Issuu

De Wijers LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven Historische ecologie (intern rapport, versie 10 juli 2018)

HISTORISCHE ECOLOGIE

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

INHOUD VOORWOORD ............................................................................................. 7

DEEL I

WAT IS ER: INVENTARISATIE

BODEM ................................................................................................. 9

VEGETATIE ...........................................................................................13 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

Bossen ............................................................................................................... 13 Houtkanten ....................................................................................................... 17 Graslanden ........................................................................................................ 22 Heide ................................................................................................................. 27 Wegbermen ...................................................................................................... 28 Vergelijking met de Biologische Waarderingskaart (BWK) .............................. 31

AMFIBIEËN ..........................................................................................32

VOGELS................................................................................................35

BESLUIT VAN DEEL I ....................................................................................38

DEEL II 1

WAT WAS ER: HISTORISCHE ECOLOGIE

DE RECONSTRUCTIE VAN HET VROEGERE LANDSCHAP ........................39 1.1 1.2 1.3

Sonuwe, oude namen in Zonhoven ................................................................... 39 Studie van de oude kaarten .............................................................................. 50 Het referentiekader van Theo Spek .................................................................. 54

WAT REST ONS (AAN NATUUR) VAN HET VROEGERE LANDSCHAP EN WAT KWAM ERBIJ?..............................................................................59 2.1

De valleien......................................................................................................... 59 De historische hooilanden en de elzenbroekbossen .............................................................................. 59 Ijzerontginning in de gemeente Zonhoven ............................................................................................ 60 Weteren in Zonhoven ............................................................................................................................ 65 De wijers ................................................................................................................................................ 69

2.2

De heide ............................................................................................................ 70 De Here- en de Klapstraat en hun verdragende betekenis: de heerdgang ............................................ 70 De Daalheide, de Kauwbosstraat en andere wegbermen ...................................................................... 78

2.3

De houtwallen ................................................................................................... 87 Functies .................................................................................................................................................. 87 Ligging .................................................................................................................................................... 88 Ontstaan................................................................................................................................................. 89

BESLUIT VAN DEEL II ...................................................................................92

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 3 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

DEEL III 1

HET ‘LOOKVORSKE’ VAN ZONHOVEN ...................................................93 1.1 1.2

FAUNA Situatie in Zonhoven en in de rest van de provincie ......................................... 93 Ecologie van de boomkikker ............................................................................. 94

DE KNOFLOOKPAD ...............................................................................96 2.1 2.2 2.3 2.4

Actuele situatie ................................................................................................. 96 Ecologie van de knoflookpad ............................................................................ 98 Soortbeschermingsplan in Vlaanderen ........................................................... 100 Introducties, corridors, theoretische beschouwingen..................................... 102

DE VINPOOTSALAMANDER ................................................................ 103

‘HOUTKANTVOGELS’ .......................................................................... 106 4.1 4.2

Soortgerichte benadering, de geelgors .......................................................... 106 Soortgerichte benadering, de roodborsttapuit ............................................... 109

BESLUIT VAN DEEL III ................................................................................ 109

DEEL IV MIJMERINGEN OVER WAT ER IS, WAS EN ZAL ZIJN: ECOFILOSOFISCH KADER 1

HET GEMATIGD HUMANISME VAN TON LEMAIRE.............................. 111

DE NIEUWE WILDERNIS ..................................................................... 115

HET OUDE BOERENLANDSCHAP ......................................................... 120

HISTORISCHE AUTHENTICITEIT ALS RICHTINGWIJZER ......................... 124

BESLUIT VAN DEEL IV ............................................................................... 129

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

DEEL V 1

DE VALLEI, DE HOUTWALLEN EN DE AMFIBIEËN ................................ 131 1.1 1.2 1.3

De vallei .......................................................................................................... 131 De houtwallen ................................................................................................. 131 De amfibieën ................................................................................................... 133

DE KAUWBOSSTRAAT EN DE OVERIGE WEGBERMEN ......................... 136 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6

WAT ZAL ER ZIJN: INRICHTINGSVOORSTEL

Verwijderen betonverharding ......................................................................... 138 Verwijderen platanen ..................................................................................... 138 Plaggen ........................................................................................................... 138 Begrazen ......................................................................................................... 140 Buffering ......................................................................................................... 141 Opheffen isolatie ............................................................................................. 142

HET VLIEGVELD .................................................................................. 145

BESLUIT VAN DEEL V ................................................................................ 146 NAWOORD ............................................................................................... 147 REFERENTIES ............................................................................................ 149 BIJLAGE 1: Flora- en faunagegevens ......................................................... 163 BIJLAGE 2: Duiding over de watervlakken/resultaten van het onderzoek naar amfibieën .................................................................................. 190 BIJLAGE 3: Biotoopeisen van de houtkanten de akkervogels .................. 198 BIJLAGE 4: Floragegevens van de Kauwbosstraat ..................................... 202 BIJLAGE 5: Op te zoeken literatuur ........................................................... 207

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 5 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

VOORWOORD

De opstelling van een landinrichtingsplan (LIP) dient vanuit zeer diverse invalshoeken te gebeuren. Dit rapport presenteert de insteek vanuit ecologie. Die sectorvisie ecologie dient nog met vele andere invalshoeken (landbouw, recreatie, verkeer, bodem, archeologie, hydrologie, … maar bv. ook met heemkunde) “in confrontatie” te gaan om uiteindelijk te resulteren in een realistisch ontwerpLIP opgesteld door de VLM en begeleid door de Planbegeleidingsgroep. Daarna volgt “het uur van de waarheid” voor de planners, t.t.z. het ontwerp-LIP wordt tijdens verschillende inspraakmomenten aan een zo ruim mogelijk publiek en aan de politiek ter discussie voorgelegd en op basis van die inspraak beslist de Planbegeleidingsgroep beargumenteerd het ontwerp al dan niet aan te passen. In verband met die inspraak is een specifieke bevraging van de bewoners naar hun gevoel van verbondenheid met, het gevoel thuis te horen in het landschap van het studiegebied erg nuttig, want een landschap moet een betekenisvol verhaal tussen verleden, heden en toekomst voor de bewoners blijven behouden, ook na realisatie van een eventueel inrichtingsplan. Pas dan kunnen we spreken van een democratische politiek inzake natuurbehoud, van een lokale praktijk waarbij de mens-natuurrelatie doordrongen is van een sociale en culturele betekenis. Er dient dus nog een hele weg afgelegd te worden. Dit ecologisch luik werd alvast informeel afgestemd met een aantal partners vanuit de sector natuurbehoud, met name het Agentschap Natuur en Bos (ANB), het Limburgs Landschap (LiLa), het Regionaal Landschap Lage Kempen en Natuurpunt. Voor de lezer die het rapport diagonaal wil doornemen werd aan het eind van haast elk hoofdstuk de essentie in een kader samengevat. Daarnaast werd elk deel van het rapport met een Besluit afgerond.

Alvast kritisch leesgenot gewenst.

Dit rapport, mijn “eindwerk” bij de VLM, draag ik op ter nagedachtenis aan Francis Van Overstraeten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 7 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

DEEL I

Wat is er: inventarisatie

In dit deel worden de veldgegevens besproken die in 2016 en 2017 verzameld werden in het studiegebied (zie kaart 1). Voorafgaand werd als voorbereiding een bodemgebruikskaart, inclusief de kleine landschapselementen opgesteld (kaart 2). Voor de nummering van de geïnventariseerde percelen wordt verwezen naar kaart 3.

1 BODEM (Baeyens, 1975; Timmermans, 2016) De basis van elke vegetatie is de bodem. Voor de aard van de bodem beschikken we enkel over de oude bodemkaart waarvan de boringen tot 125 cm diepte uitgevoerd werden in 1965 –’66 (Baeyens, 1975; kaart 4 en 5). Een actualisatie van deze bodemkaart is zeker aangewezen, omdat de situatie te velde sindsdien sterk kan gewijzigd zijn.

Textuur Het studiegebied bestaat haast volledig uit zandgronden (symbool Z op de bodemkaart). Enkel in de Slangbeekvallei komen wat lemig-zandgronden (symbool S, holoceen alluvium) en veengronden (symbool V) voor. De Slangbeek is rechtgetrokken en ingebuisd tussen de Luchtvaartstraat en de Hasseltse Beverzakstraat.

Drainage De drainageklassen gaan van b (droge zandgrond; nabij de Pukkelpopweide en vlakbij het centrum van Zonhoven), over c (matig droog), d (matig nat), e (nat, sterk gleyig met reductiehorizont) tot f (zeer nat, zeer sterk gleyig met reductiehorizont). Vanaf de klasse e wordt gewoonlijk een reductiehorizont binnen boorbereik aangetroffen. Het overgrote deel van de Daalheide met de Kauwbosstraat en omgeving bestaat uit matig natte tot natte zandbodems (Zdg en Zeg), met overal een ijzer B horizont. Het toponiem Daalheide (daal van laaggelegen) verwijst al naar de vochtigheid van het gebied dat deel uitmaakt van het Pediment van Diepenbeek (Fig. 1), een zacht hellende vlakte richting Demer die door grondwater vanuit het Kempisch plateau wordt gevoed. Zeer natte f-bodems (Zfg-Zfp(m)) worden enkel aangetroffen in Elsstreken, vlakbij het Wik en in de vallei van de Slangbeek. Bodems met veen (veensubstraat: v-Sfp; venige bovengrond: Sfp(v) of veen s.s.: V) treffen we enkel aan in de Slangbeekvallei. Veenbodems komen steeds vlakbij drainageklasse f voor. De Schrijnbroekbeekvallei tot slot bevat enkel natte zandgrond (Zeg). De Schrijnbroekbeek voedt de vijvers van het Domein Kiewit. Recent werd in het kader van een natuurinrichting de beek opgestuwd en de vroegere loop hersteld. Tevens werden in het kader van het 3WatErproject enkele vijvers aangelegd (Boomkikkervijver en Schoenbroekvijver; zie Timmermans, 2016 pg. 78).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 9 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Profielontwikkeling Bij de profielontwikkeling gaat het om de symbolen g (gronden met duidelijke humus of/en ijzer B horizont) en m (gronden met diepe antropogene A horizont, m.a.w. een plaggendek: vlakbij Zonhoven-centrum). Soms zijn er geen tekenen van uitloging of aanrijking te zien. Dan hebben we met jonge sedimenten, vooral jong alluvium te maken in de Slangbeekvallei, aangegeven met het symbool p (gronden zonder profielontwikkeling).

Figuur 1: Het studiegebied maakt deel uit van het Pediment van Diepenbeek, een zacht hellend oppervlak aan de voet van het Kempisch plateau.

Tot slot komt lokaal een variant van het moedermateriaal voor met ijzerrijke bovengrond (symbool m, bv. Sfpm in de Slangbeekvallei in Beverzakbroek). Verder wordt één keer het symbool y gebruikt (variantserie duidend op fijner of zwaarder wordend in de diepte, Zegy nabij Beverzakbroek). Hierna volgt een opsomming van alle bodemtypes in en om het studiegebied. Tabel 1 geeft een overzicht van hun landbouwgeschiktheid. De zandgronden: Zbg: droge zandgronden met duidelijke humus of/en ijzer B horizont (verspreid kleine vlekken). Zbm: droge zandgronden met diepe antropogene humus A horizont (plaggenbodem, eerder zeldzaam). Enkel in het noorden van het studiegebied, richting Zonhovencentrum. Zcm: matig droge zandgronden met diepe antropogene humus A horizont. Zcm kent een grote verbreiding in de omgeving van de dorpskern van Zonhoven. Deze bodem is geschikt voor veeleisende akkerbouwteelten, door droogte minder geschikt als graasweide. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Zcg: matig droge zandgronden met duidelijke humus of/en ijzer B horizont (Grote Heide). Zcg is geschikt voor weinig eisende gewassen en voor naaldhout. Zdg: matig natte zandgronden met duidelijke humus of/en ijzer B horizont. De meest voorkomende bodem. Zdg is geschikt voor akker- en tuinbouw, zowel voor zomer- als voor wintergranen (gerst, tarwe) en voor maĂŻs en raaigras. De landbouwwaarde hangt af van de dikte van humeuze bovengrond. Zdm: matig natte zandgronden met diepe antropogene humus A horizont (Zonhoven, Wellekensvijver). Zeg (y): natte zandgronden met duidelijke humus of/en ijzer B horizont (fijner wordend in de diepte: Slangbeek; Daalheide). Ook het bodemtype Zeg kent een zeer grote verbreiding in het studiegebied. Zeg is goede weidegrond, maar moet kunstmatig gedraineerd worden voor akkerbouwteelten. Wintergraan is moeilijk door de te hoge wintergrondwaterstand. Zem: natte zandgronden met diepe antropogene humus A horizont (zeldzaam bodemtype, Slangbeekvallei). Geschikt voor blijvende graasweide. Zepm: natte gronden op zand (Slangbeekvallei). Zep is weinig geschikt voor landbouw tenzij bij drainering, wel geschikt als weidegrond bij geschikte ontwatering. Zec: natte zandgronden met verbrokkelde textuur B horizont (Ballewijers). Zeer geschikt als graasweide en voor akkerbouw op voorwaarde dat het overtollig water in de lente kan afgevoerd worden. Zfg: zeer natte zandgronden met duidelijke humus of/en ijzer B horizont (Ballewijer, Daalheide, Elsstreken). Ongeschikt voor akkerbouw, weinig geschikt voor graasweide en slechts matig geschikt als hooiland, wel gunstig voor populierenteelt. Zfp: zeer natte gronden op zand (Slangbeekvallei). Zfp is ongeschikt voor akkerbouw en als weidegrond, indien ontwaterd geschikt als hooiland; gunstig voor populierenteelt. De lemig zandgronden Sfp: zeer natte gronden op lemig zand (meest westelijk en meest oostelijk deel van de vallei van de Slangbeek). v-Sfp: zeer natte gronden op lemig zand met veensubstraat beginnend op geringe of matige diepte (20-125 cm); vallei van de Slangbeek. Sfp(v): zeer natte gronden op lemig zand met venige bovengrond; vallei van de Slangbeek. Sfp-gronden zijn ongeschikt voor akkerbouw, maar geschikt als weidegrond indien ontwaterd. In natuurlijke toestand enkel geschikt als hooiland. Tabel 1: Geschiktheidsklassen volgens Baeyens (1975). Bodemtype Zec Zcg Zdg Zeg Zem

Tarwe 4 4 3 4 3

Rogge 3 3 2 3 3

Haver 3 3 2 3 3

Bieten 2 3 2 3 3

Aardappel 4 3 2 4 3

Raaigras 3 2 1 3 3

Weide 2 4 3 2 1

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 11 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Zep Zfp Zfg Zcm Sfp V

4 5 5 3 5 5

3 5 5 2 5 5

3 5 5 4 5 5

4 5 5 2 5 5

3 5 5 1 5 5

2 3 3 3 3 5

Legende: 1: zeer geschikt, 2: geschikt, 3: matig geschikt, 4: weinig geschikt, 5: ongeschikt.

Tot slot de veengronden: V: gronden op venig materiaal. Enkel in de vallei van de Slangbeek. Vm: gronden op venig materiaal met ijzerrijke bovengrond, komt vooral voor in de vallei van de Slangbeek. Volgens diverse auteurs zou er vroeger in de valleien turf gewonnen zijn. Door de komst van de steenkool vanaf 1920 verloor turf snel zijn waarde als brandstof, al werd er tijdens WOII nog gebruik van gemaakt en zou het steken van turf pas echt gestopt zijn rond 1960 (Timmermans, 2016). V-gronden zijn ongeschikt voor de landbouw. OB: bebouwde zone OT: vergraven terrein Tot slot merken we op dat zeer droge “heidegronden” (bv. ZAg of Zbg, Zbp) niet voorkomen in het studiegebied, maar wel in Molenheide, de Teut of Ten Haagdoornheide (Baeyens, 1977).

De bodem De bodemdiversiteit in het studiegebied heeft niet zozeer met de textuur te maken, die is haast overal zand, maar vooral met de vochtigheid van de bodem. Zo komen net buiten het studiegebied droge plaggenbodems nabij het centrum van Zonhoven voor. Het studiegebied zelf bevat meer vochtige bodems. Natte en zelfs zeer natte bodems, soms met een venige of ijzerrijke bovengrond, zijn het kenmerk van de vallei van de Slangbeek. Het overgrote deel van de Daalheide bestaat uit matig natte tot natte zandbodems, met overal een ijzer B horizont. De natste bodems in de Daalheide treffen we aan in Elsstreken en vlakbij het Wik. Het huidig bodemgebruik in de vallei van de Slangbeek (broekbos, hooien weiland) is grotendeels in overeenstemming met de vochtindicaties op de bodemkaart, maar dat geldt veel minder voor de Daalheide. Die kent een vrij intensief landbouwgebruik, o.m. veel maïs, wat niet in overeenstemming is met de bodemkaart en wat op drainering wijst.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

2 VEGETATIE (Clerkx & Bijlsma, 2003; Colazzo & Bauwens, 2003; Cornels e.a., 2009; De Keersmaeker e.a., 2005; Dupae, 2011; Dupae e.a., 2011; Fuchs, 2016; Hermy; 1999, Jansen, 1998; Molemans, 1982; Schaminée e.a., 1996, 1999, 2015, Stortelder e.a., 1998, 1999; Tack e.a., 1993; van de Haterd e.a., 2009; Van Landuyt e.a., 2006; Vriens e.a., 2011; Weeda e.a., 2002; Zwaenepoel, 1998) Het ecologisch veldwerk van het ca. 912 ha grote studiegebied had slechts een verkennend karakter. Daarbij werd voor wat de planten betreft vooral aandacht besteed aan zeldzame soorten, aan indicatoren van langdurig stabiel bodemgebruik, aan indicatoren van grondwaterinvloed of van voedselarmoede en tot slot aan kensoorten van vegetatietypes. Binnen het tijdsbestek was het onmogelijk om volledigheid na te streven. In principe werd elk perceel slechts één keer onderzocht. Het aantal veldbezoeken was m.a.w. te klein om een diepgaand inzicht in de ecologie van het studiegebied te verwerven. Haast elk veldbezoek levert immers nieuwe inzichten op, zeker bij spreiding over meerdere jaren en seizoenen. Dit rapport pretendeert derhalve slechts een eerste, globale aanzet te zijn naar visievorming toe. Bijlage 1 toont de soortenlijsten per perceel, kaart 3 de perceelsnummers. Nogmaals, het betreft hier geen volledige soortenlijsten.

