Onderzoeksrapport Een postmiddeleeuwse hoeve aan het Rerum-Novarumplein te Gent (Oost-Vlaanderen)
Eindverslag van een toevalsvondst
Agentschap Onroerend Erfgoed
COLOFON TITEL Een postmiddeleeuwse hoeve aan het Rerum-Novarumplein te Gent (Oost-Vlaanderen) Eindverslag van een toevalsvondst REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 234 AUTEURS Robrecht Vanoverbeke & Ben Van Genechten JAAR VAN UITGAVE 2022 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Peter De Wilde OMSLAGILLUSTRATIE Oud vloerniveau doorsneden door de funderingspalen. Copyright Foto BAAC Vlaanderen bvba agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. https://doi.org/10.55465/EPBJ6892 ISSN 1371-4678 D/2022/3241/267 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
EEN POSTMIDDELEEUWSE HOEVE AAN HET RERUMNOVARUMPLEIN TE GENT (OOST-VLAANDEREN) Eindverslag van een toevalsvondst //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////
ROBRECHT VANOVERBEKE & BEN VAN GENECHTEN
INHOUD 1
ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT ...................................................... 5
2
INLEIDING..................................................................................................................... 7
3
BESCHRIJVING VAN HET UITGEVOERDE ONDERZOEK ............................................... 10
3.1
DE ONDERZOEKSOPDRACHT .................................................................................................. 10
3.1.1
ALGEMENE BEPALINGEN .............................................................................................................................. 10
3.1.2
DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT HET ONDERZOCHTE GEBIED .................................................................. 11
3.1.3
RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN.................................................................................................. 11
3.2
WERKWIJZE EN OPGRAVINGSSTRATEGIE .............................................................................. 11
4
RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMTELIJKE CONTEXT .............................................. 16
4.1
BESCHRIJVING VAN HET ONDERZOCHTE GEBIED .................................................................. 16
4.2
HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE VOORKENNIS ............................................................... 17
4.2.1
ALGEMENE HISTORISCHE CONTEXT ................................................................................................................ 17
4.2.2
CARTOGRAFISCHE BRONNEN ........................................................................................................................ 18
4.2.3
ARCHEOLOGISCHE CONTEXT ......................................................................................................................... 20
5
BESCHRIJVING VAN DE SITE ....................................................................................... 21
5.1
STRATIGRAFIE......................................................................................................................... 21
5.2
SPOREN EN STRUCTUREN ...................................................................................................... 24
5.3
DE VONDSTEN ........................................................................................................................ 28
6
INTERPRETATIE EN SYNTHESE.................................................................................... 29
7
BEWARING EN DEPONERING ARCHEOLOGISCH ENSEMBLE ..................................... 34
8
BIJLAGEN .................................................................................................................... 35
8.1
FIGURENLIJST ......................................................................................................................... 35
8.2
PLANNENLIJST ........................................................................................................................ 35
8.3
SPORENLIJST........................................................................................................................... 36
8.4
VONDSTENLIJST...................................................................................................................... 37
8.5
FOTOLIJST ............................................................................................................................... 37
9
BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................. 43
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
1 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT Toevalsvondst Gent Rerum-Novarumplein - 21 GERN Projectcode: 2021I298 Opdrachtgever
Agentschap Onroerend Erfgoed
Erkenningsnummer erkende archeoloog
OE/ERK/Archeoloog/2015/00001 Agentschap Onroerend Erfgoed (OE)
Uitvoerder
BAAC Vlaanderen bvba
Veldwerkleider
Robrecht Vanoverbeke
Beheer en plaats van geregistreerde data en opgravingsdocumentatie
Archief – Agentschap Onroerend erfgoed – Havenlaan 88 - bus 5, 1000 Brussel
Beheer en plaats van vondsten en monsters
Tot de oplevering van het eindverslag depot van het agentschap Onroerend Erfgoed – G. Levisstraat 45, 1800 Vilvoorde. Na de oplevering van dit eindverslag wordt het archeologisch ensemble door de zakelijkrechthouder in beheer gegeven van het erkend depot van de Stad Gent (De Zwarte Doos).
Toevalsvondst- en dossiernummer
Datum vondst: 24 september 2021 Datum melding: 24 september 2021 Dossiernummer – Beheer toevalsvondsten ID 524 https://id.erfgoed.net/archeologie/toelatingen_opgraving/524
Dossiernummer – Proces toevalsvondsten ID 9597 (https://id.erfgoed.net/ dossiers/9597)
Site-naam
21GERN Gent Rerum-Novarumplein
Locatie (provincie, gemeente, deelgemeente, plaats)
Oost-Vlaanderen, Gent, Rerum-Novarumplein 181.
Kadasterperceel (gemeente, afdeling, sectie, perceelnummer(s)
Gent, Afdeling 8, Sectie H, perceel 646T
Coördinaten Lambert72 (EPSG:31370)
NW: x: 104310,20 – y: 190418,28 NO: x: 104327,66 – y: 190417,40 ZW: x: 104304,87 – y: 190364,82 ZO: x: 104321,93 – y: 190363,15
Oppervlakte van het projectgebied
ca. 930 m²
Begin- en einddatum van uitvoering van het onderzoek
29/09/2021 - 08/10/2021
Relaties
/
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 5 van 43
Trefwoorden
Oost-Vlaanderen, Gent. Archeologische sporen en uitgravingen – Funderingen / Muren / Vloeren Archeologische objecten – Ceramiek / Bouwmaterialen Nieuwe Tijd / Nieuwste tijd. Toevalsvondst.
Administratief toezicht
agentschap Onroerend Erfgoed
Auteurs
Robrecht Vanoverbeke & Ben Van Genechten, BAAC Vlaanderen bvba
Terreinwerk
Ann-Sophie De Witte, BAAC Vlaanderen bvba Ben Terryn, BAAC Vlaanderen bvba Robrecht Vanoverbeke, BAAC Vlaanderen bvba
Opmetingen en aanmaak kaartmateriaal
Ben Terryn, BAAC Vlaanderen bvba
Fotografie terrein en vondsten
Ann-Sophie De Witte, BAAC Vlaanderen bvba Ben Terryn, BAAC Vlaanderen bvba Robrecht Vanoverbeke, BAAC Vlaanderen bvba
Studie aardewerk
Robrecht Vanoverbeke, BAAC Vlaanderen bvba
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
2 INLEIDING Op vrijdag 24 september 2021 kwam bij het agentschap Onroerend Erfgoed een melding binnen van een toevalsvondst op een bouwwerf aan het Rerum-Novarumplein te Gent). Op het terrein was de aannemer bezig met het optrekken van een gebouw, waarvoor bij de vergunningsprocedure volgens het archeologiedecreet geen archeologienota vereist was. Tijdens deze funderingswerken werden door de aannemer echter oude funderingsresten opgemerkt, waardoor de werken werden gestaakt en het agentschap Onroerend Erfgoed werd ingelicht. Na evaluatie ter plaatse door Jan Moens als verantwoordelijke voor het agentschap werd in samenspraak met de zakelijkrechthouder (WoninGent cvba-so) beslist om deze vrijgekomen resten te registreren. Tevens werd afgesproken om de verdere geplande graafwerken archeologisch te laten begeleiden. Het totale plangebied had een oppervlakte van ca. 930m². Het terreinwerk en de rapportage van dit archeologisch onderzoek werd uitgevoerd door een team archeologen van BAAC Vlaanderen bvba, dat voor dit project werd aangesteld door het agentschap Onroerend Erfgoed 1. De registratie van de reeds uitgegraven funderingssleuven vond plaats op 29/09/2021. De verdere archeologische begeleiding van het uitgraven van de nodige funderingssleuven en nutsputten vond gefaseerd plaats in de daaropvolgende periode van 30/09 tot en met 8/10/2021. In dit eindverslag zullen de aangesneden sporen en structuren die tevoorschijn kwamen binnen de contouren van de nodige graafwerkzaamheden besproken en toegelicht worden alsook de archeologische en historische voorkennis van dit deel van de gemeente. De resultaten van de studie van de verschillende vondstencategorieën zijn eveneens in dit verslag opgenomen. Deze vondsten worden tot de oplevering van dit verslag bewaard in het depot van BAAC Vlaanderen. Het archeologisch ensemble zal na oplevering van dit eindverslag in beheer gegeven worden aan het erkend depot van de Stad Gent (De Zwarte Doos).
