Onderzoeksrapport Vermist in de Ypres Salient. Toevalsvondst aan ‘No Man’s Cot’ langs de Moortelweg in Boezinge (Ieper) (W.-Vl.). Eindrapport van een toevalsvondst.
Agentschap Onroerend Erfgoed
COLOFON TITEL Vermist in de Ypres Salient. Toevalsvondst aan ‘No Man’s Cot’ langs de Moortelweg in Boezinge (Ieper) (W.-Vl.). Eindrapport van een toevalsvondst. REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 150 AUTEURS Marc Dewilde, Franky Wyffels (†), Sofie Vanhoutte, Simon Verdegem, Kim Quintelier en Sara Watzeels JAAR VAN UITGAVE 2020 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Zicht op de vindplaats met op de achtergrond het No Man’s Cot Cemetery. Uit respect voor de gesneuvelde zijn de menselijke resten op de coverfoto gepixeld. Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Marc Dewilde agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2020/3241/213 /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
pagina 2 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
VERMIST IN DE YPRES SALIENT. TOEVALSVONDST AAN ‘NO MAN’S COT’ LANGS DE MOORTELWEG IN BOEZINGE (IEPER) (W.-VL.). Eindrapport van een toevalsvondst. //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
MARC DEWILDE, FRANKY WYFFELS (†), SOFIE VANHOUTTE, SIMON VERDEGEM, KIM QUINTELIER EN SARA WATZEELS
INHOUD 1 2 3
INLEIDING..................................................................................................................... 5 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT ...................................................... 8 DE ONDERZOEKSOPDRACHT ........................................................................................ 9
3.1 3.2 3.3
ALGEMENE BEPALINGEN.......................................................................................................... 9 DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE ................................. 9 RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN .................................................................... 10
4 WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING...................................................... 11 5 AANPAK VERDER ONDERZOEK, ONDERZOEKSVRAGEN EN POTENTIEEL VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK ........................................................................................... 13 6 RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT .................................................... 14 6.1 6.2
LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT.............................................................. 14 HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE CONTEXT ...................................................................... 16
7
BESCHRIJVING VAN DE SITE ....................................................................................... 18
7.1 7.2 7.3 7.4
BODEMKUNDIGE SITUATIE .................................................................................................... 18 SPOREN EN STRUCTUREN ...................................................................................................... 18 VONDSTEN ............................................................................................................................. 22 INTERPRETATIE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE ................................................................... 24
8 9 10
SYNTHESE/SAMENVATTING....................................................................................... 26 BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................. 27 BIJLAGEN .................................................................................................................... 28
10.1
INVENTARIS EN CATALOGUS VAN VONDSTEN....................................................................... 28
10.1.1
TERREINDEPRESSIE MET GESNEUVELDE (SPOOR 1) ............................................................................................ 28
10.1.2
LOOPGRAAF (SPOOR 2) ............................................................................................................................... 29
10.2
SKELETRAPPORT ..................................................................................................................... 39
10.2.1
TAFONOMIE.............................................................................................................................................. 39
10.2.2
GESLACHT ................................................................................................................................................ 39
10.2.3
STERFTELEEFTIJD ........................................................................................................................................ 40
10.2.4
OSTEOMETRIE ........................................................................................................................................... 40
10.2.5
PALEOPATHOLOGISCH ONDERZOEK ................................................................................................................ 40
10.2.6
REFERENTIES ............................................................................................................................................. 42
10.3 10.4 10.5 10.6
LIJST VAN FIGUREN ................................................................................................................ 43 LIJST VAN OPMETINGSPLANNEN EN TEKENINGEN ................................................................ 44 LIJST VAN SPOREN .................................................................................................................. 44 LIJST VAN FOTO’S ................................................................................................................... 44
10.6.1
FOTO’S TERREINONDERZOEK ........................................................................................................................ 44
10.6.2
FOTO’S VONDSTEN SPOOR 1 (BIJVONDSTEN GESNEUVELDE) ................................................................................ 49
10.6.3
FOTO’S VONDSTEN SPOOR 2 (LOOPGRAAF) ..................................................................................................... 50
10.7 10.8
CONSERVATIERAPPORT ......................................................................................................... 52 RESULTATEN VAN AARDKUNDIGE EN NATUURWETENSCHAPPELIJKE ANALYSES ................. 52
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
1 INLEIDING Een wandelaar meldde op 14 maart 2016 de vondst van menselijk bot aan de politie van het Arrondissement Ieper. Deze man was daarbij een heel eind ‘afgedwaald’ van No Man’s Cot Cemetery, dat zich middenin een akker langs de Moortelweg bevindt (figuur 1 - 4). Inspecteur Luc Verweirder ging zich eerst vergewissen van de situatie en bracht vervolgens Jan Decorte, intergemeentelijk archeoloog voor CO7, op de hoogte. In een erosiegeul bleken inderdaad menselijke resten, meer bepaald onderbenen, vrijgespoeld te zijn. Op 16 maart 2016 activeerde Jan de toevalsvondstprocedure. Op 18 maart 2016 voerde het Agentschap Onroerend Erfgoed op het terrein het nodige onderzoek uit. De aangetroffen beenderen bleken de onderbenen te zijn van een gesneuvelde die in een ondiepe kuil lag. De zone van de kuil werd in detail onderzocht, de stoffelijke resten werden geborgen en heel wat bijvondsten konden worden gerecupereerd. Ook werd een stukje van een latere loopgraaf aangesneden. De uitgewerkte resultaten van dit archeologisch onderzoek, de verdere verwerking van de onderzoeksgegevens en vondsten, de interpretatie van de site binnen de ruimere historische context en de zoektocht naar de identificatie van de gesneuvelde vormen het onderwerp van dit eindrapport.
Figuur 1: De locatie van de toevalsvondst. De werkput geprojecteerd op GRB (©AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 5 van 52
Figuur 2: De locatie van de toevalsvondst. De werkput geprojecteerd op GRB (©AGIV).
Figuur 3: De locatie van de toevalsvondst. De werkput geprojecteerd op het kadasterplan (©AGIV). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Figuur 4: Zicht op de akker naar het oosten toe, met rechts de vondstlocatie en links in de verte No Man’s Cot Cemetery.
Figuur 5: De eerste verkenning van het terrein door een opgravingsteam van het Agentschap Onroerend Erfgoed.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 7 van 52
2 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT Boezinge - Moortelweg Naam en erkenningsnummer erkende archeoloog
Agentschap Onroerend Erfgoed (OE) OE/ERK/Archeoloog/2015/00001
Veldwerkleider
Marc Dewilde
Locatiegegevens van het onderzochte gebied Provincie Gemeente Deelgemeente Adres Toponiem Bounding box in Lambertcoördinaten (EPSG:31370) Kadastrale informatie
West-Vlaanderen Ieper Boezinge Moortelweg / pt1 : x=46099.30 y=175758.17 pt2 : x=46102.85 y=175760.96 Ieper, Afd. 8, Sectie B, 1134D
Toevalsvondst Datum vondst Datum melding Dossiernummer Vergunningsnummer
14/03/2016 16/03/2016 8-2016-021 2016/132
Begin- en einddatum veldwerk
18/03/2016
Opgravingscode
IE-MO-16
Oppervlakte van het onderzoeksgebied
ca. 4 m²
Terreinwerk
Marc Dewilde (veldwerkleider OE) Franky Wyffels (veldtechnicus OE) Nico Beernaert (technisch assistent OE) Serge Wackenier (technisch assistent OE) Norbert Clarysse (vrijwilliger)
Opmetingen en aanmaak kaartmateriaal
Johan Van Laecke (landmeter-expert OE) Franky Wyffels
Tekenwerk en plannen
Franky Wyffels Sylvia Mazereel (tekenaar OE)
Fotografie terrein en vondsten
Marc Dewilde Franky Wyffels Johan Van Laecke
Studie vondsten
Franky Wyffels
Studie menselijke resten
Sara Watzeels (laborant OE) Kim Quintelier (fysisch antropoloog OE)
Rapportage
Sofie Vanhoutte (OE) Marc Dewilde Simon Verdegem (Ruben Willaert bvba)
Lay-out
Sylvia Mazereel
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
3 DE ONDERZOEKSOPDRACHT 3.1 ALGEMENE BEPALINGEN Het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 vermeldt het volgende in verband met toevalsvondsten, onder Hoofdstuk 5. Archeologie – Onderafdeling 4. Toevalsvondsten: Art. 5.1.4. Iedereen die, op een ander moment dan bij het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek, een archeologische opgraving of het gebruik van een metaaldetector, een roerend of onroerend goed vindt waarvan hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat het archeologische erfgoedwaarde heeft, is verplicht daarvan binnen drie dagen aangifte te doen bij het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. In voorkomend geval brengt het agentschap de zakelijkrechthouder en de gebruiker van de betrokken percelen, als ze niet de vinder zijn, en de gemeenten waar de vondsten worden gedaan ervan op de hoogte dat er vondsten zijn gedaan die vermoedelijk archeologische erfgoedwaarde hebben en wat de rechtsgevolgen daarvan zijn. De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte: 1° de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren; 2° de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen; 3° de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. Na het onderzoek, vermeld in het derde lid, 3°, kan het agentschap de termijn van tien dagen inkorten of verlengen. Het agentschap brengt de zakelijkrechthouder en de gebruiker daarvan per beveiligde zending op de hoogte. Na het verstrijken van de termijn zijn de zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder niet langer onderworpen aan het passiefbehoudsbeginsel voor archeologisch erfgoed voor wat betreft de gemelde vondst.
