Duurzaam_gebruik_pesticiden_2016.pdf by Vlaanderen-be

Vlaanderen is milieu

Duurzaam gebruik van pesticiden 2016

VLAAMSE MILIEUMAATSCHAPPIJ

www.vmm.be

DOCUMENTBESCHRIJVING Titel Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016 Samenstellers Afdeling Operationeel Waterbeheer, VMM Dienst Lokaal Waterbeheer, Team Watervoorziening en -gebruik Inhoud Dit rapport brengt een overzicht van de afbouw van het gebruik van pesticiden door openbare besturen. Het rapport geeft een overzicht van de gebruikscijfers van 2016 en schetst evoluties van het gebruik van verschillende openbare besturen. Wijze van refereren Vlaamse Milieumaatschappij (2017), Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016 Verantwoordelijke uitgever Michiel Van Peteghem, Vlaamse Milieumaatschappij Vragen in verband met dit rapport Vlaamse Milieumaatschappij Dokter De Moorstraat 24-26 9300 Aalst Tel: 053 72 62 10 info@vmm.be Depotnummer D/2017/6871/036

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 2

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

SAMENVATTING Dit rapport geeft een overzicht van de afbouw van het gebruik van pesticiden door openbare besturen in het tweede jaar waarin een verbod geldt voor openbare diensten, na een afbouwperiode van 2004 tot en met 2014. Afwijken van dit verbod kan vanaf 1 januari 2015 enkel onder specifieke omstandigheden. Deze afwijkingen kunnen generieke afwijkingen zijn waarvoor geen expliciete aanvraag ingediend moet worden. Andere afwijkingen van het verbod moeten aangevraagd worden bij de VMM. De VMM evalueert de ingediende afwijkingsaanvragen en neemt een beslissing die positief, gedeeltelijk positief of negatief kan zijn. Bij goedkeuring worden altijd voorwaarden opgenomen. Met deze beslissing kan het pesticidegebruik bijgestuurd worden en is het mogelijk om maximaal in te zetten op preventie van het voorkomende probleem. Naast het afwijkingskader bestaat ook de rapporteringsplicht. Voor 1 april van het jaar volgend op gebruik moeten de openbare besturen in Vlaanderen doorgeven welke pesticiden ze gebruikten, in welke hoeveelheid en onder welke afwijking. Dit biedt een extra controle op het al dan niet naleven van de bepalingen in de afwijkingsbesluiten en laat toe de evolutie van het pesticidegebruik op te volgen. In 2016 gebruikten de openbare besturen 6,4 ton werkzame stof. Dit is heel wat minder dan de 8,8 ton van het jaar ervoor. De afbouw van het pesticidegebruik van 2,4 ton ten opzichte van 2015 is vooral bereikt op de spoorwegen waar Infrabel door de betere aansturing en opvolging van de aannemers het pesticidegebruik kon reduceren. 97 procent van de gebruikte pesticiden zijn herbiciden waarbij glyfosaat als werkzame stof goed is voor 77 procent. Glyfosaat wordt gevolgd door triclopyr, 2,4-D, MCPA, Bacillus thuringiensis, fluroxypyr en pelargonzuur. Opvallend is het verdwijnen van diflufenican als veelgebruikte stof in het openbaar domein en de gelijktijdige opmars van pelargonzuur. Pelargonzuur is een organisch vetzuur van plantaardige oorsprong. Voornamelijk de Federale overheid (82 procent) heeft een belangrijk aandeel in het pesticidegebruik in Vlaanderen vanwege het gebruik op de spoorweginfrastructuur. De gemeenten zijn als groep de tweede grootste gebruiker van pesticiden (12 procent). Binnen de Vlaamse overheid (5 procent) is vooral pesticidegebruik in functie van exotenbestrijding belangrijk. Het gemiddelde gebruik per gemeente is sinds het verbod sterk gedaald. De meeste gemeenten rapporteren een nulgebruik (119 gemeenten) of gebruiken minder dan 1 kilogram werkzame stof (76 gemeenten). De gemiddelde gemeente maakte nog gebruik van 3 kilogram werkzame stof in 2016. Bij de lokale besturen is de afbouw van het pesticidegebruik meestal geslaagd. Een nulgebruik is nog altijd het streefdoel maar het is duidelijk dat de meeste gemeenten al het mogelijke doen.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

INHOUD 1 Inleiding ......................................................................................................................................................... 6 1.1 Situering ................................................................................................................................................. 6 1.2 Belangrijke begrippen ............................................................................................................................ 7 1.3 Afwijkingsprocedures ............................................................................................................................. 8 1.3.1 Type 1 afwijking ............................................................................................................................. 8 1.3.2 Type 2 afwijking ............................................................................................................................. 9 2 Verwerken van de gebruiksgegevens..........................................................................................................10 2.1 Rapporteringsverplichting ....................................................................................................................10 2.2 Volledigheid en verificatie....................................................................................................................10 2.2.1 Ruwe data ....................................................................................................................................10 2.2.2 Niveau van aanlevering pesticidegebruik ....................................................................................11 2.2.3 Uitschieters ..................................................................................................................................11 2.3 Nulgebruik in 2016 ...............................................................................................................................12 2.4 Omrekening ..........................................................................................................................................12 2.4.1 Van product naar soort pesticide ................................................................................................12 2.4.2 Van product naar werkzame stof.................................................................................................13 2.5 Gebruikers en gebruikersgroepen .......................................................................................................13 2.6 Trends en evoluties ..............................................................................................................................13 2.6.1 Gemeenten ..................................................................................................................................13 2.6.2 Cijferreeksen ................................................................................................................................14 3 Gebruikscijfers van pesticiden in 2016 ........................................................................................................15 3.1 Totaal gebruik.......................................................................................................................................15 3.2 Gebruik per type pesticide ...................................................................................................................16 3.3 Gebruik per werkzame stof ..................................................................................................................17 4 Evolutie van het pesticidegebruik ...............................................................................................................19 4.1 Totaal gebruik 2010 - 2016 ..................................................................................................................19 4.2 Gemeenten...........................................................................................................................................20 4.2.1 Vergelijking van de gemeenten onderling – 2010 tot 2016.........................................................20 4.2.2 Evolutie van het gemiddeld pesticidegebruik bij gemeenten .....................................................24 4.3 Andere openbare besturen ..................................................................................................................25 4.3.1 Provincies .....................................................................................................................................26 4.3.2 Vlaamse instanties .......................................................................................................................27 4.3.3 Federale instanties .......................................................................................................................34 5 Besluit ..........................................................................................................................................................38 bijlage 1 Pesticidegebruik van gemeenten in 2016 ....................................................................................39

LIJST VAN TABELLEN tabel 1: belangrijke begrippen gebruikt in dit rapport, alfabetisch geordend ................................................... 7 tabel 2: drie voorbeelden van de samenstelling van een pesticide .................................................................13 tabel 3: totaal pesticidegebruik in werkzame stof (in kilogram en procentueel) opgedeeld per instantie voor 2016 ..................................................................................................................................................................15 tabel 4: pesticidegebruik opgedeeld naar type pesticide gerapporteerd door de openbare besturen voor het jaar 2016 uitgedrukt in kilogram werkzame stof .............................................................................................16 tabel 5: gebruik van de openbare besturen per werkzame stof in kilogram en in percentage voor 2016 ......17 tabel 6: totaal pesticidegebruik in werkzame stof tussen 2010 en 2016 gerapporteerd door de openbare besturen ...........................................................................................................................................................19 tabel 7: gemiddeld pesticidegebruik van de gemeenten voor de periode 2010 tot 2016 in werkzame stof (kilogram en procentueel) ................................................................................................................................24 tabel 8: pesticidegebruik van de provincies in werkzame stof (kilogram ) voor 2016 .....................................26 tabel 9: overzichtstabel gebruik van pesticiden in kilogram werkzame stof bij Vlaamse instanties in 2016 ..28

LIJST VAN FIGUREN figuur 1: procentueel aandeel van de verschillende werkzame stoffen in 2016 .............................................18 figuur 2: evolutie van het totale pesticidegebruik door openbare besturen in Vlaanderen ...........................20 figuur 3: evolutie van het pesticidegebruik per klasse voor de gemeenten tussen 2010 en 2016 ..................21 figuur 4: spreiding van het pesticidegebruik (in kilogram werkzame stof) van de gemeenten in 2016 .........22 figuur 5: inkleuring van de gebruiksgegevens van de gemeenten in klassen werkzame stof voor het gebruiksjaar 2016 met ter vergelijking ook 2010 en 2015 ...............................................................................23 figuur 6: evolutie van het gemiddeld pesticidegebruik in kilogram werkzame stof per gemeente tussen 2010 en 2016 .............................................................................................................................................................25 figuur 7: evolutie van het pesticidegebruik bij de vijf provincies voor de periode 2010-2016 ........................27 figuur 8: evolutie van het pesticidegebruik (zowel voor beheer van uitheemse soorten als voor bescherming van de collecties) in kilogram werkzame stof bij het Agentschap Natuur en Bos in de periode 2009-2016 ...29 figuur 9: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij AWV in de periode 2010 tot 201630 figuur 10: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij de Vlaamse vervoersmaatschappij De Lijn in de periode 2010-2016 ..................................................................................31 figuur 11: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij NV De Scheepvaart in de periode 2010-2016. Het gebruik in 2016 is een benadering. ........................................................................................32 figuur 12: evolutie gebruik van pesticiden voor de bestrijding van de bruine rat door de VMM in de periode 2009-2016.........................................................................................................................................................33 figuur 13: evolutie pesticidegebruik door W&Z in de periode 2009 - 2016 .....................................................34 figuur 14: evolutie van het pesticidegebruik door Infrabel in de periode 2009-2016. ....................................36 figuur 15 evolutie van het pesticidegebruik bij NMBS in de periode 2015-2016 ............................................37