1 Bestek nr. OE-OVO-2020-01: Raamovereenkomst voor het uitvoeren van het onderzoek van toevalsvondsten en onderzoek vanuit wetenschappelijke vraagstellingen in onderaanneming van het agentschap Onroerend Erfgoed.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 7 van 43
Plan 1: Projectgebied gesitueerd op de topografische kaart 2. (digitaal; 1:5000; 08.11.2021)
2
AGIV 2022c.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
Plan 2: Projectgebied op de GRB-basiskaart 3. (digitaal; 1:800; 08.11.2021)
3
AGIV 2022b.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 9 van 43
3 BESCHRIJVING VAN HET UITGEVOERDE ONDERZOEK 3.1
DE ONDERZOEKSOPDRACHT
3.1.1 Algemene bepalingen Het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 vermeldt het volgende in verband met toevalsvondsten, onder Hoofdstuk 5. Archeologie – Onderafdeling 4. Toevalsvondsten: Art. 5.1.4. Iedereen die, op een ander moment dan bij het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek, een archeologische opgraving of het gebruik van een metaaldetector, een roerend of onroerend goed vindt waarvan hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat het archeologische erfgoedwaarde heeft, is verplicht daarvan binnen drie dagen aangifte te doen bij het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. In voorkomend geval brengt het agentschap de zakelijkrechthouder en de gebruiker van de betrokken percelen, als ze niet de vinder zijn, en de gemeenten waar de vondsten worden gedaan ervan op de hoogte dat er vondsten zijn gedaan die vermoedelijk archeologische erfgoedwaarde hebben en wat de rechtsgevolgen daarvan zijn. De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte: 1° de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren; 2° de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen; 3° de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. Na het onderzoek, vermeld in het derde lid, 3°, kan het agentschap de termijn van tien dagen inkorten of verlengen. Het agentschap brengt de zakelijkrechthouder en de gebruiker daarvan per beveiligde zending op de hoogte. Na het verstrijken van de termijn zijn de zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder niet langer onderworpen aan het passiefbehoudsbeginsel voor archeologisch erfgoed voor wat betreft de gemelde vondst.
De Memorie van Toelichting van het Onroerenderfgoeddecreet vult aan: Artikel 5.1.4. (…) De bij decreet opgelegde bewaarmogelijkheden blijven gedurende tien dagen van kracht. Gedurende deze periode beschikt de Vlaamse overheid over de nodige tijd om de noodzakelijke vaststellingen te doen of te laten doen op het terrein. De Vlaamse overheid werkt zoveel mogelijk samen met de betrokken onroerenderfgoedgemeente(n). Op basis van de terreinevaluatie kan de Vlaamse overheid de termijn van tien dagen verlengen of inkorten. Eventuele financiële tegemoetkomingen als gevolg van een termijnverlenging kunnen in uitvoeringsbesluiten worden behandeld (zoals bepaald in artikel 10.3.3). Omdat deze financiële tegemoetkomingen volledig voor rekening van de Vlaamse overheid zijn, is de Vlaamse administratie volledig voor het proces van toevalsvondsten bevoegd.
Het Onroerenderfgoedbesluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2014 betreffende de uitvoering van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 (gewijzigd bij besluit van de Vlaamse Regering van 4 december 2015) vervolledigt als volgt: Artikel 5.5.4. Met toepassing van artikel 5.1.4 van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 en in afwijking van artikel 5.5.1 tot en met artikel 5.5.3 van dit besluit geldt voor archeologische vooronderzoeken met ingreep in de bodem en archeologische opgravingen die volgen op een toevalsvondst en uitgevoerd worden door het agentschap, een onmiddellijke toelating.
Een toevalsvondst dient dus steeds op korte termijn behandeld te worden. Hierdoor beperkt de onderzoeksopdracht zich tot het evalueren van het bodemarchief en het ex situ bewaren van mogelijk archeologisch materiaal dat dreigt vernietigd te worden. Binnen de context van een toevalsvondst kan een voorafgaandelijk bureauonderzoek niet plaatsvinden. Dit bureauonderzoek dat de landschappelijke, bodemkundige, historische en archeologische voorkennis van de vindplaats verzamelt, is noodzakelijkerwijze na het terreinonderzoek gebeurd; de resultaten hiervan zijn in dit eindverslag opgenomen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
3.1.2 De vraagstelling met betrekking tot het onderzochte gebied Aangezien het hier een toevalsvondst betreft, is een voorafgaande vraagstelling niet aan de orde. Het doel van het onderzoek van een toevalsvondst beperkt zich tot inzicht verkrijgen in de aard van de aangetroffen archeologische sporen en vondsten, hun datering en indien van toepassing hun relatie en fasering, alsook het ex situ bewaren van de vondsten die dreigen vernietigd te worden
3.1.3 Randvoorwaarden bij toevalsvondsten De randvoorwaarden noodzakelijk voor het onderzoek van een toevalsvondst worden beschreven in artikel 5.1.4. van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013: ‘De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren, de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen, de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap’. Deze voorwaarden werden correct nageleefd door de zakelijkrechthouder. In overleg met de bouwheer en de aannemer kon de timing en de uitvoeringswijze van de geplande werkzaamheden en van het archeologisch onderzoek op elkaar afgestemd worden, waardoor de opschorting van de bouwwerken tot een minimum beperkt bleef. In overleg met de werfleider en de kraanmachinist werd steeds voldoende tijd voorzien voor de archeologen om de aangetroffen archeologische niveaus volledig te registreren alvorens dieper werd gegraven.
3.2
WERKWIJZE EN OPGRAVINGSSTRATEGIE
De uitvoering van dit onderzoek, de registratie en opgraving van de gemelde toevalsvondst, vond plaats volgens de bepalingen van het Onroerenderfgoeddecreet (2013) zoals beschreven in de Code van Goede Praktijk voor de uitvoering van en rapportering over archeologisch vooronderzoek en archeologische opgravingen en het gebruik van metaaldetectoren (versie 4.0). Gezien het hier een toevalsvondst betreft, was hier echter geen sprake van een voorafgaand bepaalde strategie. Bij de bouw van het nieuwe pand was geen kelderniveau voorzien. Qua fundering was er sprake van een palenfundering, waarbij na het boren van de palen een funderingssleuf werd uitgegraven om zo deze paalkoppen met elkaar te verbinden (zie Figuur 3) door middel van een te gieten betonbalk. Los van deze graafwerkzaamheden waren ook nog enkele diepere uitgravingen voorzien voor nutsleidingen en -putten en twee liftkokers. Het was bij het uitgraven van de funderingssleuven dat de eerste archeologische resten aan het licht kwamen en de werken werden gestaakt. Binnen de footprint van de nieuwbouw (ca. 870m²) was voor de start van de archeologische opgraving reeds de helft van de benodigde 566m² aan funderingssleuven uitgegraven.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 11 van 43
Figuur 1: Eén van de schroefpalen die dwars door een fundering gaat.
In eerste instantie werden de reeds vrijgekomen sporen en structuren door de archeologen schoongemaakt en geregistreerd. Pas wanneer dit achter de rug was, werd verder gegaan met de nodige uitgravingen. Deze keer vonden de werkzaamheden van de graafmachine plaats onder het toeziend oog van de veldwerkleider van BAAC. Hierbij werden de contouren van de nodige funderingssleuven aangehouden als grenzen en werd ook niet dieper uitgegraven dan voorzien. De uitgravingsdieptes verschilden per funderingssleuf en varieerden tussen 50cm en 140cm onder het maaiveld. De hoogte van het maaiveld schommelde licht tussen +8,90m TAW in het noorden tot +8,70m TAW in het zuiden. De zones die tot 140cm werden afgegraven, beperkten zich tot twee liftputten van ca. 4m op 4m en 2m op 2m, waardoor deze diepere ontgravingen eerder beperkt in oppervlakte bleven.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
Figuur 2: Eén van de reeds uitgegraven funderingssleuven. Foto richting westen.
