDT) Uiteraard, maar de mate waarin is

goed zien op het blad.

weer de ozonvorming in gang te zetten.

moeilijk vast te stellen. Bomen zijn veelal

In het zuiden van de Verenigde Staten

Lijden bomen en bossen onder de

Ook planten ademen Fotosynthese is bouwen met licht Al hebben planten geen longen, ze bezitten wel huidmondjes, microscopische poriĂŤn, waar de lucht binnendringt. Overdag, onder invloed van voldoende zonlicht, wordt CO2 omgezet in suikers in de bladgroenkorrels of chloroplasten. Daar wordt ook zuurstof gevormd uit water en de waterstofionen worden gebruikt voor de vorming van energierijke verbindingen. Tijdens de nacht wordt een deel van de gevormde suikers met zuurstofverbrand om energie te leveren voor de plant en daarbij wordt CO2 afgegeven en zuurstof opgenomen. Dit proces noemen we ademhaling. We kunnen planten beschouwen als fabriekjes die CO2 als grondstof gebruiken. De energiebron van deze groene zuurstof O2 fabriekjes is zonlicht. Met die CO2 en dat zonlicht maken ze tal van stoffen gebaseerd op koolstof. Dieren, en daar horen wij in dit verhaal ook bij, kunnen niet aan fotosynthese doen. Wij stoten CO2 uit, maar als energiebron kunnen wij planten eten. Fotosynthese is het biochemische proces dat het leven op aarde heeft mogelijk gemaakt. In de oceanen ontstonden algen die CO2 opnamen en zuurstof lieten ontsnappen. Slechts vanaf dat moment kwam er zuurstof in de dampkring terecht. Veel later ontstonden er organismen die geen fotosynthese meer hadden en als energiebron andere organismen moesten afbreken. Daarvoor hebben ze zuurstof nodig. Er is sprake van een kringloop waarbij planten CO2 opnemen en omzetten in suikers. Daarbij geven ze zuurstof af. Andere levende wezens eten die planten op en verteren ze met behulp van zuurstof. Daarbij scheiden deze organismen CO2 uit, die de planten dan weer kunnen gebruiken. Daarom ligt zonlicht aan de basis van alle leven.

zonlicht

koolstofdioxide CO2

Water H2O

Van chaos, gas en ozon Mijlpalen in de geschiedenis van de luchtvervuiling Als het een troost mag zijn, luchtvervuiling, zeker in de steden, is niets nieuws. Door het gebruik van steenkool was de luchtkwaliteit in grote Middeleeuwse steden bij sommige weersomstandigheden verschrikkelijk. We voeren u mee langs een aantal markante data uit een onwelriekende geschiedenis.

1579

ste verwijzing naar het broeikaseffect.

1892

De Vlaamse alchimist en geneeskundige Johann Baptista van Helmont is de eerste die een CO2-meting doet en ontdekt dat lucht een mengsel van gassen is. Hij argumenteert dat er een onzichtbare geest vrijkomt uit borrelende laboratoriumkolven en gloeiende kolen. Die geest noemt hij gas, volgens de Vlaamse uitspraak van het Griekse chaos.

1850

Tijdens een belangrijke smogperiode in Londen die drie dagen duurt, sterven duizend mensen meer dan normaal. Londen wordt bekend voor z’n smog en trekt toeristen aan die het fenomeen met eigen ogen willen zien.

1603 James I van Engeland verplicht het gebruik van harde, minder vervuilende antracietkolen in Londen in plaats van bitumineuze inlandse steenkool.

1775 Sir Percival Pott ontdekt dat schoorsteenvegers een veel groter kankerrisico lopen.

1804 Presley Neville beschrijft de algemene onvrede over de kolendamp die boven Pittsburgh hangt, en die dikwijls afkomstig is van smederijen. Net als in andere steden bestaat de oplossing erin hogere schoorstenen op te trekken.

1824 Jean Baptiste Fourier ontwikkelt een theorie waarin hij stelt dat de zonnewarmte voor een deel wordt opgesloten in de dampkring rond de aarde. Dit is de eer-

Edwin Drake slaagt er als eerste in naar aardolie te boren in Titusville in Pennsylvania.

1863 Luchtvervuiling door de Britse chemische industrie leidt tot de Alkali Act, die bedoeld is om de uitstoot van waterstofchloride bij de productie van loogzouten te reduceren.

1873 Dodelijke mist boven Londen, de eerste van een reeks, doodt 1150 personen in drie dagen. Gelijkaardige incidenten komen voor in 1880, 1882, 1891, en 1892.

