Onderzoeksrapport Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V.-Tielt (Tielt-Winge). Onderzoeksrapport van een archeologische toevalsvondst.
Agentschap Onroerend Erfgoed
COLOFON TITEL Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V.-Tielt (Tielt-Winge). Onderzoeksrapport van een archeologische toevalsvondst. REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 154 AUTEURS Geert Vynckier, Jan Claesen & Brigitte Cooremans JAAR VAN UITGAVE 2020 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Kijk op de opgravingssleuf en de aanwezige sporen.10/06/2015 Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Geert Vynckier agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2019/3241/233 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
SPOREN VAN MEROVINGISCHE (?) IJZERPRODUCTIE IN HET SOLVELD TE O.L.V.-TIELT (TIELT-WINGE) Onderzoeksrapport van een archeologische toevalsvondst //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
GEERT VYNCKIER, JAN CLAESEN & BRIGITTE COOREMANS.
INHOUD 1
ADMINISTRATIEVE FICHE VAN HET PROJECT .............................................................. 6
2
AANLEIDING, UITVOERING EN SITUERING VAN HET ONDERZOEK .............................. 7
3
TOPOGRAFIE EN SITUERING VAN DE OPGRAVING .................................................... 11
4
ARCHEOLOGISCHE VOORKENNIS ............................................................................... 13
5
HISTORISCHE EN CARTOGRAFISCHE INFORMATIE .................................................... 13
6
RESULTATEN VAN HET ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK ............................................. 17
6.1
DE SPOREN ............................................................................................................................. 17
6.2
DE ARCHEOLOGISCHE VONDSTEN ......................................................................................... 20
6.2.1
SILEX ....................................................................................................................................................... 20
6.2.2
METAAL................................................................................................................................................... 20
6.2.3
DAKPANFRAGMENTEN ................................................................................................................................ 24
6.2.4
ZADEN EN VRUCHTEN ................................................................................................................................. 25
7
CONCLUSIE ................................................................................................................. 26
8
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................. 27
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
Rapportage
Geert Vynckier Jan Claesen Brigitte Cooremans
Terreinwerk
Jurgen Staf Rudi Roosen Geert Vynckier Jos Wijnants Jan Claesen Robert Decock Ben Van Genechten
Fotografie
Kris Vandevorst Geert Vynckier
Opmetingen
Johan Van Laecke
Tekenwerk en plannen
Sylvia Mazereel Johan Van Laecke Geert Vynckier
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 5 van 28
1 ADMINISTRATIEVE FICHE VAN HET PROJECT Uitvoerder
agentschap Onroerend Erfgoed
Veldwerkleider en erkenningsnummer erkende archeoloog
Geert Vynckier OE/ERK/Archeoloog/2015/00001
Beheer en plaats van geregistreerde data en opgravingsdocumentatie
Archief – agentschap Onroerend Erfgoed – Gustaaf Levisstraat 45, 1800 Vilvoorde en Herman Teirlinck gebouw, Havenlaan 88 bus5, 1000 Brussel
Beheer en plaats van vondsten en monsters
Depot – agentschap Onroerend Erfgoed – Gustaaf Levisstraat 45 1800 Vilvoorde
Dossier- en vergunningsnummer
2015/266 & 8-2015-022
Site-naam
TI15RI (Tielt-Winge 2015 Rillaarseweg)
Locatie (provincie, gemeente, deelgemeente, plaats)
Vlaams–Brabant–O.L.V.-Tielt (Tielt-Winge)
Kadasterperceel (gemeente, afdeling, sectie, perceelnummer(s)
Tielt-Winge, 1ste afdeling, sectie B, perceelsnummer 431R,431T en 440N
Bounding Box (Lambert 1972)
Punt 1: X: 187955,02 - Y: 181066,78 Punt 2: X: 187963,01 - Y: 181045,60
Begin- en einddatum van uitvoering van het onderzoek
10/06/2015 (terreinwerk)
Relaties
De site ligt ten zuidoosten van het centrum van O.L.V.-Tielt en werd in de CAI opgenomen als Locatie 209101. (https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie /209101)
Trefwoorden
Vlaams-Brabant – O.L.V.- Tielt – Tielt-Winge Archeologische indicaties – indicaties voor grondstofbewerking – indicaties voor metaalbewerking Archeologische sporen – cultuurlagen – afvallagen Romeinse tijd – vroege middeleeuwen – Merovingische periode Toevalsvondst
Administratief toezicht
agentschap Onroerend Erfgoed: Steven Mortier
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
2 AANLEIDING, UITVOERING EN SITUERING VAN HET ONDERZOEK Op 8 juni 2015 kreeg het agentschap Onroerend Erfgoed een melding binnen dat er tijdens graafwerken van Aquafin op het Solveld in O.L.V.- Tielt archeologische sporen werden aangetroffen (fig. 1-3). Op het terrein, waar een lange sleuf werd getrokken1, werden een nieuwe afwatering, riolering en verkaveling met bijhorende wegen aangelegd tussen de Solveldstraat en de Rillaarseweg (fig. 4). Na contact met Aquafin te hebben opgenomen werd op 10/06/2015 een ploeg van het agentschap Onroerend Erfgoed ter plaatse gestuurd om de sporen te onderzoeken (fig. 5).