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

1 INLEIDING 1.1 Situering Al sinds 2004 wordt het pesticidegebruik in Vlaanderen afgebouwd. De openbare besturen geven daarin zelf het goede voorbeeld. De afbouw van het gebruik moest leiden tot een nulgebruik in 2015. In 2013 werden het decreet duurzaam gebruik van pesticiden en het bijhorende besluit gepubliceerd. Deze wetgeving zorgt voor de omzetting van de Europese richtlijn Duurzaam Gebruik van Pesticiden van 2009 en paste het bestaande pesticidereductiedecreet aan de Europese regelgeving aan. Tegelijkertijd werd de doelgroep die onder beperkingen valt ruimer: alle openbare diensten en alle commerciële activiteiten met uitzondering van de landen tuinbouwactiviteiten vallen onder de regelgeving. Vanaf 2015 geldt voor terreinen die gebruikt worden voor openbare diensten, een verbod op het gebruik van pesticiden. Ook in bepaalde kwetsbare zones zoals langsheen waterlopen, in drinkwaterbeschermingszones en op terreinen die toegankelijk zijn voor kwetsbare groepen geldt een verbod op het gebruik van pesticiden. Voor de andere terreinen die opgenomen zijn in de regelgeving geldt een minimumgebruik. Dit rapport geeft een overzicht van de uitvoering van het decreet en het besluit duurzaam gebruik van pesticiden voor het jaar 2016. 2015 was het eerste jaar met een verbod. Bovendien trad het afwijkingskader van het besluit duurzaam gebruik pesticiden in werking. Het rapport ‘Duurzaam gebruik van pesticiden – 2015’ gaf aan dat er in het eerste jaar waarin het verbod van kracht was nog 8.861 kilogram werkzame stof gebruikt werd, grotendeels binnen de verleende afwijkingen. Dit rapport toont dat dit voor heel wat instanties nog een overgangsjaar was en dat er nog verdere pesticidereductie mogelijk was. Het rapport bundelt alle gegevens over het pesticidegebruik van openbare besturen in 2016 in hoofdstuk 3. Hoofdstuk 4 volgt de evoluties van het gebruik op van de openbare besturen. Bijlage 1 bevat een overzicht van de gemeenten en hun gebruiksgegevens voor 2016.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 6

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

1.2 Belangrijke begrippen In dit rapport worden een aantal begrippen gebruikt die in tabel 1 omschreven worden. tabel 1: belangrijke begrippen gebruikt in dit rapport, alfabetisch geordend

Term

Omschrijving

Besluit beschermingszones grondwaterwingebieden

Besluit van de Vlaamse Regering van 15 maart 2013 tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 27 maart 1985 houdende reglementering van de handeling binnen de waterwingebieden en de beschermingszones en het besluit van de Vlaamse Regering van 27 maart 1985 houdende reglementering van de handelingen die het grondwater kunnen verontreiniging, wat pesticidegebruik betreft

Besluit duurzaam gebruik pesticiden

Besluit van de Vlaamse Regering van 15 maart 2013 houdende nadere regels inzake duurzaam gebruik van pesticiden in het Vlaamse Gewest voor niet-landen tuinbouwactiviteiten en de opmaak van het Vlaams Actieplan Duurzaam Pesticidegebruik

Biocide

Een bestrijdingsmiddel voor gebruik buiten de landbouw anders dan gewasbeschermingsmiddelen, bijvoorbeeld rattenvergif, algendodende middelen, houtbeschermingsmiddelen, ... De toegelaten biociden zijn te raadplegen op www.biocide.be.

Commerciële activiteit

Een commerciële activiteit verwijst naar de (objectieve en subjectieve) daden van koophandel opgesomd in de artikelen 2 en 3 van het Wetboek van Koophandel.

Decreet duurzaam gebruik pesticiden

Decreet van 8 februari 2013 houdende duurzaam gebruik van pesticiden in het Vlaamse Gewest

Gewasbeschermingsmiddel

Een werkzame stof en preparaat ter bescherming en/of bewaring van planten en plantaardige producten tegen schadelijke organismen, ter beïnvloeding van de levensprocessen van planten of om ongewenste planten of plantendelen te doden. Deze omvatten bestrijdingsmiddelen gebruikt in de landbouw, voor de bescherming van kamerplanten, in tuinen, in openbaar groen en op sportterreinen. De toegelaten gewasbeschermingsmiddelen zijn te raadplegen via Fytoweb of www.fytoweb.be.

Nulgebruik

Onder nulgebruik wordt verstaan dat er geen pesticiden gebruikt worden.

Omvormingsprogramma

Een vorm van afwijken van het verbod waarbij de aanvrager één of meerdere terreinen opsomt die in de huidige situatie niet pesticidevrij te beheren zijn maar waarvoor hij het engagement aangaat om deze structureel aan te passen om een pesticidevrij beheer mogelijk te maken.

Openbare dienst

Alle diensten uitgevoerd door een rechtspersoon in het kader van een taak van algemeen belang.

Pesticiden

Overkoepelende term die zowel de gewasbeschermingsmiddelen als de biociden omvat.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Pesticidenreductiebesluit

Besluit van de Vlaamse Regering van 19 december 2008 houdende nadere regels inzake de reductieprogramma’s ter vermindering van het gebruik van bestrijdingsmiddelen door openbare diensten in het Vlaamse Gewest.

Pesticidenreductiedecreet

Decreet van 21 december 2001 houdende vermindering van het gebruik van bestrijdingsmiddelen door openbare diensten in het Vlaamse Gewest.

Rapporteringsverplichting

De bepaling waarbij het doorgeven van het pesticidegebruik opgelegd wordt.

Reductieprogramma

Een programma tot vermindering van het gebruik van bestrijdingsmiddelen of tot wijziging van het soort bestrijdingsmiddel dat wordt gebruikt, opgemaakt door een openbare dienst, met het oog op de bescherming van mens en milieu met als doel tot een nulgebruik te komen op 1 januari 2015.

Terrein

Alle vlakke oppervlakken die geen onderdeel van een kunstwerk of gebouw zijn.

Werkzame stof

De chemische component die instaat voor de werking van het pesticide

N.B.: enkel de gewasbeschermingsmiddelen en de biociden die in België toegelaten zijn, mogen in België op de markt komen en volgens de toelatingsvoorschriften gebruikt worden. De federale overheid is verantwoordelijk voor deze productnormering.

1.3 Afwijkingsprocedures Voor de terreinen waar een verbod geldt, mogen vanaf 1 januari 2015 in principe geen pesticiden toegepast worden. Afwijken van dit verbod kan vanaf 1 januari 2015 enkel onder specifieke omstandigheden. Deze afwijkingen kunnen generieke afwijkingen zijn waarvoor geen expliciete aanvraag moet ingediend worden. Andere afwijkingen van het verbod moeten aangevraagd worden bij de VMM. De VMM evalueert de ingediende afwijkingsaanvragen en neemt een beslissing die positief, gedeeltelijk positief of negatief kan zijn. Bij goedkeuring worden altijd voorwaarden opgenomen. Met deze beslissing kan het pesticidegebruik bijgestuurd worden en is het mogelijk om maximaal in te zetten op preventie van het voorkomend probleem. Om af te wijken van het verbod zijn twee types afwijkingen mogelijk. Deze onderscheiden zich op basis van de redenen die worden aangegrepen om pesticidegebruik nog te verantwoorden. Alle informatie wordt ontsloten via www.vmm.be/zonderisgezonder

1.3.1 Type 1 afwijking Onder type 1-afwijkingen vallen volgende situaties, waarvoor nog geen afdoende, niet-chemische bestrijdingswijze voorhanden is bij: a) plagen die een gevaar inhouden voor de mens inzake volksgezondheid of hygiëne;

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 8

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

b) plagen die een gevaar inhouden voor het milieu, de biodiversiteit of het vee; c) situaties die een ernstige bedreiging (kunnen) vormen voor de veiligheid van de mens. In het besluit duurzaam gebruik pesticiden zijn in artikel 5 drie procedures opgenomen om af te wijken van het verbod om bovenstaande redenen. Dit zijn: Lijst met generieke afwijkingen: Procedure 1; Acuut gevaar: Procedure 2; Andere: Procedure 3 - Probleemsoort of veiligheidsprobleem. Elk jaar wordt de lijst met de generieke afwijkingen geëvalueerd op basis van input van stakeholders en van ingediende afwijkingsaanvragen. Een aangepaste lijst wordt ten laatste in januari bekendgemaakt. Op de lijst met generieke afwijkingen van 2016 stonden twee uitheemse invasieve planten, vier dieren en een schimmel. Het gaat om de volgende soorten: bruine rat kolonievormende wespen Amerikaanse vogelkers Japanse duizendknoop en andere uitheemse duizendknopen eikenprocessierups zwarte rat preventie van Chytridiomycose

1.3.2 Type 2 afwijking Een type 2-afwijking geldt als een probleemterrein wél pesticidevrij te beheren is, maar dit onevenredig hoge kosten met zich meebrengt. Het spreekt voor zich dat de kosten moeten aangetoond worden en moeten vergeleken worden met de kosten voor een alternatief beheer. Twee procedures zijn hiervoor uitgewerkt: via Procedure 4 – Omvormingsprogramma; via Procedure 5 – Specifiek probleemterrein. Voor terreinen die gelegen zijn in beschermingszones voor grondwaterwingebieden of voor terreinen die gelegen zijn in oeverzones is een type 2 – afwijking onevenredig hoge kost niet mogelijk.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

2 VERWERKEN VAN DE GEBRUIKSGEGEVENS 2.1 Rapporteringsverplichting Vanaf 1 januari 2015 is het rapporteren van pesticidegebruik verplicht voor het Vlaamse Gewest, de Vlaamse gemeenschap, en alle diensten en agentschappen die er van afhangen, de provinciale overheden, de gemeenten, de autonome gemeentebedrijven en de polders en wateringen. Voor de federale overheden, zoals Infrabel en de NMBS, werd in de beslissing met de goedkeuring van de afwijkingsaanvraag, de rapportering van het pesticidegebruik als voorwaarde opgenomen. Ook commerciële activiteiten zijn gevat door de bepalingen uit het decreet en het besluit duurzaam gebruik van pesticiden. De wetgeving voorziet geen rapporteringsplicht voor deze groep. Zij moeten de gebruiksgegevens bijhouden en ter inzage kunnen voorleggen gedurende 5 jaar. Deze gegevens werden niet opgevraagd voor het gebruiksjaar 2016. Ze maken dan ook geen deel uit van dit rapport. De openbare besturen moeten hun gegevens voor 1 april na het jaar van gebruik aan de VMM rapporteren. De gegevens van 2016 moesten dus vóór 1 april 2016 gerapporteerd worden.