2.1 BOSSEN Het aantal bossen in het studiegebied is vrij gering en op een relatief groot bos aan de Pukkelpopweide en Elsstrekenbos na, liggen haast alle bossen in de vallei van de Slangbeek (zie kaart 6). In de voormalige Daalheide is hoegenaamd geen (oud) bos aanwezig wat erop wijst dat het bos hier al eeuwen geleden in heide is omgezet. De meeste bossen zijn erg klein en alleen al daardoor slecht ontwikkeld. De enige bossen van een zekere omvang en betekenis zijn drie valleibossen (één in het uiterste westen van de Slangbeekvallei, perceelnrs. 3, 4 & 6, één in het uiterste oosten, perceelnr. 68 en perceel nr. 147, zowat halfweg tussen beide vorige), verder Elsstrekenbos (nr. 125) en tot slot een relatief droog bos aan de Pukkelpopweide (nr. 21). Omdat veel bossen vlakbij bewoning liggen worden tal van tuinplanten in de bossen aangetroffen. Zo is bonte gele dovenetel in heel wat bossen aanwezig. Andere ‘exoten’ zijn hemelsleutel, Italiaanse aronskelk, nieskruid, bamboe, sneeuwbes, tongvaren, hangende zegge, lievevrouwebedstro, reuzenberenklauw, sneeuwklokje, ‘paplaurier’, daslook, mahonie, … Goede voorlichting, samen met duidelijke verbodsbepalingen en plaatselijke afrastering, bv. van de Slangbeekweg, zijn in dit verband zeker gewenst.

Oudbosplanten Bossen worden op hun natuurbehoudswaarde getaxeerd met oudbosplanten. Oudbosplanten zijn typische, strikt aan bos gebonden soorten die in principe op een zeer lange ontwikkeling wijzen, op eeuwenoud bos dus. Deze soorten, en dan vooral de kruiden, want bomen en heesters zijn vaak aangeplant, worden gebruikt om bosvegetaties te beoordelen op hun ecologische waarde. Omdat oudbosplanten op Europese schaal regionaal verschillen in hun affiniteit voor oud bos, wordt best met regionale soortenlijsten van oudbosplanten gewerkt. Op basis van Cornelis e.a. (2009)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 13 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

beschouwen we voor ons studiegebied de volgende soorten als oudbosplant: bosanemoon, wijfjesvaren, dubbelloof, ijle zegge, pilzegge, lelietje-van-dalen, klimop, gladde witbol, wilde kamperfoelie, dalkruid, salomonszegel, adelaarsvaren, grote muur en kleine maagdenpalm. Volgens Poschlod (2015) zou kleine maagdenpalm echter vooral op vroegere bewoning wijzen. Hetzelfde vermoeden wij over het lelietje-van-dalen. Voor de heesters zijn de oudbosplanten in het studiegebied rode kornoelje, hazelaar, kardinaalsmuts, gelderse roos en hulst. In de ons omringende landen worden voor het studiegebied ook smalle stekelvaren, hengel, blauwe bosbes, valse salie, knopig helmkruid en schaduwgras als oudbosplant beschouwd (Hermy et al., 1999), maar bij de waardering van de bossen (en houtkanten) in ons studiegebied houden we het bij de lijst van Cornelis e.a. (2009). Hengel is bv. een bosplant van zure, voedselarme droge tot matig vochtige bodem die echter ook in lanen, houtkanten, beschaduwde wegbermen en soms in de heide en in heischrale graslanden gedijt. Blauwe bosbes is een plant van zure min of meer droge, voedselarme bodem die vooral in de matige schaduw wordt aangetroffen en die in bossen op voormalige heide vaak het aspect bepaalt (Weeda e.a., 2002). Verheyen e.a. (2005) merken op dat het Kempisch bos relatief arm aan (oud)bosplanten is, o.m. omdat in de Kempen erg weinig oud bos aanwezig is. In de Kempen is immers vooral in de tweede helft van de 19de eeuw veel heide omgezet in jong dennenbos of in het zogenaamde ZomereikenBerkenbos. Dat Zomereiken-Berkenbos typeert momenteel de Kempen, maar het is een pionierbostype door het ontbreken van (oud)bosplanten en door het voorkomen van vroegere heidesoorten zoals bosbes en struikheide. Volgens Hermy (1999) zijn er slechts 4 oudbosplanten in elzenbroeken in berkenbroekbossen te vinden, slechts 7 soorten in de Eiken-beukenbossen op arme zandgrond en geen enkele soort in naaldbossen. De meeste oudbosplanten zijn gebonden aan bossen op leem. Uit voorgaande volgt dat we sowieso al weinig oudbosplanten in de bossen van het studiegebied kunnen verwachten. Deze beperken zich tot ijle zegge (vrij algemeen), wijfjesvaren (in Elsstreken), dubbelloof (één vindplaats in Elsstreken), klimop (vrij algemeen), gladde witbol (vrij algemeen), wilde kamperfoelie (algemeen), salomonszegel (enkel in bos nr. 64), adelaarsvaren (algemeen), grote muur (in bos 4, 6, 43, 133, 165, 172), lelietje-van-dalen (4, 161) en kleine maagdenpalm (bos nr. 6 en 81). De meeste oudbosplanten in de bossen van het studiegebied zijn eerder algemene soorten waarbij uitzaaiing vanuit woningen, bv. voor lelietje-van-dalen, niet valt uit te sluiten. Kortom het lijkt er sterk op dat er in het studiegebied weinig tot geen echt oud bos aanwezig is. Zoals nadien zal blijken komen de oudbosplanten in het studiegebied veel meer in de houtkanten voor dan in de bossen zelf!

Eenbes, een typische oudbosplant ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Oudbosplanten zijn schaduwtolerant. Ze mijden te droge of te natte standplaatsen, verkiezen een neutrale pH en een mesotrofe bodem. Dalkruid (in het studiegebied beperkt tot houtwallen) en blauwe bosbes bv. koloniseren geen bos op natte bodems, t.t.z. voormalig moeras, omdat dat te nat en te voedselrijk is. Het zijn wel goede indicatoren van een gunstige strooisel- en bosbodemtoestand. Oudbosplanten beschikken over zeer beperkte verspreidingsmogelijkheden in de ruimte, behalve de varens, en in de tijd (haast geen langlevende zaadbank). Zelfs bosplanten met voor vogels aantrekkelijke bessen/zaden worden zelden ver verspreid, omdat die bosvogels meestal vrij kleine territoria bezitten en zelden open gebieden oversteken. Het behoud van bossoorten moet zich dan ook vooral richten op soorten zonder persistente zaadbank of vegetatieve voortplanting, bv. blauwe bosbes en hengel. Hengel is overigens sterk gebaat bij een hoge graasdruk, omdat de dieren de plant mijden. De soort is voor zijn kieming afhankelijk van een lage, open vegetatie. In oude bossen verdwijnt hengel door strooiselophoping. Oude bospaden en houtkanten vormen een refugium voor deze soort (Clerkx & Bijlsma, 2003).

De waardevolle bossen in het studiegebied Een eerste waardevol bostype in het studiegebied is een mooi ontwikkeld elzenbroekbos in de vallei van de Slangbeek (de perceelnrs. 3, 4 & 6; Zwarte bes-Elzenbroek: Stortelder e.a., 1998) met als kenmerkende soorten elzenzegge, zwarte bes, holpijp, ijle zegge, valeriaan, dotterbloem, blauw glidkruid, melkeppe, inlandse vogelkers, hop, bosbies, geoorde wilg. Toch is hier op de oude kaarten vanaf Graaf de Ferraris (1777) geen bos te zien. Een mogelijke verklaring voor de vrij soortenrijke kruidlaag (met veel hooilandsoorten) van het huidige bos is vooreerst het feit dat de kruidlaag van een elzenbroekbos qua soortensamenstelling heel sterk gelijkt op een dotterbloemhooiland. Een dotterbloemgrasland ontstaat met name na kapping van broekbos. Daarnaast kunnen veel bosplanten geruime tijd overleven in houtige structuren in de rand van open gebieden. Dat laatste werd o.m. aangetoond voor het Bos t’Ename (Tack e.a., 1993) … en in de vallei van de Slangbeek lijken er minstens vanaf de kaart van Graaf de Ferraris tot nu steeds houtkanten aanwezig te zijn geweest. Elzenbroekbossen in de Kempen bevatten, in tegenstelling met het zonet besproken bos van de Slangbeekvallei, eerder oligotrofe soorten zoals melkeppe, veenmos, zwarte zegge, elzenzegge, bochtige smele, pijpenstrootje, hennegras en egelboterbloem. In de Kempen ontbreken of komen veel minder vaak de ‘rijkere’, meer leemsoorten voor zoals moesdistel, pluimzegge, bosbies, watermunt, smeerwortel, harig wilgenroosje, moerasscherm, beekpunge, reuzenpaardestaart, grote vossenstaart, blaartrekkende boterbloem en grote waterweegbree. Waarom het broekbos in de Slangbeekvallei afwijkt van het typisch Kempische broekbos wordt later in de tekst besproken. Hoe ook, De Keersmaeker e.a. (2005) stellen dat het behoud van goed ontwikkelde elzenbroekbossen als schaars bostype in de Kempen absolute prioriteit heeft! Een tweede waardevol bostype in het studiegebied is het veenmosrijk pijpenstrootjeberkenbroekbos aan de Ballewijers (perceelnr. 68) wat we voorlopig typeren als een overgang tussen Zompzegge-Berkenbroekbos en Zompzegge-Elzenbroekbos (Stortelder e.a., 1998) -een determinatie van de veenmossoorten is nodig om het onderscheid te maken- met als kenmerkende soorten pijpenstrootje, veenmos, zompzegge, zwarte zegge, gagel, riet, moerasstruisgras, wateraardbei, snavelzegge. Veenbossen en gagelstruweel vormen het eindstadium van de verlanding van vennen, vijvers en heidevegetaties en inderdaad op oude kaarten is op de plaats van het huidige bos steeds heide of een vijver te zien. Het huidige bos is dus recent, pas na ca. 1970, ontstaan. Overigens kan ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 15 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

gagel zeer lang standhouden wanneer de standplaats verdroogt. Dat is bv. het geval voor perceelnr. 123 waar gagel nu in een houtkant staat, die vroeger de rand vormde van een lang geleden verdwenen vijver. Momenteel komen in bos nr. 68 vrij veel ontwateringsgreppels voor, waarbij wij ons afvragen waarom dit bos ontwaterd wordt? Stabiele grondwaterstanden zijn erg belangrijk voor een goede (verdere) ontwikkeling van meso- tot eutrofe elzen- en berkenbroekbossen (Fuchs, 2016). Bij te grote waterstandsschommelingen (tot 60 cm, te groot voor een goed ontwikkeld berkenbroekbos) ontstaat een sterk verarmde zogenaamde Rompgemeenschap van Pijpenstrootje: een zeer soortenarm berkenbroekbos met stekelvarens, bochtige smele, pitrus, dopheide en veenmos. Vernatting kan o.m. nagestreefd worden door de greppels te dempen, maar veenmos mag wel ‘natte voeten’, maar geen ‘natte kop’ krijgen. M.a.w. de grondwaterstandsverhoging mag geen overstroming veroorzaken, maar dient een zeer langzame stijging van het grondwater na te streven die bijgehouden kan worden door de mossen (Fuchs, 2016). Fuchs R. (2016) beschrijft overigens de verschillende verstoringstoestanden van deze bossen: Lichte vormen van storing: concurrentie tussen mossen Eutrofiëring leidt snel tot veranderingen in de (veen)moslaag. Bekend is de concurrentie van gewoon haarmos met fraai haarmos. De eerste soort is aan drogere, voedselrijke situaties gebonden. Ook grote oppervlakten met kussens van gewoon haarmos wijzen op eutrofiëring. Middelmatige vormen van storing: concurrentie tussen mossen en hogere planten Bij sterkere storingen worden de mossen verdrongen door pijpenstrootje waarbij de afzonderlijke bulten van pijpenstrootje zich meer en meer aaneensluiten of er gaan soorten als duinriet of pitrus meer op de voorgrond treden. Bij nog sterkere storing tot slot treden neofieten zoals reuzenbalsemien op. Elsstrekenbos (perceelnr. 125) is in het studiegebied een derde “waardevol” bos door zijn vrij grote oppervlakte, maar het lijkt een vrij slecht ontwikkeld bos te zijn (soortenarm en weinig kenmerkende kruidlaag). Daardoor is het een moeilijk te typeren bos. Enerzijds omvat Elsstrekenbos een elzenhakhoutbos met dominantie van mannagras en veel stekelvarens, erg grote gele lissen en wijfjesvarens, verder spork, holpijp, moerasstruisgras, pijpenstrootje, pitrus, veenmos op de wortelkluit van omgevallen bomen, moeraswalstro, zwarte bes, … anderzijds is Elsstrekenbos een eerder soortenarme rompgemeenschap van het berkenbroekbos gedomineerd door pijpenstrootje, veenmos en haarmos en verder sterzegge, zwarte zegge en moerasstruisgras. Plaatselijk is er ook populierenbos met riet aanwezig en hogerop, waar het droger is, staan berken, zomereiken, dennen en sparren, plaatselijk met duidelijke greppels voor de ontwatering. Het bijzonder ijzerrijke en natte Elsstrekenbos is “een geval apart”, omdat er elzenbroekbos vlak naast berkenbroekbos voorkomt én omdat het bos door tal van houtwallen opgedeeld is, wat niet te verwachten is in een natuurlijk broekbos. Op al deze aspecten komen we later uitgebreid terug. Een volgend waardevol bos, tenminste wat de oppervlakte betreft, is perceelnr. 21 nabij de Pukkelpopweide. Het gaat hier om een relatief droog tot vochtig bostype, plaatselijk gedomineerd door berk, door Amerikaanse eik (haast zonder ondergroei) of door gewone den. Stekelvarens of blauwe bosbes bepalen lokaal het aspect. Pijpenstrootje doet dat in een berkenbos met vele greppels en soms overwoekert braam de bosbodem. Het gaat hier hoogstwaarschijnlijk om een bebossing van voormalige heide. Het plaatselijk sterk op de voorgrond treden van blauwe bosbes wijst daarop. Op de kaart van Ferraris is perceelnr. 21 inderdaad nog volledig heide. Vanaf de kaart van Philippe Vandermaelen is een eerste bebossing te zien. Omdat perceel 21 dus een vrij jong bos is, hebben we, zoals verwacht, met soortenarme rompgemeenschappen te maken, o.m. de ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Rompgemeenschap van Brede stekelvaren. Die treedt, zoals hier, in naaldbossen op zure, vochtige standplaatsen met veel ruwe humus op. Bos nr. 147 tot slot, grenzend aan de Koolstraat, kenmerkt zich door het lokaal aspectbepalend optreden van interessante soorten als holpijp of dotterbloem.

2.2 HOUTKANTEN (Baas e.a., 2012; Burny, 1999, 2012; Geudens e.a., 2005; Kollen, 1984, 1986; Lenders, 2015; Lyna, 1936; Marrs et al., 2000; Nooren, 1981; Van Den Berge e.a., 2014; van Kleef e.a., 2016; Verheyen e.a., 2005).

De term houtwal slaat op een houtkant die op een walstructuur gelegen is. De houtkanten/wallen in het studiegebied (zie kaart 7) bevatten als struiklaag vooral hazelaar, hulst, wilde kamperfoelie, klimop, Amerikaanse vogelkers (minstens in 60% van de gevallen; zie Intermezzo: probleemsoorten), wilde lijsterbes, meidoorn, zwarte els, berk; in mindere mate inlandse vogelkers, braam, wilg, gelderse roos en zelden tot slot treden es, brem, aalbes, kruisbes, vlier en trilpopulier op. In de kruidlaag staan vaak adelaarsvaren en stekelvarens, verder klimop, dalkruid, lelietje-van-dalen, schaduwgras, hengel, blauwe bosbes, gladde witbol, bochtige smele, valse salie, grote muur, bonte gele dovenetel, pijpenstrootje, terwijl soorten als eikvaren, dubbelloof, salomonszegel, bosanemoon, ijle zegge, havikskruiden veel minder algemeen zijn. Vegetatiekundig kan de ondergroei van de houtwallen gerekend worden tot de Klasse van Gladde witbol en Havikskruiden, meer bepaald de Associatie van Hengel en Gladde witbol die heel wat soorten gemeen heeft met het zogenaamde Beuken-Eikenbos, vroeger een algemeen bostype in de zandstreek. Zoomvegetaties van de Klasse van Gladde witbol en Havikskruiden, kenmerkend voor de zandstreek, komen voor in de bosrand, langs (brede) bospaden, in houtwallen en onder bomenrijen langs zandweggetjes. Kenmerkende soorten zijn gladde witbol, hengel, stijf- en schermhavikskruid, valse salie, bochtige smele, wilde kamperfoelie, blauwe bosbes, pilzegge, dalkruid, adelaarsvaren, gewone eikvaren, brem, struikheide, grasklokje, bosanemoon, lelietje-van-dalen, hazelaar, klimop, hulst, pijpenstrootje, salomonszegel, dubbelloof, spork, lijsterbes, gras- en grote muur. Zoomvegetaties met Gladde witbol en Havikskruiden wijzen op eerder leemhoudend zand (Schaminée e.a, 1996). Bij eutrofiëring, bv. door het inwaaien van meststoffen, ontstaat een armsoortige rompgemeenschap gedomineerd door adelaarsvaren (Schaminée e.a., 2015), wat meer dan eens het geval is in het studiegebied (zie Intermezzo: probleemsoorten).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 17 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Intermezzo: probleemsoorten In het studiegebied komen in de houtkanten twee probleemsoorten voor die we zeker moeten bespreken, met name de inheemse adelaarsvaren en de exoot Amerikaanse vogelkers. Adelaarsvaren kan woekeren in houtkanten en daardoor de soortenrijkdom nadelig beïnvloeden. Vroeger werd adelaarsvaren waarschijnlijk in toom gehouden omdat men de plant oogstte als strooisel voor de stal, maar die praktijk is al lang verdwenen. Mechanisch is adelaarsvaren het best te bestrijden door tweemaal/jaar te maaien, een eerste keer midden juni wanneer het nutriëntengehalte in de bladeren maximaal is en vervolgens eind juli om de nieuwe scheuten af te snijden (Geudens e.a., 2005; Marrs et al., 2000), al zou 1 hooibeurt/jaar half augustus ook al effect hebben (Lenders, 2015). Amerikaanse vogelkers vormt een veel groter probleem dan de inheemse adelaarsvaren (Deckers, 2005; Deckers e.a. 2005). Exoten domineren vaak waar de vegetatie door menselijk handelen aangetast of verstoord is en waar een laag inheems soortenaantal/dichtheid voorkomt: beide aspecten zorgen voor beschikbaarheid van leefruimte. In natuurlijke, gesloten gemeenschappen is dus weinig vestigingsruimte voorhanden voor exoten (van Kleef e.a., 2016). Ondanks een halve eeuw intensieve bestrijding neemt de Amerikaanse vogelkers in Nederland nog steeds verder toe. De verspreiding van de soort nam ook bij ons na 1990 enorm toe (expanderende populatie). Deckers (2005) vond de Amerikaanse vogelkers in 33% van de hagen/houtkanten in zijn studiegebied in de Kempen en dat percentage stijgt volgens hem elk jaar verder. De soort is begin vorige eeuw ingevoerd als mengsoort bij heidebebossingen met vooral dennen (erg soortenarm, lichtrijk bos/geen concurrentie in de onderetage van schaduwtolerante soorten zoals beuk, haagbeuk, tamme kastanje, gewone esdoorn, winterlinde en struiken). Die dennen worden via kaalkap geoogst, wat door de grote verstoring, veel vestigingsruimte voor pioniersoorten zoals de Amerikaanse vogelkers oplevert. Vooral op armere zandbodems belet de Amerikaanse vogelkers de natuurlijke verjonging en verstoort sterk de lokale planten¬gemeenschappen. De Amerikaanse vogelkers produceert overvloedig zaad, met een kortlevende zaadbank en stelt weinig eisen aan het zaadbed. Zaailingen groeien snel en planten zich op jonge leeftijd voort. Besvorming treedt vanaf de leeftijd van 4 jaar op. 10% van de vierjarige planten vormt al zaad, met een sterke toename tussen 4 en 7 jaar. Dan produceert meer dan de 90% van de planten bessen. Alle individuen ouder dan 7 jaar hebben bessen en daarbij is er een verband tussen de besproductie en de hoogte van de struik/boom. Amerikaanse vogelkers kent dus een vroege en continue productie van veel bessen eens de reproductiefase bereikt is. De soort heeft een geclusterde verspreiding, geconcentreerd rond vruchtbomen en rond zogenaamde grote roestbomen hoger dan 7 m waar vogels bij voorkeur gaan rusten. Het meeste zaad komt rond de moederboom terecht, maar vogels verspreiden de plant veel verder dan de moederplant en dan vooral langs structuurrijke houtkanten, op rustplaatsen met hoge bomen (vooral nabij intersecties) waar blijkbaar goede kiemvoorwaarden heersen. De gemeenschap van besseneters omvat volgens Deckers (2005) 18 vogelsoorten, maar vooral houtduiven en merels zijn de belangrijkste zaadverspreiders van de Amerikaanse vogelkers. Na het eten zoeken die vogels grote rustbomen niet ver van de zaadboom op (gemiddelde afstand 55 m), in structuurrijke houtkanten, liefst in de buurt van een houtkantenknooppunt.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