Figuur 1: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op het topografisch plan. (©AGIV)
1
De sleuf begon aan het sportcomplex ’t Solveld liep van oost naar west om ter hoogte van de Processievoetweg 90° af te buigen naar het zuiden. Het is in dit zuidelijk deel dat de archeologische sporen werden aangetroffen. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 7 van 28
Figuur 2: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op het kadasterplan. (ŠAGIV)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
Figuur 3: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op de orthofoto. (ŠAGIV) Figuur 4: De situatie op het terrein tijdens het eerste bezoek op 09/06/2015. (Šagentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 9 van 28
Figuur 5: De situatie op het terrein tijdens het onderzoek 10/06/2015. (Šagentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
3 TOPOGRAFIE EN SITUERING VAN DE OPGRAVING2 De site bevindt zich op ongeveer 700m ten zuidoosten van de dorpskern van O.L.V. - Tielt op een noordzuid gerichte lichte helling richting de Leigracht. Deze Leigracht maakt deel uit van de brede vallei gevormd door de Winge, de Motte en het Demerbekken (fig. 6). Ten oosten van de locatie ligt het Ralisbroek. De vindplaats ligt in de zandleemstreek van Brabant. De streek wordt gekenmerkt door nabijgelegen ijzerzandsteen heuvelruggen die gevormd werden in het Diestiaan en afgedekt zijn door een lemige zandlaag. De site ligt op droog zand met duidelijke ijzer en/of humus B-horizont (ZAfe) met een variante van moedermateriaal dat wijst op de aanwezigheid van stenig groen-geelachtig zand en ligt net ten noorden van matig natte lemig zandbodems met weinig duidelijke ijzer en/of humus B horizont (wSdfc) met eenzelfde variante (fig. 7). Op het gewestplan ligt de vindplaats op de grens van een woonuitbreidingsgebied in het noorden en agrarisch gebied in het zuiden (fig. 8). De zone die werd onderzocht ligt op een hoogte van ca. 31,50 tot 30,50 TAW. Figuur 6: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op het DHM. (ŠAGIV)
2
http://www.geopunt.be/ en https://www.dov.vlaanderen.be.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 11 van 28
Figuur 7: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op de bodemkaart. (ŠGeopunt)
Figuur 8: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op het gewestplan. (ŠAGIV)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
4 ARCHEOLOGISCHE VOORKENNIS In de onmiddellijke buurt van de onderzochte site werd reeds meermaals archeologisch onderzoek uitgevoerd en werden er door talrijke amateurarcheologen archeologische voorwerpen opgeraapt. Op de velden gelegen tussen de hoger gelegen O.L.V.-kerk3 en de nieuwe verkaveling op het Solveld werden talrijke zogenaamde Romeinse dakpannen en Romeins aardewerk opgeraapt4. Ten westen van de site ligt de pastorij, een site met walgracht, waar in 2017 enkele oude funderingen uit verschillende periodes werden onderzocht5. Op het Solveld zelf en ook ten zuiden ervan werd voor de aanleg van de verkaveling een prospectie uitgevoerd met ingreep in de bodem6. Naast perceelsgreppels, restanten van laagoventjes, concentraties vroeg- en laatmiddeleeuws aardewerk, enkele zogenaamde Romeinse dakpannen en ijzerslakken werden ook een paar botfragmenten en steentijdartefacten aangetroffen. Ten zuiden van de site werd in 2018 een opgraving uitgevoerd die volgende sporen opleverde: paalkuilen, greppels/grachten, een waterput, afvalkuilen en een vermoedelijke smeedoven7. De sporen dateerden uit de Romeinse periode, de 9de eeuw en de late middeleeuwen. Ten slotte vermelden we nog ten oosten van de site aan de rand van het Ralisbroek, de Butsberg motte die vermoedelijk tot de 11de eeuw teruggaat8.