De Memorie van Toelichting van het Onroerenderfgoeddecreet vult aan: Artikel 5.1.4. (…) De bij decreet opgelegde bewaarmogelijkheden blijven gedurende tien dagen van kracht. Gedurende deze periode beschikt de Vlaamse overheid over de nodige tijd om de noodzakelijke vaststellingen te doen of te laten doen op het terrein. De Vlaamse overheid werkt zoveel mogelijk samen met de betrokken onroerenderfgoedgemeente(n). Op basis van de terreinevaluatie kan de Vlaamse overheid de termijn van tien dagen verlengen of inkorten. Eventuele financiële tegemoetkomingen als gevolg van een termijnverlenging kunnen in uitvoeringsbesluiten worden behandeld (zoals bepaald in artikel 10.3.3). Omdat deze financiële tegemoetkomingen volledig voor rekening van de Vlaamse overheid zijn, is de Vlaamse administratie volledig voor het proces van toevalsvondsten bevoegd.
Het Onroerenderfgoedbesluit van 16 mei 2014 vervolledigt als volgt: Artikel 5.5.4. Met toepassing van artikel 5.1.4 van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 en in afwijking van artikel 5.5.1 tot en met artikel 5.5.3 van dit besluit geldt voor archeologische vooronderzoeken met ingreep in de bodem en archeologische opgravingen die volgen op een toevalsvondst en uitgevoerd worden door het agentschap, een onmiddellijke toelating.
Een toevalsvondst dient steeds op korte termijn behandeld te worden. Hierdoor beperkt de onderzoeksopdracht zich tot het evalueren van het bodemarchief en het ex situ bewaren van mogelijk archeologisch materiaal dat dreigt vernietigd te worden. Binnen de context van een toevalsvondst kan een voorafgaandelijk bureauonderzoek niet plaatsvinden. Dit bureauonderzoek dat de landschappelijke, bodemkundige, historische en archeologische voorkennis van de vindplaats verzamelt, is noodzakelijkerwijze na het terreinonderzoek gebeurd; de resultaten zijn in dit eindverslag opgenomen (zie 6.).
3.2 DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE Aangezien het hier een toevalsvondst betreft, was een voorafgaande vraagstelling niet aan de orde. Het doel van het onderzoek van een toevalsvondst beperkt zich tot inzicht verkrijgen in de aard van de aangetroffen archeologische sporen en vondsten, hun datering en indien van toepassing hun relatie en fasering, alsook het ex situ bewaren van de vondsten die dreigen vernietigd te worden. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 9 van 52
Voor dit eindrapport zijn de resultaten van het archeologisch onderzoek bestudeerd in het licht van de archeologische voorkennis van het gebied en de historische context om te komen tot een interpretatie van de site.
3.3 RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN De randvoorwaarden noodzakelijk voor het onderzoek van een toevalsvondst worden beschreven in artikel 5.1.4. van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013: ‘De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren, de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen, de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap’.
De toevalsvondst gebeurde op een akker. De akker was niet gediepgrond maar het vele ploegen had wel voor de nodige verstoring gezorgd. De gesneuvelde bevond zich immers ondiep. Het bovenlichaam en de schedel van de soldaat bleken aangeploegd; de context was dus reeds deels verstoord vóór de aanvang van het onderzoek. Aan het oppervlak werden trouwens meerdere losse botfragmenten opgemerkt.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
4 WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING Het onderzoek op het terrein vond plaats op 18 maart 2016 (figuur 5 – 7). De uitvoering van dit onderzoek – de registratie en opgraving van de gemelde toevalsvondst – gebeurde volgens de bepalingen van het Onroerenderfgoeddecreet (2013) zoals beschreven in de toen gangbare Minimumnormen. Het terreinonderzoek werd uitgevoerd onder leiding van Marc Dewilde (veldwerkleider) en door Franky Wyffels (veldtechnicus), twee technisch assistenten (allen Agentschap Onroerend Erfgoed) en een vrijwilliger. De digitale opmetingen en de bepaling van de exacte locatie van de vondst gebeurden door landmeter-expert Johan Van Laecke, eveneens Agentschap Onroerend Erfgoed. De foto’s werden genomen door Franky Wyffels, Marc Dewilde en Johan Van Laecke. De berging van de menselijke resten vond plaats volgens de aanwijzingen van fysisch antropoloog Kim Quintelier (Agentschap Onroerend Erfgoed). In het kader van wetenschappelijke advisering waren er geen externen betrokken. Gezien het hier een toevalsvondst betreft, was er geen sprake van een vooraf bepaalde strategie. Er werd één werkput aangelegd die in vlak werd opgegraven. Een zone van ca. 4 m² werd opgeschoond. Om een doorsnede te kunnen maken op de loopgraaf werd de werkput beperkt uitgebreid. De menselijke resten, voor zover nog in situ bewaard, werden manueel vrijgemaakt, opgekuist en verder onderzocht. De in situ sporen waren ingesneden in de natuurlijke vochtige tot natte zandleem en kwamen aan het licht onder de bouwlaag. Het vlak werd aangelegd op ca. 21,3 m TAW. Van een stratigrafische opbouw is hier geen sprake. Alle vondsten werden ingezameld. De in situ menselijke resten en de aanwezige sporen werden gefotografeerd en manueel ingetekend op schaal 1/50, de coupe door de loopgraaf op schaal 1/20. De werksleuf en de structuren werden ook digitaal en gegeorefereerd opgemeten. Dit gebeurde met een Robotic Total Station (RTS) en GPS-RTK toestel in Lambert 72. De hoogtes werden geregistreerd in TAW (Tweede Algemene Waterpassing) met minimum GPS nauwkeurigheid. Figuur 6: Zicht op de vindplaats tijdens het vrijleggen van de sporen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 11 van 52
Figuur 7: De landmeterexpert meet de vondstlocatie in.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
5 AANPAK VERDER ONDERZOEK, ONDERZOEKSVRAGEN EN POTENTIEEL VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Gelet op het beperkte aantal sporen en vondsten werd bij deze toevalsvondst een volledige verwerkingsstrategie gevolgd en werd alles in detail uitgewerkt. Alle gegevens zijn immers noodzakelijk om tot een zinvolle conclusie te kunnen komen van deze vindplaats. De studie beperkt zich tot case-gebonden onderzoeksvragen met betrekking tot de aard van de vindplaats, de datering, de relatie en de fasering van sporen en vondsten. Eigen aan het onderzoek van een beperkte toevalsvondst is dat de uitwerking ervan veel vertelt over deze vindplaats maar weinig over de ruimere context. De vondst van gesneuvelden blijft maatschappelijk enorm belangrijk. Elke vondst van een gesneuvelde levert bovendien ook een puzzelstuk in het grotere verhaal van de Eerste Wereldoorlog. De belangrijkste vragen hierbij zijn: In welke specifieke context van de Eerste Wereldoorlog moet deze gesneuvelde geplaatst worden? Kan een gedetailleerde studie van de vondsten leiden tot identificatie?