2.2 Volledigheid en verificatie 2.2.1 Ruwe data Uit de online inventaris komt een bestand dat alle ingevoerde gegevens bevat. Per pesticide of alternatieve methode die door de rapporteerder werd ingevoerd bevat dit bestand een aparte lijn. Deze gegevens bevatten nog bepaalde fouten en vragen een uitgebreide verwerking. De te rapporteren gegevens voor pesticiden zijn: 1. Terreineenheid: het type terrein waarop pesticiden toegepast zijn 2. De productnaam (automatisch aangevuld wanneer toelatingsnummer wordt ingevuld) 3. Het toelatingsnummer van het product op de Belgische markt (automatisch aangevuld wanneer productnaam wordt ingevuld) 4. Hoeveelheid gebruikt product in kilogram of liter 5. Oppervlakte waarop het product toegepast werd 6. Afwijkingsnummer waaronder een goedkeuring voor het gebruik verleend werd 7. Opmerking waarin bijkomende informatie gegeven kan worden Verplicht in te vullen vakken zijn de nummers 1, 2, 3, 4 en 6. Oppervlakte en opmerkingen zijn geen verplichte velden omdat deze niet voor elke rapportering relevant zijn. Het toepassingsgebied is opgedeeld in: - Verhardingen: o Open verharding o Halfopen verharding

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 10

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

o Gesloten verharding Groenzone: o Gras o Houtige vegetatie o Kruidige vegetatie o Onbedekte grond Ziekten en plagen: o Ziekten o Plagen o Ratten (buiten) Specifiek terrein o Sportvelden o Begraafplaatsen

2.2.2 Niveau van aanlevering pesticidegebruik Via de online rapporteringstool wordt de rapportering zoveel mogelijk gestandaardiseerd. Waar mogelijk worden keuzemenu’s gebruikt. Maar sommige invulvakken blijven vrije velden waar weinig controle bestaat over de invulling. Zo is het vak afwijkingsnummer bedoeld om een enkel afwijkingsnummer in op te nemen zodat gebruiksgegevens eenvoudig aan een bepaald terrein of een bepaalde probleemsoort gekoppeld kunnen worden. Soms werden meerdere afwijkingsnummers vermeld in hetzelfde vak waardoor deze koppeling niet overal één op één te maken is. Dat neemt niet weg dat dit in veel gevallen wel zo is. Oppervlakte is een belangrijke parameter om onder meer correct productgebruik na te gaan en om een inschatting te krijgen op welke oppervlakte er in Vlaanderen nog effectief pesticiden toegepast worden. Dit vak is niet verplicht en wordt zelden ingevuld. Bepaalde openbare besturen rapporteren niet ondanks verschillende oproepen hiertoe.

2.2.3 Uitschieters De aangeleverde ruwe data zijn door de Vlaamse Milieumaatschappij gescreend op uitschieters. Elke rapportering van meer dan 75 kilogram (ruw product, op dit punt gebeurde nog geen omrekening naar werkzame stof) van eenzelfde pesticide wordt gecontroleerd. Waar het gaat om rodenticiden wordt er vanuit gegaan dat dit gebruik klopt. Rodenticiden worden vaak in grote hoeveelheden uitgelegd. Waar het hoge gebruik gelijkaardig is aan dat van een eerdere, bevestigde rapportering wordt er vanuit gegaan dat deze hoeveelheid klopt. In andere gevallen is hiervoor contact opgenomen met de respectievelijke rapporteerders en zijn de gegevens door hen gevalideerd of gecorrigeerd waar nodig. Bij uitblijven van een reactie wordt er van uitgegaan dat de cijfers kloppen. De uitschieters die werden gecontroleerd, bleken toch correct gerapporteerd.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Betrouwbaarheid van de data De betrouwbaarheid van de data hangt af van de precisie en de volledigheid waarmee een openbaar bestuur rapporteert. Waar gewerkt wordt met verschillende aanbestedingen voor onderhoud of waar veel verschillende diensten instaan voor het onderhoud, blijkt het niet steeds evident om een correct overzicht van de gebruikte middelen bij te houden.

2.3 Nulgebruik in 2016 Onder nulgebruik wordt verstaan dat er geen pesticiden gebruikt worden. In elke communicatie met de openbare besturen, voor zover dat in verband stond met rapportering, werd sinds 2014 gevraagd om ook door te geven wanneer er geen pesticiden meer gebruikt werden. Sommige besturen vroegen een afwijking aan maar gebruikten ze toch niet. Anderen gaven door geen pesticiden meer te gebruiken voor het onderhoud in de gemeente maar traden wel nog op bij plagen (bv. bruine rattenbestrijding). Wie een officieel nulgebruik heeft doorgegeven en dus geen pesticiden meer gebruikt, hoeft niet te rapporteren. Wie nog wel een afwijking aanvroeg maar deze niet nodig had, werd gevraagd om een hoeveelheid van 0 kilogram in te geven in de online inventaris met vermelding van het afwijkingsnummer.

2.4 Omrekening 2.4.1 Van product naar soort pesticide De openbare besturen rapporteren de hoeveelheid gebruikte producten via de naam en het toelatingsnummer (zie 2.1.). De verschillende pesticiden op de markt hebben een gebruikstoelating voor een bepaald doelwitorganisme (bijv. knaagdieren, mossen, insecten, …). Op basis van dit doelwitorganisme kunnen de pesticiden opgedeeld worden in verschillende groepen. Voorbeelden zijn: - Herbiciden: tegen planten; - Fungiciden: tegen schimmels; - Insecticiden: tegen insecten; - Acariciden: tegen spinachtigen; - Rodenticiden: tegen knaagdieren; - Mollusciciden: tegen weekdieren; - Algiciden: tegen algen; - Bryociden: tegen mossen. Verschillende producten zijn werkzaam tegen meerdere soortgroepen. Een heel aantal pesticiden heeft een gecombineerde werking zoals tegen insecten en mijten (insecticide/acaricide) of tegen schimmels en bacteriën (fungicide/bactericide). Deze producten werden in dit rapport opgenomen als een afzonderlijk type. Zo is er bijvoorbeeld het type ‘fungicide/bactericide’. Het product wordt in dit geval dus niet apart opgenomen onder zowel het type fungicide als het type bactericide.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 12

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

2.4.2 Van product naar werkzame stof De gerapporteerde gegevens komen toe als hoeveelheid gebruikt product. Deze hoeveelheden worden omgezet naar werkzame stof, de chemische component die instaat voor de werking van het pesticide. Van elk product is de samenstelling gekend. Een pesticide kan één enkele werkzame stof bevatten of kan bestaan uit een combinatie van verschillende werkzame stoffen. Ter verduidelijking is de samenstelling van enkele producten (Roundup Ultra, Bromabo Blok en Bofix) opgenomen in tabel 2. tabel 2: drie voorbeelden van de samenstelling van een pesticide

Handelsmiddel

Toelatingsnummer

Samenstelling

Roundup Ultra

8504P/B

360 g/l GLYFOSAAT

Bromabo Blok

BE2013-0021

Bofix

8171P/B

0,005% (0,05 g/kg) BROMADIOLONE 40 g/l CLOPYRALID 200 g/l MCPA 200 g/l FLUROXYPYR

De meest gebruikte rodenticiden bevatten een erg lage concentratie werkzame stof. Hoewel ze in de praktijk veel worden toegepast, blijft de hoeveelheid werkzame stof die wordt gebruikt zeer beperkt.

2.5 Gebruikers en gebruikersgroepen Een eenvoudige weergave van gegevens zorgt voor een goed overzicht. We hanteren hiervoor een opdeling in groepen: gemeenten provincies Vlaamse overheid federale overheid andere Onder deze laatste categorie vallen de openbare besturen die een klein aandeel hebben in het pesticidegebruik en niet thuishoren onder één van de overige groepen. Het gaat onder meer over polders en wateringen, OCMW’s, havenbedrijven, universiteiten, ziekenhuizen, … Deze opdeling geeft weer hoe het pesticidegebruik verdeeld is over de verschillende bestuurlijke niveaus.

2.6 Trends en evoluties 2.6.1 Gemeenten Om een beter zicht te krijgen op de afbouw van het pesticidegebruik bij gemeenten is een klasse-indeling gemaakt op basis van de hoeveelheid gebruikte werkzame stof (in kilogram) per gemeente. Deze klasseindeling van de gebruikscijfers van gemeenten gebeurt sinds het gebruiksjaar 2010. Het gaat daarbij om het

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

absolute gebruik van de gemeente in kwestie. Dit cijfer houdt geen rekening met de oppervlakte die de gemeente in beheer heeft. De te onderhouden oppervlakte door de gemeente blijkt niet voldoende nauwkeurig te achterhalen. De klassen zijn: - geen gebruik van pesticiden; - minder dan 10 kg werkzame stof; - tussen 10 en 25 kg; - tussen 25 en 50 kg; - tussen de 50 en 100 kg; - meer dan 100 kg; - geen gegevens (wegens geen rapportering). Doordat het pesticidegebruik daalt doorheen de jaren is de hierboven vermelde opdeling niet meer voldoende genuanceerd. Bijna alle gemeenten vallen nu in de laagste klassen. Om de vergelijking met voorgaande rapporten te kunnen maken wordt de opdeling nog gebruikt maar daarnaast maken we ook een meer gedetailleerde opdeling. Het gemiddelde gebruik per gemeente is een goede indicator om te evalueren of het pesticidegebruik daalt en in welke mate dat daalt. Dit wordt per jaar berekend door het pesticidegebruik van alle gemeenten die rapporteerden in dat jaar op te tellen. Dit cijfer wordt gedeeld door het aantal gemeenten dat in het betreffende jaar rapporteerde, inclusief de gemeenten die een officieel nulgebruik doorgaven.