5 HISTORISCHE EN CARTOGRAFISCHE INFORMATIE9 Toponymisch lijkt de naam Tielt moeilijk te duiden. Tielt krijgt een eerste vermelding in de schriftelijke bronnen in 1106-1110 als Tileth en als Tielth in 121710. Wat dit juist betekent is tot op heden onzeker. Ofwel komt het van het Latijnse Tiletum (linde) en verwijst het naar een verband met het bosbedrijf of gewoon naar de aanwezigheid van een lindenbos op deze plaats. Een andere mogelijkheid is dat het is afgeleid van tiel, tuil wat zoveel betekent als bouwland. O.L.V. - Tielt telt twee parochies waarvan de meest noordelijke, de parochie gewijd aan Onze-Lieve Vrouw, gelegen is op een heuvel en de eigenlijke dorpskern vormt terwijl de Sint-Martinusparochie op de noordelijke flanken ligt van de Blereberg. Beide patrocinia zijn typisch voor de vroege middeleeuwen. Toponymisch wordt het onderzoeksgebied waar de toevalsvondst zich bevindt Solveld genoemd (fig. 9). De betekenis hiervan kan op verschillende manieren verklaard worden. De meest gangbare verklaring bestaat erin om het als afleiding van het Latijnse solarium te interpreteren en als “open plaats in de zon� aan te duiden.
3
https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/2441. https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/150582. 5 https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/2031; Vynckier 2017a; Vynckier 2017b & Claesen et. al. 2018. 6 https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/158928; Van de Staey et.al. 2012. 7 https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/217852; Claesen et. al. 2019. 8 https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/3225. 9 Lauwers et. al 2017 en gegevens uit de rapporten vermeld in de bibliografie. 10 http://bouwstoffen.kantl.be/tw/facsimile/?find=Tielt, Lauwers et. al., 38-39. 4
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 13 van 28
Figuur 9: Kaart 7 van de Tiendenkaart uit 1717 met een beschrijving van de tiende gronden van de Sint-Maartensparochie. Sectie B en F met situering van het Solveld11.
De historische kaarten tonen op de plaats van het Solveld nooit bewoning of gebouwen maar wel altijd landbouwgrond. Dit zien we al op de Tiendenkaart uit 1717 maar ook op de kaart van Villaret (17451748) (fig. 10), de kaart van graaf de Ferraris (1771-1777) (fig. 11) en het primitief kadaster (18301834) (fig. 12). Een identiek beeld is te zien op de kaart van Popp (1842-1880) (fig. 13) en de Atlas der Buurtwegen (1843-1845) maar vanaf dan loopt van noord naar zuid net langs de site, de Processievoetweg. Figuur 10: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op de kaart van Villaret. (ŠAGIV)
11
Lauwers et. al 2017, bijlage: Kaart 7.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
Figuur 11: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op de kaart van Graaf de Ferraris. (©AGIV)
Figuur 12: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op het primitief kadaster. (©Rijksarchief van België)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 15 van 28
Figuur 13: Situering van de vondstlocatie (rode driehoek) op de kaart van Popp. (ŠKBR)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
6 RESULTATEN VAN HET ARCHEOLOGISCH ONDERZOEK Op het terrein werd het deel van de sleuf waarin de archeologische sporen aanwezig waren opgeschaafd (fig. 14). De andere delen in het zuiden van de sleuf waren ondergelopen terwijl in het noordelijke deel geen enkel spoor werd herkend. Uiteindelijk werd aldus een vlak opgeschoond van 17 x 4m. Tegen het west profiel van de werkput werd het vlak plaatselijk verdiept. Zo kregen we een putwandprofiel om een idee te krijgen van de opbouw van het terrein en van de diepte van het spoor S2. Op sommige plaatsen werd een bodemmonster voor het onderzoek naar zaden en vruchten genomen. Figuur 13: Situering van de sleuf van Aquafin (blauw) en van het opgeschoonde vlak (groen) op het GRB. (ŠAGIV)