Figuur 3: Funderingsplan nieuwbouw 4.
4
Plan aangeleverd door initiatiefnemer.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 13 van 43
Figuur 4: Terreinsituatie bij aankomst op 29/09/2021. Foto richting zuiden.
Figuur 5: Terreinsituatie bij afronding van het veldwerk op 8/10/2021. Foto richting zuiden.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
Figuur 6: Eén van de reeds uitgegraven funderingssleuven.
Alle sporen kregen een spoornummer, werden beschreven en digitaal ingemeten met een GPS-toestel. Natuurlijke en recente verstoringen werden ook ingemeten, maar kregen geen spoornummer. Daarnaast werden ook hoogtes genomen van het opgeschoonde archeologisch vlak. Alle meetresultaten werden in een GIS-omgeving verwerkt. Tijdens het manueel opschaven van het vlak werden vondsten verzameld en werd het vlak ook gescand met een metaaldetector. De vondsten werden verzameld en werden gelinkt aan de aanwezige sporen. De vondsten kregen een vondstkaartje met de nodige informatie: -
Standaard informatie: Gemeente (Gent) / Plaats (Rerum-Novarumplein) / Projectnummer (21 GERN) / Projectcode (2021I298) Vondstspecifieke informatie: Vondstnummer / Werkput / Vlak / Spoornummer / Laag / Context / Vondstcategorie / Datum en eventueel aanvullende informatie
Vervolgens werden de aanwezige sporen in detail onderzocht en de extra informatie aangevuld in digitale lijsten. Het inzamelen van de vondsten gebeurde stratigrafisch en per vondstcategorie.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 15 van 43
4 RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMTELIJKE CONTEXT 4.1
BESCHRIJVING VAN HET ONDERZOCHTE GEBIED
Het projectgebied aan het Rerum-Novarumplein situeert zich ten zuiden van het historische centrum van Gent in de woonwijk ‘Nieuw Gent’. De wijk in het voorheen landelijke gebied tussen het SintPietersstation en Zwijnaarde werd ontwikkeld na de Eerste Wereldoorlog (oostelijk deel) en na ophoging in de jaren 1970 (westelijk deel). Het Rerum-Novarumplein valt binnen het westelijk deel. Het plangebied is gelegen aan het Rerum-Novarumplein, ter hoogte van nummer 181 (Gent, Afdeling 8, Sectie H, perceel 646T). Rondom het terrein bevindt zich een zone met appartementsgebouwen en blokken gesloten bebouwing. Circa 300m ten zuiden van het plangebied loopt de Leebeek. Op ca. 800m ten westen en ten zuiden van het plangebied bevindt zich de Ringvaart. De omgeving rond het projectgebied bevindt zich volgens het Digitaal Hoogtemodel van Vlaanderen (DHM) tussen 7,00 en +14,00m TAW (zie Plan 3). Het plangebied bevindt zich tussen de +8,50 en +9,50m TAW.
Plan 3: Plangebied op het Digitaal Hoogtemodel van Vlaanderen (DHM) 5 (digitaal; 1:1; 30.05.2022).
In geomorfologisch opzicht bevindt het plangebied zich in de Vlaamse Vallei, een grotendeels opgevuld rivierdal dat zich ten noorden van Gent uitstrekt en diepe uitlopers kent in de huidige rivierdalen van het Scheldebekken. De Vlaamse Vallei vormt een lage zandige vlakte met een gemiddelde topografische ligging lager dan +10m TAW. Deze vlakte helt licht naar het noorden af 6. Binnen het 5 6
AGIV 2022a. DE MOOR 2000a.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
plangebied bevinden zich afzettingen van het lid van Pittem (Formatie van Gentbrugge). Het lid van Pittem wordt gekenmerkt door grijsgroene lichtglauconiethoudende zandige en/of lichte klei met enkele veldstenen. 7 Op de bodemkaart van Vlaanderen is de bodem in het plangebied gekarteerd als OB en wordt grotendeels omringd door Efp, Eep en wSdx-bodems (zie Plan 4). De bodemtypes worden hieronder beschreven. De kartering OB ter hoogte van het plangebied is te wijten aan het feit dat de gronden bebouwd zijn.
Plan 4: Plangebied op de bodemkaart van Vlaanderen 8. (digitaal; 1:20.000; 30.05.2022)
4.2
HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE VOORKENNIS
4.2.1 Algemene historische context Het plangebied bevindt zich ten zuiden van de historische stad Gent en in het zuiden van de wijk – en thans verdwenen gehucht – Sint-Pieters-Aalst. Sint-Pieters-Aalst was een landelijke nederzetting van Frankische oorsprong, door koning Dagobert in de 7de eeuw geschonken aan de Sint-Pietersabdij. Tot 1795 maakte het dus deel uit van het Sint-Pietersdorp extra-muros. In tegenstelling tot het noordelijke deel van het Sint-Pietersdorp, dat in de loop van de late middeleeuwen in de stad werd opgenomen, bleef het zuidelijke deel tot diep in de 19de eeuw een landelijk gebied met verspreide bebouwing. Pas aan het begin van de 20ste eeuw zou ook het vroegere Sint-Pietersdorp extra muros verstedelijken 9.
JACOBS et al. 1996. VLAANDEREN 2022a. 9 WIKIPEDIA 2022; INVENTARIS ONROEREND ERFGOED 2022a. 7
8 DOV
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 17 van 43
Een deel van deze voormalige nederzetting, te situeren op heden tussen de Ottergemse- en Zwijnaardsesteenweg, ‘Zwijnaardsedries’ genoemd, bleef zeer lang onbebouwd.
4.2.2 Cartografische bronnen Op de Ferrariskaart 10 (Plan 5) wordt ter hoogte van het plangebied een hoeve weergegeven. Een dreef verbindt deze hoeve met de huidige Zwijnaardsesteenweg. Rondom het plangebied bevindt zich akkerland. Ten zuiden van het terrein stroomt de Leebeek en bevindt zich weiland. Doorheen de gehele 19de eeuw verandert deze situatie nauwelijks. De reeds op de Ferrariskaart weergegeven hoeve wordt – al dan niet in aangepaste vorm – voor een laatste maal weergeven op de topografische kaart uit 1939. Op de topografische kaart van 1969 is de bebouwing verdwenen, dit in het kader van de aanleg van de Ringvaart en de ingebruikname van de terreinen voor het uitbouwen van de wijk ‘Nieuw Gent’ waarbij nieuwe bebouwing in de onmiddellijke omgeving van het plangebied verschijnt.
Plan 5: Plangebied op de Ferrariskaart 11. (analoog; 1:25.000; 30.05.2022)
10 11
KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK VAN BELGIË 2020. GEOPUNT 2022b.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
Plan 6: Plangebied op de Atlas der Buurtwegen 12. (analoog; 1:2500; 25.06.2020)
12
GEOPUNT 2022a.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 19 van 43
Plan 7: Plangebied op de topografische kaart van 1939 13. (analoog; 1:20.000; 25.05.2022)
4.2.3 Archeologische context De Centrale Archeologische Inventaris (CAI) is een databank van archeologische vindplaatsen in Vlaanderen. Dit overheidsinstrument helpt een inschatting maken over het archeologisch potentieel van het plangebied. Voor het plangebied zelf ‘Gent, Rerum-Novarumplein’ waren geen archeologische waarden gekend).