2.6.2 Cijferreeksen Om de evolutie van het gebruik te evalueren, start de cijferreeks bij de gebruikscijfers van het jaar 2010. Sinds 2009 gebeurde de rapportering via een online-inventaris. Vanaf 2010 zijn de gegevens relatief volledig. Als de gegevens niet gevalideerd of niet gerapporteerd zijn, is dit aangegeven bij de tabel of de figuur.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 14

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

3 GEBRUIKSCIJFERS VAN PESTICIDEN IN 2016 Dit hoofdstuk bevat een overzicht van het totale pesticidegebruik in Vlaanderen door de openbare besturen met een rapporteringsverplichting (2.1) voor het jaar 2016. Eerst komt het totaal gebruik per gebruiksgroep aan bod daarna gevolgd door het gebruik opgedeeld per type pesticiden en per type werkzame stof. Meer informatie over hoe de gegevens verzameld en verwerkt zijn, is te vinden in hoofdstuk 2.2.

3.1 Totaal gebruik In totaal werd 6,4 ton werkzame stof gerapporteerd voor het gebruiksjaar 2016. Dat is een sterke daling van 2,4 ton tegenover de 8,8 ton die in 2015 toegepast werd. De tabel 3 geeft het overzicht opgedeeld in de verschillende gebruikersgroepen (2.5). Het pesticidegebruik in 2016 situeerde zich net als in 2015 vooral binnen de instanties van de federale overheid. Zij staan in voor 82 procent van de hoeveelheid pesticiden die gerapporteerd werd in Vlaanderen, waarbij wel moet opgemerkt worden dat de sterke daling die gerealiseerd werd ook door de federale overheid gemaakt werd. De gemeenten stonden in voor 12 procent van het pesticidegebruik. Een aandeel van 5 procent is afkomstig van beheer binnen de Vlaamse overheid. Het aandeel van de provincies in het totale pesticidegebruik is verwaarloosbaar. Binnen de groep ‘Andere’ vallen de openbare besturen die een klein aandeel hebben in het pesticidegebruik en niet thuishoren onder één van de overige groepen. Het gaat onder meer over polders en wateringen, OCMW’s, havenbedrijven, universiteiten, ziekenhuizen, … Dit verklaart het lage cijfer. tabel 3: totaal pesticidegebruik in werkzame stof (in kilogram en procentueel) opgedeeld per instantie voor 2016

Instantie

Pesticidegebruik Werkzame stof (kilogram)

Percentage van totaal gebruik

Gemeente Provincie Vlaamse overheid Federale overheid Andere

795,0 59,3 320,9 5.232,2 0,002

12,4% 0,9% 4,8% 81,8% 0,0%

Totaal

6.407,4

100,0%

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

3.2 Gebruik per type pesticide Pesticiden kunnen ingedeeld worden op basis van hun werking. Bijvoorbeeld tegen ongewenste planten, tegen ongewenste insecten, … (2.4.1). Het bestrijden van ongewenste planten of ‘onkruid’ is veruit de meest voorkomende reden voor het gebruik van pesticiden. Herbicidegebruik maakt, zoals in tabel 4 weergegeven, 98 procent uit van de totale hoeveelheid werkzame stof die in Vlaanderen gebruikt werd door de openbare besturen. Het zijn hier vooral verhardingen en voetbalvelden die het voorwerp zijn van de bespuiting. Insecticiden en fungiciden vormen de overige 2 procent. Buiten de bestrijding van wespen en eikenprocessierups werden nauwelijks insecticiden toegepast. Het gebruik van fungiciden komt voor een groot deel voort uit de behandeling van een golfterrein. Zowel insecticiden als fungiciden werden ook voor de bescherming van botanische collecties gebruikt. Voor de rattenbestrijding werd 1,8 kilogram werkzame stof gebruikt. In de meest gebruikte rodenticiden zit slechts 0,005 procent werkzame stof. Dat wil zeggen dat er per kilogram rattenvergif 0,00005 kilogram werkzame stof te vinden is. Hoewel er dus maar 1,8 kilogram werkzame stof werd gebruikt over heel Vlaanderen gaat het hier om 36 ton graantjes, blokjes en pasta’s die werden uitgelegd. De fungiciden, acariciden en andere soorten pesticiden die weinig gebruikt worden, zijn klassieke gewasbeschermingsmiddelen uit de sierteelt die in plantencollecties werden ingezet en niet zomaar op elke beplanting in het openbaar domein. tabel 4: pesticidegebruik opgedeeld naar type pesticide gerapporteerd door de openbare besturen voor het jaar 2016 uitgedrukt in kilogram werkzame stof

Type pesticide

Pesticidegebruik Werkzame stof (kilogram)

Percentage van totaal werkzame stof

Herbicide Insecticide Fungicide Rodenticide Algicide Molluscicide Acaricide Insecticide, Acaricide, Nematicide

6.239,1 135,2 29,6 1,8 0,9 0,6 0,2 0,01

97,4% 2,1% 0,46% <0,05% <0,05% <0,05% <0,05% <0,05%

Totaal

6.407,4

100%

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 16

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

3.3 Gebruik per werkzame stof In tabel 5 zijn de meest gebruikte werkzame stoffen weergegeven en het corresponderende pesticidegebruik (2.4.2). Uitsluitend stoffen die een bijdrage van 1 procent of meer leverden aan het totale gebruik zijn weergegeven. In 2016 kwamen er 71 verschillende werkzame stoffen voor in de rapportering. 99 procent van de totale hoeveelheid werkzame stof is afkomstig van 8 verschillende stoffen. De overige 63 die gebruikt werden in 2016, vormen slechts 1 procent van het totale pesticidegebruik. Het aandeel van glyfosaat schommelt de laatste jaren. In 2015 kende glyfosaat een procentuele terugval tegenover 2014 van 76 procent naar 66 procent. In 2016 stijgt het aandeel weer naar 78 procent. Glyfosaat wordt gevolgd door: - triclopyr, - 2,4-D, - MCPA, - Bacillus thuringiensis, - fluroxypyr, - pelargonzuur en - flazasulfuron. Opvallend is het verdwijnen van diflufenican als veelgebruikte stof in het openbaar domein en de gelijktijdige opmars van pelargonzuur, een werkzame stof van producten die als meer ecologisch verantwoord en milieuvriendelijk gepromoot worden. Pelargonzuur is een organisch vetzuur van plantaardige oorsprong. Op de stof “Bacillus thuringiensis ssp. Kurstaki” (Bt) na zijn alle weergegeven stoffen actieve bestanddelen van herbiciden. Bacillus thuringiensis daarentegen is een insectendodende bacteriestam die buiten landen tuinbouw voornamelijk gebruikt wordt voor het bestrijden van eikenprocessierups. tabel 5: gebruik van de openbare besturen per werkzame stof in kilogram en in percentage voor 2016

Werkzame stof

Pesticidegebruik Kilogram

Percentage van totaal

GLYFOSAAT TRICLOPYR 2,4-D MCPA BACILLUS-THURINGIENSIS-KURSTAKI FLUROXYPYR PELARGONZUUR FLAZASULFURON overige

4973,1 458,1 404,3 243,1 131,2 49,6 30,9 30,6 86,5

77,6% 7,2% 6,3% 3,8% 2,1% 0,8% 0,5% 0,5% 1,35%

Totaal

6407,4

100%

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 1: procentueel aandeel van de verschillende werkzame stoffen in 2016

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 18

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

4 EVOLUTIE VAN HET PESTICIDEGEBRUIK Vanaf 2009 werd het rapporteren van het pesticidegebruik vereenvoudigd via een online toepassing op www.zonderisgezonder.be. De openbare besturen kunnen sinds dat jaar via deze weg hun gegevens gestructureerd doorgeven. Het eerste jaar van de invoering verliep nog stroef. Daarna gebeurde de rapportering heel vlot en waren er jaarlijks maar weinig openbare besturen die niet rapporteerden. Om deze reden wordt in dit hoofdstuk vaak maar teruggegrepen naar de gebruiksgegevens vanaf 2010.

4.1 Totaal gebruik 2010 - 2016 De evolutie van het totaal pesticidegebruik in werkzame stof tussen 2010 en 2016 is opgenomen in tabel 6 en figuur 2. In deze periode daalt het gebruik van 15,7 ton werkzame stof naar 6,4 ton werkzame stof of een daling van 59 procent. Opvallend is de daling van het gebruik in 2013. Ook in 2015 was er een sterke daling verwacht vanwege de verstrengde regelgeving. Deze daling bleef uit in de aan de Vlaamse overheid gerapporteerde gegevens. De reden hiervoor is dat Infrabel vanaf het werkjaar 2015, op vraag van de VMM en gekoppeld aan de goedkeuring van het afwijkingsdossier, niet meer enkel de gegevens van de sproeitrein doorgeeft (hoofdsporen) maar ook de gegevens van de aannemers (bijsporen). Meer over het pesticidegebruik van Infrabel in 4.3.3. Vanaf 2016 manifesteert zich wel weer een sterke afname van het pesticidegebruik van 8,8 ton in 2015 naar 6,4 ton in 2016. De daling is vooral een gevolg door het lagere pesticidegebruik van Infrabel. tabel 6: totaal pesticidegebruik in werkzame stof tussen 2010 en 2016 gerapporteerd door de openbare besturen

jaartal

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016

Pesticidegebruik Werkzame stof (kilogram)

Procentuele daling t.o.v. 2010

15.752 15.369 13.203 9.331 9.300

0% 2% 16% 41% 41% 44%

8.816 6407

59%

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 2: evolutie van het totale pesticidegebruik door openbare besturen in Vlaanderen

4.2 Gemeenten De evolutie van het gebruik van de gemeenten gebeurt op twee wijzen: - de gemeenten worden onderling vergeleken via een klasse-indeling; - het gemiddelde gebruik van de gemeenten wordt uitgezet voor de periode 2010 tot en met 2016.