Figuur 8: De locatie van de toevalsvondst op de topografische kaart (ŠAGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 13 van 52
6 RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT 6.1 LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT Gezien het hier een toevalsvondst betreft, bovendien zeer beperkt in oppervlakte, kan deze beschrijving algemeen worden gehouden. De omgeving is licht heuvelachtig, waarbij een zuidelijker gelegen – verland – beekvalleitje (van een zijbeek van de Zwaanhofbeek) bepalend is. De resten kwamen vrij in een erosiegeul, in de naar het zuiden (richting Ieper) afhellende akker (figuur 8 - 10). De vindplaats kan bodemkundig getypeerd worden als een langwerpige vlek vochtige zandleem midden een complex natte zandleem, op de rand van een sliert natte, zware klei (figuur 11).
Figuur 9: De locatie van de toevalsvondst op de meest recente luchtfoto (©AGIV).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Figuur 10: De locatie van de toevalsvondst op het DHM (©AGIV).
Figuur 11: De locatie van de toevalsvondst op de bodemkaart (©AGIV). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 15 van 52
6.2 HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE CONTEXT Gezien het hier een toevalsvondst betreft waarbij het historisch en archeologisch kader pas na het veldwerk kon worden onderzocht, beperkt dit onderzoek zich logischerwijze tot de historische en archeologische context relevant voor deze vindplaats. No Man’s Cot Cemetery is een kleine Commonwealth begraafplaats, die tot stand kwam vanaf het begin van de Derde Slag bij Ieper op 31 juli 1917 en in gebruik bleef tot maart 1918 (figuur 12 - 13). Het dankt zijn naam aan de nabijgelegen boerderij die tijdens een groot deel van de oorlog in niemandsland lag. Op de begraafplaats liggen in totaal 79 Britse gesneuvelden begraven waarvan er 45 tot de 51th (Highland) Division behoorden. De beginfase van de Derde Slag bij Ieper staat bekend als de Slag bij Pilkem, verwijzend naar een vlakbij gelegen gehucht. Pilkem Ridge is een lichte heuvelrug, waarvan de verovering desalniettemin een zware tol eiste. 55 soldaten die hier begraven zijn, sneuvelden op die beruchte 31 juli 1917 ter hoogte van dit oorlogskerkhof.1 Deze plek was evenwel al eerder in beeld gekomen. Bij de Tweede Slag bij Ieper (22 april – 25 mei 1915), waarbij voor de eerste maal oorlogsgas werd gebruikt, slaagden de Duitsers erin de geallieerden in de noordelijke sector van Ieper gevoelig terug te dringen en kwam Ieper zelfs even in zicht. Uiteindelijk stabiliseerde het front zich hier eind mei voorbij Vijfwegen en ter hoogte van Morteltje. Het zou zo blijven tot 31 juli 1917, toen de Derde Slag bij Ieper werd ingezet. Op een Britse loopgravenkaart is hier op 24 juni 1915 trouwens al een linie merkbaar. Een Duitse loopgravenkaart van 11 augustus 1917 toont nog steeds de oorspronkelijke Franse linie van juni 1915 die later door de Britten was overgenomen (figuur 14). Reeds op het terrein was duidelijk dat het om een Franse gesneuvelde ging. Gevonden gesneuvelden die in de omgeving zijn aangetroffen tijdens eerder archeologisch onderzoek en die in dezelfde context te plaatsen zijn, worden besproken bij de interpretatie van de site (zie 7.4 en figuur 24). Figuur 12: Zicht naar het zuidwesten vanop No Man’s Cot Cemetery met in de verte de vondstlocatie.
1
Agentschap Onroerend Erfgoed 2017.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Figuur 13: No Man’s Cot Cemetery: Enkele grafstenen voor mannen van de 51th (Highland) Division, die op 31 juli 1917 sneuvelden.
Figuur 14: Uittreksel van Duitse loopgravenkaart (11 augustus 1917), waarop de – oorspronkelijk Franse – linie van juni 1915 nog altijd aanwezig is. Deze sector werd iets later door de Britten overgenomen (kaart © Bayerisches Hauptstaatarchiv München, Kriegsarchiv).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 17 van 52
7 BESCHRIJVING VAN DE SITE 7.1 BODEMKUNDIGE SITUATIE De vindplaats is gekenmerkt door een zandleembodem. Gezien de beperkte omvang van de toevalsvondst werden geen specifieke bodemkundige waarnemingen gedaan. Het maken van bodemkundige referentieprofielen was binnen de context van het terreinonderzoek niet van toepassing.
7.2 SPOREN EN STRUCTUREN In een erosiegeul, veroorzaakt door zware regenval, kwamen in een naar het zuiden afhellende akker langs de Moortelweg enkele delen van een menselijk skelet vrij. Het bleek hier te gaan om een deel van de onderbenen van een gesneuvelde. Rondom de vondst werd een zone van 2,8 op 1,3 m afgebakend en systematisch verdiept. De ongeroerde grond bevond zich slechts een 20-tal cm onder het maaiveld op een diepte van ca. 21,31 m TAW (centrale punt skelet). Op dit niveau, net onder de ploeglaag, kwam een ondiepe kuil aan het licht van maximaal ca. 1,9 op 0,9 m waarin de gesneuvelde lag. Door de landbouwactiviteiten waren doorheen de tijd delen van het skelet aangeploegd geraakt. De gesneuvelde was duidelijk in een ondiepe terreindepressie gevallen of gelegd. Van een grafkuil is geen sprake. Ook de houding van het skelet spreekt een begraving tegen. De aangetroffen bijvondsten zijn Frans. Gezien de ontwikkelingen van de oorlog is het dan ook aannemelijk dat het hier om een slachtoffer van de Tweede Slag bij Ieper gaat. Figuur 15: Zicht naar het oosten op de werkput zoals die initieel was aangelegd. Op de achtergrond doorsnijdt een loopgraaf de menselijke resten lichtjes.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Figuur 16: 3D-fotografisch beeld van het opgravingsvlak. Gepositioneerd naar het noorden.
De schedel en het bovenlichaam waren volledig aangeploegd (figuur 15 - 17). Het onderlichaam was beter bewaard. De vondsten bij de menselijke resten waren schaars en behoorden tot de uitrusting: een oogring van een tentzeil en de schoenen. Of de gesneuvelde met een tentzeil was afgedekt of erin was gewikkeld, kon niet meer uitgemaakt worden. Bij de gesneuvelde lag ook nog een Franse kogel. Een antropologische screening leert dat het skelet voor 50 tot 75 % bewaard is (zie bijlage 10.2). Het betreft een man van 20 à 30 jaar, die 1,71 m (+/- 3 cm) mat. Tijdens zijn leven had hij een ribfractuur opgelopen. Ook werd platycnemia2 opgemerkt (opvallend smalle scheenbeenderen). Deze aandoening ontstaat door een tekort aan been waar de spieren vastgehecht horen te zijn. Dit kan te maken hebben met het dieet. Er werden geen peri mortem-traumata (letsels ontstaan bij of kort vóór de dood) opgemerkt.
2
Dudley Buxton 1938, 36.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 19 van 52
Figuur 17: Opgravingsplan van de werkput met doorsnede door de loopgraaf. 1, 2 en 5: gemengd grijze en natuurlijke zandleem; 3: donkerder lens; 4: zo goed als steriele zandleem; 6: gemengde laag, iets donkerder dan 2 en 5.