De kans op aanwezigheid van de Amerikaanse vogelkers stijgt dus met afnemende afstand tot een zaadbron en met afnemende afstand tot een houtkantenknooppunt. Verder dan 300 m van een zaadbron worden haast geen houtkanten meer gekoloniseerd. Die kolonisatie daalt al scherp vanaf 100 m. Verder dan 100 m van een houtkantenknooppunt is geen vestiging waargenomen. Zaadbronnen, houtkantenknooppunten en rustbomen bepalen dus sterk de verspreiding van de Amerikaanse vogelkers. Naar beheer toe volgt uit voorgaande dat best de grote zaadbomen verwijderd worden. Indien alle zaadbomen met een stamomtrek van 50 cm verwijderd worden, dan vermindert het zaadaanbod met ca. 2/3de, of zelfs met meer dan 90% bij verwijdering van de zaadbomen vanaf 20 cm omtrek. Belangrijk is daarbij dat ook privépersonen meewerken aan de eliminatie van die zaadbomen (Deckers, 2005). Samenvattend zorgen een hoge groeisnelheid, een vroege start van de zaadproductie, een continue en overvloedige zaadproductie van dan af en een efficiënt verbreidingsmechanisme met algemeen voorkomende lokale beseters ervoor dat de Amerikaanse vogelkers overduidelijk een invasieve soort is. Toch kan de plant op geïsoleerde plaatsen met weinig botanische waarde een rol spelen door zijn zeer goede bodemvormende eigenschappen op zandbodems (Nyssen et al., 2013).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 19 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Adelaarsvaren

De oudbosplanten in de houtkanten van het studiegebied zijn bosanemoon, wijfjesvaren, dubbelloof, ijle zegge, pilzegge, lelietje-van-dalen, klimop, gladde witbol, wilde kamperfoelie, dalkruid, salomonszegel, adelaarsvaren en grote muur. Oudbosplanten worden nogal eens ‘de gevangenen van het bos’ genoemd, omdat ze in principe nooit buiten oud bos voorkomen, al vormen oude houtkanten dus blijkbaar een uitzondering. Houtkanten in het studiegebied met oudbosplanten worden als ecologisch waardevol beschouwd en zijn beperkt tot de vallei van de Slangbeek (kaart 7). Hier ligt dan ook het accent inzake een ‘houtkanten-vriendelijk-natuurbehoudsbeleid’. Het valt op dat de huidige, droge bossen in het studiegebied eerder Berken-Eikenbossen zijn, een pionierbostype na bebossing van heide met subtypes gedomineerd door pijpenstrootje, stekelvarens of blauwe bosbes, terwijl de vegetatie van de houtwallen veel meer aanleunt bij het meer leemhoudende Beuken-Eikenbos, wat mogelijk als de oorspronkelijke bosvegetatie van de streek kan gezien worden. Dat zou betekenen dat de houtkanten in het studiegebied ons veel meer over het oorspronkelijke bos van de streek vertellen dan de huidige bossen, omdat de oudbosplanten van het oorspronkelijke Beuken-Eikenbos hoofdzakelijk in de houtkanten overleefd hebben! Zo is het Beuken-Eikenbos het optimale bostype voor hengel en valse salie. We herhalen dat vele oudbosplanten eeuwen kunnen overleven in houtwallen/houtkanten (Tack e.a., 1993). Voorgaande stelling kan mogelijks onderbouwd worden door een archeologisch onderzoek van de bodem onder de houtwallen. Een specifiek te vermelden soort, ook al is het geen oudbosplant, is de eikvaren, omdat die relatief zeldzame varen in het studiegebied enkel in houtwallen voorkomt en dan nog sterk geconcentreerd tussen de vallei van de Slangbeek en het centrum van Zonhoven (zie kaart 7), een aspect dat bijkomend onderzoek vergt. Eikvaren is een plant van zure bodem die op vele plaatsen groeit: in houtwallen en holle wegen, op muren en rotsen, in knotwilgen en in lichte naaldbossen (Stortelder e.a., 1999). Vaak staat de soort op hellende tot zelfs loodrechte substraten, bv. greppelranden of hier houtwallen. In de vorige analyse zijn de houtwallen van Elsstreken niet opgenomen. Op die wallen staan haast overal adelaarsvaren en Amerikaanse vogelkers. De oudbosplanten zijn er beperkt tot één plek met dubbelloof en één met dalkruid, wat in het laatste geval perfect overeenkomt met het perceel waarvan het toponiem naar bos verwijst (Elsstrekenbos, Bovert: zie verder). In de voormalige Daalheide zijn geen houtwallen aanwezig, wat op een relatief recente ontginning kan wijzen. Immers bij oudere ontginningen van de heide tot akkers (kampen genoemd) werden vroeger steeds houtkanten/-wallen aangelegd. Er is niet zo erg veel floristisch onderzoek naar houtkanten uitgevoerd. Daaruit volgt wel dat de meeste soorten in houtkanten algemene planten zijn. Houtkanten bevatten bos-, grasland-, akker- en zoom/ruigtesoorten, maar geen eigen ‘houtkantensoorten’, al hebben klimop, wilde kamperfoelie en grootbloemige muur een zekere voorkeur voor houtkanten, terwijl bv. gladde witbol, bosanemoon, ijle zegge en ruwe smele bos verkiezen. Adelaarsvaren, salomonszegel, wijfjesvaren en valse salie zouden zich indifferent gedragen. Houtkanten zijn volgens de literatuur vooral interessant omdat ze refugia voor (oud)bosplanten en voor autochtone, houtige soorten zijn (Baas e.a., 2012). Zo vonden Van Den Berge e.a. (2014) in hun onderzoeksgebied dat van de 45 oudbosplanten in de streek er 22, zowat de helft dus, in houtkanten gedijen (versus 58% in de bossen). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Verder zijn de meest voorkomende bomen/struiken in houtkanten volgens de literatuur beuk, zomereik, hazelaar, ruwe berk, lijsterbes, Amerikaanse vogelkers, braam, hulst, sporkehout, kamperfoelie, ratelpopulier, een weinig acacia of zwarte elzen en verder brem of vlier. Bij de kruiden gaat het vooral om gladde witbol, salomonszegel, lelietje-van-dalen, dalkruid, klimop, adelaarsvaren, stekelvarens, bochtige smele, pijpenstrootje, struikheide, dubbelloof, blauwe bosbes en soms ook grootbloemige muur en bosanemoon (Burny, 2012; Kollen, 1984, 1986; Nooren, 1981), wat grotendeels overeenkomt met de situatie in het studiegebied. Kollen (1984, 1986) vond tevens boskortsteel, pil-, ijle en boszegge, liggend walstro, scherm- en gewoon havikskruid, hengel, gagel, witte klaverzuring, drienerfmuur, vogelmelk, zwarte bes, aalbes, kruisbes, kleine maagdenpalm en slanke sleutelbloem. Lyna (1936) tot slot vermeldt ‘geiten blad, wilde balsem, blauw klokje en bremraap’, soorten die nu niet meer in houtkanten aangetroffen worden (?). Wat erop kan wijzen dat de soortensamenstelling vroeger anders was dan nu.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 21 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

2.3 GRASLANDEN Figuur 2 geeft een overzicht van alle graslandtypes in Limburg en kaart 8 de verspreiding van de waardevolle graslanden in het studiegebied. In het schema van figuur 2 staan de graslandtypes ingedeeld volgens hun vochtbehoefte en volgens de voedselrijkdom van hun bodem. Het valt te verwachten dat de graslandvegetaties in het studiegebied zich in de linkerhelft van het schema bevinden, het eerder voedselarme (oligotrofe zand-)bereik.

1. Een eerste graslandtype van het studiegebied behoort tot de zogenaamde Klasse der droge graslanden op zandgrond (meerbepaald de Associatie van Schapengras en Tijm; BWK-typologie: Ha) met typische soorten zoals muizenoor, muurpeper, gewoon biggenkruid, kleine leeuwentand, gewone veldbies, schapenzuring, smalle weegbree, gewone rolklaver, gewoon struisgras, duizendblad en kleine klaver. Bij beschadiging en intensief (gazon-)beheer treedt de vervangende pioniervegetatie met vogelpootje op (Vogelpootjes-associatie; BWK-typologie: eveneens Ha). Andere kenmerkende soorten van die associatie zijn zilver- en paashaver, klein tasjeskruid, dwergviltkruid, kleine hardbloem, zandblauwtje en wilde tijm. Typische soorten van de Klasse der droge graslanden op zandgrond die we niet in het studiegebied aantroffen zijn geel walstro en grasklokje. Het beste beheer voor de Klasse der droge graslanden op zandgrond omvat schapenbegrazing. Dan nemen de zeldzame soorten dwergviltkruid (wordt niet gegeten) en klein tasjeskruid spectaculair toe. De droge graslanden op zandgrond zijn aan de volle zon gebonden en komen van nature o.m. in de heide voor langs paadjes en zandwegen. Ze wijzen vaak op zand dat enigszins leemhoudend is en ze zijn gebonden aan niet-gepodsoliseerde bodems, m.a.w. aan niet te voedselarme en te zure substraten. In het studiegebied komt graslandtype Ha voor in de rand van de vallei van de Slangbeek en in de rand van de graslanden grenzend aan Bokrijk, als onderdeel van een gradiënt naar nattere graslandvegetaties, maar het graslandtype Ha is nog het meest te vinden te midden van de bewoning tussen de Elstrekenweg en de Schrijnbroekweg, met name als zogenaamde ‘Luzula-gazons’ (niet systematisch onderzocht, zie bv. perceelsnrs. 128, 144, 180), in wegbermen (zie verder), als niet bebouwd restperceel tussen de huizen, bv. het bijzonder goed ontwikkeld en zeker te behouden Hagrasland van de hondenclub (perceelnr. 107). Overigens kan een specifiek ‘gazononderzoek’ nog heel wat bijkomende interessante gegevens opleveren en bijdragen aan een boeiende, meer historischecologische kijk op die pareltjes van voortuinen, eventueel in combinatie met een onderzoek naar typische, oude hoevetjes en arbeiderswoningen. Een gemeentelijke ‘Aktie-historische-voortuinen’, bv. in samenwerking met de plantenwerkgroep van LIKONA of het SAP-clubje, kan bij de bewoners heel wat animo, sociaal contact, interesse én fierheid voor hun ’voor- of achtertuinnatuur‘ opleveren! Meer dan eens zijn de droge graslanden op zandgrond in het studiegebied echter niet optimaal ontwikkeld en hebben we eerder met zogenaamde verarmde gemeenschappen of rompgemeenschappen (RG) te maken, meerbepaald de RG van Gewoon struisgras en Gewoon biggenkruid (BWK-typologie: Ha°) die o.m. ontstaat door verschraling van voordien bemeste graslanden. Deze RG bevat o.a. schapenzuring, duizendblad, smalle weegbree, reukgras, gewone veldbies, klein vogelpootje, muizenoor, zandblauwtje, kleine klaver, gladde witbol en veldzuring

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

(Schaminée e.a., 2015). De rompgemeenschap van Gewoon struisgras en Gewoon biggenkruid is vaak aanwezig in schrale wegbermen of in gazons op droge zandbodems.

Figuur 2: overzicht van de graslandtypes in Limburg

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 23 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

2. Een tweede graslandtype in het studiegebied zijn de zogenaamde Zilverschoonweilanden (BWKtypologie: Hp+). Zilverschoonweilanden, zoals de naam als suggereert, ontwikkelen zich enkel bij begrazing. Kenmerkende soorten in het studiegebied zijn o.m. geknikte vossenstaart, mannagras, kruipende boterbloem, greppelrus, ruige zegge, egelboterbloem, zeegroene rus, zilverschoon, veenwortel, akkermunt, gewone waterbies, behaarde boterbloem. Dit vegetatietype komt in het studiegebied slechts sporadisch voor. Zilverschoongraslanden kennen grote waterstandsschommelingen, al zijn de beste vegetaties vermoedelijk aanwezig bij relatief kleine schommelingen. Ze staan onder water in de winter, zijn laat in de lente nog nat wanneer andere graslanden reeds volop groeien, maar het grondwater zakt in de zomer diep weg. Langdurige overstroming en begrazing zijn dé kenmerken van de Zilverschoonweilanden. Zelden nemen Zilverschoonweilanden grote oppervlakten in beslag. Het gaat eerder om smalle stroken tussen hoog en laag of om lokale depressies, waardoor ze moeilijk te begrenzen zijn.

3. Een belangrijk deel van de waardevolle graslanden in het studiegebied omvat grondwaterafhankelijke graslanden van het Dotterbloem-verbond (BWK-typologie: Hc) met als typische soorten bv. zwarte zegge, tweerijïge zegge, hazenzegge, biezenknoppen, moerasmuur, mannagras, waternavel, holpijp, dotterbloem, egelboterbloem, moerasrolklaver, moerasspirea, moerasvergeetmij-nietje, echte koekoeksbloem, kale jonker, gewone wederik, moeraswalstro, wilde bertram. Ook vegetaties gedomineerd door veldrus rekenen we tot dit type (BWK-typologie: Hc°). Goed ontwikkelde Dotterbloemhooilanden vergen geen al te langdurige winteroverstroming en een grondwaterstand in de zandstreek van 30-40 cm onder maaiveld in de zomer. Bij kwel komen de interessantste vegetaties voor o.m. met veldrus en holpijp. Dotterbloemgraslanden groeien vooral op een bodem met drainage f of natter, m.a.w. in de vallei, plaatselijk met veen, wat zeer goed overeenkomt met de situatie in het studiegebied. Dit geldt ook voor de moerasspirearuigte (zie verder), wat te verwachten is, omdat dit een vervangingsgemeenschap is van het dotterbloemgrasland bij afwezigheid of onvoldoende intensief beheer.

Echte koekoeksbloem

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Dottergraslanden verschillen tussen de zand- en de leemstreek (Schaminée & Bongers, 1991; Zonneveld et al., 1995). Zo ontbreken in de leemstreek vooral soorten kenmerkend voor kleine zeggenvegetaties nagenoeg volledig: zwarte zegge, egelboterbloem, moerasstruisgras, wateraardbei, moerasviooltje, waternavel, … Daarentegen komen een aantal “rijkere” soorten net wel in de Zuid-Limburgse dottergraslanden voor: o.m. moeraszegge, bosbies en reuzenpaardestaart. Voorgaande is eigenlijk te verwachten, aangezien dottergraslanden vervangingsgemeenschappen van elzenbroekbossen zijn en ook die elzenbroekbossen verschillen tussen het zand- en het leemgebied. Dat geldt mogelijk ook voor Zilverschoonweilanden. Zo komt valse voszegge veel meer voor in de leemstreek dan in de Kempen.

4. Vaak zijn de grondwaterafhankelijke dotterbloemgraslanden in het studiegebied slecht ontwikkeld en gaat het om zogenaamde witbol- en reukgrasgraslanden (BWK-typologie: Hp tot Hp+), vooral aanwezig op de drainageklassen d en e. Deze “onverzadigde rompgemeenschappen” worden vaak gedomineerd door een beperkt aantal grassen, in het studiegebied is dat vaak gestreepte witbol of reukgras. We hebben dan met de zogenaamde Rompgemeenschap van gestreepte witbol en echte koekoeksbloem te maken (BWK-typologie: Hp+) met soorten als veldzuring, moerasrolklaver, reukgras, kale jonker, moeraswalstro, mannagras, biezenknoppen, moerasspirea, veldrus, biezeknoppen, holpijp, waternavel, hazezegge, egelboterbloem, hennegras. Witbolgraslanden behoren tot het zogenaamde dominant-stadium (fase 2) uit de verschralingsreeks van Bax & Schippers (ongedat.). Dit is een reeks die optreedt wanneer bemeste graslanden uit productie worden genomen en verschraald worden d.m.v. hooien zonder verdere bemesting. In het dominant-stadium bedekt een niet glanzend gras (m.a.w. geen Engels raaigras of ruw beemdgras) meer dan de helft van de oppervlakte, vaak is dat gestreepte witbol (of reukgras?). Gestreepte witbol is een gras met een zeer brede ecologische amplitude en één van de weinige grassen met een permanente zaadbank. Daarom is dit gras vaak de eerste opvolger bij uit-cultuurname. Graslanden in het dominant-stadium moeten uiterlijk begin juni worden gehooid, voor de zaadzetting van gestreepte witbol. Bij later maaien wordt de actuele situatie bestendigd en treedt geen verschraling op. Dat geldt ook bij begrazing. Witbolgraslanden vormen een fase waar men als het ware ‘doorheen moet’. Begrazen kan pas wanneer de witbolfase doorbroken is. Runderen eten dit gras immers niet graag.