4.2.1 Vergelijking van de gemeenten onderling – 2010 tot 2016 Om een beter zicht te krijgen op de afbouw van het pesticidegebruik bij gemeenten is een klasse-indeling gemaakt. De klassen zijn: ‘geen gebruik van pesticiden’, ‘minder dan 10 kilogram werkzame stof’, ‘tussen 10 en 25’, ‘tussen 25 en 50 kilogram’, ‘tussen de 50 en 100 kilogram’, ‘meer dan 100 kilogram’, ‘geen gegevens (wegens geen rapportering)’. (Meer info in 2.6.1). Het aantal gemeenten per klasse is opgenomen in figuur 3 voor de periode tussen 2010 en 2016. Om de algemene trend zichtbaar te maken is ervoor gekozen om de klasse-indeling van voorgaande jaren (terug in de tijd tot 2010) te behouden. Het aantal nulgebruikers stijgt sterk: 119 gemeenten hebben een jaar volledig zonder pesticiden beheerd. De meerderheid van de gemeenten heeft nog een afwijking waarbinnen pesticiden gebruikt werden en valt in de klasse 0-10 kilogram.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 20

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

De trend waarbij de grootgebruikers in de hoogste categorieën afnemen is al verschillende jaren heel duidelijk te zien. Vanaf het verbod in 2015 gebruikt geen enkele gemeente nog meer dan 100 kilogram werkzame stof. In 2016 gebruikt er niemand nog meer dan 30 kilogram werkzame stof waardoor er geen gemeenten meer zijn in de klassen 50-100 kilogram en >100 kilogram in 2016. Vijf gemeenten vallen in de klassen tussen 25 en 50 kilogram. Zestien gemeenten vallen in de klasse 10-25 kilogram. Het aantal gemeenten dat niet rapporteerde blijft dalen. In 2015 rapporteerden 30 gemeenten niet. In 2016 zijn dat er 21.

figuur 3: evolutie van het pesticidegebruik per klasse voor de gemeenten tussen 2010 en 2016

De klassen opgenomen in figuur 3 zijn vrij ruim en tonen weinig detail. Het gebruik door gemeenten in 2016 situeert zich vooral in de heel lage klassen wat maakt dat er veel nuance verloren gaat. Daarom zijn het aantal gemeenten ook uitgezet tegenover het aantal kilogram werkzame stof. Voor elke kilogram is er een weergave. Nog duidelijker dan in figuur 3 blijkt uit figuur 4 dat het gros van de gemeenten zeer weinig pesticiden gebruikten in 2016. Zo gebruiken 195 gemeenten minder dan 1 kilogram werkzame stof waarvan 119 nulgebruikers en 76 met minder dan 1 kilogram.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Waar in 2015 nog een aantal uitschieters te vinden waren met een hoog pesticidegebruik, zijn er in 2016 nog maar 5 gemeenten die nog meer dan 25 kilogram werkzame stof gebruiken waarvan eentje net geen 50 kilogram werkzame stof gebruik. Voor de volledigheid van de data is aan de rechterzijde van de grafiek in groen weergegeven hoeveel gemeenten niet rapporteerden. De bijlage 1 geeft de gebruiksgegevens van alle Vlaamse gemeenten voor het gebruiksjaar 2016.

figuur 4: spreiding van het pesticidegebruik (in kilogram werkzame stof) van de gemeenten in 2016

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 22

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 5: inkleuring van de gebruiksgegevens van de gemeenten in klassen werkzame stof voor het gebruiksjaar 2016 met ter vergelijking ook 2010 en 2015

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

De figuur 5 geeft de weergave met de inkleuring per gemeente voor de gebruikscijfers van 2016, met verkleinde weergaven van 2010 en 2015. Hieruit blijkt heel duidelijk de algemene daling in het pesticidegebruik van de gemeenten en de sterke terugval van het aantal gemeenten in hoge gebruiksklassen. Een beperkt aantal gemeenten bouwden evenwel het pesticidegebruik in mindere mate af. Hierbij is te vermelden dat dit doorgaans gemeenten zijn die een groot areaal bos beheren. In deze bosbeheerplannen is een bestrijding van exoten opgenomen waarvoor meestal glyfosaat gebruikt wordt en toegelaten is.

4.2.2 Evolutie van het gemiddeld pesticidegebruik bij gemeenten Om de evolutie van het pesticidegebruik bij gemeenten te evalueren, is gewerkt met het gemiddelde pesticidegebruik per gemeente. Dit gemiddelde pesticidegebruik per gemeente voor de jaren 2010 tot en met 2016, is uitgezet in tabel 7 en figuur 6. tabel 7: gemiddeld pesticidegebruik van de gemeenten voor de periode 2010 tot 2016 in werkzame stof (kilogram en procentueel)

Jaartal

2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016

Gemiddeld pesticidegebruik Werkzame stof in kilogram)

Percentage ten opzichte van 2010

31 31 26 19 17 4 3

100 100 84 61 55 13 10

In 2010 ligt het gemiddelde gebruik van een gemeente op 31 kilogram werkzame stof. De hoeveelheid daalt gestaag tot 17 kilogram werkzame stof in 2014. In 2015 brengt het verbod op het gebruik van pesticiden – met afwijkingen – het gebruik sterk terug tot gemiddeld 4 kilogram werkzame stof per gemeente. In 2016 zet de daling zich verder naar 3 kilogram werkzame stof.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 24

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 6: evolutie van het gemiddeld pesticidegebruik in kilogram werkzame stof per gemeente tussen 2010 en 2016

4.3 Andere openbare besturen Alle openbare besturen die gevestigd zijn op het grondgebied van het Vlaamse Gewest moeten de regelgeving van het decreet en het besluit duurzaam gebruik pesticiden naleven. Ook het pesticideverbod geldt voor hen vanaf 1 januari 2015. Alle openbare besturen moeten ook conform de wetgeving hun gebruiksgegevens rapporteren, tenzij ze kozen om geen pesticiden te gebruiken (zie 2.3) zoals bijvoorbeeld Sport Vlaanderen. In totaal gaat het voor alle openbare besturen (exclusief gemeenten) over 5.598 kilogram werkzame stof in 2016. Uit de gerapporteerde gegevens is een aantal instanties geselecteerd die meer in detail besproken worden in dit rapport. Dit zijn: - de vijf provincies; - verschillende Vlaamse overheidsinstantie zoals ANB, AWV, De Scheepvaart, VMM, W&Z, De Lijn - NMBS en Infrabel. Van de andere instanties zijn de gebruikte hoeveelheden pesticiden zeer beperkt, zijn er geen gerapporteerde gegevens of zijn die onvolledig.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

4.3.1 Provincies De provincies waren jarenlang de voortrekkers van het pesticidevrije beleid en coördineerden en ondersteunden de gemeenten van hun provincie bij de afbouw. De gebruikscijfers voor 2016 zijn verzameld in tabel 8. De vijf provincies gebruikten in 2016 samen nog 59,3 kilogram werkzame stof of 0,9 % van het totale pesticidegebruik binnen openbare diensten in Vlaanderen. Dit verbruik ligt 18 kilogram hoger dan in 2015. tabel 8: pesticidegebruik van de provincies in werkzame stof (kilogram ) voor 2016

Provincie

Pesticidegebruik Werkzame stof (kilogram)

Antwerpen Limburg Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant West-Vlaanderen

2,0 1,0 45,3 11,0 0,0

Totaal

59,3

De bovenstaande tabel geeft een overzicht van het pesticidegebruik van de vijf provincies voor de gebruiksjaren 2010 tot en met 2016. Oost-Vlaanderen Het hoogste gebruik in 2016 komt de provincie Oost-Vlaanderen toe. Dit is te wijten aan het gebruik van pesticiden op het golfterrein op het provinciaal domein van Puyenbroeck binnen een goedgekeurde afwijking. In 2016 was op het golfdomein een schimmelbehandeling nodig, de noodzaak hiervoor is sterk afhankelijk van de weersomstandigheden die schimmelinfecties al dan niet in de hand werken. OostVlaanderen is de enige provincie met een provinciaal golfdomein. De afwijking die de provincie verkreeg voor het behandelen van de collecties van het arborteum Het Leen werd vanwege het gunstige groeiseizoen vrijwel niet gebruikt (kleine hoeveelheid glyfosaat binnen procedure 5). Een kleine hoeveelheid werd gebruikt voor ratten- en wespenbestrijding (procedure 1). Antwerpen Door de provincie Antwerpen werden pesticiden gebruikt voor het beschermen van de collecties van het arboretum Kalmthout, het Vrijbroekpark en het Vrieselhof (procedure 5). Daarnaast werden ook bruine rat en Amerikaanse vogelkers chemisch bestreden (procedure 1) en werd een voetbalterrein behandeld (procedure 5). Het gebruik daalt verder ten opzichte van de voorgaande jaren. Limburg Pesticidegebruik door de provincie Limburg gebeurde op het natuurgras van het sportcomplex Dommelhof (procedure 5). Het gebruik daalt verder ten opzichte van de voorgaande jaren.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 26