Behalve de kuil met gesneuvelde zijn ook sporen van een loopgraaf aangetroffen. Deze loopgraaf sneed de menselijke resten lichtjes aan, mogelijk zonder ze op te merken. Een smalle uitbreiding van de sleuf naar het oosten op bracht meer duidelijkheid. Uit het profielsleufje (A-B) doorheen de loopgraaf blijkt dat er twee of drie fasen in de loopgraaf kunnen onderscheiden worden. De oudste loopgraaf was getrapt, met een fire step3 (figuur 17: coupe, 2 bovenaan). Op een hoger niveau lagen de resten van een duckboard. In combinatie met de daar aangetroffen roestkleurige zones zijn de twee west-oost gelegen planken mogelijk de restanten van platgevallen XPM wanden (kippengaas).
3
Verhoogd gedeelte van de loopgraaf aan de veldzijde om de vijand te observeren of onder vuur te nemen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Figuur 18: Zicht naar het noordwesten. Het opgravingsvlak na het vrijleggen van het skelet met de aangeploegde schedel en bovenlichaam. Rechts op de foto is de loopgraaf zichtbaar.
Figuur 19: Zicht op het deels gecoupeerde loopgraafspoor met stukken hout. De loopgraaf snijdt het skelet, meer bepaald de schedel, lichtjes aan. Zicht naar het noorden.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 21 van 52
Figuur 20: Doorsnede doorheen de restant van de loopgraaf. Zicht naar het noorden.
7.3 VONDSTEN Gezien het hier een toevalsvondst betreft en bovendien van beperkte omvang zijn alle vondsten in detail uitgewerkt. De volledige inventaris en catalogus is opgenomen onder 10.1. Van de uitrusting van de gesneuvelde waren slechts een fragment van een linker en een volledige rechter standaard Franse soldatenschoen nog bewaard. De schoenen zijn van het in 1915 aangepaste model van 1912 (M1912/15)4 (cf. figuur 21). De terreindepressie bevatte verder nog een koperen oogring, vermoedelijk van een tentzeil, en een Franse kogel. De vondsten uit de vulling van de loopgraaf zijn zeer divers en zijn vooral Brits. Enkel bij de munitie zijn Franse en Duitse stukken te onderscheiden. Koperen hang- en sluitwerk van de uitrusting (gespen, riemtongen, drukknopen, ‌) en bevestigingen van kogeltas, rugzak, loopgravenschop of andere onderdelen horen bij het uniform (cf. figuur 22 - 23). Ook een zakmes, onderdelen van een gasmasker en oogringen voor een tentzeil horen bij het militaire aspect. Een drinkbus en een conservenblik, twee tandenborstels, een scheerborstel, veiligheidsspelden en een handvat van een mes horen thuis in de dagdagelijkse leefwereld. Stukken houtskool en resten van wat een vuurkorf zou kunnen geweest zijn, verwijzen dan weer naar winterse omstandigheden en pogingen om het toch nog leefbaar te houden. Scherven van een rumkruik sluiten hierop aan. Al dit materiaal komt uit de geallieerde sfeer. De kogels zijn zowel van Britse (1914-15) als van Franse makelij (1907-1915). Een enkele huls is Duits. De munitie wijst in de richting van een Franse loopgraaf die later door de Britten is overgenomen. Figuur 21: Voorbeeld van een paar Franse soldatenschoenen, model 1912 dat vanaf 1915 voorzien werd van een spijkerzool (uit: Fombaron s.d.).
4
Zie Fombaron s.d.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Figuur 22: Selectie van enkele vondsten uit de loopgraaf. 1. 2 inch riemtongen van de P08 webbing equipment; 2. 1 inch gespen van de P08 webbing equipment; 3. 1 inch gespen van de P14 leather equipment (lederen versie van de P08 webbing equipment); 4. 2 inch gespen van de P08 webbing equipment; 5. onderkanten van lichtkogels (ELEY LONDON); 6. oogglazen van gasmasker PH Helmet; 7. schroefdop van jerrycan; 8. standaard GS uniformknoop; 9. fragment van tandenborstel (been); 10. tandenborstel (been); 11. scheerborstel (tin).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 23 van 52
Figuur 23: Pattern 1908 webbing equipment met waterfles en bajonet, maar zonder veldschep (entrenching tool) die naast de bajonet zat. ©Australian War Memorial, RELAWM07759.001 (overgenomen van online website: https://www.awm.gov.au/articles/blog/pattern-1908web-equipment).
7.4 INTERPRETATIE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE De vindplaats en de vondsten wijzen in de richting van een Franse gesneuvelde van de Tweede Slag bij Ieper (22 april – 25 mei 1915). Hij is ofwel gesneuveld en in een ondiepe terreindepressie gevallen ofwel door zijn kameraden voorlopig begraven. Daarbij was hij mogelijkerwijze gewikkeld in of bedekt met een tentzeil. Bedoeling was dan hem later op te halen. Dit is er echter nooit van gekomen. Vlak naast het veldgraf van deze gevallen soldaat kwam al snel een loopgraaf tot stand. De Fransen en Britten gingen hier reeds op 23 april, tijdens de Tweede Slag, in de tegenaanval. De loopgraaf kan echter ook van een stuk later dateren wat plausibeler lijkt. De gesneuvelde werd immers bij de aanleg naar alle waarschijnlijkheid niet opgemerkt en moet al bedolven zijn geweest. Het is niet de eerste Franse soldaat die in deze omgeving en in de context van de Tweede Slag bij Ieper gevonden is. In de afgelopen jaren zijn in deze omgeving meerdere vondsten gedaan. Reeds in 1998 werden bij de infrastructuurwerken voor de uitbreiding van de Ieperse industriezone in de vulling van een obustrechter twee Franse gesneuvelden gevonden, bovenop twee Duitse slachtoffers. Een van de Fransen kon als François Metzinger geïdentificeerd worden. Op 5 oktober 1999 werd hij herbegraven in Saint-Charles-de-Potyze.5 Zowel bij de opgravingen ten oosten van Turco Farm in 2002 (vooronderzoek n.a.v. de mogelijke doortrekking van de A19)6 als die ten zuiden van Caesar’s Nose in 2005 (vooronderzoek n.a.v. de mogelijk volgende uitbreiding van de Ieperse industriezone)7 stootte men op Franse gesneuvelden. Ze zijn de meest zuidelijke slachtoffers van de Tweede Slag bij Ieper die tot dusver zijn aangetroffen. Telkens waren vlakbij ook loopgraven aangelegd, die deel uitmaakten van de linies die tot stand kwamen na de Tweede Slag bij Ieper (figuur 24).
5
Dewilde, de Meyer & Saunders 2007, 44. de Meyer & Pype 2006, 369. 7 De Gryse et al. 2013. 6
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Figuur 24: Franse slachtoffers van de Tweede Slag bij Ieper in de omgeving van Boezinge. Daar ontstaat eind mei 1915 de nieuwe geallieerde linie die tot 31 juli 1917 zou gehandhaafd blijven. 1. François Metzinger; 2. Boezinge – site Caesar’s Nose; 3. Boezinge – site Moortelweg; 4. Boezinge – site Turco.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 25 van 52
8 SYNTHESE/SAMENVATTING Door onderzoek van een erosiegeul in een akker langs de Moortelweg in Boezinge zijn zowel menselijke resten als sporen van een loopgraaf tevoorschijn gekomen. Het gaat om een Franse soldaat, een slachtoffer van de Tweede Slag bij Ieper. Verdere identificatie is niet mogelijk. Daarvoor zijn de bewaarde bijvondsten te beperkt. De latere loopgraaf is onderdeel van de geallieerde linie die sinds april 1915 functioneerde. Zowel het aan het licht komen in een erosiegeul als het gedeeltelijk verploegd zijn van de menselijke resten wijzen erop dat de sporen van de oorlog zich soms zeer dicht tegen het oppervlak kunnen bevinden en dus zeer kwetsbaar zijn. Anderzijds moet er ook op gewezen worden dat dit de zoveelste plek is die niet gediepgrond8 is na de oorlog, waardoor het bodemarchief ‘goed’ bewaard is gebleven. De analoge en digitale registratie en documentatie worden bewaard in het archief van het Agentschap Onroerend Erfgoed. Zoals het protocol bij WO I gesneuvelden voorschrijft, werden de menselijke resten en bijvondsten na het onderzoek door het Agentschap overgedragen aan de politie van het Arrondissement Ieper die het archeologisch ensemble in zijn geheel verder heeft overgedragen aan de dienst Oorlogsgraven van het Belgisch leger. Het Belgisch leger droeg ze op haar beurt verder over aan de bevoegde oorlogsdienst, in dit geval het Franse Sépultures de Guerre. De vondsten uit de loopgraaf worden in het depot van het Agentschap Onroerend Erfgoed bewaard. Deze vindplaats is in de Centrale Archeologische Inventaris opgenomen als CAI-locatie 979410.