6.1 DE SPOREN In totaal werden er slecht 4 sporen herkend waarvan er twee in het vlak en de andere twee alleen in het west profiel zichtbaar waren (fig. 14, fig. 15 en fig. 16).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 17 van 28
Figuur 14: Overzicht van de aanwezige sporen in het vlak. 1: recente greppel voor bemaling; 2: vaste bodem; 3: opvulling spoor S2; 4: opvulling spoor S4. A-B: west profiel. (Šagentschap Onroerend Erfgoed)
Figuur 15: Tekening van het westprofiel A-B. (Šagentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
Figuur 16: West profiel A-B tijdens de opgraving. (©agentschap Onroerend Erfgoed)
Onder de teelaarde, ca. 30 tot 60cm dik, bevond zich een bruine zandlemige laag, spoor 1 (fig. 15, S1 en fig. 16), met wat bijmenging van fragmentjes baksteen. Deze laag, die we interpreteren als colluvium, dekte de andere sporen af. Direct hieronder bevond zich een lichtbruine, roestkleurige komvormige laag, een opvullingslaag van een ondiepe grote kuil van minstens 14m lengte (fig. 17), variërend in dikte van ca. 10 tot 70cm (fig. 14, fig. 15, S2 en fig. 16) Dit spoor zat vol met productieslakken van ijzer. Op de bodem van deze ondiepe kuil was een 10cm dik laagje groengrijs glauconiet houdend grof zand te herkennen (fig. 15, S3). Hieronder zat de natuurlijke bodem. Ten slotte vermelden we nog een donkere ovaal vormige vlek, spoor 4, in het noorden van spoor 2 dat ten opzichte van spoor 2 een paar verbrande brokstukken van een ovenwand bevatte (fig. 15, S4). Figuur 17: Spoor S2 de ondiepe kuil met talrijke productieslakken (©agentschap Onroerend Erfgoed)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 19 van 28
6.2 DE ARCHEOLOGISCHE VONDSTEN 6.2.1 Silex In spoor 2 werd een gevleugeld en gesteeld pijlpuntje in silex aangetroffen van ca. 3 cm lang en 1,5 cm breed, dat wellicht te dateren valt in het laat/finaal-neolithicum of de vroege bronstijd12. Het vertoont een witte patina met opvallend veel roest op het lichaam wat normaal is, gezien de vondstomstandigheden in een laag vol met metaalresten (fig. 18)13. Figuur 18: Gevleugeld en gesteeld pijlpuntje in silex (©agentschap Onroerend Erfgoed)
6.2.2 Metaal14 Tijdens het opschonen van het vlak in de werkput werd een koperen muntje kleingeld gevonden van ca. 2 cm Ø en in erg verweerde staat. Deze technische kenmerken, voor zover ze te onderscheiden zijn, dateren in principe van de 18de eeuw en voor zover het mogelijk is kan dit een oord zijn die misschien toe te schrijven is aan Maria-Theresia15. In het zuidelijk deel van spoor 2 werd een ijzeren spateltje (fig. 19) aangetroffen waarvan het blad 6,6 cm lang en 2,3 cm breed is. Het steeltje was verbogen. Verder is hier niets over gekend. Figuur 19: Metalen spateltje.(©agentschap Onroerend Erfgoed)
12
Cornelissen 1988, fig. 6.1. Determinatie door collega E. Meylemans en M. Van Gils. Met dank aan Kris Vandevorst voor het bewerken van de foto’s. 14 Met dank aan Kris Vandevorst voor het bewerken van de foto’s. 15 Met dank aan Raf Van Laere om dit muntje te bekijken. 13
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
Het volgende voorwerp werd eveneens in het zuiden van spoor 2 tussen de metaalslakken aangetroffen. Het gaat om een versierd fragment in koperlegering van een holle strip van ca. 7 cm lang, 1cm breed en 0,5cm dik. Op de bovenzijde zijde is er versiering aangebracht (fig. 20). Een vergelijkbaar voorwerp werd aangetroffen in graf 85 van het Merovingische grafveld te Altheim (Baden-Württemberg, Duitsland) en is gedateerd tussen 600-67516. Het gaat om een holle strip die diende ter bescherming van de randen van een lederen sax-schede. Deze schedeverstevigingen worden in de Noord-Franse typologie ondergebracht onder het type 67 (fig. 21), die gedateerd zijn in periode MR2 (Mérovingien Récent) tussen 630/640 en 660/67017. Figuur 20: Fragment van een bescherming van een lederen sax-schede. (©agentschap Onroerend Erfgoed)
Figuur 21: Voorbeelden van een bescherming van een lederen sax-schede uit Altheim en uit de noord Franse typologie18.