5. Wanneer dotterbloem- of veldrusvegetaties niet meer begraasd of gehooid worden, treedt een ruigtevegetatie van het Moerasspirea-verbond op (BWK-typologie: Hf). Hoge soorten zoals gewone valeriaan, gewone wederik, riet, rietgras, moerasspirea, wolfspoot, grote brandnetel, kleefkruid, kale jonker, harig wilgenroosje, kattenstaart, leverkruid, wilde bertram, melkeppe, moerasrolklaver, moeraswalstro, engelwortel, zwarte zegge, groot glidkruid, Canadese guldenroede, gewone hennepnetel en holpijp treden dan meer op de voorgrond. Moerasspirearuigtes zijn in het studiegebied slechts beperkt aanwezig, vooral als lintvormig element langs sloten.

6. Een graslandtype tot slot dat eveneens in het studiegebied optreedt is de Rompgemeenschap van pitrus (BWK-typologie: Hj). Dergelijke pitrusruigtes wijzen op een instabiele grondwaterstand en staan vaak o.i.v. al dan niet vroegere bemesting. In deze rompgemeenschap handhaven zich enkele soorten zoals gestreepte witbol, moerasrolklaver, mannagras, kattenstaart, grote brandnetel en bv. gewone wederik. Een aantal zeldzamere soorten of soortencombinaties in de graslanden zijn zeker het vermelden waard, met name holpijp en knolsteenbreek (perceelnr. 9), holpijp, dotterbloem, blaaszegge en tweerijïge zegge (perceelnr. 15), schildereprijs (perceelnr. 39), moerasbeemdgras (perceelnr. 44), ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 25 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

wateraardbei, zwarte zegge en holpijp (perceelnr. 54), zeegroene muur (perceelnr. 60), tormentil, moerasviooltje, waternavel en koningsvaren (perceelnr. 88), tormentil, snavelzegge, moerasviooltje, pijpenstrootje, waternavel, grote ratelaar en borstelgras (perceelnr. 89), draadrus, zwarte en sterzegge (perceelnr. 91), erg veel dotterbloemen in perceelnr. 154.

7. Een aantal van die soorten, o.m. waternavel, egelboterbloem, zwarte zegge, schildereprijs, tormentil, moerasviooltje, borstelgras, sterzegge en draadrus, verwijzen naar de Klasse der kleine zeggen (BWK-typologie: Ms) en vertellen iets over het verleden, en mogelijk ook over de toekomstperspectieven. Graslanden met dergelijke soorten (percelen 88, 89, 91) zijn enkel te vinden vlakbij het Wik. Waarschijnlijk gaat het hier om verschralingstussenstadia van vroeger voedselrijkere vegetaties en is een diepgaander onderzoek nodig om die vegetaties correct te identificeren. Ze bevinden zich zowat in het grensgebied op figuur 2 tussen de vochtige heischrale vegetaties, de kleine zeggenvegetaties en de blauwgraslanden. In elk geval gaat het om zeer bijzondere, zeldzame graslandtypes die absoluut het behouden waard zijn. De Klasse der kleine zeggen bevat laagblijvende, soortenrijke vegetaties op vochtige tot natte, matig voedselarme (oligo- tot mesotroof), al of niet basenrijke, vooral venige bodems. Zeggen bepalen in belangrijke mate het aspect, naast grassen en russen. In de zandstreek komen vegetaties van de Klasse der kleine zeggen enkel voor bij een grondwaterstand van maximum 10-15 cm onder het maaiveld. Het gaat dus om natte grasland-/moerasbegroeiingen. Kleine zeggenvegetaties bevatten vaak zeldzame soorten en ze worden in het natuurbehoud bijzonder hooggewaardeerd.

Tot slot wordt opgemerkt dat tijdens het veldwerk op tal van plaatsen, vooral in de valleien, ijzerkwel werd opgemerkt en dat sommige graslanden een bijzonder microreliĂŤf hebben, wat op weteren, t.t.z. bevloeien met beekwater, kan slaan. Op beide aspecten komen we in het volgend hoofdstuk terug. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

2.4 HEIDE Op basis van heide-indicatoren voor droge en vochtige heide, met name stekelbrem, pilzegge, tormentil, struikheide, gewone dopheide en trekrus, komen verspreid over de vroegere grote heide tussen Zonhoven en Hasselt op meerdere plaatsen ‘heideachtige’ vegetaties voor (zie kaart 9). In hoofdzaak gaat het hierbij om wegbermen van het type Ha (33, 36, 80, 103, 113, 118, 141) of om de heischrale wegbermen 26 en 40. Daarnaast zijn heide-indicatoren te vinden in een klein aantal Hagraslanden (93, 94, 107, 121, 180), in een houtwal (123, 215), een bosrand (42) en tot slot in perceel 91, maar de enige echte heiderestanten in het studiegebied bevinden zich uitsluitend op het vliegveld van Kiewit (perceelsnr. 142). M.a.w. van de vroegere uitgestrekte heide in het studiegebied is zo goed als niets bewaard gebleven, hetgeen de heidevegetatie van het vliegveld des te waardevoller maakt als historisch relict!

Joseph Coosemans – Moeras in de Kempen bij het vallen van de avond

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 27 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

2.5 WEGBERMEN Vooreerst wordt opgemerkt dat er geen systematisch onderzoek van alle wegbermen is uitgevoerd, maar een selectie gebeurde op basis van toevallige waarnemingen. Toch denken we een redelijk aselecte steekproef van de bermtypes geïnventariseerd te hebben.

1. De meeste wegbermen in het studiegebied (zie kaart 10) behoren tot de Klasse der droge graslanden op zandgrond (de Associatie van Schapengras en Tijm en de Vogelpootjes-associatie; BWK-typologie: Ha). In dergelijke bermen zijn ook steeds een aantal tredplanten aanwezig, bv. tengere rus, brunel, greppelrus, kleine leeuwentand, smalle weegbree, schijfkamille of witte klaver. Een mooi voorbeeld van dit bermtype is de vegetatie op en vlakbij het rond punt aan de Kauwbosstraat. Typische soorten in de wegbermen van ons studiegebied van de Klasse der droge graslanden op zandgrond zijn gewoon biggenkruid, gewoon duizendblad, kleine leeuwentand, knoopkruid, kleine klaver, brunel, margriet, muizenoor, schapenzuring, gewone veldbies, peen, jacobskruiskruid, madeliefje, vogelpootje, paashaver, hazenpootje, kleine leeuwenklauw, zandblauwtje, reukgras, gewone reigersbek, rood zwenkgras, schapengras, schermhavikskruid, St-Janskruid, smalle weegbree, vroegeling, zandmuur, zandhoornbloem en zilverhaver. Bijzondere soorten in het studiegebied van het bermtype Ha zijn dwergviltkruid (perceelnr. 65), eekhoorngras (nr. 108), langbaardgras (nrs. 102, 110); rode schijnspurrie (nr. 111), liggende klaver (nrs. 65, 114), muurpeper (nrs. 109, 128), eenjarige hardbloem (nrs. 98, 111, 115), klein tasjeskruid samen met tandjesgras, zilverhaver, zandblauwtje, vogelpootje en grote tijm (nr. 103). Een opvallende nieuwkomer is de exoot hertshoornweegbree, een soort die in het studiegebied beperkt is tot vegetaties van het type Droge graslanden op zandgrond. Daarbij gaat het vooral om wegbermen en in twee gevallen om vlakvormige graslanden (nrs. 96 en 107). Hertshoornweegbree wordt door zout, door tred en door zeer intensief maaien bevorderd (Jansen, 1998), wat met de situatie in het studiegebied overeen lijkt te komen. Voor het beheer van de bermen wordt steeds verwezen naar Zwaenepoel (1998). Het bermtype van de Klasse der droge graslanden op zandgrond wordt in het overzicht van de bermtypes van Vlaanderen (Zwaenepoel, 1998) aangeduid als type 34 Gewoon biggenkruid-Schapenzuring-type, één van de droogste bermtypes én uitgesproken lichtminnend. Type nr. 34 wordt eens per jaar gehooid in september/oktober (van de Haterd e.a., 2009, Zwaenepoel, 1998). Het pionierbermtype met vogelpootje wordt door Zwaenepoel (1998) aangeduid als bermtype nr. 35, het Ruig haarmosZilverhaver-type. Dergelijk bermen worden meestal niet jaarlijks gehooid, eveneens in september/oktober. De net besproken bermtypes van de Klasse der droge graslanden op zandgrond komen in het studiegebied vooral in het oostelijk deel voor in de bebouwde zone tussen de Elstrekenweg, over de Schrijnbroekweg tot de Kruisstraat, zowel in de wegbermen als in de gazons. Het lijkt erop dat ‘dankzij’ de bebouwing, die meestal op de droogste locaties is uitgevoerd, en de afwezigheid van bemesting, een aantal vegetatietypes van de vroegere Daalheide hier bewaard zijn gebleven, want in het landbouwgebied van de vroegere Daalheide zijn deze begroeiingen volledig verdwenen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

2. Naast voorgaande wegbermen van de Klasse der droge graslanden op zand behoren meerdere wegbermen tot het Glanshaverhooilandtype. In de wegbermen 126 en 186 staat daarbij de zeldzame stippelvaren, al vermoeden we dat het hier om ontsnapte cultivars gaat. Tot slot dienen twee heel bijzondere wegbermen apart vermeld te worden, omdat ze behoren tot de erg zeldzame en bijzondere Klasse der heischrale graslanden of borstelgraslanden, evenzeer wijzend op eerder leemhoudende zandgrond met enige voedselaanrijking (bv. door mest langs paden in de heide) of via grondwater (Schaminée e.a., 1999; Weeda e.a., 2002). Kenmerkende soorten van deze klasse zijn tormentil, tandjes- en borstelgras, schapengras, … De Klasse der heischrale of borstelgraslanden komt in de zandstreek haast enkel nog lintvormig voor (Weeda e.a., 2002). Voor Weeda e.a. (2002) dienen dergelijke heischrale graslanden in de zandstreek de allerhoogste prioriteit te krijgen bij het wegbermbeheer.

3. De Kauwbosstraat is deels (het meest verafgelegen deel t.o.v. het rond punt) een vochtig heischraal grasland (Associatie van Klokjesgentiaan en Borstelgras). Soorten als heidekartelblad, liggende vleugeltjesbloem, klokjesgentiaan, blauwe en zwarte zegge, stijve ogentroost, gevlekte orchis, ruw walstro, ronde zonnedauw, veenbies, kruipwilg en velden trekrus wijzen daarop. Het enige bermtype met klokjesgentiaan in het overzicht van de bermtypes van Vlaanderen (Zwaenepoel, 1998) is type nr. 36, het gewone dophei-pijpenstrootjestype, typisch voor een bodem die vochtig, maar niet nat is, wat voor de Kauwbosstraat goed overeenkomt met de bodemkaart (Zdg, Zeg: matig natte tot natte zandbodem: grondwater op meer dan 80 cm) en met gegevens over de waterstand verzameld op 30 september 1988 (ca. -60-90 cm) en op 22 oktober 1988 (ca. -33 cm; Dupae, 1988). Dopheidevegetaties vergen ’s winters een grondwaterstand van minstens -40 cm en ’s zomers maximum 100 cm onder mv.

De Zavelvennestraat

Het gewone dophei-pijpenstrootjesbermtype nr. 36 van Zwaenepoel (1998) bevat tal van soorten die ook langs de Kauwbosstraat staan: trekrus, blauwe bosbes, borstelgras, dichtbloemige veldbies, ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 29 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

liggende vleugeltjesbloem, haze-, zwarte, pil- en blauwe zegge, gevlekte orchis, tormentil, tandjesgras, heidekartelblad, struikheide, dopheide, pijpenstrootje, kale jonker, wederik, moerasrolklaver, veldrus, kleine zonnedauw, stijf havikskruid, veenmos, stekelbrem, maar ook soorten die er niet werden aangetroffen zoals sterzegge, dubbelloof en stippelvaren (overigens beperkt tot dit bermtype). Beheer: het optimale bermbeheer volgens Zwaenepoel (1998) omvat voor bermtype nr. 36 plaggen en pas maaien na 15 juli, eerder in augustus/september. Daarnaast dient een hoge grondwaterstand behouden te blijven. Het overige deel van de Kauwbosstraat is aan het rond punt een droog grasland op zandgrond (Ha) met soorten als reukgras, duizendblad, schapengras, biggenkruid, schapenzuring, schermhavikskruid, zandhoornbloem, struikheide ,… en voor het overige een moeilijker te plaatsen graslandtype van de Klasse 16 (matig voedselrijke graslanden) met soorten als bosbies, echte koekoeksbloem, veldrus, gewone wederik, ruige zegge, zwarte zegge,…. Daarbij sluiten we ons overigens grotendeels aan bij de analyse van Janssens & Timmermans (1999).

4. Een deel van de Zavelvennestraat aansluitend op de Kiewitstraat is een erg waardevol droog tot vochtig heischraal grasland (Associatie van Liggend walstro en Schapengras, aanleunend bij bermtype 33 Liggend walstro-Mannetjesereprijs-type volgens Zwaenepoel, 1988) met als kenmerkende soorten o.m. gladde witbol, zilver- en paashaver. Gemeenschappelijk met het vochtig heischraal grasland zijn pilzegge, bochtige smele, dopheide, pijpenstrootje, rood zwenkgras, struikheide, scherm-, stijf havikskruid en veelbloemige veldbies. De Associatie van Liggend walstro en Schapengras vormt vaak overgangen met de Associatie van Hengel en Gladde witbol in houtkanten. Beheer: volgens Zwaenepoel (1988) wordt dit bermtype best eens per jaar laat in het seizoen (na half juli, augustus, september) gemaaid. Dat beide heischrale wegbermen en een aantal wegbermen van de Klasse der droge graslanden op zandgrond waardevol zijn, blijkt uit het feit dat in het studiegebied alle soorten van de Rode lijst van Vlaanderen, met name dwergviltkruid, klokjesgentiaan, heidekartelblad, liggende vleugeltjesbloem, grote ratelaar, klein tasjeskruid, ronde zonnedauw en grote tijm (Van Landuyt e.a., 2006), enkel in wegbermen en dan nog vooral in beide heischrale wegbermtypes gedijen. Al deze soorten zijn naast blauwe zegge en gevlekte orchis tevens prioritaire soorten voor het natuurbehoud in Limburg (Colazzo & Bauwens, 2003), hetgeen eens te meer de uitzonderlijke waarde van o.m. de Kauwbosstraat benadrukt.

Jac Douven ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

2.6 VERGELIJKING MET DE BIOLOGISCHE WAARDERINGSKAART (BWK) Uit de vergelijking met de BWK (zie kaart 11) volgt dat de achteruitgang van de natuur nog steeds niet gestopt is, ondanks alle wetgeving terzake (stand-still)!! Nog steeds verdwijnen waardevolle graslanden door verwaarlozing, bemesting, bebouwing of door omzetting in (maïs)akker. Opvallend, het vliegveld werd voor de BWK niet gekarteerd.

Vegetatie Het studiegebied bevat één echt waardevol bos, met name een fraai ontwikkeld elzenbroekbos in het meest westelijk deel van de Slangbeekvallei. Elsstrekenbos bevat weliswaar ook broekbossen, maar die zijn eerder slecht ontwikkeld. Vermoedelijk is Elsstrekenbos lange tijd ontbost geweest. Al het overige bos in het studiegebied is meestal recent naaldhoutbos of Berken-Eikenbos ontstaan door relatief recente bebossing van de heide. Waardevolle houtkanten, t.t.z. deze met oudbosplanten, zijn eveneens beperkt tot de vallei van de Slangbeek. Hier ligt dan ook het accent inzake een ‘houtkanten-vriendelijk-natuurbehoudsbeleid’. Hierbij is de bestrijding van adelaarsvaren en Amerikaanse vogelkers in de houtkanten aangewezen. De soortensamenstelling van de houtkanten verwijst mogelijk naar het oorspronkelijk bos in de streek, met name het Beuken-Eikenbos. Waardevolle ‘natte’ graslanden komen in hoofdzaak voor in de Slangbeekvallei en omvatten vooral rompgemeenschappen van het dotterbloemgrasland, een soortenrijk hooilandtype, en door verwaarlozing of te intensief gebruik daarvan afgeleide vegetaties. Andere interessante ‘natte’ graslanden zijn te vinden op de grens met Bokrijk en rond Elsstreken. Tot slot komen verspreid in het gebied droge graslanden op zandgrond voor, o.m. in tal van boeiende voortuintjes. Het enige heiderestant van wat ooit de grote heide tussen Zonhoven en Hasselt was, is terug te vinden op het vliegveld van Kiewit en vormt bijgevolg een bijzonder historisch relict. In het studiegebied komen ook meerdere erg waardevolle wegbermen voor. Vooral de bermen van de Kauwbosstraat en de Zavelvennestraat hebben een erg hoge ecologische waarde, maar ook binnen de bebouwing zijn zeker te behouden waardevolle wegbermen te vinden. Al bij al omvat het overgrote deel van het studiegebied echter intensief landbouwgebied zonder of met erg weinig natuurbehoudswaarde. M.a.w. de natuur in het studiegebied is eerder marginaal te noemen en is er de laatste jaren nog verder op achteruitgegaan.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 31 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

3 AMFIBIEËN (Bauwens & Claus, 1990; Crombaghs & Habraken, 1997; Günther, 1996; Hachtel et al., 2011; Jansen & Jansen, 1991; Jooris e.a., 2012; Schops, 1999).