Figuur 25 en 26: Erosiegeultjes elders op de akker die plaatselijk het bodemarchief aansnijden.
8
Grondige, diepe omwerking om de grond te saneren. De kwaliteit van de bodem wordt zo voor landbouwdoeleinden verbeterd door hardere lagen bijvoorbeeld op te breken en mest dieper aan te brengen. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
9 BIBLIOGRAFIE AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2017: No Man's Cot Cemetery [online], https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/201097 (geraadpleegd op 7 februari 2018). BARTON P. 2005: De slagvelden van Wereldoorlog I. Van de Eerste Slag om Ieper tot Passendale, Tielt. DE MEYER M. & PYPE P. 2006: Scars of the Great War (Western Flanders, Belgium)
In: SCOTT D., BABITS L. & HAECKER C. (ed.), Fields of Conflict. Battlefield Archaeology from the Roman Empire to the Korean War, Westport, 359382. DE GRYSE J., DE MEYER M., DEMEYERE F., DEWILDE M., PYPE P. & WYFFELS F. 2013: Ieper, Pilkemseweg (perceel 899a, 900), ongepubliceerd rapport. DEWILDE M., DE MEYER M. & SAUNDERS N.J. 2007: Archeologie van de “Groote Oorlog”. De Vlaamse situatie, Monumenten, Landschappen & Archeologie 26/1, 37-54. DUDLEY BUXTON L.H. 1938: Platymeria and platycnemia, Journal of Anatomy 73, 31-36. FOMBARON s.d.: Les Français à Verdun: L’évolution de l’uniforme français durant la première guerre mondiale. Les paires de brodequins de marche renforcés [online], http://www.lesfrancaisaverdun-1916.fr/ (geraadpleegd op 7 februari 2018).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 27 van 52
10 BIJLAGEN 10.1 INVENTARIS EN CATALOGUS VAN VONDSTEN Geklasseerd volgens Onderdelen uniform / Overige militaire uitrusting en onderdelen / Persoonlijk gerief / Munitie9
10.1.1 Terreindepressie met gesneuvelde (spoor 1) Vondstnr.
Inhoud
Aantal
Artefacttype
Nationaliteit
Soort
1
ODL
1
Schoeisel
F
Rechter schoenzool, met spijkerzool
2
ODL
1
Schoeisel
F
3
MXX
1
Oogring
Linker soldatenschoen, hielstuk, met spijkerzool Koperen oogring van tentzeil
4
MUN
1
Kogelpunt .303
Opmerking totale lengte 30,7 cm; breedte zool op breedste punt 8,5 cm; breedte aan tip 6 cm; lengte hak 8 cm; breedte hiel 7,3 cm Cf. 1 buitendiameter 1,4 cm; binnendiameter 0,6 cm niet afgevuurd
Vondstnr. 1: Schoenzool van Franse rechter soldatenschoen.
Vondstnr. 2: Hielstuk van Franse linker soldatenschoen.
9
Gebruikte afkortingen: GLS: glas; KER: keramiek; MIX: meerdere materialen samen; MUN: munitie; MXX: metaal; ODB: onverbrand dierlijk bot; ODL: onverbrand dierlijk leer; OTE: organisch textiel; RUB: rubber. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Vondstnr. 3: Koperen oogring, wellicht van een tentzeil.
10.1.2 Loopgraaf (spoor 2) Vondstnr.
Inhoud
Aantal
Artefacttype
Nationaliteit
Soort
Militaire uitrusting Knoop Militaire uitrusting Kledij Militaire uitrusting – uniform Militaire uitrusting – uniform Militaire uitrusting – uniform Militaire uitrusting – uniform Militaire uitrusting – uniform Militaire uitrusting – uniform Militaire uitrusting – uniform Militaire uitrusting – uniform Militaire uitrusting – uniform Militaire uitrusting – uniform
UK
diameter 2,3 cm
UK
Standaard General Service uniformknoop Fragment van uniform of kous Koperen P08 gordelgeleiders Koperen P08 riemtong van kogeltas Koperen 1 inch P08 riemtongen Koperen spanringen van kogeltas Mk II Koperen drukknopen P08 kogeltas Fragment van drukknop van P08 kogeltas Koperen 2 inch P08 riemtongen Koperen 1 inch P08 gespen
UK
Koperen 2 inch P08 gespen
breedte elk 5,9 cm
UK
breedte elk 3,9 cm
F
Vierkante koperen 1 inch P14 gespen, met restant leer Bajonetschede van een Franse épée bajonette / socket bayonet, fragment Bajonet, mogelijk M1886, restant Metalen tip van P07 bajonet, fragment Metalen kop van steel van loopgraafschopje Oogglazen van gasmasker (PH Helmet) Aansluiting blaasbalg gasmasker: fragmenten Handvat metalen mes: fragment Koperen oogringen, vermoedelijk van tentzeil, met nog mimieme restanten textiel
5
MXX
1
6
OTE
1
7
MXX
2
8
MXX
1
9
MXX
2
10
MXX
3
11
MXX
7
12
MXX
1
13
MXX
3
14
MXX
2
15
MXX
6
16
MXX
2
17
ODL
1
Militaire uitrusting – Bajonet
18
MXX
1
19
MXX
1
20
MXX
1
21
MIX
3
22
RUB/MIX
2
23
MXX
1
24
MXX
5
Militaire uitrusting – Bajonet Militaire uitrusting – Bajonet Militaire uitrusting – loopgraafschop Militaire uitrusting – gasmasker Militaire uitrusting – gasmasker Militaire/persoonlijke uitrusting – mes Militaire uitrusting oogring
UK UK UK UK UK UK UK
UK UK UK UK
Opmerking
lengte elk 8,5 cm breedte 1,4 cm breedte 2,6 cm breedte elk 2,5 cm
breedte 5,1 cm breedte elk 3,4 cm
diameter 2,0 cm
diameter elk 1,7 cm
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 29 van 52
Vondstnr. 25
Inhoud MXX
26
Aantal
Artefacttype
1
Militaire uitrusting – kacheltje/vuurkorf
10
Militaire uitrusting – kacheltje/vuurkorf Militaire uitrusting – zandzak Militaire uitrusting – materiaa Militaire uitrusting – materiaal Persoonlijke uitrusting – tandenborstel
27
MXX
1
28
MXX
1
29
MXX
1
30
ODB
1
31
ODB
1
32
MXX
33
Nationaliteit
Soort Ijzeren raamwerk van emmer of kachel bestaande uit banden van 3 cm breed en 2,2 mm dik Koolfragmenten voor kacheltje/vuurkorf Bevestigingspin voor zandzak Koperen schroefdop jerrycan SHELL Afsluitdop (schroefdop)
UK
Tandenborstel in been, met ingesnoerde hals
Persoonlijke uitrusting – tandenborstel
UK
Tandenborstel in been, met ingesnoerde hals: fragment
1
Persoonlijke uitrusting – scheerborstel(houder)
UK
Tinnen scheerborstel(houder)
MXX
1
34
MXX
3
35
KER
1
36
MXX
1
37
MXX
1
38
MXX
1
Persoonlijke uitrusting – zakmes Persoonlijke uitrusting – veiligheidsspeld Persoonlijke uitrusting – drinkgerief Persoonlijke uitrusting – drinkgerief Persoonlijke uitrusting levensmiddelen Persoonlijke uitrusting – levensmiddelen
39
MXX
1
Fragment metalen buisje
40
MXX
1
Metalen Plaatje
41
MXX
6
Spijkerfragmenten
42
MUN
3
Lichtkogelkernen
43
MUN
1
Ca. helft van ontstekersring
44
MUN
2
UK
45
MUN
7
UK
46
MUN
3
UK
Standaard zakmes
Opmerking gezien de gevonden kooltjes vermoedelijk restanten kacheltje
lengte 25,8 cm; doorsnede: 0,8 cm doorsnede 4,3 cm diameter 1,8 cm; dikte 0.3 cm totale lengte 16,3 cm; lengte kop 5,1 cm; breedte aan kop 1,4 cm; breedte uiteinde steel 1,4 cm; dikte 0,5 tot 0,6 cm lengte kop 5,1 cm; breedte aan kop 1,1 cm; breedte aan basis kop 1,3 cm; dikte 0,4 cm totale bewaarde lengte 7,0 cm; diameter aan basis 2,3 cm volledig gecorrodeerd
Veiligheidsspelden: fragmenten (sluitkoppen) UK
Fragmenten van SRD kruik
UK
Fragmenten veldfles
Restant bodem of deksel conservenblik Rond metalen doosje met vet
Complete clips van elk 5 patronen, kaliber .303 Complete clips van elk 5 patronen, kaliber .303 Complete clips van elk 5 patronen, kaliber .303
diameter 5 cm; hoogte 1,2 cm
breedte 2 cm; bewaarde lengte 6 cm
niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Vondstnr.