16
Halsall 1990, 283, 416, 607. Legoux et. al., 2009, 30 en 54. 18 Halsall 1990, 283, 416, 607 en Legoux et. al., 2009, 30. Met dank aan collega’s R. Annaert (VU Brussel), M. Kars en S. Heeren (VU Amsterdam) voor de determinatie en de informatie. 17
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 21 van 28
In totaal werden van de talrijke productieslakken19, meer dan 2000 fragmenten, ingezameld. Een korte studie hiervan leerde ons het volgende20. Verschillende soorten slakmateriaal werden aangetroffen. Een ovenbodem en ijzerwolf , het eindproduct klaar om naar de smidse te gaan, echter niet. Volgende slakken werden wel aangetroffen bij het ingezamelde materiaal21: • Kuilslakken (fig. 22): zijn gevormd onderin de oven, maar hebben weinig zuurstof gekregen of een matige verhitting ondergaan. Hierdoor ontstaan er afdrukken van de charges die in de ovens gezet worden. Deze slakken vertonen dan ook typische afdrukken van houtskool dat gebruikt werd. • Vloeislakken (fig. 23): vormen zich buiten de oven. Tijdens het proces wordt de oven geopend (open geslagen) en kan het silicium en de restmineralen die zich in vloeibare toestand bevinden, uit de oven weglopen in een bassin. Doordat het vloeibaar gedeelte contact maakt met buitenlucht ontstaan de typische rimpelvormen. • Sintels (fig. 24): samengeklitte resten van tijdens de reductie waarbij een onvolledige reactie optrad. Ze komen voor in allerlei groottes en vormen en bestaan typisch uit stukjes ijzer, ijzererts en houtskool dat samengeklit is. Figuur 22: Kuilslak uit spoor S2.(©Jan Claesen)
Figuur 23: Vloeislak uit spoor S2.(©Jan Claesen)
19
In deze laag zaten meerdere duizenden fragmenten. Het materiaal werd bestudeerd en beschreven door Jan Claessen die hier zijn licentiaatsthesis over schreef Claesen 2007. Ook met dank aan collega’s Rica Annaert en Koen Deforce voor bijkomende informatie. 21 Mc Donnell 1983. Deze publicatie werd gebruikt voor de determinatie en indeling van de ovenbodems, vloeislakken, kuilslakken en sintels. 20
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
Figuur 24: Sintelslak uit spoor S2.(©Jan Claesen)
Naast deze productieslakken werden er eveneens onderdelen, die vermoedelijk van het bassin afkomstig zijn, aangetroffen. Omwille van de intense hitte zal het bassin, uitgegraven en met klei geconstrueerd, gebakken worden tot gereduceerde baksteen (fig. 25). De belangrijkste stukken in deze laag zijn delen van de oven zelf. Daar de schachten van de ovens hoog boven de grond uitsteken, zijn deze quasi nooit bewaard. Tussen het materiaal is er minstens één fragment van zo’n ovenwand aangetroffen. Tijdens het proces loopt de temperatuur soms op tot 1300°C waardoor de ovenwand een soort gelaagdheid vertoont. De binnenzijde is dan volledig verglaasd en de buitenzijde lijkt op gebakken baksteen (fig. 26). Het gevonden stuk is mogelijk het stuk dat onderaan uit de schacht van de oven werd gehakt waardoor de vloeislak uit de oven kan. Door het aantreffen van dit stuk kunnen we stellen dat er zich op deze plaats een aftapoven bevond (fig. 27). Deze soort oven zou bij ons in gebruik genomen zijn tijdens de late ijzertijd, maar lijkt vooral uit de Romeinse tijd en latere periodes te stammen. Goede reconstructies zijn bij ons niet voorhanden doordat dergelijke ovens bijna niet worden aangetroffen en bijkomend niet goed bewaard zijn. Figuur 25: Delen van het uitvloeibassin uit spoor S2.(©Jan Claesen)
Figuur 26: Links dwarsdoorsnede van de ovenwand, rechts de binnenzijde van de ovenwand met sporen van verglazing.(©Jan Claesen)
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 23 van 28
Figuur 27: Schematische tekening van een aftapoven. (ŠDe Belemniet)
6.2.3 Dakpanfragmenten In totaal werden er 77 dakpanfragmenten (tabel 1) verspreid over de laag met metaal ingezameld. Op het eerste gezicht leken deze van Romeinse oorsprong te zijn (fig. 28 en fig. 29). Deze stukken zijn mogelijk te interpreteren als herbruikt materiaal uit een in de buurt gelegen Romeins gebouw hoewel het niet ondenkbaar is dat het hier gaat om voorbeelden van een vroegmiddeleeuwse productie. Productieplaatsen van zulke tegulae en imbrices werden bijvoorbeeld aangetroffen te Saran (F)22 gedateerd in de 5de tot 11de eeuw, en in Nijvel23 gedateerd in de 10de eeuw. In een vroegmiddeleeuwse waterput te Nijlen werden eveneens dakpanfragmenten aangetroffen24 en in Hove op de site Groot-Ceuteghem uit de vroege en volle middeleeuwen werden verspreid over de site talrijke dakpanfragmenten van zowel tegulae als imbrices verzameld25. De productie van tegulae en imbrices liep dus verder na de Romeinse tijd. Tot in de 12de maakte men nog gebruik van deze types26. Hierdoor treffen we op sommige sites zowel residuele of hergebruikte Romeinse exemplaren aan maar ook middeleeuwse producten. Vanaf de tweede helft van de 12de eeuw worden de dakpannen van het Romeinse type, de tegulae en de imbrices, gradueel vervangen door het laatmiddeleeuwse dakpantype. In 13de-eeuwse contexten komen de Romeinse types niet meer voor27. Spoornr. 2 2 totaal
Vondstnr. 1 2
tegulae 29 39 68
imbrices 4 5 9
Totaal 33 44 77
Tabel 1: Overzicht van het aantal aangetroffen dakpanfragmenten.