13
CARTESIUS 2022.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
5 BESCHRIJVING VAN DE SITE 5.1
STRATIGRAFIE
Op basis van een drietal profielregistraties (A-B-C, voor de locatie van de profielen zie Plan 8) werd duidelijk dat de bodemopbouw binnen het plangebied relatief eenvoudig was en er ook geen sprake was van een complexe stratigrafie. De drie profielen toonden een heel gelijkaardig beeld: onder de recente bouwvoor (Ap1) van een 10tal cm werd een pakket van 50-60cm dikte opgetekend wat oogde als versmeten moederbodem (zand met kleibrokken) en in verband kan worden gebracht met de ophoging van het terrein in de jaren 5060 van vorige eeuw en dus ook als een Ap1-bodem kon worden gecatalogiseerd. Daarbij werd vermoedelijk gebruik gemaakt van de grond die bij het graven van de Ringvaart vrijkwam. De grens met de onderliggende laag was heel scherp en deze overgang bleek bovendien steeds het niveau tot waarop de onderliggende bouwsporen (zie verder) bewaard waren gebleven. Onder het recente ophogingspakket werd een zandig homogene horizont opgetekend tot ca. 1,20 m diepte. Deze donkere humeuze laag wordt geïnterpreteerd als de oude bouwvoor (Ap2, Figuur 9). In profiel B zat tussen de twee horizonten (Ap1 en 2) nog een brandlaag en een puinlaag, vermoedelijk te koppelen aan de sloop van de hoeve na 1939. De top van de zandige moederbodem situeerde zich op 1,20-1,40m onder het maaiveld, op ca. +7,50m TAW. Dit was eveneens het (draagkrachtig) niveau tot waarop de bakstenen structuren waren gefundeerd. Figuur 7: Profiel A in het noorden van het plangebied.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 21 van 43
Figuur 8: Profiel B in het noorden van het plangebied.
Een derde en laatste profielopname (C) gebeurde ter hoogte van één van de weinige zones waar door de antropogene ophogingen heen was gegraven en op die manier een kijk op de natuurlijke bodem lokaal zichtbaar werd. Ook dit profiel toonde tot -0,60m een opgebrachte recente bodem (Ap1), met daaronder een oude bouwvoor (Ap2) tot ca. 0,90m onder maaiveld. Daaronder bevond zich de Chorizont in zandgrond met veel bioturbatie, zoals een duidelijk mollengang. Met tussen de C en Ap2 iets was lijkt op een restant van een B-horizont (donkerbruin net boven de gele zandgrond). Mocht dit een restant zij van een ooit aanwezige podzol-horizont, dan is deze grotendeels afgeknot tot in de Chorizont (AC-profiel). Het is onmogelijk om te zeggen hoeveel er van die B-horizont verdwenen is. Er zijn namelijk geen restanten van andere podzolhorizonten (bvb. als vlekken) in de bovenliggende bouwvoor (Ap2), dus die was al goed gehomogeniseerd. Samenvattend kon worden gesteld dat er sprake was van slechts één archeologisch niveau. Figuur 9: Profiel C, centraal binnen het plangebied.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
Plan 8: Alle sporenkaart geplot op een uittreksel van de GRB.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 23 van 43
5.2
SPOREN EN STRUCTUREN
Na de eerste registratie van de bij de werkzaamheden vrijgekomen sporen werd snel duidelijk dat de nieuwbouw zich boven op een historisch hoeveterrein bevond. Van deze voormalige hoeve of van de indeling van het hoeveterrein was aan het huidige maaiveld niets meer op te merken. Het ophogen en bouwrijp maken in de tweede helft van de 20ste eeuw had alle landschappelijke sporen uit het verleden gladgestreken. Desondanks bleven in de ondergrond nog heel wat archeologische zaken bewaard. Voornamelijk centraal binnen het plangebied werden de meest duidelijke restanten waargenomen. Alles samen werden 20 spoornummers uitgedeeld. Binnen het sporenensemble was enkel sprake van harde bouwstructuren zoals funderingen, opgaand muurwerk, vloeren en beerputten. Er werden geen grondsporen, zoals kuilen, aangetroffen. Het ontbreken van deze grondsporen kan makkelijk worden verklaard door het feit dat de ontgravingsdiepte steeds te gering was. Zo werd het niveau van de moederbodem slechts in een tweetal kleinere zones bereikt. Het overgrote deel van de uitgravingen situeerde zich veel minder diep en bleef dus binnen de postmiddeleeuwse en recentere ophogingen. Alles samen beschouwd, bleek al snel dat een aanzienlijk deel van een historische hoeve was aangesneden. Het betrof hierbij grote delen van twee langwerpige en haaks op elkaar staande gebouwen. De lengtes van deze bouwvolumes waren niet exact te achterhalen, aangezien de plattegronden niet volledig werden gevat binnen het opgravingsareaal. Het hoofdgebouw A met een NW-ZO oriëntatie was 8,10m breed (buitenwerks) en minstens 17m lang. De plattegrond werd gevormd door de sporen S1001-1002-1003 als buitenfundering. De diktes van deze funderingen varieerden tussen 32cm en 45cm. Als bouwmateriaal werd gebruik gemaakt van oranje-rode bakstenen van 23/24x12x5cm, samengehouden met een harde witte kalkmortel. Ook werden vele halve bakstenen en brokken in de funderingen verwerkt waardoor deze doorgaans wat slordig oogden. De funderingen waren telkens direct op de zandige moederbodem opgetrokken, dit op een niveau dat varieerde tussen + 7,60m en +7,80mTAW. Figuur 10: De zuidwestelijke hoek van gebouw A, S1001.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
Figuur 11: Verzameling funderingen centraal binnen het plangebied, met ook een deel van de opgevulde beerput S1011. Foto richting zuiden.
Het tweede bouwvolume B was NO-ZW georiënteerd en stond haaks op en tegen vleugel A. De breedte van dit gebouw bedroeg 5,5m, de minimale lengte 18m. De plattegrond had S1005-1007 en 1019 als buitenmuren. Deze bleken smaller te zijn dan die van gebouw A, namelijk tussen 25 en 30cm breed. De bouwmaterialen en constructiewijze waren identiek. Figuur 12: Vrijgemaakt deel van één van de buitenmuren van gebouw B, S1005.
Binnen gebouw A werden enkele sporen als binnenmuren geregistreerd, S1004-1008-1012. Wat de gebruikte bouwmaterialen betreft, werden hier geen verschillen opgemerkt vergeleken met de buitenmuren. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 25 van 43
Ook werden drie vloeren opgetekend: S1009-1013-1014. Vloer S1009 was slechts heel fragmentair bewaard en werd opgebouwd uit een combinatie van natuurstenen plavuizen, kasseien en bakstenen van verschillende formaten. De top van deze eerder rommelige vloer bevond zich op +8,20m TAW. De beide andere vloeren, S1013 en 1014, bevonden zich iets hoger, op +8,40m en +8,45m TAW. S1013 was opgebouwd uit rode bakstenen van 23x10x5,5cm, samengehouden met een beige zandige mortel. Van strikte verbanden of patronen kon niet echt worden gesproken. De bakstenen waren doorgaans in parallelle rijen neergelegd. De vloeren vertoonden ook vele reparaties. Figuur 13: Delen van vloeren S1013 en S1014 binnen het gebouw A.
In de hoek tussen beide bouwvolumes bevond zich een beerput, S1011. Deze had een rechthoekig grondplan: 5,2 op 1,7m (binnenwerks gemeten). Er bevond zich geen originele beervulling meer in de put, de put was ooit geruimd en opgevuld met puin Enkel een aanslag aan de binnenmuren verraadde de oorpronkelijke functie van deze bak. Het geheel werd afgesloten met drie parallelle gemetste tongewelfjes. Op basis van de gebruikte bouwmaterialen wordt deze constructie in de 19de eeuw gesitueerd en als een jongere toevoeging gezien.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
Figuur 14: De geruimde beerput, S1011, na het verwijderen van het gewelf. Foto richting noordwesten.
Binnen gebouw B werden eveneens enkele binnemuren opgetekend, S1015-1020, en één vloerrestant, S1018. Deze keer was de vloer, met de top op +8,30m TAW, opgebouwd uit rode en zwarte plavuizen van 13,5x13,5x2cm in een alternerend patroon. Eén van de vermelde tussenmuren, S1015, vertoonde twee symmetrische uitstulpingen die als fundering van haardwangen werden gedefinieerd. Tegen een van deze haardwangen lagen nog enkele rode bakstenen die ooit de oude haardvloer moeten hebben gevormd. De kern van de haardplaats was niet meer bewaard, dit vloerrestant vertoonde dan ook geen sporen sporen van verbranding. Figuur 15: De symmetrisch afgeronde hoeken wijzen op een vermoedelijke fundering van een haard, S1015.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 27 van 43
Figuur 16: Deel van een vrijgelegde vloer, S1018, met rode en zwarte plavuizen.