1876 Van 1876 tot 1910 wordt ozon op leefniveau gemeten door het observatorium van Montsouris bij Parijs. De waarden liggen tussen 10 en 30 microgram/m3. Van 1956 tot 1983 tonen metingen in Duitsland (kaap Arkona) al een verdubbeling aan 30 tot 50 µg/m3. Nu schommelen in België de waarden al van 50 tot 65 µg/m3.

1908 De Zweedse scheikundige Svante Arrhenius stelt dat gebruik van steenkool en petroleum het broeikaseffect versterken. Volgens zijn berekeningen zal een verdubbeling van het koolstofdioxidegehalte de temperatuur met vijf tot zes graden doen stijgen. Arrhenius is niet verontrust maar blij dat mensen een prettiger, warmer klimaat krijgen.

1909 Glasgow, Schotland. Luchtinversie en rook veroorzaken ongeveer duizend doden.

1911 Dr. Harold Antoine Des Voeux bedenkt het woord smog, een samentrekking van smoke en fog, om het smogincident van 1909 in Glasgow te beschrijven.

1881

1911

Als eerste Amerikaanse stad creëert Chicago lokale wetten om de rookuitstoot te controleren.

Een dodelijke smog in de Maasvallei maakt 63 doden, 6000 personen worden ziek, en dieren sterven in het veld.

VAN CHAOS, GAS EN OZON www.vmm.be

1937

1956

1994

Glen Thomas Grewartha introduceert de term broeikaseffect in zijn boek An Introduction to Weather and Climate. Hij beschrijft het broeikaseffect als de opname van de energie van kortegolfzonnestralen in het aardoppervlak onder de vorm van warmte, terwijl de langegolfstralen worden teruggekaatst. De hitte wordt opgenomen door waterdamp, koolstofdioxide en andere gassen die als een isolerend deken rond de aarde hangen.

Opnieuw dodelijke smog in Londen: duizend doden.

VMM start met het meten van de luchtkwaliteit via een uitgebreid meetnet in Vlaanderen.

1939 In Saint-Louis ontstaat er een smog die zo dik is, dat overdag de straatlantarens moeten branden gedurende een week.

1948 De Donora Fluoride Fog in Pennsylvania maakt twintig doden en zeshonderd mensen belanden in het ziekenhuis.

1948 Zeshonderd Londenaars sterven in een ‘killer fog’.

1952 In Londen vallen er vierduizend doden ten gevolge van een smogperiode. Auto’s moeten overdag hun lichten aanzetten. De smog is zo dik dat bussen enkel konden rijden met een gids die voor de bus wandelde. Op acht december valt alle verkeer behalve de metro stil in de stad.

1953 Een smogperiode in New York leidt tot 170 à 260 overlijdens.

1954 Omwille van de smog sluiten fabrieken en scholen in Los Angeles gedurende het grootste deel van de maand oktober.

1965 Weersinversie leidt tot tachtig doden in NY.

1978 Eerste continue metingen van ozon in de omgevingslucht in België met het voormalige nationaal telemetrische meetnet lucht.

1983 De Nationale Academie der Wetenschappen in de VS wijst op gevaar van CFK’s voor de ozonlaag. Het Britse observatiestation op Antarctica stelt een groter wordend gat in de ozonlaag vast.

1985 De Britse wetenschapper Joe Farman publiceert de ontdekking van het ozongat boven de zuidpool. NASA-satellieten bevestigen zijn ontdekking. De Verenigde Naties beginnen dankzij de Conventie van Wenen aan onderhandelingen om het probleem aan te pakken. De afspraken daarrond worden bezegeld in het Montreal Protocol (1987).

1988 NASA rapporten tonen aan dat de ozonlaag veel sneller dan verwacht wordt aangetast. DuPont, ‘s werelds grootste fabrikant van CFK’s, stopt met de productie van chloorfluorkoolwaterstoffen.

1990 In de afspraken van Londen worden de maatregelen van het Protocol van Montreal over ozonafbrekende stoffen aangescherpt.

1995 VMM verhoogt haar aantal ozonmeetstations van vier naar twaalf.

1997 IRCEL start als één van de eerste instellingen in Europa met de online publicatie van actuele waarden van ozonconcentraties in België via het internet, www.irceline.be

1997 Het Kyoto-verdrag streeft onder andere een reductie van koolstofdioxide in de atmosfeer na. Honderdtweeëntwintig landen aanvaarden het verdrag, maar de VS en later ook Rusland ratificeren het niet.

1998 Van 1 april tot 30 september zijn elk jaar de SMOGSTOP-ozonvoorspellingen te raadplegen via www.irceline.be.

2002 Via www.luchtkwaliteit.be kan iedereen online de actuele informatie over de luchtkwaliteit in zijn streek raadplegen.

2004 VMM heeft nu 19 ozonmeetstations waarvan één gelegen op 197 meter hoogte. Eerste online lichtkrant aan het VMMmeetstation Lucht in Mechelen.