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Vlaams-Brabant De provincie Vlaams-Brabant maakte gebruik van pesticiden binnen de omvorming van de rotstuin in Huizingen(procedure 4) en voor de bestrijding volgens procedure 1 van zowel ratten, wespen als Japanse duizendknoop. Het gebruik ligt met 11 kilogram hoger dan in 2015 (6 kilogram), dit is te wijten aan een onderhoudsbeurt met pesticiden in de rotstuin. West-Vlaanderen De provincie West-Vlaanderen gebruikte geen pesticiden in 2016. De laatste jaren werd alleen maar ingegrepen in situaties waar exotenbestrijding nodig bleek.

figuur 7: evolutie van het pesticidegebruik bij de vijf provincies voor de periode 2010-2016

4.3.2 Vlaamse instanties Het totale gebruik van de Vlaamse overheidsinstanties (zie tabel 9) bedraagt 320,9 kilogram werkzame stof. Het beheer van uitheemse planten in de Vlaamse bos- en natuurreservaten door het Agentschap Natuur en Bos vormt de hoofdmoot van dit pesticidegebruik (171,2 kilogram werkzame stof). Waterwegen en Zeekanaal gaf eerder een nulgebruik door voor het standaard onderhoud maar moest in 2016 toch enkele keren ingrijpen met pesticiden.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Ook de ballastbeddingen van De Lijn hebben een groot aandeel in het pesticidegebruik binnen de Vlaamse overheid (58,4 kilogram werkzame stof). Het Agentschap Wegen en Verkeer gebruikte 75,1 kilogram om de eikenprocessierups en Japanse duizendknoop te bestrijden. tabel 9: overzichtstabel gebruik van pesticiden in kilogram werkzame stof bij Vlaamse instanties in 2016

Instantie

Pesticidegebruik Werkzame stof (kilogram)

ANB AWV De Lijn De Scheepvaart VMM W&Z

171,2 75,1 67,3 5,0 0,6 1,6

Totaal

320,9

4.3.2.1 Agentschap voor Natuur en Bos Het Agentschap Natuur en Bos (ANB) beheert omvangrijke groene gebieden. Het beheer van de meeste bos- en natuurreservaten is gericht op het inrichten van habitats die voldoen aan de Europese richtlijnen. In een aantal gevallen wordt die doelstelling verhinderd door de massale aanwezigheid van invasieve uitheemse planten. ANB gebruikt bij de bestrijding van sommige invasieve, uitheemse planten producten op basis van glyfosaat. Dit is vooral het geval bij de bestrijding van Amerikaanse vogelkers (procedure 1). De bestrijding gebeurt per locatie maximum twee keer, tijdens twee opeenvolgende behandelingen. Na deze chemische bestrijding kan de invasieve exoot verder aangepakt worden zonder gebruik van chemische middelen. Ook voor de bestrijding van Japanse duizendknoop wordt glyfosaat toegepast. Overigens beheert het ANB ook de museumtuin van het kasteel van Gaasbeek en de rozentuin Coloma. Op beide terreinen worden pesticiden toegepast ter bescherming van de plantencollecties (procedure 5). Het aandeel van dit pesticidegebruik wint aan belang tegenover het gebruik voor bestrijding van uitheemse planten gezien dit laatste sterk wordt afgebouwd en stapsgewijs wordt vervangen door pesticidevrije technieken. In figuur 8 is een gebruik te zien dat start met meer dan 1.000 kilogram in 2009. De inspanningen die ANB doet om het gebruik van glyfosaat terug te dringen, zijn duidelijk zichtbaar vanaf 2012. Tussen 2014 en 2015 is er geen relevant verschil in pesticidegebruik maar in 2016 wordt op het terrein werk gemaakt van een omschakeling naar alternatieven voor exotenbeheer, wat duidelijk te zien is in een lager pesticidegebruik. In 2016 wordt nog 171,2 kilogram werkzame stof gebruikt (2015= 438 kilogram) of ongeveer 16 procent van de hoeveelheid in 2009.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 28

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 8: evolutie van het pesticidegebruik (zowel voor beheer van uitheemse soorten als voor bescherming van de collecties) in kilogram werkzame stof bij het Agentschap Natuur en Bos in de periode 2009-2016

* *

(*) In de jaren 2010 en 2011 rapporteerde een provinciale instantie niet. Vanaf 2014 gebeurt de rapportering centraal en niet langer provinciaal.

4.3.2.2 Agentschap Wegen en Verkeer Het Agentschap Wegen en Verkeer beheert en onderhoudt heel wat kilometers aan snelwegen, gewestwegen en fietspaden. AWV bouwde het pesticidegebruik stelselmatig af tot 2014, waarin nog in beperkte mate eikenprocessierupsen bestreden werden. Deze trend stopt in 2015 wanneer het pesticidegebruik opnieuw stijgt naar 43 kilogram werkzame stof (figuur 9). Vanaf 2015 werd sterker ingezet op het bestrijden van eikenprocessierups langs de gewestwegen omwille van volksgezondheid (procedure 1). In 2016 ging het over 35,7 kilogram werkzame stof. Ook het beheer van de invasieve uitheemse planten Japanse duizendknoop (26,5 kilogram werkzame stof) en reuzenberenklauw (13 kilogram werkzame stof) gebeurt in 2016 met pesticiden (procedure 1) wat voorheen niet of minder gebeurde.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 9: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij AWV in de periode 2010 tot 2016

4.3.2.3 De Lijn De Vlaamse Vervoersmaatschappij De Lijn beheert stelplaatsen en infrastructuur over heel Vlaanderen en doet dit voornamelijk op een alternatieve manier. Op de ballastbeddingen van de trams wordt in beperkte mate chemisch bestreden (procedure 5). De ballastbeddingen zijn hoofdzakelijk te vinden in de periferie van Gent en Antwerpen en tussen de centra van de kustgemeenten die de kusttram aandoet. Dit voor een totaal van ongeveer 200 kilometer. De jaarlijkse gebruikstotalen dalen van 150 kilogram werkzame stof in 2009 naar 81 kilogram werkzame stof in 2014 (figuur 10). Op dat moment zijn drie van de vijf provinciale entiteiten van De Lijn volledig pesticidevrij (Antwerpen, Limburg en Vlaams-Brabant). Ook op de ballastbeddingen in Antwerpen werden dus geen pesticiden gebruikt in deze periode. In 2016 ligt het pesticidegebruik met 67 kilogram werkzame stof gevoelig lager dan in 2015 (110 kilogram werkzame stof). Het is niet mogelijk om exact aan te geven wat er aan de basis ligt van deze daling maar De Lijn zet onder meer in op sensibilisering van de aannemers en vergroening of andere aanleg van de beddingen waar mogelijk. Dit heeft een impact op het onderhoud met pesticiden. Uiteraard hangt het pesticidegebruik ook af van de weersomstandigheden en in welke mate deze onkruidgroei op de sporen in de hand werken dan wel tegenwerken.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 30

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 10: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij de Vlaamse vervoersmaatschappij De Lijn in de periode 2010-2016

4.3.2.4 NV De Scheepvaart NV De Scheepvaart beheert een deel van het Vlaamse waterwegennet waaronder grote kanalen als het Albertkanaal en het de Kempisch kanalen. De gebruikscijfers tonen geen dalende of stijgende trend. In 2010 werd niet gerapporteerd. Daarna rapporteert NV De Scheepvaart jaarlijks een vrijwel identiek pesticidegebruik. In 2015 daalde het pesticidegebruik zeer sterk. Omdat kunst- en bouwwerken niet onder het toepassingsgebied van de wetgeving duurzaam gebruik pesticiden vallen, werd het gebruik hierop niet langer meegenomen in de hier behandelde gegevens. Dit verklaart deze plotse afname. Het gebruik dat hier wordt weergegeven voor 2015 kadert volledig binnen het omvormingsprogramma (procedure 4) dat NV De Scheepvaart uitvoert ter vernieuwing van de stockageplaatsen en magazijnen in open lucht. In 2016 werd geen exact pesticidegebruik gerapporteerd maar werd bevestigd dat een vrijwel identiek pesticidegebruik als in 2015 van toepassing is. NV De Scheepvaart gebruikt, binnen het toepassingsgebied van de wetgeving duurzaam gebruik pesticiden, enkel nog pesticiden in het kader van het omvormingsprogramma (procedure 4) in afwachting van de vernieuwing van de stockageplaatsen rond de magazijnen in open lucht. Hier zet de afbouw van pesticidegebruik zich verder door de vorderende uitvoering van het omvormingsprogramma met de bouw van nieuwe stockageplaatsen met aangepaste verhardingen.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 11: evolutie van het pesticidegebruik in kilogram werkzame stof bij NV De Scheepvaart in de periode 2010-2016. Het gebruik in 2016 is een benadering.