Inhoud
Aantal
Artefacttype
Nationaliteit
Soort
Opmerking niet afgevuurd
47
MUN
17
UK
48
MUN
2
UK
49
MUN
1
F
50
MUN
1
F
51
MUN
1
F
52
MUN
1
F
53
MUN
1
F
54
MUN
1
F
55
MUN
1
F
56
MUN
1
F
57
MUN
1
F
58
MUN
1
D
59
MUN
1
UK
60
MUN
1
UK
Complete clips van elk 5 patronen, kaliber .303 Complete clips van elk 4 patronen, kaliber .303 Compleet patroon, kaliber 8 mm, 1907 Compleet patroon, kaliber 8 mm, 1914 Compleet patroon, kaliber 8 mm, 1915 Compleet patroon, kaliber 8 mm, 1911 Compleet patroon, kaliber 8 mm, 1912 Compleet patroon, kaliber 8 mm Compleet patroon, kaliber 8 mm, 1911 Compleet patroon, kaliber 8 mm, 1913 Losse kogel, kaliber 8 mm, 1914 Losse huls, kaliber .792 mm, 1914 Losse huls, kaliber .303 mm, 1915 Losse huls, kaliber .303 mm
61
MUN
1
UK
Losse huls, kaliber .303 mm
afgevuurd
62
MUN
1
UK
Losse huls, kaliber .303 mm
niet afgevuurd
63
MUN
4
UK
64
MUN
1
UK
afgevuurd / niet afgevuurd afgevuurd
65
MUN
1
F
Losse hulzen, kaliber 1 inch, ELEY LONDON Losse huls, kaliber 1 inch, ELEY LONDON Losse huls, kaliber 8 mm
66
MUN
1
F
Losse huls, kaliber 8 mm
niet afgevuurd
67
MUN
1
UK
niet afgevuurd
68
MUN
1
UK
Los patroon, kaliber .303, 1914 Los patroon, kaliber .303, 1915
niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd niet afgevuurd afgevuurd afgevuurd
niet afgevuurd
niet afgevuurd
Vondstnr. 5: Standaard General Service uniform knoop.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 31 van 52
Vondstnr. 7: Twee koperen P08 gordelgeleiders.
Vondstnr. 8: Koperen P08 riemtong van kogeltas Mk I.
Vondstnr. 9: Twee koperen 1 inch P08 riemtongen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Vondstnr. 10: Drie koperen spanringen van kogeltas Mk II.
Vondstnr. 11: Zeven koperen drukknopen P08 kogeltas.
Vondstnr. 13: Drie koperen 2 inch P08 riemtongen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 33 van 52
Vondstnr. 14: Twee koperen 1 inch P08 gespen.
Vondstnr. 15: Zes koperen 2 inch P08 gespen.
Vondstnr. 16: Twee vierkante koperen P14 gespen, met restant leer.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Vondstnr. 21: Drie oogglazen van gasmasker (PH Helmet).
Vondstnr. 22: Fragmenten gasmasker: aansluiting blaasbalg.
Vondstnr. 24: Vijf koperen oogringen, vermoedelijk van een tentzeil.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 35 van 52
Vondstnr. 28: Koperen schroefdop jerrycan SHELL.
Vondstnr. 29: Afsluitschijf schroefdop.
Vondstnr. 30: Tandenborstel in been.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Vondstnr. 31: Fragment tandenborstel in been, met ingesnoerde hals.
Vondstnr. 32: Tinnen scheerborstel(houder).
Vondstnr. 33: Standaard zakmes. Volledig gecorrodeerd.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 37 van 52
Vondstnr. 63: Vier losse hulzen, afgevuurd/niet afgevuurd, kaliber 1 inch, ELEY LONDON, Brits.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
10.2 SKELETRAPPORT
Ieper, Moortelweg, 2016 – skeletrapport Kim Quintelier & Sara Watzeels
10.2.1 Tafonomie Voor een gedetailleerd overzicht van de aanwezige beenderelementen wordt verwezen naar de osteologische inventaris (figuur 30). Alle aanwezige beenderen waren afkomstig van één individu. Er waren geen intrusieve menselijke beenderen aanwezig, wel één bot van dierlijke afkomst. Het skelet bevatte heel wat schade in de vorm van recente breuken, veroorzaakt door post mortem (na de dood) processen net voorafgaand of tijdens de opgraving. Zo vertoonden bijna alle lange beenderen recente breuken, maar ze waren verder vrij compleet bewaard. Een aantal elementen (zoals linker knieschijf, handwortelbeentjes, bijna alle wervels) ontbraken echter volledig. Het schedeldak en aangezicht, het axiale skelet (ribben en wervels) en de bekkenregio waren sterk gefragmenteerd en zeer onvolledig bewaard. Van de handen waren slechts weinig elementen aanwezig. De voeten waren daarentegen bijna volledig tegenwoordig met uitzondering van de teenkootjes. De bovenkaak was niet aanwezig. Van de onderkaak waren post mortem de vier snijtanden, de rechter hoektand, de linker en rechter eerste premolaar en beide derde molaren verloren. De kwaliteit van het botmateriaal was goed: er is weinig tot geen boterosie waargenomen. Een groene verkleuring veroorzaakt door de overdracht van metaalpatina werd teruggevonden op het proximale schachtgedeelte aan de achterzijde van het rechter opperarmbeen (figuur 27). Figuur 27: Groene verkleuring door metaaloverdracht op de achterzijde van het rechter opperarmbeen.
10.2.2 Geslacht Zowel de morfologische kenmerken van de schedel, de onderkaak als het bekken (Ferembach et al. 1980; Phenice 1969) als de metingen van het bekken (Murail et al. 2005) wijzen op een mannelijk individu. Metingen van het proximale en distale uiteinde van het dijbeen ondersteunen deze determinering.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 39 van 52
10.2.3 Sterfteleeftijd Op basis van de volgroeiing van de sleutelbeenderen kon de leeftijd bij overlijden als ouder dan 21-24 jaar bepaald worden (Scheuer & Black 2000). De degeneratie van het auriculaire oppervlak van het darmbeen (Lovejoy et al. 1985; Schmitt 2005) gaf een sterfteleeftijdsbepaling van 20-29 jaar aan. De bevindingen samen in overweging genomen geven een sterfteleeftijd tussen 21 en 29 jaar.