Wie ligt er wakker van ozon? Sabine Acke

De meest gestelde vragen aan het Infoloket

Doet ozon uw wasgoed verkleuren en de spruitjes verschrompelen? Bij het Infoloket van de VMM kan iedereen terecht met vragen rond milieuproblemen zoals ozonvervuiling. Een overzicht van de meest voorkomende vragen die de wakkere burger afvuurt op het luisterend oor van het VMM-Infoloket.

Wat zijn de actuele ozonwaarden?

en vluchtige organische stoffen (VOS) in

brandstoffen nodig, want de verbranding

De actuele ozonwaarden voor Vlaanderen

de lucht aanwezig zijn en dit in de juiste

van die brandstoffen brengt voorlopers

vindt u terug via www.vmm.be of

verhoudingen.

van ozon in de lucht. Kies dus voor een

www.luchtkwaliteit.be.

Als er verhoogde ozonconcentra-

Is er binnenshuis ook ozon?

tie met hoog rendement. Gebruik ook zo

Binnenshuis is het risico van ozonoverlast

weinig mogelijk verven op basis van

ties zijn, wanneer sport ik dan best in

van buitenaf gering. Net omdat ozon zo

solventen, maar kies voor verven op

openlucht?

gemakkelijk reageert met andere stoffen

waterbasis.

Dat doet u best in de voormiddag of na

dringt het niet ver de woning binnen. Het

acht uur ’s avonds. Tussen 12 en 20 uur

ontbindt door contact met de wanden,

is het raadzaam om buitenshuis geen

vloeren, objecten, enzovoort. De ozon-

zware fysieke inspanningen te doen.

concentratie binnenshuis is doorgaans slechts de helft van die in de buitenlucht.

zo zuinig mogelijke verwarmingsinstalla-

Op welke dagen is er te veel ozon?

Omdat buitenshuis de hoogste ozon-

Er moeten een aantal voorwaarden vervuld

concentraties voorkomen tussen 12 en 20

zijn vooraleer er in de onderste luchtlagen

uur, kunt u best uw woning verluchten op

(op leefniveau) te veel ozon voorkomt:

andere momenten.

Wat

heeft rustig rijden met het

ozonprobleem te maken? Bij snelheden boven de 100 kilometer per uur wordt snelheid de belangrijkste factor in het uitstoten van schadelijke stoffen. Bij lagere snelheden speelt het rijgedrag een grotere rol, denk aan optrekken en afremmen, schakelen. Wie daarop

• het moet zonnig zijn (veel UV-licht). Wolken houden de ultraviolette straling

Wat kan ik zelf doen om hoge

let kan zijn brandstofverbruik en de CO2-

van de zon in grote mate tegen.

ozonconcentraties te voorkomen?

uitstoot met vijf procent verminderen in de

• het moet voldoende warm zijn (>25 °C).

Minder autorijden én ook het rijgedrag

stad en met vijfentwintig procent daar-

• wind moet komen uit continentale wind-

aanpassen is een goede zaak, maar dan

buiten!

richtingen (O, ZO, Z) met lage wind-

wel het hele jaar door.

Meer tips voor goed rijgedrag vindt u op:

snelheden.

Minder energie verbruiken helpt ook veel:

www.ikbenrob.be, www.hetnieuwerijden.nl

dan hebben energieproducenten minder

en www.langzaamverkeer.be.

• Er moeten genoeg stikstofoxiden (NOx)

INFOLOKET - QUIZ www.vmm.be

10/10

Tien op tien

Test uw ozonkennis in onze ozonquiz 1 Bij ernstige ozonsmog kunt u last krijgen van:

6 Ozonsmog ontstaat door een combinatie van

a. brandende ogen

a. CO2, zuurstof en zonnewarmte b. CO2, zonlicht en VOS

b. kortademigheid c. keel- en neusirritatie d. alle bovenstaande symptomen

c. SO2, zonlicht en VOS d. NO2, zonlicht, en VOS

2. Ozon op leefniveau

7 De meetresultaten die de VMM online

a. vergroot het risico van huidkanker

verspreidt

b. vermindert uw longcapaciteit

a. zijn normaal gezien maar een half uur oud

c. vermindert de hoeveelheid zuurstof

b. zijn normaal gezien een halve dag oud

d. veroorzaakt CO2-vervuiling

c. zijn ouder dan een jaar d. zijn normaal gezien maar één dag oud

3 Iedereen kan het ozonsmogprobleem mee helpen oplossen door

8 De VMM meet ozon

a. de wagen thuis te laten bij ozonsmog

a. van april tot en met oktober

b. het hele jaar door minder te rijden

b. het hele jaar door

c. enkel 's avonds te rijden

c. als de temperatuur hoger is dan 18°

d. sneller te rijden

d. als er veel voorlopers in de lucht zitten

4 De Vlaamse Milieumaatschappij

9 De intensiteit van de ozonsmogpieken

a. heeft negentien ozonmeetstations

a. neemt af

b. meet alleen ozon

b. stijgt

c. meet enkel ozon in de stratosfeer

c. neemt af maar de achtergrondconcentraties stijgen

d. meet ozon uitsluitend met de helikopter

d. neemt toe maar de achtergrondconcentraties dalen

5 Ozon beïnvloedt planten en bomen

10 In onze streken

a. onrechtstreeks, het maakt de voedingsbodem van de

a. is ozonsmog het gevolg van mondiale

plant minder zuurstofrijk b. rechtstreeks, via de huidmondjes verbrandt het celmembraan c. onrechtstreeks, via de huidmondjes creëert het stoffen die de plant stresseren d. rechtstreeks, het veroorzaakt aantasting van de bladeren door verbranding

klimaatverandering b. is ozonsmog het gevolg van het gebruik van CFK's c. is ozonsmog uitsluitend het gevolg van natuurlijke emissies d. is ozonsmog voornamelijk het gevolg van menselijke activiteiten

(Antwoorden: 1-d, 2-b, 3-b, 4-a, 5-c, 6-d, 7-a, 8-b, 9-c, 10-d)

VMM update 1 De eerste lichtkrant voor luchtkwaliteit in Vlaanderen Technopolis Mechelen krijgt in primeur de eerste lichtkrant die de luchtkwaliteit weergeeft. Het elektronische paneel is gekoppeld aan het VMM-meetstation op dezelfde locatie en toont de concentraties stikstofdioxide, ozon en fijn stof. Door de aanduiding ‘zeer slecht’, ‘slecht’, ‘matig’, ‘goed’ tot ‘zeer goed’ krijgt u onmiddellijk zicht op de luchtkwaliteit in de omgeving.

4 2 Nieuw rapport Waterbodemkwaliteit Sinds 2000 meet de Vlaamse Milieumaatschappij de waterbodemkwaliteit in Vlaanderen. Uit de meetresultaten blijkt dat 83 procent van onze waterbodems verontreinigd is. Het uitgebreide jaarverslag waterbodemkwaliteit 2002 is beschikbaar op www.vmm.be/waterbodem. We hebben ook een samenvattende brochure voor u, gratis aan te vragen bij het VMM-Infoloket 053/72 64 45.

Decreet Integraal Waterbeleid Met het nieuwe decreet Integraal Waterbeleid (van kracht sinds 24 november 2003) pakt Vlaanderen de waterproblematiek totaal anders aan. Een duurzaam waterbeleid wordt de hoeksteen voor de toekomst. Geïnteresseerd? De VMM heeft het decreet samengevat in een bevattelijke brochure. U kunt ze gratis bestellen op 053/72 64 45 of via info@vmm.be.

Composteerbare wikkel voor de Verrekijker U hebt het vast gemerkt, de vertrouwde envelop rond dit magazine werd vervangen door folie. Deze folie, gemaakt van zetmeel van aardappelen of maïs, is honderd procent biologisch afbreekbaar en ook de inkt heeft een bio-erkenning. De folie wordt thermisch dichtgelast zodat geen lijm nodig is en mag gewoon mee in de GFT- of compostbak.

VMM abonnementen

De Verrekijker is een magazine van de Vlaamse Milieumaatschappij voor wakkere burgers met een hart voor groen. Elk nummer gaat in op een bepaald thema. U kunt zich gratis abonneren via de VMM-website of door contact op te nemen met het Infoloket op 053/72 64 45. Da's geen geld voor een beter milieu!

C O L O F O N

Coördinatie en eindredactie Katrien Smet Logistieke ondersteuning: Daniël Verlé, Elly Branswijck, Els De Putter, Frea Blommaert, Sofie Janssens, Linda Van Hulle Copywriting Bodycopy - Jan Van Hoecke Productie en realisatie ORBID – Filip Degryse www.orbid.be Met dank aan: Prof. Ben Nemery, KU Leuven Karine Vandermeiren, CODA Ludwig De Temmerman, CODA David Knight, AMINAL Bob Nieuwejaers, AMINAL Verantwoordelijke uitgever Johan Janda, afdelingshoofd Informatie Algemene informatie VMM-Infoloket A. Van de Maelestraat 96 9320 Erembodegem info@vmm.be Tel. 053 - 72 64 45 Fax 053 - 71 10 78 De brochure werd gedrukt op gerecycleerd en chloorvrij papier D/2004/6871/018