22
Jesset et. al. 2014, 182-185. Van Hove et. al. 2014, 182-184. 24 Bourgeois et. al. 2015, 19. 25 Debruyne et. al. 2015, 262-263. 26 De Groote et. al. 2009.148, 151, 160, 162. 27 De Groote et. al. 2009.148, 162. 23
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
Figuur 28: Een fragment van een tegula uit spoor S2 .(Šagentschap Onroerend Erfgoed)
Figuur 29: Een fragment van een imbrex uit spoor S2 .(Šagentschap Onroerend Erfgoed)
6.2.4 Zaden en vruchten Uit een laag met ijzerslakken werden 2 monsters met de inventarisnummers 4 en 5 gecontroleerd op de aanwezigheid van archeobotanische macroresten. Geen van beide bevatte zaden of vruchten.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 25 van 28
7 CONCLUSIE Ook al gaat het hier om een kleine ingreep naar aanleiding van een toevalsvondst, toch kwam er belangrijke bijkomende informatie uit voor de regio rond O.L.V.-Tielt. In de ruime omgeving van de site werden op regelmatige basis restanten aangetroffen die wijzen op ijzerproductie in de streek. Tijdens een prospectie met ingreep in de bodem op het Solveld, vlakbij de site, werden in 2012 in de aangelegde sleuven, naast talrijke metaalslakken, drie zones met verbrande ijzerslakken en restantjes van laagoventjes aangetroffen28. Het terrein bevatte vooral postmiddeleeuwse sporen en sporen van metaalproductie waarvan geen datering gekend is. Een vervolgonderzoek vond hier niet plaats. Oudere prospecties op de onderzochte terreinen leverden vondstenmateriaal op uit de vroege- en late middeleeuwen. Ten zuiden van het Solveld vlakbij de Rillaarseweg werd in 2018 een opgraving uitgevoerd. Hier werden in talrijke sporen metaalslakken aangetroffen29. De weinige resten en de sporen die hier werden opgegraven waren moeilijk in tijd te plaatsen en sommigen werden gelinkt aan ijzerproductie uit de Romeinse periode. Slechts één spoor bevatte naast drie Romeinse aardewerkscherven ook enkele dakpanfragmenten die beide waarschijnlijk residueel of intrusief zijn. Ook in enkele andere sporen werden op deze opgraving dakpanfragmenten ingezameld. Een vermoedelijke smeedoven of -kuil op deze site werd door 14C-analyse gedateerd in de 9de eeuw. De aangetroffen waterput en enkele greppels zouden dateren uit de late middeleeuwen. Meer naar het zuiden, ten zuidwesten van de Sint-Martinuskerk, werd in het verleden een concentratie slakken in een donkere verkleuring aangetroffen samen met enkele verbrande leembrokken die mogelijk restanten kunnen zijn van een aftapoven30. De enkele losse vondsten op deze site werden gedateerd in de volle en late middeleeuwen. Slechts één Romeinse scherf werd hier opgeraapt. De slakkenconcentratie kon niet worden gedateerd. Ten oosten van de pastorie van de Sint-Martinuskerk werd ook tijdens prospectie een grote hoeveelheid ijzerslakken aangetroffen die niet te dateren waren31. De datering van de sites met sporen van ijzerproductie uit de omgeving is dus zeer uiteen lopend. Slechts enkele vondsten konden geplaatst worden in de Romeinse periode en dit is dan vooral gebaseerd op de dakpannen die werden aangetroffen alhoewel deze ook uit latere periodes kunnen zijn. De andere dateringen gaan van de vroege tot de post-middeleeuwen. Ook al kon er tijdens het onderzoek van deze toevalsvondst slechts één spoor onderzocht worden met een enorme hoeveelheid productieslakken, toch lijkt de site een complex van ijzerproductie te vormen, waarbij meerdere fases van de ijzerbewerking te herkennen zijn : erts bewerking, roosten32, aftapoven. De plaatselijk grote hoeveelheid metaalslakken, fragmenten van het uitvloeibassin en het aantreffen van stukjes ovenwand laten toe om te besluiten dat er met grote waarschijnlijkheid op deze plaats een aftapoven moet hebben gestaan. De afwezigheid van ijzerwolf, dat geëxporteerd moet zijn naar de eigenlijke productieateliers of smidsen, wijst eveneens op een ertsverwerkend atelier. Het aantreffen van een dergelijke vondst in dergelijk goede bewaring is momenteel zeldzaam in het Hageland. Gezien de grote hoeveelheid metaalslakken en de aanwezigheid van kuil- en vloeislakken, sintels, fragmenten van het uitvloeibassin en een paar fragmenten van de ovenwand en de andere vindplaatsen in de omgeving kunnen we stellen dat er in het Hageland en misschien wel op grote schaal wel degelijk in het verleden ijzerproductie plaats vond. Tot op heden is er in deze regio over dit item