In het studiegebied komen in het Welleke twee soorten van de habitatrichtlijn voor, met name de boomkikker en de knoflookpad. Omdat de situatie van die soorten in het Welleke opgevolgd wordt door het ANB -voor het Welleke stelt het ANB/Speybroeck (2000) dat volgende soorten aanwezig zijn: gewone pad, bruine en groene kikker, heikikker, boomkikker, knoflookpad, alpen-, kleine en vinpootsalamander- werd een amfibieënonderzoek uitgevoerd van de overige watervlakken in het studiegebied. Kaart 12 toont de verspreiding en bijlage 2 geeft duiding over die waterpartijen. Daaruit blijkt dat de meeste waterpartijen in het studiegebied niet toegankelijke tuinvijvers zijn. Deze werden niet onderzocht. Toch kan een vervolgonderzoek van tuinvijvers interessant zijn, o.m. door de inwoners te betrekken bij een ‘gemeentelijk tuinvijver-onderzoek’ en vervolgens die inwoners advies te geven over hoe hun tuinvijvers een bijdrage kunnen leveren aan het behoud van onze inheemse amfibieën. De overige watervlakken werden in de periode eind maart/begin april op de volwassen dieren onderzocht met twee soorten fuiken, een ijzeren fuik en een ‘gaasfuik’ (met dank aan Elfriede Schotsmans van het ANB). Het is bekend dat vinpoot- en kleine watersalamander beter met fuiken dan met het schepnet te vangen zijn (Griffiths, 1985). Op basis van de resultaten is het moeilijk te bepalen welke van beide fuiken het meest efficiënt is. Ijzeren fuiken lijken iets meer salamanders op te leveren dan de fuiken van gaas. In die laatste fuiken lijkt dan weer meer vis te zitten, wat mogelijk te verwachten is, omdat de ijzeren fuiken op de bodem staan waar de salamanders foerageren en de gaasfuiken in het water aan het oppervlak drijven, waardoor ze mogelijk meer geschikt zijn om vis te vangen.

De ijzeren fuik links en de gaasfuik rechts ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Uit ons onderzoek (bijlage 2, tabel 2) volgt dat de soorten die op basis van de atlassen in Vlaanderen konden verwacht worden (Schops, 1999; Bauwens & Claus, 1990), inderdaad ook aangetroffen werden, met name bruine en groene kikker, gewone pad, alpen-, kleine watersalamander en vinpootsalamander. Boomkikker en knoflookpad werden tijdens het onderzoek niet aangetroffen. Tabel 2: resultaten van het veldonderzoek met fuiken naar volwassen amfibieën in de periode 28/3/2017 – 11/4/2017. Watervlaknr. Bb

8 9 12 13 15 21 26

X X

X X X X

27 28 29 35 37 39 40 42 51 52 Totaal

X X

X X X

X 5

X X

X X 8

X X

X X X

Aantal soorten 4 3 2 4 0 3 0

3 3 0 5 0 4 2 0 1 2

Opmerkingen Zonnebaars Zonnebaars Staafwants Tiendoornige stekelbaars Zonnebaars, Amerikaanse hondsvis, tiendoornige stekelbaars, blankvoorn Kokerjuffers Amerikaanse hondsvis, pekzwarte watertor Kokerjuffers

Pekzwarte watertor

Legende: Bb: gewone pad, Rt: bruine kikker, Re: groene kikker, Ta: alpenwatersalamander, Tv: kleine watersalamander, Th: vinpootsalamander. ‘Watervlak 28’ omvat in feite 5 vlak naast elkaar gelegen waterpartijen waarvan er 4 bemonsterd werden. Het onderscheid tussen de wijfjes van de Kleine en de Vinpootsalamander (zie Crombaghs & Habraken, 1997; Jansen & Jansen, 1991; Hachtel et al., 2011: Tabel 3.4-12 pg. 429; Günther, 1996: Tabel 17 pg. 144) is niet steeds duidelijk. Toch is er een verzameling van kenmerken die eerder op de vinpootsalamander wijzen: een meer hoekige bouw, een eerder witte, ongevlekte keel, een lichtgekleurde cloaca, relatief dikke achterpoten, 2 gelige polsvlekjes op de voetzolen van de achterpoten, verticale strepen op de staart, soms een draadstaart, kleinere gestalte en kleinere buikvlekken. Op basis van deze kenmerken werd het meest waarschijnlijke genoteerd, al blijven vergissingen mogelijk. Van alle gevonden soorten is de vinpootsalamander de zeldzaamste soort volgens de Rode lijst in Vlaanderen (Bauwens & Claus, 1990), ook al wordt de soort momenteel als niet in gevaar beschouwd ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 33 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

(Jooris e.a., 2012). Omdat de vinpootsalamander een typisch Kempische soort is en net in Zonhoven de laatste jaren bijzonder sterk is afgenomen (Schops, 1999), is specifieke aandacht voor deze soort in de gemeente te verantwoorden. Uit kaart 13 volgt dat een concentratie van de vinpootsalamander te vinden is in het oostelijk deel van de Slangbeekvallei en in de omgeving van Elsstreken. We merken tot slot i.v.m. tabel 2 op dat fuiken veel minder geschikt zijn om kikkers/padden te vangen dan salamanders en tabel 2 daardoor een vertekend beeld geeft van het voorkomen van beide amfibiegroepen.

De vinpootsalamander

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

4 VOGELS (Dupae, 2011; Dupae e.a., 2011; Gabriels e.a., 1994; Hustings e.a., 1985; Kwak e.a., 1988).

In 2016 was het ons opgevallen dat we nergens de geelgors hadden gehoord. Het is weliswaar bekend dat de landbouwintensivering tal van vogelgroepen, vooral akkervogels en zogenaamde houtkantsoorten, erg nadelig heeft beïnvloed, maar we konden moeilijk geloven dat de geelgors in het studiegebied volledig verdwenen zou zijn. Omdat het studiegebied plaatselijk nog vele houtkanten, maar ook nog relatief open ruimtes bevat en om zeker te zijn of de geelgors nog aanwezig was, werd in 2017 een verkennend vogelonderzoek uitgevoerd met bijzondere aandacht voor de geelgors als ambassadeur van de houtkantsoorten en ook van de patrijs als waardevolle vertegenwoordiger van de akkervogels. De keuze voor beide soorten heeft te maken met het feit dat over de ecologie van die twee soorten vrij veel bekend is (Dupae, 2011; Dupae e.a., 2011). Met houtkantsoorten worden vogels bedoeld die specifiek aan lineaire, opgaande, houtige structuren zoals hagen en houtkanten gebonden zijn en die structuren bovendien verkiezen boven bijvoorbeeld bomenrijen of bos. Tot deze soortengroep behoren soorten zoals zomertortel, koekoek, steenuil, boompieper, nachtegaal, gekraagde roodstaart, zang- en grote lijster, braamsluiper, tuinfluiter, grasmus, spotvogel, grauwe vliegenvanger, ringmus, kneu, groene, grote en kleine bonte specht, fazant, houten holenduif, torenvalk, grauwe klauwier, winterkoning, heggemus, tjiftjaf, fitis, staartmees, matkop- en pimpelmees, boomkruiper, ekster en zwarte kraai, vink en geelgors (Kwak e.a., 1988, Gabriels e.a., 1994). De soorten in het vet komen voor in het studiegebied (zie tabel 3). Met akkervogels wordt vooral verwezen naar een groep vogels van het open akkerbouwland zoals kievit, patrijs, veldleeuwerik, grauwe gors ,… In het studiegebied werden twee representatieve vogeltelroutes uitgestippeld, één bestaande uit twee deelroutes in een eerder open landschap en een tweede route in een meer gesloten landschap (zie kaart 14). De routes werden vijf keer gelopen in de periode maart – juni 2017. De geelgors is optimaal waar te nemen in de periode van eind april tot ver in juni (Hustings e.a., 1985). Tijdens de 5 ochtendbezoeken werden alle soorten met broedindicaties genoteerd (tabel 3). Er werden geen nachtbezoeken afgelegd. De rode soorten in tabel 3 zijn vermoedelijk geen broedgeval. Uit tabel 3 volgt dat noch de geelgors, noch de patrijs in het studiegebied werden waargenomen. Er komen enkel algemene houtkantsoorten voor en haast geen akkervogels. De interessantste soort in het studiegebied is de roodborsttapuit die langs de Kauwbosstraat broedt.

Geelgors ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 35 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Tabel 3: mogelijke broedvogels per afgelopen traject. Soort Boerenzwaluw Boomkruiper Brandgans Buizerd Canadese gans Ekster Fazant Goudhaantje Grasmus Grauwe gans Groene specht Groenling Grote bonte specht Heggenmus Holenduif Houtduif Huismus Kauw Kievit Kneu Koekoek Knobbelzwaan Koolmees Kokmeeuw Matkopmees Kramsvogel Meerkoet Merel Torenvalk Nijlgans Pimpelmees Roodborst Roodborsttapuit Staartmees Spreeuw Tjiftjaf Tuinfluiter Turkse tortelduif Veldleeuwerik Vink Vlaamse gaai Waterhoen

Vogeltelroute 1 235 2 13 1234 15 12345 34 345 3 (groep van 39 ex.) 13 4 345 12345 12345 12345 1234 12345 (55 ex. op vliegveld!) 2 (vliegveld) 34 1 12345 245 3 1 12345 5 (2ex.) 2345 12345 12345 12345 12345 12345 5 12345 2 12345 12345 2

Vogeltelroute 2 5 1234 12 45 1 1245 4 13 (25 ex.) 1245 45 1345 1235 4 12345 2345 135

34 12345 5

4 12345

1234 12345 3 12345 12345 234

12345 123 4

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Watersnip Wilde eend Winterkoning Witte kwikstaart Wulp Zanglijster Zilvermeeuw Zwartkop Zwarte kraai Zwarte roodstaart TOTAAL AANTAL

2 (vliegveld) 1234 12345 12345 13 135 5 2345 12345 234 58

12345 12345 123 1345 2345 12345 3 37

Vogeltelroute 1: telronde 1=15/3/2017, 2=9/4, 3=7/5, 4=23/5, 5=21/6 Vogeltelroute 2: telronde 1=20/3/2017, 2=7/4, 3=11/5, 4=29/5, 5=13/6

Toevallige waarnemlngen in heel het studiegebied Boompieper, grote lijster, havik, houtsnip, ijsvogel, sperwer, watersnip, fitis. Ballewijers: dodaar, fitis, grauwe gans met jongen, krakeend, tafeleend, wilde eend. Elsstrekenbos: boomklever, boomkruiper, groene specht, grote bonte specht, gaai, zanglijster, havik, zwarte specht. Roekenkolonie met 31 nesten op 2/4/2017 aan het kruispunt van de Walenstraat met de Kempische steenweg, vlakbij de weiden van Pukkelpop dus. Op 10/4/2017 waren minstens 8 nesten bezet. Op 5/3/2018 waren alle populieren gekapt. Op de IUCN Rode Lijst van de broedvogels in Vlaanderen (Devos e.a., 2016) komen volgende vogels uit het studiegebied voor: Ernstig bedreigd: watersnip Bedreigd: kievit, wulp, matkop Kwetsbaar: kokmeeuw, ijsvogel, veldleeuwerik, fitis, goudhaan, staartmees, huismus, kneu Bijna in gevaar: boompieper, houtsnip, tuinfluiter.

pagina 37 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

BESLUIT VAN DEEL I Uit de bodemkaart blijkt dat het studiegebied in hoofdzaak vochtige tot matig natte en natte zandgronden bevat. Mogelijk wijst het huidige bodemgebruik van de vroegere Daelheide op drainering. Opvallend is vooreerst de aanwezigheid van vele oudbosplanten in houtwallen van de Slangbeekvallei. Dit ‘houtwallenlandschap’ is zeker het beschermen waard. Het bosareaal is daarentegen vrij beperkt, sterk versnipperd en oud bos is hoegenaamd niet aanwezig. Waardevolle ‘natte’ graslandvegetaties in het studiegebied zijn o.m. te vinden in de Slangbeekvallei en nabij het Wik. ‘Droge’ graslanden op zandgrond komen verspreid voor, ook als gazonvegetatie of als begroeiing van het vliegveld. Heel wat wegbermen bevatten soortenrijke, halfnatuurlijke graslandvegetaties die in vergelijking met echte heidevegetaties op meer voedselrijkdom wijzen. De wegbermen in het studiegebied bieden ons daarmee mogelijk een inkijk in het historisch Daalheidelandschap van weleer. Daar gaan we in Deel II dieper op in. Het grootste deel van het studiegebied tot slot bestaat uit intensief landbouwgebied zonder of met erg weinig natuurbehoudswaarde. M.a.w. de natuur in het studiegebied is eerder marginaal te noemen en is de laatste jaren zelfs achteruitgegaan. Naast aandacht voor de knoflookpad en de boomkikker aan het Welleke is tevens een soortgericht actieplan voor de vinpootsalamander gewenst. Het studiegebied bevat haast geen akkervogels en slechts zeer algemene houtkantsoorten. Het is m.a.w. avifaunistisch niet erg bijzonder te noemen. Vermeldenswaard is wel de roodborsttapuit nabij de Kauwbosstraat.

Roodborsttapuit

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Deel II

Wat was er: historische ecologie

1 DE RECONSTRUCTIE VAN HET VROEGERE LANDSCHAP Je kan het heden onmogelijk begrijpen zonder kennis over het verleden, om de eenvoudige reden dat het heden het resultaat is van het verleden. Dat geldt des te meer in de ecologie, omdat heel wat waardevolle vegetatietypes zoals soortenrijke graslanden of bossen met oudbosplanten ettelijke eeuwen ontwikkeling vergen. Vandaar dat dit rapport een stevige brok historische ecologie bevat. De reconstructie van het oude landschap doen we op basis van de naamkunde, met oude kaarten en tot slot met het boek van Spek (2004) als interpretatiekader.

1.1 SONUWE, OUDE NAMEN IN ZONHOVEN (Baaijens G.J. e.a., 2011; Claes, 1986; Claes & Molemans, 1984; Lindemans P., 1952; Mennen e.a., 2013; Molemans, 1973, 1977, 2006a, 2006b; Spek, 2004). Een toponiemenonderzoek kan heel wat boeiende gegevens opleveren over het vroegere (bodem)gebruik en uitzicht van een streek. Vaak laat het toe het oude boerenlandschap te reconstrueren en dat is historisch-ecologisch nodig om de huidige natuurtypes te kunnen verklaren. Desondanks merkt Spek (2004) terecht op dat men toch enigszins met toponiemen moet oppassen, want de schrijfwijze kan sterk wijzigen, een term kan geografisch verschuiven door onnauwkeurigheden bij de cartografie of de betekenis kan veranderen in de tijd. Zo verwijst het woord broek in de vroege middeleeuwen naar moerasbos, in de latere middeleeuwen naar een halfopen mozaïeklandschap van bosjes en graslanden en in 18de eeuw naar een open, verkaveld landschap van graslanden. Gelukkig bestaat er over Zonhoven een zeer gedetailleerd, wetenschappelijk stevig onderbouwd toponiemenonderzoek: Zonhoven. Historisch-naamkundige studie vanwege dhr. Molemans (1982b). Daar maken we dan ook dankbaar gebruik van. We sommen hierna, gegroepeerd per thema, uit Molemans (1982b: secties D, E en F) als volgt alle toponiemen van het studiegebied en directe omgeving op: het nummer volgens het boek Zonhoven. Historisch-naamkundige studie, vervolgens het toponiem, daarna voor zover bekend tussen haakjes de datum van eerste vermelding en tot slot, na de : het gebruik volgens de kadastrale legger van 1844, indien vermeld. Per thema geven we wel eerst wat duiding over het behandelde onderwerp.

Nederzettingsnamen Zonhoven komt van Sonuwe (bekend sinds 1280); uwe is een alluviaal land aan de waterloop Son. Het slaat op de vallei van de Roosterbeek. Son is dus vermoedelijk de oude term voor Roosterbeek. De Kempische heerlijkheid Het land van Vogelzang omvatte vier dorpen met een gelijkaardige geschiedenis: Zonhoven, Houthalen, Zolder en Houweiken (Hauweijken, een deel van Heusden). Zonhoven had de beste bodems (Mertens, 2009) en het was dus de rijkste van deze vier gemeenten. Het noordoostelijk deel van de gemeente Zonhoven (Holsteen, Teut,…) behoort tot de Hoge Kempen, maar de rest van de gemeente tot de Lage Kempen en de Demervallei. In 1842 was nog 35% van de ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 39 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

gemeente Zonhoven heide (Molemans, 1982b). Volgens Mertens (2009) was voor de hele Kempen zowat 60% van de grond gemeentegrond, vaak heide. De weefnijverheid was ooit erg belangrijk in Zonhoven. In de 17de-18de eeuw waren er in de gemeente 500-600 weefgetouwen! Einde 18de eeuw maakten wevers 24% van de beroepsbevolking uit. In 1820 was Zonhoven een gemeente van wevers en kooplieden en wie wevers zegt, zegt schapen. Molemans (1982b) schrijft nochtans dat er in Zonhoven weinig (4-5) of geen schapentelers waren. In 1796 had Zonhoven 2 schepers: 1 in Heuven/Donk en 1 in Kolveren, maar geen in Molen, Berkenen, Engstegen en Dorp. In 1785 waren er 160 schapen in Zonhoven. In 1816 waren er volgens Molemans 1122 runderen en 120 schapen in Zonhoven en in 1895 telde de gemeente 667 schapen, naast 1068 melkkoeien, 486 ossen, 153 geiten en 197 bijenkorven. In 1846 is het weven echter over zijn hoogtepunt heen en telde Zonhoven nog 22 ha hennep op een totaal akkerareaal van 1465 ha. In dat jaar was nog wel 78% van de mannen boven de 12 jaar tewerkgesteld in de landbouw. De weverij hield het uiteindelijk voor bekeken rond 1850 (Melis, 1947).

Figuur 3: fragment uit de kaartbijlage in Molemans (1982b)

Zonhoven, 3099 ha groot, telde 10 gehuchten en 5 heerwagens. De 10 gehuchten waren: •

1265 Oppelsen: hoger gelegen deel van Zonhoven, nabij de Molenheide. Samen met Termolen op het Kempisch Plateau gelegen. Oppelsen zou een samentrekking zijn van OppelSonuwe (Timmermans, 2016). Oppel is gelijk aan op(per), hoger gelegen dan Zonhoven.