10.2.4 Osteometrie Op basis van de maximumlengte van het rechter dijbeen werd de gestalte van deze persoon berekend op 171 Âą 3cm (Trotter 1970). Verder had het individu opvallend smalle scheenbeenderen (platycnemisch). De schedel van dit individu was incompleet bewaard, zodat de craniale index niet berekend kon worden. Delen van het gezicht ontbraken waardoor geen verdere uiterlijke kenmerken konden worden vastgesteld.
10.2.5 Paleopathologisch onderzoek Bijna alle aanwezige breuken werden als post mortem schade beoordeeld, meestal op basis van de kartelige botranden en hun lichtere kleur vergeleken met de rest van het bot. Op een ribfragment zijn sporen van een oude fractuur vastgesteld (restanten van een callus, i.e. nieuwe botvorming op de plaats van de fractuur) (figuur 28). Er werden geen peri mortem of fatale letsels vastgesteld. De doodsoorzaak van dit individu kon niet achterhaald worden. Op het sternale uiteinde van het linker sleutelbeen werd verder nog een onschuldig corticaal defect (osteolytisch letsel) aangetroffen (figuur 29). Figuur 28: Ribfragment met sporen van een oude fractuur met nieuwe botvorming.
Figuur 29: Onschuldig corticaal defect op het sternale uiteinde van het linker sleutelbeen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
Figuur 30: Skeletfiche met de osteologische inventaris. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 41 van 52
10.2.6 Referenties FEREMBACH D., SCHWIDETZKY I. & STLOUKAL M. 1980: Recommendations for Age and Sex Diagnosis of Skeletons, Journal of Human Evolution 9, 517-549. LOVEJOY C.O., MEINDL R.S., PRYZBECK T.R. & MENSFORTH R.P. 1985: Chronological metamorphosis of the auricular surface of the ilium: a new method for the determination of adult skeletal age at death, American Journal of Physical Anthropology 68, 15–28. SCHEUER L. & BLACK S. 2000: Developmental juvenile osteology, London. SCHMITT A. 2005: Une nouvelle méthode pour estimer l’âge au décès des adultes à partir de la surface sacropelvienne iliaque, Bulletins et Memoires de la Société d’ Anthropologie de Paris 17 (1-2), 89-101. TROTTER M. 1970: Estimation of stature from intact long limb bones. In: STEWART T.D. (ed.), Personal Identification in Mass Disasters, Washington D.C., 71-84.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
10.3 LIJST VAN FIGUREN Figuur 1: De locatie van de toevalsvondst. De werkput geprojecteerd op GRB (©AGIV). ...................................... 5 Figuur 2: De locatie van de toevalsvondst. De werkput geprojecteerd op GRB (©AGIV). ...................................... 6 Figuur 3: De locatie van de toevalsvondst. De werkput geprojecteerd op het kadasterplan (©AGIV). ................. 6 Figuur 4: Zicht op de akker naar het oosten toe, met rechts de vondstlocatie en links in de verte No Man’s Cot Cemetery. ................................................................................................................................................................ 7 Figuur 5: De eerste verkenning van het terrein door een opgravingsteam van het Agentschap Onroerend Erfgoed. ................................................................................................................................................................... 7 Figuur 6: Zicht op de vindplaats tijdens het vrijleggen van de sporen. ................................................................. 11 Figuur 7: De landmeter-expert meet de vondstlocatie in. .................................................................................... 12 Figuur 9: De locatie van de toevalsvondst op de meest recente luchtfoto (©AGIV). ........................................... 14 Figuur 10: De locatie van de toevalsvondst op het DHM (©AGIV). ...................................................................... 15 Figuur 11: De locatie van de toevalsvondst op de bodemkaart (©AGIV). ............................................................ 15 Figuur 12: Zicht naar het zuidwesten vanop No Man’s Cot Cemetery met in de verte de vondstlocatie. ............ 16 Figuur 13: No Man’s Cot Cemetery: Enkele grafstenen voor mannen van de 51th (Highland) Division, die op 31 juli 1917 sneuvelden.............................................................................................................................................. 17 Figuur 14: Uittreksel van Duitse loopgravenkaart (11 augustus 1917), waarop de – oorspronkelijk Franse – linie van juni 1915 nog altijd aanwezig is. Deze sector werd iets later door de Britten overgenomen (kaart © Bayerisches Hauptstaatarchiv München, Kriegsarchiv). ....................................................................................... 17 Figuur 15: Zicht naar het oosten op de werkput zoals die initieel was aangelegd. Op de achtergrond doorsnijdt een loopgraaf de menselijke resten lichtjes. ......................................................................................................... 18 Figuur 16: 3D-fotografisch beeld van het opgravingsvlak. Gepositioneerd naar het noorden. ............................ 19 Figuur 17: Opgravingsplan van de werkput met doorsnede door de loopgraaf. 1, 2 en 5: gemengd grijze en natuurlijke zandleem; 3: donkerder lens; 4: zo goed als steriele zandleem; 6: gemengde laag, iets donkerder dan 2 en 5. ............................................................................................................................................................. 20 Figuur 18: Zicht naar het noordwesten. Het opgravingsvlak na het vrijleggen van het skelet met de aangeploegde schedel en bovenlichaam. Rechts op de foto is de loopgraaf zichtbaar. ....................................... 21 Figuur 19: Zicht op het deels gecoupeerde loopgraafspoor met stukken hout. De loopgraaf snijdt het skelet, meer bepaald de schedel, lichtjes aan. Zicht naar het noorden. .......................................................................... 21 Figuur 20: Doorsnede doorheen de restant van de loopgraaf. Zicht naar het noorden. ...................................... 22 Figuur 21: Voorbeeld van een paar Franse soldatenschoenen, model 1912 dat vanaf 1915 voorzien werd van een spijkerzool (uit: Fombaron s.d.). ..................................................................................................................... 22 Figuur 22: Selectie van enkele vondsten uit de loopgraaf. 1. 2 inch riemtongen van de P08 webbing equipment; 2. 1 inch gespen van de P08 webbing equipment; 3. 1 inch gespen van de P14 leather equipment (lederen versie van de P08 webbing equipment); 4. 2 inch gespen van de P08 webbing equipment; 5. onderkanten van lichtkogels (ELEY LONDON); 6. oogglazen van gasmasker PH Helmet; 7. schroefdop van jerrycan; 8. standaard GS uniformknoop; 9. fragment van tandenborstel (been); 10. tandenborstel (been); 11. scheerborstel (tin). ... 23 Figuur 23: Pattern 1908 webbing equipment met waterfles en bajonet, maar zonder veldschep (entrenching tool) die naast de bajonet zat. ©Australian War Memorial, RELAWM07759.001 (overgenomen van online website: https://www.awm.gov.au/articles/blog/pattern-1908-web-equipment). ............................................. 24 Figuur 24: Franse slachtoffers van de Tweede Slag bij Ieper in de omgeving van Boezinge. Daar ontstaat eind mei 1915 de nieuwe geallieerde linie die tot 31 juli 1917 zou gehandhaafd blijven. 1. François Metzinger; 2. Boezinge – site Caesar’s Nose; 3. Boezinge – site Moortelweg; 4. Boezinge – site Turco. ................................... 25 Figuur 25 en 26: Erosiegeultjes elders op de akker die plaatselijk het bodemarchief aansnijden. ....................... 26 Figuur 27: Groene verkleuring door metaaloverdracht op de achterzijde van het rechter opperarmbeen. ........ 39 Figuur 28: Ribfragment met sporen van een oude fractuur met nieuwe botvorming. ......................................... 40 Figuur 29: Onschuldig corticaal defect op het sternale uiteinde van het linker sleutelbeen. ............................... 40 Figuur 30: Skeletfiche met de osteologische inventaris. ....................................................................................... 41
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 43 van 52
10.4 LIJST VAN OPMETINGSPLANNEN EN TEKENINGEN • •
Digitaal opmetingsplan .dwg Analoog opmetingsplan met details (schaal 1/50) en coupetekening (1/20) op 1 A4 millimeterpapier Geen tekeningen
10.5 LIJST VAN SPOREN Spoor 1: depressie met gesneuvelde Spoor 2: loopgraaf
10.6 LIJST VAN FOTO’S 10.6.1 Foto’s terreinonderzoek R0010397_IE-MO-16
Actiefoto. Aanmaak werkput rond vrijgekomen menselijke resten.