28
Van de Staey et. al. 2012, 13-15 en https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/158928. Claesen et. al. 2018, 41-45 en https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/217852. 30 Claesen 2007, 58-62 en https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/150584. 31 https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/159048. 32 Verhitten van het ijzererts in een open vuur of haard. Hierdoor verdwijnt al het water en sulfiden en zet het ijzer zich chemisch om (hematiet). Hierdoor kan men het ijzererts beter in stukken kappen. 29
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020
nog zeer weinig gekend en levert dit kleine onderzoek belangrijke informatie en kenniswinst op over de ijzerproductie. De andere vondsten geven ons een indicatie over een eventuele datering van de site. De resten van de dakpanfragmenten (tegulae en imbrices), waarvan men over het algemeen vanuit gaat dat het Romeinse zijn, kunnen net zo goed van latere datum zijn aangezien deze tot in de 12de werden gemaakt en gebruikt (cf. 6.2.3). De pijlpunt in silex, die bij het opschonen van het vlak werd aangetroffen, dateert uit het laat/finaalneolithicum of de vroege bronstijd en is een residueel element. Ook het 18de-eeuwse muntje, dat tijdens het opschonen van het vlak werd opgeraapt is zeker intrusief. Het enige voorwerp, dat tussen de metaalslakken zat, waarvan we met 100% zekerheid een datum kunnen vooropstellen, is het versierde fragment van een holle strip ter bescherming van de randen van een lederen sax-schede dat in de Merovingische periode, en meer bepaald in de eerste driekwart van de 7de eeuw te dateren is. Dit laatste voorwerp laat ons toe de restanten van de ijzerproductiesite op deze plaats waarschijnlijk in de vroege middeleeuwen en ten vroegste in de 7de eeuw te dateren. Een latere datering kan voor deze site niet uitgesloten worden maar lijkt minder waarschijnlijk gezien de afwezigheid van vondsten uit latere perioden. Ook de onderzoeken in de omgeving geven eveneens geen nauwkeurige datering voor ijzerproductie in de regio.
8 BIBLIOGRAFIE URL’s AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2020: CAI Locatie 2441 [online], https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/2441 [online], (geraadpleegd op 28 mei 2020). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2020: CAI Locatie 150582 [online], https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/150582 (geraadpleegd op 28 mei 2020). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2020: CAI Locatie 2031 [online], https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/2031 (geraadpleegd op 28 mei 2020). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2020: CAI Locatie 158928 [online], https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/158928 (geraadpleegd op 28 mei 2020). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2020: CAI Locatie 217852 [online], https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/217852 (geraadpleegd op 28 mei 2020). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2020: CAI Locatie 3225 [online], https://cai.onroerenderfgoed.be/locatie/3225 (geraadpleegd op 28 mei 2020). DE BELEMNIET 2020: IJzerslakken: hoe zien ze eruit? Slakken uit de smeedijzerindustrie en hoogovenslakken [online], http://www.debelemniet.nl/itemijzerslakken.html (geraadpleegd op 26 juni 2020). MAURITS GYSSELING TOPONYMISCH WOORDENBOEK 1960: Tielt: Lv [online], http://bouwstoffen.kantl.be/tw/facsimile/?find=Tielt (geraadpleegd op 29 mei 2020).