•

1711 Termolen: verwijst naar de naam van de korenmolen aldaar. Vanaf de molensluis op Termolen bij de korenmolen, vertrekt een oploop of zouw voor de watervoorziening van

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

o.m. de Ballewijer, de Molen- of Balleweyerschans, de Ruddelwijer, het Saarbroek en het Welleke. Deze oploop is eveneens het begin van de Slangbeek die over grote afstand de grens met Hasselt vormt. •

638 Heuven (Heuveneinde): afgeleid van het woord Hof, woning.

•

1710 Terdonk (Donkseinde), een veldnaam, wijst op hoger terrein, een donk.

•

352 Dorp: het centrale gehucht/dorp. Volgens Molemans (1973) noemde het centrum rond de dorpskerk meestal dorp (soms de Plaats(e)). De overige gehuchten of buurtschappen lagen daar rond. Die behielden elk een grote zelfstandigheid met eigen gemene gronden en jaarkeuren. In Zonhoven waren er twee burgemeesters en één schans per gehucht. Synoniemen voor gehucht zijn de termen heer(d)wagen, -schap, -gang, buurtschap. Heer(d)wagen, -schap, -gang betekende aanvankelijk de gemene weideplaats, later dus ook gehucht. Eén gemene weideplaats kan soms meer dan één gehucht bedienen: 1 heerdgang met 2 buurtschappen dus. Het aantal heerdgangen per gemeente bleef constant, maar het aantal buurtschappen kon stijgen. In 1491 waren er in Zonhoven 5 heerdgangen en 6 gehuchten, tegen 5 heerdgangen en 10 gehuchten in 1668.

•

445 Engstegen: wegnaam, smalle steeg, vaak met houtkanten.

•

884 Kolveren: kolf is lisdodde, een waterrijk gebied met lisdodde in de Roosterbeekvallei.

•

1709 Tereiken: vroeger eikenloofbos.

•

123 Berkenen: de enige Frankische nederzettingsnaam in Zonhoven, afgeleid van een persoonsnaam Brecho, Breckingen.

•

1874 Waard: veldnaam, omheind of ‘gevreed nieuwland’, t.t.z. uit de heide ontgonnen en met houtkanten omgeven privaat stuk land.

Namen van recentere nederzettingen, na de late middeleeuwen, zijn o.m. Ballewijer en Holsteen. Zeer recent zijn einde-namen, bv. Donkseinde. Einde wijst op de ligging aan de rand van een nederzetting. Overigens, ook hoek, kant en heide wijzen op een afgelegen ligging (Molemans, 2006a).

Waternamen Wijer (weyer): vijver voor visteelt. Zonhoven is de gemeente met de meeste vijvers, omdat vochtige tot natte zand(leem)bodems zeer geschikt zijn voor de aanleg van vijvers. Soms geeft het eerste lid informatie over het vroegere gebruik bv. de tijdelijke teelt van haver na drooglegging (556 Haverwijer), de kweek van ganzen (478 Ganske) of de kweek van bloedzuigers (392 Echels wijerke). Echel is de oude benaming van de medicinale bloedzuiger die destijds speciaal in vijvers werd gekweekt. In de 19de eeuw werden nog veel bloedzuigers gekweekt, vooral voor de verkoop aan apothekers (Lenaers, 1948). Wijer is volgens Molemans (1983, 2006b) steeds particulier bezit, vandaar dat de term vaak vooraf wordt gegaan door de persoonsnaam/eigenaarsnaam van de eerste bezitter of aanlegger van de vijver, bv. Krijnswijer. Vennen lagen in de heide en behoorden (in tegenstelling tot de wijers) tot het algemeen bezit. Door hun voedselarme aard waren ze ongeschikt voor de visteelt. Vennen dienden o. a. als rootkuil voor hennep, vlas of hout. Er werd turf (klot of moer) gewonnen (Hol-, Klot- of Turfven) en de dieren gingen er drinken (Drink, Drenk, Paardsven, Schaapskuil). Een niet zo

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 41 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

gebruikelijk synoniem voor ven was vlaas (Vlaasberg, nu Vlasberg, Vla(a)ssart). Wijers lagen vooral in het broek, in de vallei dus. Vennen daarentegen kwamen in de heide voor. Vaak wordt gedacht dat veel vijvers ontstaan zijn na turf- of ijzeroerontginnning in de 19de eeuw (zie bv. Timmermans, 2016), maar dat klopt volgens Zwaenepoel & Burny (2014) niet. De meeste zijn volgens deze auteurs aangelegd in de 20ste eeuw. Nochtans is de aanleg van wijers al eeuwenoud. Zo meldt Poschlod (2015) dat met de invoering van de Capitulare door Karel de Grote de aanleg van vijvers sterk gestimuleerd werd. Vele vijvers werden volgens Poschlod dan ook aangelegd vanaf 792803, met een hoogtepunt in de 14-15de eeuw. Veel oude wijers, vaak met karper, zijn overigens door kloosters aangelegd. Die karper is door de Romeinen in onze streken ingevoerd, maar werd vooral vanaf de late Middeleeuwen sterk verspreid. De visteelt in Zonhoven bestond volgens Molemans (1983) al in de middeleeuwen, maar de commerciële visteelt is in Zonhoven pas echt opgekomen in de tweede helft van de 19de eeuw, ook al is er al sprake over in de 18de eeuw. De vis ging o.m. in klein aantal naar winkels in Antwerpen voor orthodoxe Joden die levende vis kochten om koosjer eten te bereiden. Wijers werden na het afvissen tijdelijk als akker of als hooiland gebruikt. Om de 3-5 jaar werden ze volgens Poschlod ingezaaid met boekweit of wikke. Volgens Reulens (2013) werden vijvers om de zes tot acht jaar afgelaten en vervolgens in de lente met haver bezaaid. Na de oogst werd het water weer opgelaten en de vijver met vis bepoot. Ook Molemans (1983) vermeldt dat er destijds na het aflaten en weer oplaten van de vijver haver of spurrie werd ingezaaid, o.m. voor de voeding van de jonge vis.

Toponiemenlijst i.v.m. wijers 36 Baggevijver (1535): “moddervijver”, uitgehold ven in de heide, ontstaan door het steken van klot. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

41 Ballewijer (1439): vijver. 384 Droogmanneke (1520): droog + mond(ing), watertoevoer. Stelde de watertoevoer via een zouw naar het Welleke toen ook al problemen? 436 Elsbergwijer (1608): vijver. 1400 Reuvoortwijer (1545). Vijver gelegen bij de Reuvoort. 1451 Kleine Rustwijer: vijver. Rust kan wijzen op rijs(hoet), kreupelhout of, meer aannemelijk, slaat het op roos = riet. 1453 Ruddelwijer (1480): vijver bij de Ruddel. Ruddel van reu-del, een samenstelling van reu = rode, door rooiing bebouwbaar gemaakt land, en del van laag of lagergelegen land. 1455 Grote Rustwijer (1835): vijver. 1459 Saarbroekwijer (1520): vijver. 1459 Kleine Saarbroekwijer: hooiland. Saar (Zaer)=zegge. 1642 Kleine staartwijer (1479): benoeming naar de vorm, langwerpig staartstuk. 1642 Grote staartwijer (1835): vijver. 1910 Wellekenswijer (1427): vijver. 1915 Weutenswijer (1538): vijver. 1923 Helmkenswijer. Persoonsnaam Wilhem +wijer. Dennenbos recent als vijver aangelegd. Batenwijerke. Het is op basis van de toponiemen overduidelijk dat Zonhoven vele eeuwen tal van vijvers voor visteelt bezat.

Bouwland Veld: oorspronkelijk synoniem voor aard of vroonte (vroente), het open, onbebouwde gemeenschappelijk graasgebied. Later, in de late Middeleeuwen, bij ontginning tot akker is de naam meer en meer gebruikt om er beploegd land mee aan te duiden en verwijst dan naar een collectieve ontginning (Molemans, 2006a). Toponiemenlijst i.v.m. veld 751 Kalverveld (1844): bouwland. 1782 Schopsveld: persoonsnaam+veldtoponiem. Dries: in Zonhoven kan dries meerdere betekenissen hebben: driehoekig dorpsplein (vandaar ook onbebouwd land, schrale weide), huisdries (perceel graasgrond bij de hoeve, vandaar Kalver-, Ossenof Schapendries), een streep gras tussen akker en houtwal waar het paard keerde en tot slot de meest courante betekenis van weinig rendabel bouwland. Het woord dries verwijst naar ‘dries liggen’, t.t.z. tijdelijk rustend akkerland. Volgens Mennen e.a. (2013) is dries minder vruchtbaar land. De juiste betekenis blijft echter onduidelijk. In Koersel slaat het vooral op een schrale weide op droge grond. Claes & Molemans (1984) behandelden specifiek de driestoponiemen in de streek van Diest. Dries heeft ook volgens deze auteurs een groot aantal betekenissen: tijdelijk rustend land, dorpsplein, huisweide, onvruchtbare grond, vogelweide, vroente of gemeenteweide,… Dries kan zowel weide, bos, akker als onvruchtbare, onbewerkte grond betekenen. Het laatste is waarschijnlijk de oorspronkelijke betekenis, maar later is dries meer gaan slaan op o.m. het perceel onbewerkte grond vlakbij de hoeve met dieren of fruitbomen op. In de Kempen betekent dries inderdaad vooral een onrendabel land, vaak bij een woning gelegen weiland. Er zit steeds een element van ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 43 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

onvruchtbaarheid in het woord, alsook van regelmatige verandering van bestemming tussen akker en weiland. Vaak komt de term dries voor met een eigennaam, een dier (gans, os, lammer, kalver) of een plant (eikel, beuk, kriek, peer, klaver, heide, koren, biezen). Driestoponiemen zijn van de 13 de tot 19de eeuw in gebruik geweest.

Toponiemenlijst i.v.m. dries 145 Beverzakdries (1833): weinig rendabel stuk bouwland in de Beverzak gelegen. Plak: perceel akkerland. Geen toponiemen in het studiegebied. Hof: (akker)land bij de hoeve. Geen toponiemen in het studiegebied. 1449 Ruddel (1503): door rooiing van bos bebouwbaar gemaakt land/del: laag-lager gelegen bouwland.

Hooi-/weiland Beemd. De term weiland is jonger dan het woord beemd. Weiland is vaak ontgonnen uit de heide, beemd daarentegen uit broekbos. Beemd was een gevrijd, m.a.w. niet voor het dorpsvee toegankelijk, afgesloten hooiland. De hei was open gebied, het akker- en hooiland daarentegen werden door hout omsloten. Toponiemenlijst i.v.m. beemd 42 Ballewijerbeemd (1611): hooiland. 78 Hoge beemd (1662): weiland. 78 Dreesbeemd: hooiland. 258 Brugbeemd: hooiland. 375 Drieskensbeemd (1732): persoonsnaam+beemd 386 Drosterbeemd (1830): Drost=drossaard, rentmeester, hooiland. 809 Kerkenbeemdje (1706). Bos. 910 Koningskesbeemd: beemd van Konings, een persoon afkomstig van Meeuwen. 915 Koolstraatbeemdje (1783): hooiland. 915 Koolstraatbeemden: hooiland. 1191 Mollersbeemd: persoonsnaam afgeleid van molder, molenaar. Weiland. 1331 Platwijersbeemd (1580): beemd nabij de Platwijers. 1392 Reuversbeemd (1545): bouwland. 1761 Vaasbeemdje (1611): struweel en heide. 1891 Waterbeemd (1848): slaat op drassige bodem, vergelijkbaar met watering in de Noorderkempen. Lange beemd. Broek: moeras, maar meestal gebruikt in de secundaire betekenis als synoniem voor beemd: m.a.w. voor hooiland. Elk gehucht had zijn broek. Toponiemenlijst i.v.m. broek 43 Ballewijerbroek (1852): hooiland. 144 Beverzakbroek (1580): laaggelegen hooilandgebied, moeras. 295 Dassersbroek: hooiland. 1459 Saarbroek (1492): moeras met zouwen ontwaterd, ‘zauwen’ werd saar van zaar=zegge. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Eeuwt (eeuwet, eeuwel, eussel, eeuwte, eewsel, etting, etsel, afleiding van eeuwen en etten: ‘laten grazen, voeren’). Eeuwt is graasland van minderwaardige kwaliteit, vaak de eerste fase bij de ontginning van de heide tot winnend land. Een eeuwt werd meestal begraasd, dus gebruikt als weiland, maar het kon ook bouwland, heide, bos, struweel, grasland, schrale weide of weide in bos zijn! In talrijke gevallen vormen eus(s)els vrij grote terreinen van soms meer dan 10 ha, steeds gelegen tegen de heide (Molemans, 1977). Volgens Mennen e.a. (2013) slaat eeuwt inderdaad op voederen en is het een tussenstadium tussen moeras en hooiland. Eeuwsels lagen steeds op minerale bodem en werden door drainering eventueel omgezet in akkerland. Claes (1986) behandelt uitgebreid de eusseltoponiemen in de streek van Diest. De meeste Hagelandse eusselnamen dateren uit de 15de en 16de eeuw. Naast droge eussels zijn er ook die op moerassig weiland (beemd, broek) wijzen. Opvallend is het groot aantal gelijkstellingen van eussel met beemd, dat oorspronkelijk gemeentelijk hooiland betekende. Samenstellingen omvatten o.m. een persoon, een dier (bv. calver-, hazen-, mier-, vos-, peerd-; kouwen-, koeij) of een gewas als voorterm (bies, boom, bos, haver, lisch, riet, hout). Een eussel kan dus laaggelegen en drassig zijn, maar ook hoog en droog. Het ging waarschijnlijk steeds om minderwaardige of onvruchtbare grond: dries, heide, rouw, soert als synoniem wijzen daarop. Volgens Lindemans (1952) tot slot waren de eussels een blijvend weiland, in privaat bezit, omheind en begraasd door koeien of schapen. Volgens deze auteur vormden ze in de Kempen inderdaad het eerste stadium bij de omzetting van heide in akker. Ze waren dus steeds tegen de heide gelegen en begroeid met bunt- en andere heidegrassen. Toponiemenlijst i.v.m. eeuwt 146 Beverzakeeuweten (1862): hooiland, bos en bouwland. Het gebied bevat erg ijzerrijke kwel en de bodem van de Slangbeek is lokaal een harde ijzeroerlaag. 180 Blokkeneeuwet: schaapsweide. 398 Eeuwet: hooien weiland. 511 Goris Eeuwet (1568): hooiland. 1912 Wespeneeuwet (1772): struweel. Donk: zandige hoogte in moerassig terrein, kan hooiland, maar ook akkerland betreffen. Geen toponiemen in het studiegebied. Raak: strook grond gelegen langs water, meestal hooiland. Bv. Elsstreken, Elst ric, Elsracken, Elsraeck: een complex van bos, wei- hooiland, vijvers en akker nabij een beek. Diversen: 69 Bed: hooiland benoemd naar de vorm, op bedden lijkend, met greppels doortrokken. Kan dit op weteren wijzen? 140 Bettesweide: bouwland. 141 Beverzak (1431): Beverrake, Beverrack slaat op het dier de bever en op raak (een smalle strook land aan het water, hier de smalle Slangbeekvallei). Overigens is Slangbeek vermoedelijk afgeleid van slingeren, bochtige beek. 224 Boske (1681): hooiland. 1901 Koolstraatweide: weide (niet omheind), begraasd d.m.v. een geherderde kudde. 1905 Welleke (1671): hooiland gelegen bij de Wellekenswijer. 1482 Schaftdelle (1856): hooiland. Del: laaggelegen, afgeleid van dal. 1691 Streep (1847): hooiland, frequente naam voor een smal perceel. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 45 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Grasland werd dus vooral met de termen broek, beemd en eeussel/eeuwet aangeduid, maar eventueel ook met dries. Steeds gaat het om privaat bezit. Het vee kon er niet zonder gevaar voor boete gehoed worden (Molemans, 1982b).

Onbebouwd gemeenschappelijk land Vroonte/vroente: gemeenschappelijke graasgrond. Het woord heide is recenter. Vroente wordt volgens Molemans (1977) vanaf de 16de eeuw vervangen door heide. Veld: in zijn primaire betekenis, maar wordt sinds de 15de eeuw ook gebruikt om akker mee aan te duiden. Heide: ontginning van de heide is vaak te merken aan een persoonsnaam+heide, bv. Wellekensheide, of door het gebruik van de termen Nieuw versus Oud. In de heide komen berg-toponiemen voor die duiden op landduinen, bv. St Martensberg en Vlasberg aan de rand van de Daalheide. Toponiemenlijst i.v.m. gemeenschappelijk land 289 Daalheide (1833): Daal van dal, heeft betrekking op de lagere ligging van het gebied, dus vochtiger: natte heide (perceel 130 (117 ha) en 132 (224 ha)). Naar het westen daalt de grote heide van het Kempens plateau vlug af en wordt er op meer dan één plaats Daalheide genoemd (Prims, 1934). In deze heide lagen landduinen aangeduid met de term berg. 571 St-Kwintensheide: heide genoemd naar de patroonheilige van Zonhoven. 890 Kolverenheide (1494): de vroegere gemene heide bij Kolveren, in 1500 veel groter dan in 1844 (24 ha). 1174 Molenheide (1844): de gemene heide of vroonte van Termolen (276 ha). Was militair gebied tussen 1952 en 1999. Volgens Molemans (2006a) omvatten gemene gronden veel termen, dus niet alleen het woord heide, maar ook vroente, aard, gemeente, veld, kamp en woestijn verwijzen ernaar.

De vroonte ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Bezit Persoons- of beroepsnaam: bv. Pastoors-, Armentafel (H. Geest = vroegere OCMW), Kerkbeemd.