Zoals hoger reeds meegedeeld werden geen grondsporen aangetroffen tijdens het onderzoek. Omwille van de soms eerder beperkte ontgravingsdiepte konden tevens niet alle sporen en structuren volledig worden vrijgelegd en bleken bepaalde zones archeologisch ‘leeg’ te zijn. Met aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid bevinden zich op een grotere diepte (minstens op het niveau van de natuurlijke bodem) nog meer en duidelijkere archeologische sporen. Ook het feit dat grote delen binnen het plangebied niet werden weggegraven, zorgde voor een versnipperd beeld van de structuren. Er was echter geen toelating om deze zones ook mee te nemen of om tot het niveau van de moederbodem op te graven. De sporen en structuren in deze niet onderzochte zones en op grotere diepte blijven desalniettemin in situ bewaard.
5.3
DE VONDSTEN
Tijdens de opgraving werd slechts heel weinig vondstmateriaal aangetroffen en er werden vijf vondstnummers uitgeschreven. Het betrof telkens rood- of witbakkend gebruiksaardewerk dat in de postmiddeleeuwse periode gedateerd wordt. Vondst
WP
Vlak
Spoor
Context
Categorie
Aanvullende info
1
1
1
1002
AAVL
AW
bij schoonmaken rond S1002
2
1
1
1001
AAVL
AW
bij schoonmaken rond S1001
3
1
1
1007
AAVL
AW
bij schoonmaken rond S1007
4
1
1
1008
AAVL
AW
bij schoonmaken rond S1008
5
1
1
1007
AAVL
AW
ten westen van S1007, bij uitgraven liftput noord
Tabel 1: Vondstenlijst
Er werden geen stalen genomen ikv natuurwetenschappelijk onderzoek of absolute dateringsmethoden.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
6 INTERPRETATIE EN SYNTHESE Ondanks het versnipperd opgraven, met hier en daar ‘eilandjes’ die onaangeroerd bleven, was het toch mogelijk een degelijke reconstructie te maken van de opgegraven hoeve. Op basis van de veldwerkgegevens was er sprake van twee gebouwen die haaks op elkaar waren georiënteerd. Het gebouw met een NW-ZO oriëntatie was vermoedelijk het hoofdgebouw en reikte buiten de grenzen van de werkputten en het plangebied. Het NO-ZW georiënteerde gebouw was kleiner en komt vermoedelijk overeen met een bijgebouw of stalgedeelte. Ook bleek dit tweede gebouw lichter te zijn gefundeerd dan het hoofdgebouw. Er bleek zich geen fasering in de bouwgeschiedenis van de hoeve te bevinden, het geheel werd in één keer opgetrokken. Wel werden in latere periodes kleine, niet structurele, aanbouwen of aanpassingen gedaan, zoals de beerput. Daarenboven waren de bouwsporen steevast opgebouwd uit rode bakstenen, waarbij de lengtematen niet al te fel varieerden. Bij de vloeren was er sprake van plavuizen of bakstenen, waarbij gebruik werd gemaakt van verschillende formaten, wat kan wijzen op recuperatie van bouwmaterialen. Los van één vloerniveau opgebouwd uit kasseien, was er geen sprake van andere gebruikte bouwmaterialen. Aan de hand van de gebruikte bouwmaterialen (baksteenformaten en mortel) wordt van een postmiddeleeuwse datering van de hoeve uitgegaan. Daarnaast kwamen ook geen (aardewerk)vondsten aan het licht die een andere datering zouden suggereren. Een handig hulpmiddel bij het interpreteren van de aangetroffen bouwresten en de archeologische site, is het historisch kaartmateriaal. Voor een fijnere datering van het optrekken van de hoeve werd daarom na de veldwerkfase een extra cartografische studie gedaan. Hoger werden reeds verschillende bronnen weergegeven waaruit kon worden geconcludeerd dat de hoeve reeds aanwezig was vanaf de tweede helft van de 18de eeuw en minstens tot 1939 bestaan heeft. Bij de bijkomende studie werd een kaart gevonden waaruit blijkt dat de hoeve reeds in het midden van de 17de eeuw aanwezig moet zijn geweest. Op deze kaart uit het jaar 1658 (Figuur 17, met een detail in Figuur 18) worden twee gebouwen afgebeeld, die haaks op elkaar en los van elkaar gepositioneerd zijn. De grond en de hoeve zouden op dat moment in bezit zijn geweest van ene Adriaen Florent. Oudere kaarten, zoals die van Jacques Horenbault uit 1619, tonen een onbebouwd terrein. Op basis van deze kaartenstudie wordt ervan uitgegaan dat de hoeve gebouwd werd rond het midden van de 17de eeuw. Dit is volledig in overeenstemming met de dateringen van het vondsmateriaal en de gebruikte bouwmaterialen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 29 van 43
Figuur 17: Het plangebied aangegeven op de ‘Figuratieve kaart van de wijk Sint-Pieters-Aalst in Gent en Zwijnaarde. 4 december 1658’ (RAG Kaarten en plannen nr. 314) 14. Noorden is boven.
Figuur 18: Detail van de hoeve op de ‘Figuratieve kaart van de wijk SintPieters-Aalst in Gent en Zwijnaarde. 4 december 1658’ (RAG Kaarten en plannen nr. 314.) 15. Noorden is links.
14
www.cartesius.be
15
www.cartesius.be
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
Bij het plotten van het opgravingsplan op de kaart van de Atlas der Buurtwegen blijkt dat de basisplattegrond en oriëntering van de hoevegebouwen nagenoeg onveranderd zijn gebleven (zie Figuur 19). Na het georefereren van deze 19de eeuwse kadasterkaart kan echter opgemerkt worden dat er toch een verschil merkbaar is tussen deze cartografische bron en de opgegraven restanten. Op de reeds besproken historische kaarten worden de twee gebouwen namelijk steevast los van elkaar afgebeeld, waarbij enkel de hoeken elkaar raken. Wanneer de opgravingsgegevens worden bekeken blijken de gebouwen A en B echter aaneen te zijn gebouwd en vormen ze een L-vormige plattegrond. Wanneer wat wordt geschoven met de kaartlagen en het zuidelijke gebouw als basis wordt genomen, dan wordt duidelijk dat gebouw B niet lijkt te passen en niet op z’n plaats lijkt te liggen (Figuur 19). Wanneer echter gebouw B als basis wordt genomen, blijkt dat het horizontale gebouw in het westen langer uitvalt dan op de kaarten doorgaans wordt aangegeven (Figuur 20). Op basis van de nagenoeg perfecte overeenkomst wordt ervan uitgegaan dat de laatste plot de juiste is. Dit wil dan zeggen dat gebouw A ooit verlengd werd naar het westen toe, om zo een aansluiting te maken met gebouw B. Deze opstelling is ook zichtbaar in Plan 7, de topografische kaart van 1939, één van de laatste beschikbare kaarten waar de hoeve op afgebeeld staat. Ook hier is een gebouwenplattegrond in Lvorm te zien. Op basis van de opgravingresultaten en het historisch en cartografisch onderzoek kan worden geconcludeerd dat zich binnen het plangebied een historische hoeve bevond. De bouw ervan wordt op basis van bouw- en vondstmateriaal, gecombineerd met de cartografische data, gesitueerd rond het midden van de 17de eeuw, en zeker voor het jaar 1658. De plattegrond van de hoevegebouwen blijkt weinig tot geen veranderingen te hebben doorgemaakt, enkel lijkt het alsof aan het einde van de 19de eeuw één van de gebouwen zou zijn verlengd waardoor de losstaande gebouwen nu een aaneengesloten L-grondplan vormden. Sporen die te koppelen zijn aan de activiteiten binnen de hoeve werden niet aangetroffen, ook werden geen aanwijzingen opgegraven die iets meer kunnen vertellen over de afbakening of indeling van het boerenerf. De hoeve werd gesloopt in kader van het bouwrijp maken van de terreinen. Dit gebeurde naar alle waarschijnlijkheid in de jaren ‘50 van vorige eeuw. Na de sloop werd het terrein opgehoogd en verschenen rondom het plangebied verschillende gebouwen. De effectieve onderzoekslocatie bleef lang onbebouwd en deed enkel dienst als sportterrein.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 31 van 43
Figuur 19: Reconstructie 1 op de Atlas de Buurtwegen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
Figuur 20: Reconstructie 2 op de Atlas de Buurtwegen.