4.3.2.5 Vlaamse Milieumaatschappij De cijfers die de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) rapporteert zijn de rodenticiden die gebruikt worden om de bruine rat te bestrijden. Het gebruik van rodenticiden valt binnen de probleemsoorten opgenomen in de lijst met generieke afwijkingen (procedure 1). Voor andere toepassingen worden sinds 2004 geen pesticiden meer gebruikt. Naast de bestrijding van de bruine rat langs de onbevaarbare waterlopen van eerste categorie, is de VMM ook verantwoordelijk voor de bestrijding van de bruine rat langs de bevaarbare waterlopen. Vanaf 2011 kwam daar ook de rattenbestrijding langsheen gewestwegen bij. Deze bestrijding gebeurt volgens de voorwaarden opgenomen in procedure 1. De figuur 12 toont deze evolutie in gebruik van rodenticiden tussen 2009 en 2015. Er is een stijging van 0,65 kilogram werkzame stof in 2009 naar 1,11 kilogram werkzame stof in 2012. Vanaf gebruiksjaar 2011 voert de VMM ook rattenbestrijding langs gewestwegen uit, aangeduid in groen, wat deze stijging verklaart. Vanaf oktober 2014 voert de VMM tevens de bruine ratbestrijding langs de provinciale waterlopen in Vlaams-Brabant uit. In 2013 daalt het pesticidegebruik langsheen waterlopen opeens sterk. De verklaring hiervoor is te vinden in de veranderde aanpak van de VMM. De laatste jaren werd het rodenticidegebruik geoptimaliseerd. Op plaatsen of in periodes met weinig of geen sporen van bruine ratten, in de zomer bijvoorbeeld, worden de gifbuizen niet meer maandelijks opgevuld. Het gebruik langs gewestwegen blijft vrijwel constant. Deze optimalisatie wordt elk jaar voortgezet, ook in 2016 werpt dit vruchten af waardoor nog 0,6 kilogram werkzame stof werd uitgelegd. De sterkste daling zien we langs waterlopen.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 32

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 12: evolutie gebruik van pesticiden voor de bestrijding van de bruine rat door de VMM in de periode 2009-2016

4.3.2.6 Waterwegen en Zeekanaal Waterwegen en Zeekanaal NV is één van de waterwegbeheerders in Vlaanderen. Het agentschap beheert verschillende bevaarbare waterwegen en de bijhorende infrastructuur in Vlaanderen. De totale lengte van de waterwegen die W&Z beheert, bedraagt 1.021 kilometer. Daarnaast staat W&Z in voor het beheer van 3.273 hectare (waarvan 2.957 ha onbebouwd) openbaar domein. Onderstaande figuur 13 toont een duidelijk dalende trend in het gebruik van pesticiden, die resulteert in een nulgebruik vanaf 2015. Door de bewustmaking bij het personeel werden er in 2010 veel minder pesticiden gebruikt. Deze vermindering bleek op het terrein nog niet haalbaar. Op sommige locaties was het, op dat moment, nog niet mogelijk deze pesticidevrij te beheren met de beschikbare middelen en terreinkennis. Vandaar de toename in 2011. Met uitzondering van het jaar 2010, zien we een duidelijk dalende trend in het pesticidegebruik van 43 kilogram werkzame stof in 2009 naar een nulgebruik in 2015. In 2016 ontstonden er problemen met de invasieve exoot valse acacia en met de opkomende boomziekte kastanjekanker. Voor beide problemen werden pesticiden toegepast binnen een goedgekeurde afwijking (procedure 3). Hierdoor werd in 2016 een hoeveelheid van 2 kilogram werkzame stof toegepast.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 13: evolutie pesticidegebruik door W&Z in de periode 2009 - 2016

4.3.3 Federale instanties 4.3.3.1 Infrabel Infrabel is als federale spoorwegbeheerder actief in Vlaanderen. Infrabel staat in voor de aanleg, het onderhoud, de modernisering en de vernieuwing van de spoorweginfrastructuur. Het bestaande patrimonium bestaat o.a. uit 3.607 kilometer spoorlijnen, 1.773 overwegen, 126 seinposten en 10.249 seinen langs het net1. Het gebruik van pesticiden bij Infrabel beperkt zich tot: - de spoorwegbedding en het naastliggende veiligheidspad, dit zijn de oppervlakten die direct gerelateerd zijn aan de exploitatieveiligheid van het spoorwegverkeer (en waarvoor er momenteel geen alternatieven - zonder chemische bestrijdingsmiddelen - economisch rendabel zijn) via Procedure 3; - de terreinen gerelateerd aan installaties van de spoorwegexploitatie zoals seinposten – via Procedure 4. De bermen worden mechanisch onderhouden. De cijfers uit figuur 14 zijn de gegevens die Infrabel rapporteerde. In blauw zijn de cijfers weergegeven van de pesticiden die via de sproeitrein gebruikt zijn voor het chemisch bestrijden van ongewenste planten op de spoorwegbedding en de naastliggende strook van 1 meter. In de periode 2009 tot 2014 waren enkel cijfers bekend voor het gebruik door de sproeitrein. Die rijdt enkel op de hoofdsporen. De bijsporen en installaties worden door aannemers onderhouden. Op vraag van de

situatie 31 december 2015

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 34

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

VMM, kaderend binnen het indienen van de afwijkingsaanvraag, worden sinds 2015 ook de gegevens van de aannemers bijgehouden. Deze cijfers zijn in het groen opgenomen in de figuur. Dit maakt dat de totale gegevens van Infrabel en ook het totale pesticidegebruik op Vlaamse schaal niet te vergelijken zijn met voorgaande jaren. De sproeitrein rijdt in België vanaf 2002 en is sinds 2008 uitgerust met een infraroodsysteem voor onkruiddetectie. Wanneer de camera’s op de trein ‘groen’ detecteren, activeren ze het sproeisysteem enkel boven de opgemerkte plant. Zo worden de pesticiden pleksgewijs gebruikt. In het afwijkingsbesluit werd opgenomen dat de trein niet sproeit in kwetsbare drinkwaterbeschermingszones en in natura 2000 gebieden. Op deze stroken werd bij wijze van test in 2015 en 2016 geen bestrijding uitgevoerd. Op die manier wordt duidelijk in welke mate het onkruid zich zal ontwikkelen in de toekomst. Daarnaast sproeit de trein ook niet op bruggen en langsheen perrons. Dit om het risico voor mens en milieu zoveel mogelijk te beperken. De gerapporteerde gegevens voor de sproeitrein variëren tussen de 2,6 ton en 5,1 ton werkzame stof. Tussen 2010 en 2013 zien we een dalend gebruik. In 2014 ligt het gebruik weer hoger, op een gelijkaardig niveau als dat van 2009. Dit zijn doorgaans geen trends maar toevallige schommelingen in het gebruik. Omdat de sproeitrein onkruiden detecteert zal hij meer pesticiden sproeien in een goed groeiseizoen waarin er meer planten in slagen zich op de spoorwegen te vestigen. In een minder goed groeiseizoen zijn er minder planten en daalt het gebruik. De aannemers gebruikten in 2015 4,4 ton pesticiden. Door een betere opvolging en opleiding van de ambtenaren die de bestekken opvolgen, daalde dit gebruik naar 3,6 ton in 2016. De verwachting is dat dit nog verder zal dalen door verfijning van de opvolging en bewustwording bij de aannemers. Ook de bestrijding binnen het omvormingsprogramma van infrabel wordt door aannemers uitgevoerd en zal afnemen naarmate de omvormingen verder worden uitgevoerd.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 14: evolutie van het pesticidegebruik door Infrabel in de periode 2009-2016.

4.3.3.2 NMBS NMBS staat in voor de treinen en de dienstverlening voor de burger. Alle terreinen die een rechtstreeks raakvlak hebben met de burger zijn eigendom van NMBS en worden door hen onderhouden. Het gaat hier bijvoorbeeld over perrons, stationsomgeving, stelposten voor treinonderhoud, … Er zijn geen cijfers gekend voor het pesticidegebruik in de voorgaande jaren. Vanaf 2015 is er gerapporteerd in het kader van de afwijking die verleend werd. In 2015 gold er een afwijking voor de niet-overdekte eilandperrons die in een open verharding uitgevoerd waren. Dit omdat het praktisch onhaalbaar is om onderhoudsmachines ter plaatse te brengen en omdat deze zones snel begroeien door weinig betreding. NMBS kreeg ook een afwijking volgens procedure 4 om een aantal stelposten, parkings en dergelijke meer aan te passen aan een pesticidevrij onderhoud. In 2015 werd op de eilandperrons 16,4 kilogram werkzame stof gebruikt binnen procedure 5 en 4,7 kilogram binnen procedure 4 wat het totale gebruik van NMBS in 2015 op 21,1 kilogram werkzame stof brengt. In 2016 werd de afwijking voor eilandperrons niet verlengd en werden dus ook geen pesticiden meer gebruikt. Het gebruik binnen het goedgekeurde omvormingsprogramma resulteerde in 9,3 kilogram werkzame stof.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 36

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

figuur 15 evolutie van het pesticidegebruik bij NMBS in de periode 2015-2016

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

5 BESLUIT Totaal gebruik in 2016 Het totaalgebruik in 2016 bedraagt 6,4 ton werkzame stof. Dat is significant minder dan in 2014 (het jaar voor het verbod) waarin nog 9,3 ton gebruikt werd en betekent een daling tegenover 2015 (8,8 ton werkzame stof). Ongeveer 97 procent van de hoeveelheid werkzame stof die de openbare besturen gebruiken is afkomstig van herbiciden. Daarnaast worden ook kleine hoeveelheden insecticiden toegepast. Alle overige types pesticiden maken minder dan 0,5 procent uit van het pesticidegebruik. De meest gebruikte werkzame stoffen (meer dan 1 procent) zijn glyfosaat, 2,4-D, MCPA, triclopyr, diflufenican en Bacillus thuringiënsis. Glyfosaat is goed voor 78 procent van de hoeveelheid werkzame stof, tryclopyr voor 7 procent en 2,4-D voor 6 procent alle andere stoffen vertegenwoordigen elk minder dan 5 procent van het gebruik bij openbare besturen. Evolutie van het pesticidegebruik Dat 2015 nog een overgangsjaar was waarin toch nog her en der pesticiden nodig waren, blijkt uit de verdere daling die in 2016 gerealiseerd werd: een reductie van 2,4 ton. Deze daling werd vooral gerealiseerd op het spoorwegennet waar Infrabel er door een betere opvolging van de aannemers in slaagde om het pesticidegebruik op de bijsporen terug te dringen. Op gemeenteniveau is het gros van de pesticidereductie gerealiseerd. We zien ook hier een verbetering zoals een toename van het aantal nulgebruikers (119) en het wegvallen van de laatste ‘grootgebruikers’ die meer dan 50 kilogram per jaar toepasten. Een belangrijke stijging in gebruik zien we bij het Agentschap Wegen en Verkeer, waar steeds meer Japanse duizendknoop en eikenprocessierups chemisch bestreden wordt.