Wegnamen Toponiemenlijst i.v.m. wegen 46 Ballewijerstraat (1845): weg van het gehucht Termolen naar de Ballewijers, thans Ballewijerweg. 149 Beverzakstraat (1478): straat naar en doorheen de Beverzak. De term zak verwijst naar een lager gelegen gebied, waar vroeger blijkbaar bevers leefden en dus wilgenstruweel/bos moet gestaan hebben. 791 Kauwbosstraat: straatnaam ingevoerd in 1969. Kauw: kraai. 845 Klapstraat (1557): de Klapstraat, vertrekt aan het Kapelhofke op Heuven en eindigt aan de Daalheide. Een straat die met een hek (‘klapgader’) kon afgesloten worden eens de dorpskudde voorbij was. Thans Bokrijkseweg genoemd, aansluitend op de Herestraat. 914 Koolstraat (1453): “Kuilstraat”, lagere ligging van de weg. 1175 Molenheidestraat (1845): van Termolen naar Genk doorheen de Molenheide. 1182 Molenstraat (1539): weg naar een watermolen? 1235 Nieuwstraat (1594): nieuw aangelegde weg in Kolveren tussen de Halveweg en de Kriekelstraat doorheen de Loverenheide. In 1844 stonden er een tiental woningen, ontgonnen op de Kolverenheide. 1347 Poelstraat (1845): van de Klapstraat naar de Poel (persoonsnaam) en het Poelhof. 1396 Reuvoortsteeg: beemdweg van de Beverzakstraat naar de Reuversbeemd. Voort slaat op een plaats waar men door het water kon waden. Zo leidt de Voortstraat naar een brug over de beek. 1397 Reuvoortstraat (1427): samenstelling van Rode (boskapping/rooien) en Voort: waterovergang, brug op de Slangbeek in het Beverzakbroek; brug gelegen in een gebied rijk aan moerasbos. 1759 Vaartweg (1845): De Vaert weg, weg naar de Molenschans, thans Molenschansweg. 1916 Weutensvijversteeg (1845): verbindt de Beverzakstraat met het Beverzakbroek. Dijk: slaat op een opgehoogde weg. Volgens Mennen e.a. (2013) verwijst de term dijk naar een opgehoogde grond dienende tot waterkering, later ook als wegnaam gebruikt. Dijk betekent volgens deze bron echter ook aangezande stroken die meestal aan de oostzijde van een hooiland werden aangelegd, grenzend aan de valleirand en blind eindigend in het veen. Omdat de bodem in de valleien soms te weinig draagkracht had bleven paard en kar op die dijk staan om het hooi af te voeren. Vooral bij veengrond werden dijken aangelegd om het hooi langs daar te kunnen afvoeren. Op veen hadden veel percelen aan één zijde dan ook een aangezande dijk (Burny, 1999). Is dit een verklaring voor de vele dijken/houtwallen in Elsstrekenbos? Toponiemenlijst i.v.m. dijk 329 Dijk (1426): opgehoogde weg voor waterkering. Dijk tussen de Ruddel- en Saarbroekwijer.

Diversen 220 Bos: bouwland en struweel. Naaldbos komt pas echt op vanaf de 18de eeuw (Mennen e.a., 2013). Voor 1800 komt naaldbos haast niet voor, er zijn slechts 2 toponiemen bekend die er ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 47 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

betrekking op hebben, bv. Armenbos. Het woord bos zelf werd pas vanaf de 18de eeuw gebruikt in de betekenis van dennenbos (Molemans, 2006a). Oude woorden die op bos(rooiing) slaan zijn lo, hout, root, rode, rooi, maar die komen in het studiegebied niet voor. Het aantal toponiemen dat naar bos verwijst is bijzonder klein, wat erop wijst dat er vroeger haast geen bos in het studiegebied aanwezig was en het gebied al lang geleden ontbost moet zijn geweest. 241 Bovert: struweel. 434 Elsberg (1456): hoogte in depressie. Berg wijst op hoger gelegen terrein. Hooiland, bouwland en struweel. 437 Elsstreken (1447): complex van bouwen hooiland, struweel en moeras. Rik/raak: smalle strook land, met elzen begroeid of omzoomde smalle strook grond langs het water. Het oud collectief-suffixt betekende in oorsprong ‘veelheid van’, bv. biest of elst: plaatsen met veel biezen of elzen; in de praktijk een elzenbos. 437 Elsstrekenbos (1844): struweel. 685 Honneriken (1674) driehoekig perceel met winkelhoek. 1097 Maaswinkel(hoek) (1530): perceel gelegen in de winkel of hoek van de Slangbeek. 1179 Molenschans (1625) of Ballewijerschans: de inwoners van Ter Molen kregen in 1604 tegelijk met die van Kolveren rechtstreeks van de Prinsbisschop van Luik de toelating om een schans van 1 ha langs de weg naar Bokrijk te bouwen. In 1704 vroegen de inwoners van Ter Molen de toelating om die schans van een tweede gracht te mogen voorzien. Een schans was een verdedigingswerk dat meestal op gemene grond werd opgericht. Een schans had meestal een oppervlakte van 1 ha, een ophaalbrug en was bezet met houten huisjes. Het geheel was steeds omgeven door zwaar eikenhout en kreupelhout en een aarden borstwering aan de buitenzijde van de gracht die 0,75 m diep was (Melis, 1947). Schansen werden opgericht na het uitbreken van de tachtigjarige oorlog (1568-1648) vanaf het einde van de 16de en vooral in de 17de eeuw dus (Molemans, 2006b). Er zijn in Limburg een paar honderd schansen gebouwd, vooral in de Kempen. Haast elk Kempisch dorp of buurtschap had destijds een schans. Na de Spaanse successieoorlog (1702-1713) daalde hun belang vrij snel (Mertens, 2009; Molemans, 1982b) en verdwenen ze geleidelijk aan. Melis (1947) gaat gedetailleerd in op de schansen van Zonhoven, met name de Kolveren- (opgericht op 1/4/1604), de Franke of Doncksche (15/9/1601), de Molen- (1/4/1604) en de Engstegenschans in Wijvenheide (4/3/1638). Ook Molemans (1982b, pg. 112 e.v.) geeft uitgebreid informatie over de schansen in Zonhoven. Schansen dienden om zich vooral in de periode tussen eind oktober en begin april, wanneer er wegens bevoorradingsmoeilijkheden geen oorlog werd gevoerd, te beschermen tegen de ingekwartierde legers. Soms kocht men de doortocht of de inkwartiering van de troepen af voor een som geld. 1459 Saarbroek (1492): wijer, weide, akkerland voordien heide. 1449 Ruddel (1477): van gerooid bos. 1692 Struikske: kreupelbosje.

‘Buitendijks’ Tot slot volgen hierna de toponiemen ten noorden van het studiegebied tot aan de dorpskern van Zonhoven, kwestie van ‘even over de grens te kijken’, om het bredere geheel te kunnen overzien.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Ten noorden van het studiegebied, tussen de vallei van de Slangbeek en de dorpskern van Zonhoven, komen vooral veld-, wijer- en heidetoponiemen voor, bv. Schuten-, Keur, Kuringer-, Wijngaarts-, Martens-, Bosveld-, Kreten-, Grote en Nieuwe heide. Evenals meerdere driesnamen: Driesen, Dries, Reuversdries, Kalendries, Grote dries, Kerkendries. Vlasroten: watervlak voor het roten (=doen rotten) van vlas of hennep. Zo is een concentratie aan rootnamen te vinden nabij de Roosterbeek tussen Heuven en Terdonk (Roten, Rotenweg, Rootsteeg, Rotenveld, Root). Evenzo komt een concentratie van zouw-toponiemen voor ten oosten van Heuven verwijzend naar begreppeld (?) akkerland (Zouw, Zouwke, Zouwplak, Voortse en Achterste zouw, Zouwweg). In de vallei van de Roosterbeek vinden we verder vele “watertoponiemen”: springwater (bronnen), waterbeemd, sluis, Zept (van sijpe, afgeleid van siepen: druppelen, zijpelen, druipen), zeer scherpe bochten (bv. 1097 Maaswinkel(-hoek): perceel gelegen in de winkel of hoek van de Slangbeek), waterlozen: afwateringssloot, afgeleid van lozen, ook drassige hooilanden die moeten ontwaterd worden. Mogelijk verwijzen sommige van deze waternamen naar het vroegere weteren, al moet dit verder onderzocht worden. Verder kunnen de volgende vroegere teelten uit de toponiemen worden afgeleid: boekweit, haver, rogge, gerst, hennep, vlas, klaver, wikke, raap- of koolzaad, aardappel, luzerne. Hennep vraagt vochtige grond. In het gehucht Termolen werd vroeger erg veel hennep geteeld voor de vervaardiging van touwen en zeildoek. Veel inwoners van dat gehucht waren wevers. Toen men bij de aanleg van de steenweg Hasselt-Eindhoven in 1758 dwars doorheen Termolen wou gaan, werd hiertegen door het gehucht Termolen bijzonder hard geprotesteerd, omdat men vreesde dat de nieuwe weg dwars doorheen hun beste hennepvelden zou gaan! In de Kempen verbouwde overigens elke boerderij vlas en hennep voor de eigen kledij en elk hof bezat een kudde schapen (Vliebergh, 1908). Op kemp volgde meestal vlas (Lindemans, 1952). Lazarij: verwijst naar een melaatsen- of pestlijdersverblijf, leprozenhuisjes nabij de Nieuwe heide, waarvan de naam overging op het bouwland. Pesthuisjes stonden steeds op enige afstand van het dorp. Heerstraat, Here(n)straat, Heer(d)straat: genoemd naar de herder (de herderstraat), ging over in de Klapstraat, waar het hek stond om af te sluiten eens de dorpskudde gepasseerd was. De Heerstraat is dus een brede weg naar de heide, afgeleid van het woord herder (Heerd). Molemans (2006b) stelt dat bij heerd (herder), de d in samenstellingen vaak vervalt, bv. Heerstraat in Opglabbeek of de huidige Herestraat in Zonhoven, teruggaand op Heerdstraat. Kleeberg verwijst naar Pleiberg: de plek waar de galg stond. Koolhof: verwijzend naar de teelt van kool. Namen die naar algemene dieren verwijzen: haas, kievit, leeuwerik, allemaal soorten van het akkerland. Nog steeds herinneren tal van huidige straatnamen in Zonhoven aan het verre verleden: bv. Rustwijerweg, Ballewijerweg, Molenschansweg, Saarbroekweg, Elsbergweg, Sint-Kwintens-heideweg, Daalheideweg, Elsstrekenweg, Beverzakstraat, Beverzakbroekweg, Weutenswijerweg, Reuvoortweg, Maaswinkelstraat, Koolstraat.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 49 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Jacques Rosseels

1. 2 STUDIE VAN DE OUDE KAARTEN Voor de kaartanalyse hebben we gebruik gemaakt van de Graaf de Ferrariskaart (ca. 1777), de kaart van Philippe Vandermaelen (1842-1879) en de topografische kaarten van het N.G.I. van 1873, 1939 en 1971 (zie kaarten 15 t.e.m. 19). Op de Ferrariskaart van eind 18de eeuw (kaart 15) bevindt zich vlakbij het dorp Zonhoven een sterk geperceleerd akkerlandschap omgeven door hout(kanten), momenteel haast volledig bebouwd. Net ten zuiden daarvan ligt de vallei van de Slangbeek, eveneens een sterk geperceleerd landschap van met hout omgeven hooilanden. Daar sluit nog verder naar het zuiden een uitgestrekt volledig open heidelandschap op aan, de Daalheide en Groote heide. In dat heidelandschap valt nabij Elsstreken een nat hooiland op met mogelijk nog wat bos en op de grens met het Wik een vochtige heide, nu de percelen nrs. 90-93. In de vallei van de Slangbeek zijn zes vijvers aanwezig (zie kaart 20) en net ten ZW van Elsstreken ligt nog één, inmiddels verdwenen vijver. De meeste vijvers rond Elsstreken staan nog niet op de kaart van Ferraris. Bij de vijvers is duidelijk het huidige Welleke te herkennen alsook de oorspronkelijke Ballewijer (nu wilgenstruweel), de Ruddel- en Saarbroekwijer (nu Ballewijers genoemd), de Elsbergwijer(s) en een inmiddels verdwenen vijver vlak ten westen van de huidige Koolstraat (de Reuvoortwijer).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

De Herestraat verbond Zonhovencentrum met Molenheide en kende destijds twee aftakkingen naar de Daalheide/Groote Heide: de Reuvoortstraat (die via de Poelstraat aanhaakte op de Herenstraat) richting Bokrijk en de Klapstraat. Wat opvalt is dat de huidige Kauwbosstraat reeds over een aanzienlijke lengte op de Ferrariskaart aanwezig was, maar dat de weg ten tijde van Graaf de Ferraris een heel eind voor het huidige rond punt, met name t.h.v. de vroegere Helmkeswijer, al af boog naar het noorden (zie punt X op kaart 3) en daar aansloot op de Klapstraat. Dit laat veronderstellen dat de Kauwbosstraat destijds een belangrijke schaapsweg doorheen de Daalheide was, mogelijk samen met de meer oostelijk gelegen Reuvoortstraat. Nog steeds is vegetatiekundig het verschil tussen het oude deel van de Kauwbosstraat (deeltraject al aanwezig ten tijde van Ferraris: vochtig heischraal grasland) en het meer recentere, nieuwe deel van de Kauwbostraat (eerder een voedselrijker hooiland) te herkennen, o.m. aan soorten zoals tormentil, pilzegge en struikheide die enkel aanwezig zijn in het ‘oude’ deel van de Kauwbosstraat! Het is haast ongelooflijk dat na meerdere eeuwen het oude en nieuwere tracé van de Kauwbosstraat nog steeds in de vegetatie te herkennen is!! De kaart van Vandermaelen (kaart 16) toont enige veranderingen. De Kauwbosstraat is verdwenen, t.t.z. deze weg is volledig opgenomen in wat nu de Bruyère de St–Quentin noemt, wat er mogelijk op wijst dat heel de Daalheide eerder een heischrale graslandvegetatie was, waarvan de Kauwbosstraat nu een relict is. In heel het open heidegebied (Bruyère de Dael, Bruyère de St–Quentin en Groot Heyde) zijn slechts twee wegen te zien: één weg in het zuidelijk deel van de Bruyère de St–Quentin (dwars doorheen de huidige Kauwbosstraat, op de topografische kaart van het N.G.I. van 1939 Chemin de Hengelhoef genoemd) en een weg richting Bokrijk die de Klapstraat verbindt met de toen eveneens reeds aanwezige Zavelvennestraat. Die Zavelvennestraat bezit momenteel eveneens een erg waardevolle heischrale bermvegetatie. Het akkerlandschap tussen Zonhoven en de vallei van de Slangbeek wordt als niet-geperceleerd landschap weergegeven, maar waarschijnlijk is dat niet correct, aangezien latere kaarten wel weer heel wat houtkanten tonen. De vallei van de Slangbeek is nog steeds een geheel van hooilanden. Het aantal vijvers is hetzelfde gebleven in het oostelijk deel. In het westelijk deel daarentegen zijn twee vijvers bijgekomen (inmiddels weer verdwenen, de Weutenswijer en de Wijer) net ten zuiden van de plek waar de Beverzakstraat aansluit op de Heuveneindeweg. Nabij Elsstrekenbos liggen nu drie tegen één vijver voordien: de Kleine en Grote Rustwijer (enkel de oostelijke helft ervan is vijver) en de Grote staartwijer, maar niet de Kleine staartwijer. De Kleine staartwijer is overigens op geen enkele oude kaart te zien en een houtwal loopt er momenteel midden doorheen. De rest van Elsstreken staat aangeduid als bos.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 51 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

In vergelijking met de kaart van Vandermaelen is er niet zo veel gewijzigd op de topografische kaart van het N.G.I. van 1873 (kaart 17), wat te verwachten is (zelfde periode). Wel zijn nu opnieuw tal van houtkanten te zien in het akkergebied ten zuiden van Zonhoven en in de vallei van de Slangbeek. De grens van die vallei, zowel met de heide als met de wegen langs het akkerland, lijkt volledig met aaneengesloten houtkanten afgezet te zijn. Verder valt op dat het traject van de Slangbeek stroomafwaarts de Reuvoortweg volledig overeenkomt met het huidige traject en dat de beek zich daar, eigenaardig genoeg, aan de zuidrand van de vallei bevindt i.p.v. in het midden zoals van nature te verwachten is. Er treedt een duidelijke verspringing van het beektraject naar de valleirand op bij de ‘overgang’ van de Reuvoortweg, wat een teken van bevloeiing (weteren, zie verder) zou kunnen zijn. Wat daar ook op wijst is de zeer scherpe hoek in de Slangbeek samen met het toponiem Maaswinkel(hoek) (Baaijens e.a., 2011). Overigens, het water van de Slangbeek is rond 1873 rechtstreeks afkomstig van het Welleke, wat nu niet meer het geval is. Verder is in de vallei van de Slangbeek de Reuvoortwijer verdwenen. Het open heidegebied is in 1873 nog steeds intact, alleen zijn er nu veel meer wegen die de Groot Heyde doorkruisen. De belangrijkste verandering t.o.v. Vandermaelen betreft Elsstreken. Nu is het westelijk deel van de Grote Rustwijer vijver geworden en het oostelijk deel lijkt akker (met haver ingezaaide vijverbodem?). Daarnaast is de Grote staartwijer in Elsstreken verdwenen en omvat het gebied nu hoofdzakelijk bos op een westelijk graslanddeel na. Het geheel lijkt omgeven te zijn door één erg lange, aaneengesloten houtkant. Ook de vijver ten westen van de Koolstraat is niet meer op de kaart aanwezig. De geschiedenis van Elsstreken lijkt ons een erg interessant onderwerp voor lokaal historisch onderzoek, bv. door de heemkundige kring. De topografische kaart van het N.G.I. van 1939 (kaart 18) toont t.o.v. de vorige kaart hoegenaamd geen wijzigingen. Enkel wat bos ten zuiden van de Luchtvaartstraat is gerooid ten voordele van heide. Overigens is vanaf de kaart van Vandermaelen tot 1939 de schans aan de Vaartweg (nu Molenschansweg) steeds goed herkenbaar. Daarnaast valt op dat totnogtoe nergens sprake is van de Schrijnbroekbeek. Molemans (1982a) vermeldt de naam Schrijnbroekbeek niet, wat laat vermoeden dat het om een relatief jonge naam gaat. Volgens de website http://hasel.be/schrijnbroekstraat zou er een verband zijn tussen de Schrijnbroekbeek en de moerasijzerertsontginning in de 19de eeuw?! Op de volgende topografische kaart van het N.G.I. van 1971 (kaart 19) is de Schrijnbroekbeek daarentegen wel aanwezig. Het lijkt erop dat die ontstaan, t.t.z. gegraven is om de (vochtige) Daalheide te ontwateren (voor de ontginning van ijzeroer?) of om het gebied in intensief landbouwgebied om te zetten, want vanaf de kaart van 1971 zijn inderdaad drastische veranderingen te zien. De (Daal)heide is nu volledig verdwenen en in landbouwgrond (akkers en weilanden) veranderd. De Kauwbosstraat is eigenaardig genoeg grotendeels op het oude traject ‘herrezen’! In de ontgonnen Daalheide staan momenteel weliswaar enkele houtkanten, maar geen enkele houtwal. Walstructuren lijken eerder aan het historische valleien akkerlandschap gebonden te zijn, ook al geven de toponiemen daar geen enkele informatie over. Meerdere historische vijvers zijn verdwenen. Het maximaal aantal van 13 vijvers ten tijde van Vandermaelen is in 1971 herleid tot twee vijvers (de huidige Ballewijers). Het Welleke en de oorspronkelijke Ballewijer staan immers als moeras en niet meer als vijver ingetekend op de kaart van 1971. Wel zijn er nu op meerdere plaatsen (weekend)vijvertjes ontstaan. Momenteel zijn er van de 13 ooit bekende visvijvers nog 3 vijvers in het studiegebied over: de twee vijvers van de huidige Ballewijers en het Welleke.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

De Slangbeek ten oosten van de Reuvoortweg ontspringt nu niet meer in het Welleke, maar vloeit ten zuiden van die vijver. Veel houtkanten op de rand van die vallei lijken gerooid. Ten westen van de Reuvoortweg (nu Vliegveldstraat) ligt er in de vallei van de Slangbeek een bijkomende ontwateringsstructuur meer ten noorden van de Slangbeek, wat eveneens met weteren (zie verder) verband kan houden (boven- en onderzouw)? De zorgcampus Ter Heide bestaat nog niet, maar de bewoning is wel duidelijk toegenomen ten zuiden van Heuven en in de rand van de Daalheide. De ‘Grote landschapsverandering’ moet dan ook na WOII gesitueerd worden, met de opkomst van de verzorgingsmaatschappij. Tot WOII kunnen we nog van een relatief intact historisch landschap spreken, erna is dit grotendeels op de schop gegaan!