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 33 van 43
7 BEWARING EN DEPONERING ARCHEOLOGISCH ENSEMBLE Zoals decretaal bepaald is, moet de zakelijkrechthouder beslissen waar het archeologische ensemble uiteindelijk bewaard zal worden en het hierbij als een geheel bewaren, het in goede staat behouden en beschikbaar houden voor wetenschappelijk onderzoek (Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 – Art. 5.2.1). De zakelijkrechthouder die het beheer van een archeologisch ensemble toevertrouwt aan een erkend onroerenderfgoeddepot voldoet aan deze verplichtingen. Na de oplevering van dit eindverslag wordt het archeologisch ensemble door de zakelijkrechthouder in beheer gegeven van het erkend depot van de Stad Gent (De Zwarte Doos).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
8 BIJLAGEN 8.1
FIGURENLIJST
Figuur 1: Eén van de schroefpalen die dwars door een fundering gaat. .............................................. 12 Figuur 2: Eén van de reeds uitgegraven funderingssleuven. Foto richting westen. ............................. 13 Figuur 3: Funderingsplan nieuwbouw................................................................................................... 13 Figuur 4: Terreinsituatie bij aankomst op 29/09/2021. Foto richting zuiden. ...................................... 14 Figuur 5: Terreinsituatie bij afronding van het veldwerk op 8/10/2021. Foto richting zuiden. ........... 14 Figuur 6: Eén van de reeds uitgegraven funderingssleuven. ................................................................ 15 Figuur 7: Profiel A in het noorden van het plangebied. ........................................................................ 21 Figuur 8: Profiel B in het noorden van het plangebied. ........................................................................ 22 Figuur 9: Profiel C, centraal binnen het plangebied.............................................................................. 22 Figuur 10: De zuidwestelijke hoek van gebouw A, S1001. .................................................................... 24 Figuur 11: Verzameling funderingen centraal binnen het plangebied, met ook een deel van de opgevulde beerput S1011. Foto richting zuiden. .................................................................................. 25 Figuur 12: Vrijgemaakt deel van één van de buitenmuren van gebouw B, S1005. .............................. 25 Figuur 13: Delen van vloeren S1013 en S1014 binnen de gebouw A. .................................................. 26 Figuur 14: De geruimde beerput, S1011, na het verwijderen van het gewelf. Foto richting noordwesten. ............................................................................................................................................................... 27 Figuur 15: De symmetrisch afgeronde hoeken wijzen op een vermoedelijk fundering van een haard, S1015. .................................................................................................................................................... 27 Figuur 16: Deel van een vrijgelegde vloer, S1018, met rode en zwarte plavuizen. .............................. 28 Figuur 17: Het plangebied aangegeven op de ‘Figuratieve kaart van de wijk Sint-Pieters-Aalst in Gent en Zwijnaarde. 4 december 1658’ (RAG Kaarten en plannen nr. 314). Noorden is boven................... 30 Figuur 18: Detail van de hoeve op de ‘Figuratieve kaart van de wijk Sint-Pieters-Aalst in Gent en Zwijnaarde. 4 december 1658’ (RAG Kaarten en plannen nr. 314.). Noorden is links. ........................ 30 Figuur 19: Reconstructie 1 op de Atlas de Buurtwegen........................................................................ 32 Figuur 20: Reconstructie 2 op de Atlas de Buurtwegen........................................................................ 33
8.2
PLANNENLIJST
Plan 1: Projectgebied gesitueerd op de topografische kaart. (digitaal; 1:5000; 08.11.2021) ................ 8 Plan 2: Projectgebied op de GRB-basiskaart. (digitaal; 1:800; 08.11.2021) ........................................... 9 Plan 3: Plangebied op het Digitaal Hoogtemodel van Vlaanderen (DHM) (digitaal; 1:1; 30.05.2022). 16 Plan 4: Plangebied op de bodemkaart van Vlaanderen. (digitaal; 1:20.000; 30.05.2022) ................... 17 Plan 5: Plangebied op de Ferrariskaart. (analoog; 1:25.000; 30.05.2022)............................................ 18 Plan 6: Plangebied op de Atlas der Buurtwegen. (analoog; 1:2500; 25.06.2020) ................................ 19 Plan 7: Plangebied op de topografische kaart van 1939. (analoog; 1:20.000; 25.05.2022) ................. 20 Plan 8: Alle sporenkaart geplot op een uittreksel van de GRB. ............................................................ 23
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 35 van 43
SPORENLIJST stevigbroos
taw bk
taw ok
Spoorassociaties
vlak
maten bouwmateriaal
wp
Interpretatie
spoo r
8.3
1001
1
1
fundering
lineair; ca. 40cm breed
oranje baksteen
23x12x5cm
matig harde witte kalkmortel
stevig
8,2
7,6
29/09/2021
1002
1
1
fundering
lineair. tussen 36 en 52cm breed
oranje baksteen
24x11,5/12x5cm
matig harde witte kalkmortel
stevig
8,25
7,8-7,65
29/09/2021
1003
1
1
fundering
lineair, ca 40cm breed
oranje baksteen
23x12x5cm
matig harde witte kalkmortel
stevig
8,3
7,65
29/09/2021
1004
1
1
fundering
lineair, tussen 28 en 42 cm breed oranje baksteen
23x12x5cm
matig harde witte kalkmortel
stevig
8,4-8,15
7,75
29/09/2021
1005
1
1
fundering
lineair
oranje baksteen
24x11,5/12x5cm
matig harde witte kalkmortel
stevig
8,45
29/09/2021
1006
1
1
fundering
lineair
oranje baksteen
?x10x5cm; brokken matig harde witte kalkmortel
stevig
8,3
29/09/2021
1007
1
1
fundering
lineair, 32cm breed
oranje en rode bst
22x10x4,5 cm
matig harde zandige kalkmortel, beige
stevig
8,35
7,85
1008
1
1
fundering
62cm breed
oranje en rode bst
24x11x5 cm
stevig
8,3
8,18
1009
1
1
vloer
broos
8,2
1010
1
1
beerbak
rechthoekig, 1st muren
oranje bst
verschillende maten 24x12x5,5 cm
grijze, harde kalkmortel met hk spikkels zand tussen voegen en onder beige zandige kalkmortel
broos
8,05
7,3
1011
1
1
beerbak
rechthoekig
oranje bst
24x12x5,5 cm
beige zandige kalkmortel
stevig
8,2
7,2
1012
1
1
fundering
24cm breed
oranje en rode bst
24x12x5,5 cm
beige zandige kalkmortel
stevig
8,4
4/10/2021
1013
1
1
vloer
rode bst
21x10,5x5 cm
beige zandige kalkmortel
broos
8,4
4/10/2021
1014
1
1
vloer
oranje bst
18,5x8,5x4 cm
cementmortel
stevig
8,45
6/10/2021
1015
1
1
1steens breed; 23cm
rode bst
beige zandige kalkmortel
stevig
1016
1
1
muur en vloer muur
1steens breed; 25cm
or-ro en ge bst
1017
1
1
1steens breed; 26cm
rode bst
1018
1
1
muur en vloer vloer
1019
1
1
muur
lineair, 25cm breed
rode en zwarte tegels rode bst
1020
1
1
muur
lineair, 34 cm breed
rode bst
breedte-afmetingen
bouwmateriaal
ns en bst
23x11x5cm
mortel
24x11x5 en halfjes; grijze, harde kalkmortel met hk recup spikkels 23x11x5cm beige zandige kalkmortel 13,5x13,5x2 cm
29/09/2021 tegen 1004
1/10/2021
ten noorden van 1002
1/10/2021 1/10/2021
ten westen van 1004
tegen beerkelder
6/10/2021
stevig
6/10/2021
stevig
6/10/2021
zandmortel
broos
8,29
1019
8/10/2021
24x11x5,5 cm
beige zandige kalkmortel
stevig
8,33
1018 en 1020
8/10/2021
24x11x5,5 cm
beige zandige kalkmortel
stevig
8,45
7,9
8/10/2021
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 43
datum
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
8.4
8.5
VONDSTENLIJST Vondst
WP
Vlak
Spoor
Context
Categorie
Aanvullende info
1
1
1
1002
AAVL
AW
bij schoonmaken rond S1002
2
1
1
1001
AAVL
AW
bij schoonmaken rond S1001
3
1
1
1007
AAVL
AW
bij schoonmaken rond S1007
4
1
1
1008