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 38

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

bijlage 1

Pesticidegebruik van gemeenten in 2016

Provincie

Gemeente

Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Limburg Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen West-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg Antwerpen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Limburg Antwerpen Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen

Aalst Aalter Aarschot Aartselaar Affligem Alken Alveringem Antwerpen Anzegem Ardooie Arendonk As Asse Assenede Avelgem Baarle-Hertog Balen Beernem Beerse Beersel Begijnendijk Bekkevoort Beringen Berlaar Berlare Bertem Bever Beveren Bierbeek Bilzen Blankenberge Bocholt Boechout Bonheiden Boom Boortmeerbeek Borgloon Bornem Borsbeek Boutersem Brakel Brasschaat

2016 Totaal werkzame stof (kg) 0,01 0,70 0,02 0,00 niet beschikbaar 0,83 niet beschikbaar 0,83 nulgebruik 15,93 niet beschikbaar niet beschikbaar nulgebruik nulgebruik 2,29 nulgebruik 0,02 nulgebruik nulgebruik 0,02 0,02 7,20 12,76 niet beschikbaar niet beschikbaar 0,00 niet beschikbaar nulgebruik 0,00 nulgebruik nulgebruik nulgebruik 13,10 5,95 nulgebruik 2,71 5,05 20,02 nulgebruik 8,28 nulgebruik nulgebruik

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Antwerpen West-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg Vlaams-Brabant Antwerpen Antwerpen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Antwerpen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant Limburg Oost-Vlaanderen

Brecht Bredene Bree Brugge Buggenhout Damme De Haan De Panne De Pinte Deerlijk Deinze Denderleeuw Dendermonde Dentergem Dessel Destelbergen Diepenbeek Diest Diksmuide Dilbeek Dilsen-Stokkem Drogenbos Duffel Edegem Eeklo Erpe-Mere Essen Evergem Galmaarden Gavere Geel Geetbets Genk Gent Geraardsbergen Gingelom Gistel Glabbeek Gooik Grimbergen Grobbendonk Haacht Haaltert Halen Halle Ham Hamme

nulgebruik nulgebruik niet beschikbaar nulgebruik 9,60 5,12 0,01 2,84 4,98 nulgebruik 2,08 nulgebruik 0,01 nulgebruik nulgebruik nulgebruik nulgebruik nulgebruik nulgebruik 1,80 4,50 nulgebruik 9,60 nulgebruik nulgebruik nulgebruik 1,65 0,02 0,08 1,80 0,02 7,33 nulgebruik 0,01 nulgebruik 9,50 7,28 nulgebruik nulgebruik 0,01 nulgebruik 0,00 nulgebruik nulgebruik nulgebruik 1,92 9,11

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 40

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Limburg West-Vlaanderen Limburg Limburg Limburg Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen Antwerpen Limburg Vlaams-Brabant Antwerpen Limburg Oost-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen

Hamont-Achel Harelbeke Hasselt Hechtel-Eksel Heers Heist-op-den-Berg Hemiksem Herent Herentals Herenthout Herk-de-Stad Herne Herselt Herstappe Herzele Heusden-Zolder Heuvelland Hoegaarden Hoeilaart Hoeselt Holsbeek Hooglede Hoogstraten Horebeke Houthalen-Helchteren Houthulst Hove Huldenberg Hulshout Ichtegem Ieper Ingelmunster Izegem Jabbeke Kalmthout Kampenhout Kapellen Kapelle-op-den-Bos Kaprijke Kasterlee Keerbergen Kinrooi Kluisbergen Knesselare Knokke-Heist Koekelare Koksijde

1,24 nulgebruik nulgebruik 8,04 0,00 3,94 9,15 nulgebruik 0,00 1,56 4,02 nulgebruik nulgebruik nulgebruik niet beschikbaar 9,47 nulgebruik 0,55 0,00 nulgebruik 3,82 niet beschikbaar 2,81 nulgebruik nulgebruik 8,32 0,00 0,23 0,00 nulgebruik nulgebruik 0,01 14,04 nulgebruik nulgebruik nulgebruik nulgebruik nulgebruik 3,90 0,20 nulgebruik 21,45 nulgebruik 8,32 nulgebruik nulgebruik 0,37

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Antwerpen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Antwerpen Oost-Vlaanderen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg Oost-Vlaanderen Limburg Limburg Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Limburg

Kontich Kortemark Kortenaken Kortenberg Kortessem Kortrijk Kraainem Kruibeke Kruishoutem Kuurne Laakdal Laarne Lanaken Landen Langemark-Poelkapelle Lebbeke Lede Ledegem Lendelede Lennik Leopoldsburg Leuven Lichtervelde Liedekerke Lier Lierde Lille Linkebeek Lint Linter Lochristi Lokeren Lommel Londerzeel Lo-Reninge Lovendegem Lubbeek Lummen Maarkedal Maaseik Maasmechelen Machelen Maldegem Malle Mechelen Meerhout Meeuwen-Gruitrode

nulgebruik nulgebruik nulgebruik 8,09 nulgebruik nulgebruik nulgebruik 8,50 nulgebruik 0,00 2,92 0,47 nulgebruik 21,71 nulgebruik 4,14 5,20 niet beschikbaar nulgebruik 0,00 nulgebruik 7,01 1,04 nulgebruik 0,05 nulgebruik 4,41 niet beschikbaar 8,32 10,83 12,43 15,28 nulgebruik 7,49 niet beschikbaar nulgebruik 0,12 0,02 0,01 nulgebruik 49,80 6,68 0,05 0,01 0,04 0,16 29,59

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 42

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Limburg Oost-Vlaanderen Antwerpen Limburg West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen West-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Antwerpen Vlaams-Brabant Limburg Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Antwerpen Limburg Antwerpen West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen

Meise Melle Menen Merchtem Merelbeke Merksplas Mesen Meulebeke Middelkerke Moerbeke Mol Moorslede Mortsel Nazareth Neerpelt Nevele Niel Nieuwerkerken Nieuwpoort Nijlen Ninove Olen Oostende Oosterzele Oostkamp Oostrozebeke Opglabbeek Opwijk Oudenaarde Oudenburg Oud-Heverlee Oud-Turnhout Overijse Overpelt Peer Pepingen Pittem Poperinge Putte Puurs Ranst Ravels Retie Riemst Rijkevorsel Roeselare Ronse

4,07 nulgebruik nulgebruik 0,03 nulgebruik 0,00 nulgebruik nulgebruik 0,00 niet beschikbaar nulgebruik nulgebruik nulgebruik 0,01 9,62 0,00 nulgebruik nulgebruik 4,68 niet beschikbaar 0,00 0,02 nulgebruik nulgebruik nulgebruik 4,42 4,36 nulgebruik 0,01 1,30 nulgebruik 1,76 nulgebruik 22,16 0,00 nulgebruik 4,50 niet beschikbaar 18,18 nulgebruik nulgebruik 1,35 nulgebruik niet beschikbaar niet beschikbaar 0,02 0,00

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant Antwerpen Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Antwerpen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Vlaams-Brabant Limburg West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Antwerpen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Limburg Antwerpen Antwerpen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Limburg Vlaams-Brabant West-Vlaanderen

Roosdaal Rotselaar Ruiselede Rumst Schelle Scherpenheuvel-Zichem Schilde Schoten Sint-Amands Sint-Genesius-Rode Sint-Gillis-Waas Sint-Katelijne-Waver Sint-Laureins Sint-Lievens-Houtem Sint-Martens-Latem Sint-Niklaas Sint-Pieters-Leeuw Sint-Truiden Spiere-Helkijn Stabroek Staden Steenokkerzeel Stekene Temse Ternat Tervuren Tessenderlo Tielt Tielt-Winge Tienen Tongeren Torhout Tremelo Turnhout Veurne Vilvoorde Vleteren Voeren Vorselaar Vosselaar Waarschoot Waasmunster Wachtebeke Waregem Wellen Wemmel Wervik

0,01 nulgebruik nulgebruik 1,04 nulgebruik 0,03 0,10 0,23 9,84 niet beschikbaar 13,26 0,44 0,01 0,00 nulgebruik 2,34 7,80 nulgebruik nulgebruik 0,00 nulgebruik nulgebruik 0,03 35,97 nulgebruik niet beschikbaar nulgebruik 0,00 0,00 25,00 0,00 1,45 nulgebruik 11,05 1,56 nulgebruik 1,30 niet beschikbaar 0,00 0,90 2,60 5,80 0,00 8,14 0,00 nulgebruik 11,60

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ 44

Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Antwerpen Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen West-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Antwerpen Antwerpen Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant Oost-Vlaanderen Antwerpen Oost-Vlaanderen Limburg West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Vlaams-Brabant West-Vlaanderen Oost-Vlaanderen Limburg Oost-Vlaanderen West-Vlaanderen Antwerpen

Westerlo Wetteren Wevelgem Wezembeek-Oppem Wichelen Wielsbeke Wijnegem Willebroek Wingene Wommelgem Wortegem-Petegem Wuustwezel Zandhoven Zaventem Zedelgem Zele Zelzate Zemst Zingem Zoersel Zomergem Zonhoven Zonnebeke Zottegem Zoutleeuw Zuienkerke Zulte Zutendaal Zwalm Zwevegem Zwijndrecht

0,38 0,00 1,04 nulgebruik 1,06 nulgebruik nulgebruik 1,35 0,02 0,16 nulgebruik 0,02 8,73 nulgebruik 14,23 1,56 1,95 28,82 0,00 0,03 nulgebruik 7,21 nulgebruik nulgebruik 0,04 nulgebruik 1,30 nulgebruik 0,03 nulgebruik nulgebruik

\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\\ Duurzaam gebruik van pesticiden - 2016

Vlaamse Milieumaatschappij Dokter De Moorstraat 24-26 9300 Aalst www.vmm.be