Literatuur BOURGEOIS I., ERVYNCK A., ANNAERT R. BOUDIN M., DEFORCE K., DEGRYSE P., DE WOLF H., HANECA K., HÄNNINEN K., JACOBS M., VANDEN BERGHE I., VAN DER MEER W., VAN NEER W. & STRYDOCK M. 2015: Cultureel-archeologisch en ecologisch onderzoek van twee vroegmiddeleeuwse waterputten uit Nijlen: landschap en landschapgebruik, Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 12, 7-55.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
pagina 27 van 28
CLAESEN J. 2007: Sporen van ijzermetallurgie in centraal en noordelijk Hageland, onuitgegeven licentiaatsthesis, Katholieke Universiteit Leuven. CLAESEN J., VAN GENECHTEN B., VERBEELEN G., DIRIX E., SYS A., AUDENAERT E. & BOUCKAERT K. 2018: Archeologierapport wetenschappelijke vraagstelling Tielt-Winge – Pastorij, Archebo-rapport 2017J234, Kortenaken. CLAESEN J., VAN GENECHTEN B., VERBEELEN G., DIRIX E., SYS A., AUDENAERT E., KEERSMAEKERS E. & BOUCKAERT K. 2018: Eindverslag Tielt-Winge- Rillaarseweg, Verslag van Resultaten. Archebo-rapport 2018A32, Kortenaken. CORNELISSEN E. 1988: A study of flint Arrowheads of the Provinces of Brabant and Limburg (Belgium), Helinium XXVIII.2, 192-222. DEBRUYNE S., ANNAERT R., CLERBAUT T., HANECA K. & LENTACKER A. 2015: Daar bij Groot Cuetegehem. Een rurale nederzetting uit de vroege en volle middeleeuwen te Hove, Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 14, 205-286. DE GROOTE K., MOENS J., CALUWÉ D. COOREMANS B., DEFORCE K., ERVYNCK A., LENTACKER A. & VAN NEER W. 2009: Op zoek naar de oudste middeleeuwse bewoning aan de Grote Markt te Aalst (prov. Oost-Vlaanderen). Het onderzoek van afval- en beerkuilen uit de twaalfde tot de veertiende eeuw, , Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 4, 135-203. HALSALL G.R.W. 1990: Civitas Mediomatricorum: settlement and Social Organisation in the Merovingian Region of Metz, c. 450- c. 750. 2 Volumes. University of York, Department of History. (http://etheses.whiterose.ac.uk/10851/1/290460_VOL1.pdf; http://etheses.whiterose.ac.uk/10851/2/290460_VOL2.pdf (geraadpleegd op 29 juni 2020) JESSET S., BOUILLON J., GREDAT G. & MILLET S. 2014 : La production de la terre cuite architecturale durant le haut Moyen Âge à Saran (Loiret) : entre tradition et modernité. In: RIVET L. & SAULNIER S. (éd), SFECAG, Actes du Congrès de Chartres, Marseille, 177-196. LAUWERS V., NIJSSEN R., WOUTERS W. , KEMPENEERS P. & DE VRIJWILLIGERS VAN TIELT 2017: Een geschiedenis van een dorp in het Hageland. Mijne groeten uit Onze-Lieve-Vrouw Tielt, Rotselaar. LEGOUX R., PERIN P. & VALLET F. 2016: Chronologie normalisée du mobilier funéraire mérovingien entre Manche et Lorraine, Bulletin de liaison de l’Association française d’Archéologie mérovingienne n° hors-série, 4e édition revue, corrigée et augmentée, Saint-Germain-en-Laye. MC DONNELL G. 1983 : Tap slags and hearth bottoms or how to identify slags, Birmingham. VAN DE STAEY, I. & WESEMAEL, E. 2012: Prospectie met ingreep in de bodem aan het Solveld te Tielt-Winge. Onderzoek uitgevoerd in opdracht van Sociaal Wonen arro Leuven en de gemeente Tielt-Winge, ARON-Rapport 136, Sint-Truiden. VAN HOVE M.-L., CHANTINNE F. & WILLEMS D. 2014: Dans la clôture d’une grande abbaye : premiers résultats des recherches archéologiques menées sur la place de Nivelles (2009-2011), Medieval and Modern Matters 3-2012, 165-209.
VYNCKIER G. 2017: Tielt-Winge (O.L.V.- Tielt). Sint-Annastraat. In: DEGRIJSE H. (red.):, Archeologie 2017: Recent Archeologisch onderzoek in Vlaams-Brabant, Leuven, 31. VYNCKIER G. 2017: De pastorie van Onze-Lieve-Vrouwkerk te Tielt-Winge (Vlaams-Brabant). Archeologierapport van een archeologische toevalsvondst, Brussel.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 28
Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V. Tielt (Tielt-Winge)
2020