AAVL
AW
bij schoonmaken rond S1008
5
1
1
1007
AAVL
AW
ten westen van S1007, bij uitgraven liftput noord
FOTOLIJST
opgraving/2021-0951_00001.jpg
00001
Overheidscode 2021I298
opgraving/2021-0951_00002.jpg
00002
2021I298
Terrein
opgraving/2021-0951_00003.jpg
00003
2021I298
Vlak
1
1
Lege vlakken
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00004.jpg
00004
2021I298
Vlak
1
1
Lege vlakken
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00005.jpg
00005
2021I298
Vlak
1
1
Lege vlakken
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00006.jpg
00006
2021I298
Vlak
1
1
Lege vlakken
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00007.jpg
00007
2021I298
Vlak
1
1
Lege vlakken
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00008.jpg
00008
2021I298
Profiel
1
1
A
Referentieprofiel A
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00009.jpg
00009
2021I298
Profiel
1
1
A
Referentieprofiel A
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00010.jpg
00010
2021I298
Profiel
1
1
B
Referentieprofiel B
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00011.jpg
00011
2021I298
Profiel
1
1
B
Referentieprofiel B
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00012.jpg
00012
2021I298
Spoor
1
1
1001
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00013.jpg
00013
2021I298
Spoor
1
1
1001
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00014.jpg
00014
2021I298
Spoor
1
1
1001
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00015.jpg
00015
2021I298
Spoor
1
1
1002
2021-09-29
Foto
Nummer
Type
Put
Vlak
Spoor
Profiel
Opmerking
Terrein
Situatie bij de start
2021-09-29
Situatie bij de start
2021-09-29
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
datum
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 37 van 43
opgraving/2021-0951_00016.jpg
00016
Overheidscode 2021I298
opgraving/2021-0951_00017.jpg
00017
2021I298
Spoor
1
1
1002
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00018.jpg
00018
2021I298
Spoor
1
1
1002
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00019.jpg
00019
2021I298
Spoor
1
1
1003
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00020.jpg
00020
2021I298
Spoor
1
1
1003
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00021.jpg
00021
2021I298
Spoor
1
1
1003
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00022.jpg
00022
2021I298
Spoor
1
1
1003
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00023.jpg
00023
2021I298
Spoor
1
1
1003
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00024.jpg
00024
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00025.jpg
00025
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00026.jpg
00026
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00027.jpg
00027
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00028.jpg
00028
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00029.jpg
00029
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00030.jpg
00030
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00031.jpg
00031
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00032.jpg
00032
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00033.jpg
00033
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00034.jpg
00034
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00035.jpg
00035
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00036.jpg
00036
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00037.jpg
00037
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00038.jpg
00038
2021I298
Spoor
1
1
1005
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00039.jpg
00039
2021I298
Spoor
1
1
1005
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00040.jpg
00040
2021I298
Spoor
1
1
1005
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00041.jpg
00041
2021I298
Detail
1
1
1001
2021-09-29
Foto
Nummer
Type
Put
Vlak
Spoor
Profiel
Opmerking
Spoor
1
1
1002
2021-09-29
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 43
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
datum
opgraving/2021-0951_00042.jpg
00042
Overheidscode 2021I298
opgraving/2021-0951_00043.jpg
00043
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00044.jpg
00044
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00045.jpg
00045
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00046.jpg
00046
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00047.jpg
00047
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00048.jpg
00048
2021I298
Spoor
1
1
1006
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00049.jpg
00049
2021I298
Spoor
1
1
1006
2021-09-29
opgraving/2021-0951_00050.jpg
00050
2021I298
Spoor
1
1
1007
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00051.jpg
00051
2021I298
Spoor
1
1
1007
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00052.jpg
00052
2021I298
Spoor
1
1
1007
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00053.jpg
00053
2021I298
Spoor
1
1
1007
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00054.jpg
00054
2021I298
Spoor
1
1
1007
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00055.jpg
00055
2021I298
Spoor
1
1
1007
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00056.jpg
00056
2021I298
Spoor
1
1
1007
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00057.jpg
00057
2021I298
Profiel
1
1
C
Naast s1002
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00058.jpg
00058
2021I298
Profiel
1
1
C
Naast s1002
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00059.jpg
00059
2021I298
Profiel
1
1
C
Naast s1002
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00060.jpg
00060
2021I298
Sfeer
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00061.jpg
00061
2021I298
Sfeer
2021-09-30
opgraving/2021-0951_00062.jpg
00062
2021I298
Sfeer
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00063.jpg
00063
2021I298
Sfeer
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00064.jpg
00064
2021I298
Sfeer
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00065.jpg
00065
2021I298
Sfeer
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00066.jpg
00066
2021I298
Sfeer
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00067.jpg
00067
2021I298
Sfeer
2021-10-01
Foto
Nummer
Type
Put
Vlak
Spoor
Profiel
Opmerking
Detail
1
1
1001
2021-09-29
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 39 van 43
datum
opgraving/2021-0951_00068.jpg
00068
Overheidscode 2021I298
opgraving/2021-0951_00069.jpg
00069
2021I298
Vlak
1
1
Liftput, vlak MB
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00070.jpg
00070
2021I298
Vlak
1
1
Liftput, vlak MB
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00071.jpg
00071
2021I298
Vlak
1
1
Liftput, vlak MB
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00072.jpg
00072
2021I298
Vlak
1
1
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00073.jpg
00073
2021I298
Vlak
1
1
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00074.jpg
00074
2021I298
Vlak
1
1
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00075.jpg
00075
2021I298
Vlak
1
1
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00076.jpg
00076
2021I298
Vlak
1
1
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00077.jpg
00077
2021I298
Spoor
1
1
1002
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00078.jpg
00078
2021I298
Spoor
1
1
1002
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00079.jpg
00079
2021I298
Spoor
1
1
1002
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00080.jpg
00080
2021I298
Spoor
1, 1
1, 1
1002, 1004
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00081.jpg
00081
2021I298
Spoor
1
1
1004
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00082.jpg
00082