R0010398_IE-MO-16
Actiefoto. Aanmaak werkput rond vrijgekomen menselijke resten.
R0010399_IE-MO-16
Actiefoto. Aanmaak werkput rond vrijgekomen menselijke resten.
R0010400_IE-MO-16
Actiefoto. Aanmaak werkput rond vrijgekomen menselijke resten.
R0010401_IE-MO-16
Actiefoto. Aanmaak werkput rond vrijgekomen menselijke resten.
R0010402_IE-MO-16
Actiefoto. Aanmaak werkput rond vrijgekomen menselijke resten.
R0010403_IE-MO-16
Actiefoto. Aanmaak werkput rond vrijgekomen menselijke resten.
R0010404_IE-MO-16
Actiefoto. Aanmaak werkput rond vrijgekomen menselijke resten.
R0010405_IE-MO-16
Actiefoto. Aanmaak werkput rond vrijgekomen menselijke resten.
R0010406_IE-MO-16
Aanleg eerste vlak.
R0010407_IE-MO-16
Aanleg eerste vlak.
R0010408_IE-MO-16
Detail eerste vlak.
R0010409_IE-MO-16
Aanleg eerste vlak. Zicht naar het westen.
R0010410_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak, zicht naar het westen.
R0010411_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak, zicht naar het oosten.
R0010412_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak en omgeving, zicht naar het oosten.
R0010413_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak, zicht naar het oosten/noordoosten.
R0010414_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak, zicht naar het oosten/noordoosten.
R0010415_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak en omgeving, zicht naar het oosten.
R0010416_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak en omgeving, zicht naar het oosten.
R0010417_IE-MO-16
Actiefoto. Verder vrijleggen menselijke resten.
R0010418_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak, zicht naar het oosten/noordoosten.
R0010419_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak, zicht naar het oosten/noordoosten.
R0010420_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak, zicht naar het noordwesten.
R0010421_IE-MO-16
Eerste opgravingsvlak, zicht naar het westen/zuidwesten.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
R0010422_IE-MO-16
Actiefoto. Couperen loopgraaf in werkput die naar oosten uitgebreid is. Zicht naar het noorden.
R0010423_IE-MO-16
Coupes op loopgraaf. Zicht naar het noorden.
R0010424_IE-MO-16
Zicht naar het noordoosten op de uitgebreide werkput, met coupes op de loopgraaf.
R0010425_IE-MO-16
Zicht naar het oosten op de uitgebreide werkput, met coupes op de loopgraaf.
R0010426_IE-MO-16
Coupe op de loopgraaf. Zicht naar het oosten.
R0010427_IE-MO-16
Coupe op de loopgraaf. Zicht naar het noordoosten.
R0010428_IE-MO-16
Coupe op de loopgraaf. Zicht naar het oosten.
R0010429_IE-MO-16
Coupe op de loopgraaf. Zicht naar het noorden.
R0010430_IE-MO-16
Overlangse coupe op de loopgraaf, noordelijke hoek werkput. Zicht naar het oosten/noordoosten.
R0010431_IE-MO-16
Coupe op de loopgraaf. Zicht naar het noorden.
R0010432_IE-MO-16
Coupe op de loopgraaf. Zicht naar het noorden.
R0010433_IE-MO-16
Coupe op de loopgraaf. Zicht naar het noorden.
R0010434_IE-MO-16
Coupe op de loopgraaf. Zicht naar het noordoosten.
R0011547_IE-MO-16
Actiefoto. Verder vrijleggen en bergen menselijke resten.
R0011548_IE-MO-16
Zicht naar het oosten op de akker met rechts de vondstlocatie en links in de verte No Man’s Cot. Cemetery.
R0011549_IE-MO-16
Zicht naar het oosten op de akker met rechts de vondstlocatie en links in de verte No Man’s Cot. Cemetery.
R0011550_IE-MO-16
Zicht naar het oosten op de akker met rechts de vondstlocatie en links in de verte No Man’s Cot. Cemetery.
R0011551_IE-MO-16
Werkput met vrijgelegde gesneuvelde met zicht op de omgeving, voor de uitbreiding van de werkput. Zicht naar het zuiden. Op de achtergrond: hoeve Klokhof.
R0011552_IE-MO-16
Zicht naar het zuidwesten vanop No Man’s Cot Cemetery met in de verte de vondstlocatie.
R0011553_IE-MO-16
Zicht naar het zuidwesten vanop No Man’s Cot Cemetery met in de verte de vondstlocatie.
R0011554_IE-MO-16
No Man’s Cot Cemetery: Enkele grafstenen voor mannen van de 51th (Highland) Division, die op 31 juli 1917 gesneuveld zijn.
R0011555_IE-MO-16
No Man’s Cot Cemetery: Enkele grafstenen voor mannen van de 51th (Highland) Division, die op 31 juli 1917 gesneuveld zijn.
R0011556_IE-MO-16
No Man’s Cot Cemetery: Enkele grafstenen voor mannen van de 51th (Highland) Division, die op 31 juli 1917 gesneuveld zijn.
R0011557_IE-MO-16
Zicht op de akker, naar het noorden, met in de verte links de vondstlocatie en rechts No Man’s Cot Cemetery.
R0011558_IE-MO-16
Diepe erosiegeulen in de akker. Zicht naar het noorden met in de verte links de vondstlocatie en rechts No Man’s Cot Cemetery.
R0011559_IE-MO-16
Elders op de akker onthullen erosiegeulen ook nog restanten uit de Eerste Wereldoorlog.
R0011560_IE-MO-16
Zicht op de akker, naar het noordwesten, met in de verte links de vondstlocatie en rechts No Man’s Cot Cemetery.
R0011561_IE-MO-16
De landmeter-expert meet de werkput en de vrijgelegde sporen digitaal in. Zicht naar het oosten/noordoosten.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 45 van 52
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 47 van 52
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
10.6.2 Foto’s vondsten spoor 1 (bijvondsten gesneuvelde) _DSC3318(2)_IE-MO-16
Vondstnr. 2 bovenzijde
_DSC3319(2)_IE-MO-16
Vondstnr. 2 onderzijde
_DSC3320(2)_IE-MO-16
Vondstnr. 1 bovenzijde
_DSC3321(2)_IE-MO-16
Vondstnr. 1 onderzijde
_DSC3322(2)_IE-MO-16
Vondstnr. 3
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 49 van 52
10.6.3 Foto’s vondsten spoor 2 (loopgraaf) _DSC5149_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 7
_DSC5150_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 8
_DSC5151_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 9
_DSC5152_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 13
_DSC5153_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 14
_DSC5154_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 10
_DSC5155_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 15
_DSC5156_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 16
_DSC5157_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 28
_DSC5158_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 31
_DSC5159_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 31
_DSC5160_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 30
_DSC5161_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 30
_DSC5162_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 11
_DSC5163_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 24
_DSC5164_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 32
_DSC5165_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 32
_DSC5166_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 33
_DSC5167_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 5
_DSC5168_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 5
_DSC5169_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 22
_DSC5170_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 29
_DSC5171_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 62
_DSC5172_IE_MO_16_SP2
Vondstnr. 21
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2020
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
pagina 51 van 52
10.7 CONSERVATIERAPPORT Niet van toepassing
10.8 RESULTATEN VAN AARDKUNDIGE EN NATUURWETENSCHAPPELIJKE ANALYSES Niet van toepassing
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 52
Toevalsvondst van een Franse gesneuvelde aan No Man’s Cot
2020