2021I298
Spoor
1
1
1008
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00083.jpg
00083
2021I298
Spoor
1
1
1008
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00084.jpg
00084
2021I298
Spoor
1
1
1008
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00085.jpg
00085
2021I298
Spoor
1
1
1009
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00086.jpg
00086
2021I298
Spoor
1
1
1009
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00087.jpg
00087
2021I298
Spoor
1
1
1010
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00088.jpg
00088
2021I298
Spoor
1
1
1010
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00089.jpg
00089
2021I298
Spoor
1
1
1010
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00090.jpg
00090
2021I298
Spoor
1
1
1010
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00091.jpg
00091
2021I298
Spoor
1
1
1010
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00092.jpg
00092
2021I298
Spoor
1
1
1010
2021-10-01
opgraving/2021-0951_00093.jpg
00093
2021I298
Detail
1
1
1010
Foto
Nummer
Type Sfeer
Put
Vlak
Spoor
Profiel
Opmerking
2021-10-01
Detail vloer
2021-10-01
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 43
datum
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
opgraving/2021-0951_00094.jpg
00094
Overheidscode 2021I298
opgraving/2021-0951_00095.jpg
00095
2021I298
Spoor
1
1
1011
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00096.jpg
00096
2021I298
Spoor
1
1
1011
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00097.jpg
00097
2021I298
Spoor
1
1
1011
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00098.jpg
00098
2021I298
Spoor
1
1
1011
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00099.jpg
00099
2021I298
Spoor
1
1
1011
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00100.jpg
00100
2021I298
Vlak
1
1
S1012/1013/1014
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00101.jpg
00101
2021I298
Vlak
1
1
S1012/1013/1014
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00102.jpg
00102
2021I298
Vlak
1
1
S1012/1013/1014
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00103.jpg
00103
2021I298
Vlak
1
1
S1012/1013/1014
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00104.jpg
00104
2021I298
Vlak
1
1
S1012/1013/1014
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00105.jpg
00105
2021I298
Vlak
1
1
S1012/1013/1014
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00106.jpg
00106
2021I298
Sfeer
Aanleggen funderingssleuf
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00107.jpg
00107
2021I298
Sfeer
Aanleggen funderingssleuf
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00108.jpg
00108
2021I298
Sfeer
Situatie na uitgravingen
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00109.jpg
00109
2021I298
Sfeer
Situatie na uitgravingen
2021-10-04
opgraving/2021-0951_00110.jpg
00110
2021I298
Spoor
1
1
1015
Muurtjes en (haard)vloer
2021-10-06
opgraving/2021-0951_00111.jpg
00111
2021I298
Spoor
1
1
1015
Muurtjes en (haard)vloer
2021-10-06
opgraving/2021-0951_00112.jpg
00112
2021I298
Spoor
1
1
1015
Muurtjes en (haard)vloer
2021-10-06
opgraving/2021-0951_00113.jpg
00113
2021I298
Spoor
1
1
1016
2021-10-06
opgraving/2021-0951_00114.jpg
00114
2021I298
Spoor
1
1
1016
2021-10-06
opgraving/2021-0951_00115.jpg
00115
2021I298
Spoor
1
1
1016
2021-10-06
opgraving/2021-0951_00116.jpg
00116
2021I298
Spoor
1
1
1017
2021-10-06
opgraving/2021-0951_00117.jpg
00117
2021I298
Spoor
1
1
1017
2021-10-06
opgraving/2021-0951_00118.jpg
00118
2021I298
Vlak
1
1
2021-10-08
opgraving/2021-0951_00119.jpg
00119
2021I298
Vlak
1
1
2021-10-08
Foto
Nummer
Type
Put
Vlak
Spoor
Profiel
Opmerking
Spoor
1
1
1011
2021-10-04
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 41 van 43
datum
opgraving/2021-0951_00120.jpg
00120
Overheidscode 2021I298
opgraving/2021-0951_00121.jpg
00121
2021I298
Spoor
1, 1
1, 1
1018, 1019
2021-10-08
opgraving/2021-0951_00122.jpg
00122
2021I298
Spoor
1, 1
1, 1
1018, 1019
2021-10-08
opgraving/2021-0951_00123.jpg
00123
2021I298
Spoor
1, 1
1, 1
1018, 1019
2021-10-08
opgraving/2021-0951_00124.jpg
00124
2021I298
Spoor
1
1
1020
2021-10-08
opgraving/2021-0951_00125.jpg
00125
2021I298
Spoor
1
1
1020
2021-10-08
opgraving/2021-0951_00126.jpg
00126
2021I298
Spoor
1
1
1019
2021-10-08
opgraving/2021-0951_00127.jpg
00127
2021I298
Overzicht
1
1
2021-10-08
opgraving/2021-0951_00128.jpg
00128
2021I298
Overzicht
1
1
2021-10-08
Foto
Nummer
Type
Put
Vlak
Vlak
1
1
Spoor
Profiel
Opmerking
2021-10-08
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 43
datum
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
2022
9 BIBLIOGRAFIE AGENTSCHAP VOOR GEOGRAFISCHE INFORMATIE VLAANDEREN (AGIV) 2022a: Digitaal Hoogte Model, [online] https://www.geopunt.be/ (geraadpleegd op 30/05/2022). AGENTSCHAP VOOR GEOGRAFISCHE INFORMATIE VLAANDEREN (AGIV) 2022b: Grootschalig Referentiebestand (GRB), [online] http://www.geopunt.be (geraadpleegd op 8/11/2021). AGENTSCHAP VOOR GEOGRAFISCHE INFORMATIE VLAANDEREN (AGIV) 2022c: Topografische Kaart NGI 1:10000 raster, klassieke reeks, [online] http://www.geopunt.be (geraadpleegd op 8/11/2021). BRU M.-A. 2020: Archeologienota met beperkte samenstelling, Gent, August Vermeylenstraat, De Panda, Gent. [online] https://id.erfgoed.net/archeologie/archeologienotas/13977 (geraadpleegd op 25/05/2022). CENTRAAL ARCHEOLOGISCH INVENTARIS (CAI) 2022 [online] http://cai.onroerenderfgoed.be/ (geraadpleegd op 25/05/2022) CARTESIUS 2022. [online] www.cartesius.be (geraadpleegd op 25/05/2022). CHARLES L., LALEMAN M.C., LIEVOIS D. & STEURBAUT P. 2008: Van walsites en speelhoven. Het vrije van Gent bij Jaques Horenbault (1619), Gent, 239. DATABANK ONDERGROND VLAANDEREN (DOV) 2022a: Bodemkaart, [online] https://www.dov.vlaanderen.be/portaal/?module=public-bodemverkenner#ModulePage (geraadpleegd op 30/05/2022). DATABANK ONDERGROND VLAANDEREN (DOV) 2022b: neogeen/paleogeen (tertiair), [online] https://www.dov.vlaanderen.be/portaal/?module=public-bodemverkenner#ModulePage (geraadpleegd op 30/05/2022). DATABANK ONDERGROND VLAANDEREN (DOV) 2022c: Quartair, [online] https://www.dov.vlaanderen.be/portaal/?module=public-bodemverkenner#ModulePage (geraadpleegd op 30/05/2022). GEOPUNT 2022a: Atlas der Buurtwegen Vlaanderen (ca1840), [online] http://www.geopunt.be (geraadpleegd op 25/05/2022). GEOPUNT 2022b: Ferrariskaart (1777), http://www.geopunt.be [online] (geraadpleegd op 30/05/2022). GEOPUNT 2022c: Kaart Vandermaelen (1846-1854), [online] http://www.geopunt.be (geraadpleegd op 25/05/2022). INVENTARIS ONROEREND ERFGOED 2022a: Gent - 19de- en 20ste-eeuwse stadsuitbreiding, [online] https://inventaris.onroerenderfgoed.be/themas/14752 (geraadpleegd op 25/05/2022). INVENTARIS ONROEREND ERFGOED 2022b: Inventaris Onroerend Erfgoed, [online] https://inventaris.onroerenderfgoed.be (geraadpleegd op 25/05/2022). JACOBS P. ET AL. 1996. Toelichting bij de geologische kaart van België, Vlaams gewest, kaartblad 22, schaal 1:50000, Gent. KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK VAN BELGIË 2020: Toelichting: Ferraris (kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden), [online] http://belgica.kbr.be/nl/coll/cp/cpFerraris_nl.html (geraadpleegd op 30/05/2022). DE MOOR G. 2000a: Toelichting bij de Quartair geologische kaart. Kaartblad (22) Gent. DE MOOR G. 2000b: Toelichting bij de quartairgeologische kaart van België, Vlaams Gewest: Kaartblad 22 Gent. WIKIPEDIA 2022: Sint-Pieters-Aalst, [online] https://nl.wikipedia.org/wiki/Sint-Pieters-Aalst (geraadpleegd op 25/05/2022).
///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022
Gent Rerum-Novarumplein – Eindverslag van een toevalsvondst
pagina 43 van 43