De ‘paarse armoede’

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 53 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

1. 3 HET REFERENTIEKADER VAN THEO SPEK (Diemont et al., 2013; Knaepen, 1979; Spek, 2004, Spek e.a., 2015).

Om de toponiemen en de oude kaarten in hun landbouwgeschiedkundige context te situeren en te interpreteren maken we gebruik van het monumentale boek van Theo Spek (2004): Het Drentse esdorpenlandschap, omdat dit o.i. het wetenschappelijk best onderbouwde werk is dat inzicht geeft in de landbouwgeschiedenis op de droge zandgronden van de Lage landen.

Figuur 5: Het referentiekader van Theo Spek (Uit Spek, 2004)

Het akkerareaal Het Drentse (en Kempische) dorp werd omgeven door een open akkerareaal, in Drenthe de es genoemd. Dit was de zogenaamde infield, die meestal permanent in gebruik was. Binnen die es kwamen ook wel wat tijdelijke akkers, de drieslanden voor, en in de overgang van de es naar de vallei lagen tijdelijke haverlanden. Veel drieslanden zijn later definitief aan de es toegevoegd. Rond de infield lag de outfield, t.t.z. de gemene graasgronden. De verhouding in-/outfield wijzigde in functie van het mestaanbod en de conjunctuur. Aanvankelijk werd op de es het drieslagstelsel toegepast, maar dat stelsel verdween in de 17de eeuw, o.m. door de invoering van het potstalsysteem (plaggenbemesting). In de Antwerpse Kempen dateert de plaggenbemesting van de 14-15de eeuw, maar vooral van na 1700. In Drenthe werd het systeem later ingevoerd, vooral vanaf de 16de eeuw.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Toch is de potstal al vanaf de 14-15de eeuw in gebruik, dus voor het eigenlijke plaggenmestgebruik. Plaggenbemesting leidde tot ca. 15-30 cm bodemophoging per eeuw.

De gemene weidegronden De outfield, de hei, was vooral het graasgebied waar de (schapen)mest vandaan moest komen. Vanaf de 15de eeuw en zeker in de 16de eeuw neemt de schapenteelt voor de wol (lakenindustrie) sterk toe, maar vanaf de 17de eeuw neemt dat belang weer af. Het aantal schapen stijgt echter opnieuw sterk in de 18de eeuw door het weven. De begrazingsdruk in de weilanden lag tussen 0,5-0,7 GVE/ha en tussen 0,9-1,3 schapen/ha voor de heide. Spek e.a. (2015) vermeldt voor Drenthe dat de gemiddelde graasdruk voor de heide 0,6-0,9 schapen/ha heide bedroeg, maar dat kon oplopen tot zelfs 1,4. Knaepen (1979) houdt het bij 1 schaap/ha heide en bij 25-30 ha hei/ha akker. Volgens Diemont et al. (2013) vergde men in 1800 in Drenthe 9 ha heide en 2 ha grasland per ha akker.

De schapen liepen heel het jaar door buiten, vooral in de heide, maar in augustus ook op de stoppel en in het najaar begraasden ze de hooilanden om hun mineralenbalans weer op peil te brengen. Een heel jaar op de heide zorgt immers voor een tekort aan bepaalde essentiĂŤle mineralen. Schapen kunnen niet uitsluitend van de hei leven en hebben in de lente en de herfst dus een betere voeding nodig dan wat de (droge) heide te bieden heeft. Al in het Neolithicum kwamen kleine oppervlaktes heide voor. Die heide zou in het 2de en 3de millennium voor Christus sterk uitbreiden. Zo neemt het hazelaarpollen tijdens de Bronstijd opvallend af, terwijl heidepollen dan net sterk toenemen. Wanneer het bos in belangrijke mate verdwijnt vanaf de Bronstijd nemen de infiltratie en de podzolisatie van de bodem sterk toe. Bij minder dan 10% leem treedt ook podzolisatie onder bos op (tot een humuspodzolgrond). Sterk ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 55 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

leemhoudende gronden podzoliseren daarentegen niet. Podzolisatie hangt dus af van de hydrologie (podzols zijn infiltratiegebieden), van de vegetatiegeschiedenis o.i.v. de mens en van het moedermateriaal. De middeleeuwse heide was veel groener dan de 17de-19de eeuwse en de actuele ‘paarse heide’. Het was eerder een grasheide, t.t.z. een groene, meer heischrale graslandvegetatie. Het gemeenschappelijk graasgebied evolueerde gedurende vele eeuwen dus van een overwegend groene heide in de Vroege en Volle Middeleeuwen naar een volledig paarse begroeiing, zeker vanaf de 17de eeuw. Die paarse heide wijst op overbegrazing door schapen- en runderen en dus op een verschraald landschap (schapen=afvoer nutriënten), m.a.w. op overexploitatie … op ‘Paarse armoede’! De paarse heide ontstaat tussen 1300 en 1500 samen met de permanente roggenverbouw, de plaggenbemesting (in Drenthe vooral vanaf de 17de eeuw) en de erg intensieve begrazing vanwege erg grote schaapskuddes en runderen. Het gevarieerde Vroege (=600-800 na Chr.) en Volle Middeleeuwse (=950-1300) mozaïeklandschap van bossen, struwelen, openparklandschap, gras- en kruidenrijke heidevlaktes verandert in de Late Middeleeuwen (=1300-1500) en Vroeg Nieuwe Tijd (=1500-1650) in een sterk gedegradeerd open, paars heidelandschap met steeds meer zandverstuivingen (bergen) en conflicten tussen de dorpen over de weiderechten in de grensgebieden, wat uiteindelijk ook leidde tot het verdwijnen van het middeleeuwse Compascua en een strikte afbakening van de dorpsgrenzen tussen de 15de en 17de eeuw (Spek, 2004, pg. 999).

Het hooilandareaal Hooilanden (in Drenthe madelanden genoemd) ontstaan vanaf de 12de eeuw, maar toch vooral vanaf de Volle Middeleeuwen (14de - 15de eeuw). In de Middeleeuwen werden de broekbossen dus stilaan gerooid en omgezet in hooilanden door het graven van greppels, het zogenaamde “begraven van een perceel” genoemd. Die percelen waren meestal 1-2 ha groot. Een vallei omvatte vooreerst de stroom- of onderlanden met hun onregelmatige blokverkaveling. Dit waren de hooilanden met greppels ertussen, vlak langs de beek gelegen. Hogerop de vallei situeerden zich de weilanden in de vorm van regelmatige strokenverkaveling, de zogenaamde bovenlanden, door houtwallen of door greppels met elzen van elkaar gescheiden. De bovenlanden waren zeer belangrijk als graasgebied voor de dorpskudde. De hooilanden waren in de Late Middeleeuwen al privaat bezit, terwijl de weilanden, de bovenlanden op de valleiflank dus, nog grotendeels onverkaveld en gemeenschappelijk werden gebruikt. Die weiden werden pas in de 16de 17de eeuw bij de privatisering, de zogenaamde groenlandscheidingen, omgezet in private percelen en met hout omgeven. Die groenlandscheidingen hadden immers ook meer houtproductie op het oog. Men stimuleerde daarom de aanleg van een houtwal rond elk perceel. De meeste houtkanten in de vallei dateren daarom pas vanaf de 17de eeuw. Overigens, een 17de eeuws hooiland leverde 750 kg hooi/ha op tegenover reeds 3000 kg/ha in de 19de eeuw. Het vroegere, eerder statische model van het esdorpenlandschap (hooilanden langs de beek, hoger gelegen gemeenschappelijk graasland voor de schapen waarvan de mest uiteindelijk op de akkers rond de dorpen voor de eeuwige roggenteelt terecht kwam) werd door Spek sterk genuanceerd. De strikte begrenzing tussen die drie hoofdlandschapselementen was volgens hem veel minder stikt dan eerst werd aangenomen. Het rigide oude model van continuïteit werd daarom vervangen door een model waarin de boeren voortdurend hun bedrijfsvoering aanpasten aan de omstandigheden. In ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

goede tijden werd de bedrijfsvoering intensiever en nam de druk op het heide-areaal toe door de sterke vraag naar mest en wol. Tijdens minder gunstige economische omstandigheden nam die druk weer af en werd minder plagsel aan de heide onttrokken of minder intensief begraasd. Ook op de essen was slechts een deel van het bouwland permanent in gebruik, de armere delen, het zogenaamde driesland, werd minder intensief gebruikt en bleef grotendeels onbewerkt liggen. Dat driesland werd slechts eens om de zoveel jaren geploegd. Tijdens de andere jaren was het graasland. De grens tussen akker en heide was m.a.w. eeuwenlang veel vager dan vaak gedacht. Wanneer we de verschillende toponiemengroepen (heide, akker, grasland, …) in ons studiegebied geografisch situeren dan tekenen zich duidelijk drie gordels af: een eerste band van akkertoponiemen sluit aan bij de dorpskern van Zonhoven; daarop volgt een gordel van graslandtoponiemen in de vallei van de Slangbeek en tot slot tekent zich een laatste band ten zuiden van die vallei af met enkel heidetoponiemen. Daarmee sluit de geografische spreiding van de toponiemen in het studiegebied zeer goed aan bij het model van Spek!

Het Kempisch dorp ‘benaamd’ Het grote aantal toponiemen in het studiegebied laat toe om een goede reconstructie te maken van het vroegere landschap en dat landschap komt goed overeen met wat Spek (2004) in zijn magistrale werk beschrijft over de opbouw van de dorpen op de zandgrond in Drenthe. Vereenvoudigd komt het voor ons studiegebied hierop neer: Het dorp Zonhoven lag aan de rand van de Slangbeek- (en Roosterbeekvallei). Die vallei bevatte haast enkel hooiland, weliswaar met her en der een bosrestantje en vele wijers. De hooilanden zijn er vaak als lange, smalle percelen loodrecht op de beek te herkennen. In Beverzak is dit goed te zien. Mogelijk werd er lokaal in de vallei geweterd, t.t.z. bevloeid met beekwater. Voldoende hooi was destijds van cruciaal belang voor de overleving en de welvaart van elk landbouwbedrijf. Door de regelmatige overstroming met beekwater en slib waren de hooilanden productiever dan de hoger gelegen graslanden. Het hooiland werd niet voor niets ‘de moeder van de akker’ genoemd. Goed hooi werd destijds dus bijzonder hoog aangeprezen, vandaar het belang van wat men de stroom- of onderlanden noemde, de private gronden waar het hooi groeide en die na de oogst door de dorpskudde verder mochten afgegraasd worden. Omwille van de specifieke bodemgesteldheid in Zonhoven werden in de valleien tal van private wijers aangelegd, vooral voor de visteelt, maar ook om ganzen te houden of zelfs om bloedzuigers te kweken. Af en toe werd de wijer met haver of met spurrie bezaaid. De oudste vermeldingen van wijers in het toponiemenboek van Molemans over Zonhoven gaan terug tot de 15de eeuw. Ten noorden van de Slangbeekvallei, tussen vallei en dorp, was volgens de toponiemen veel akkerland aanwezig, bv. in de Basvelden. In dat gebied komen immers de toponiemen veld-plak-hof en dries geconcentreerd voor. Het uitgestrekt akkerareaal lag omwille van de transportkosten vlakbij het dorp en op de beste bodems. Hier werd vooral rogge, haver en boekweit geteeld, maar ook vlas en hennep. Ten zuiden van de vallei van de Slangbeek, het verst van het dorp verwijderd, bevond zich het gemeenschappelijk graasgebied op de meest onvruchtbare, vaak erg droge gronden: een aaneengesloten gordel van heidegebieden: de St-Kwintens-, Daal- en Molenheide, aansluitend bij De

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 57 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Teut. Daarin lag geïsoleerd het gebied Elsstreken. Nu is dat volledig bos, maar vroeger bevatte Elsstreken volgens de toponiemen vijvers, hooiland, bos en schrale graasweiden (eeuwt). Veel heide was in de periode die Molemans (1982b) beschrijft al ontgonnen en in privaat bezit. Toponiemen als Oud en Nieuw of heidenamen voorafgegaan door een persoonsnaam wijzen daarop. De aanwezigheid van landduinen verraadt dat het gemeenschappelijk graasgebied overgeëxploiteerd werd. In het buitengebied bevonden zich verder de onmisbare watermolen en de schans, maar ook de galg (tussen de Klap- en de Koolstaat) en op enige afstand van het dorp zelfs een leprozenkolonie! Wat opvalt, is dat er op basis van de toponiemen geen enkele duiding over het voorkomen van houtkanten te geven is. Op oude kaarten daarentegen staan tal van houtkanten in het akkerareaal alsook in en om de vallei van de Slangbeek afgebeeld. De heide daarentegen was een en al open gebied. Last but not least verwijzen een aantal erg betekenisvolle toponiemen, met name Klapstraat en Herestraat, naar de zogenaamde heerdgang. Dat was de gang van de heerd, t.t.z. de dagdagelijkse rondgang van de dorpskudde onder begeleiding van de dorpsherder of heerd. Die praktijk stond volledig in het teken van de mestproductie. Naast de hooilanden moest met name vooral mest uit de heide zorgen voor de vruchtbaarheid van de akkers. Op die heerdgang komen we in het volgende hoofdstuk nog uitgebreid terug, omdat net die heerdgang de brug slaat tussen de naamkunde, de landbouwgeschiedenis en de actuele ecologische waarden in het studiegebied! Tot WOI is het historische landschap grotendeels intact gebleven, maar vanaf WOII verandert dat landschap onherkenbaar en blijft er nog zeer weinig van het historische landschap over. Zo is het uitgestrekte heidegebied op de grens tussen Hasselt en Zonhoven zo goed als volledig verdwenen.

Joseph François

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

2 WAT REST ONS (AAN NATUUR) VAN HET VROEGERE LANDSCHAP EN WAT KWAM ERBIJ? Nu we weten wat er momenteel aan natuur in het gebied voorkomt en hoe het landschap er vroeger uitzag, overlopen we hierna wat er van het vroegere landschap aan natuur nog rest en of er in recente tijden natuur is bijgekomen.

2.1 DE VALLEIEN De historische hooilanden en de elzenbroekbossen De beekdalen verloren na WOII grotendeels hun functie als hooileverancier toen men letterlijk van paardenkracht overschakelde op verbrandingsmotoren. De open valleien vol waardevolle (dotterbloem)hooilanden werden daardoor niet meer of veel minder gehooid en verruigden of verbosten gedeeltelijk. Vandaar de huidige valleibossen. Omgekeerd werden andere delen van de vallei veel intensiever gebruikt en. omgezet in maĂŻsakkers of in raaigrasgraslanden of omgevormd tot weekendverblijf. De weinige ecologisch waardevolle (hooiland)vegetaties die we nu in de vallei nog aantreffen, zijn overgeleverde geschiedenis!

pagina 59 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Ijzerontginning in de gemeente Zonhoven (Allemeersch, ongedat.; Burny, 1986, 1999; Dreesen e.a., 2001; Geusens, 1986; Jaenen, 1951; Landuydt & Bos, 1990; Mennen e.a., 2013; Rubens, 1953; Spek e.a., 2015; Timmermans, 2016; Vanhamel, ongedat.; Vliebergh, 1908).

Tijdens het veldwerk vonden we op vele plaatsen indicaties van ijzerrijke kwel in de vorm van roestkleurig water of in de vorm van een ‘oliefilm’ op het water, ontstaan door ijzerbacteriën. De verspreiding van deze ijzerrijke kwel werd systematisch in kaart gebracht (Kaart 21), omdat het vaak gepaard gaat met bijzondere ecologische milieuomstandigheden. Zo zijn waardevolle dotterbloemhooilanden vaak aan dergelijke ijzerrijke kwel gebonden. In die zin kan kaart 21 als een potentiekaart worden opgevat. Een wel heel bijzondere vorm van ijzer in de bodem in Zonhoven is het zogenaamde ijzeroer, ook moerasijzererts of ter plaatse schurft genoemd. Ijzeroer komt in het studiegebied voor als harde beekbodem van de Slangbeek in Beverzak of als brokstukken boven geploegd op een maïsakker (zie kaart 21).

Ontstaan Ijzeroer is een compacte aanrijkingshorizont waarin zandkorrels (zandbodems zijn dus een must) door ijzeroxiden en humuscolloïden aaneen gekit zijn. Schurft wijst steeds op een erg ijzerrijke, aanhoudende kwelstroom. Het vormt zich in drassige beekdalen op zand- of veenbodems, dus enkel in de beemden. Het ijzer wordt hier onder gereduceerde vorm door het grondwater aangevoerd en waar dat ijzerrijke grondwater vervolgens opwelt slaat het ijzer neer van zodra het met zuurstof in contact komt. Ijzeroer ontstaat dus aan de basis van de zomergrondwaterstand, op de overgang van reductie naar oxidatie. ‘s Winters staan de bodems met moerasijzererts vaak wekenlang nat, ’s zomers zakt het water tot maximum 1,5 m diep weg. Bovenaan in de bodem komen ijzeroxidenodules voor van enkele mm tot ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

ca. 5 cm diameter. Op 30-70 cm onder het maaiveld bevinden zich meestal de eigenlijke discontinue ijzeroerbanken met een dikte van 20 tot 50 cm (zelden tot 1 m). Bodems met ijzeroer zijn vaak rijk aan organisch materiaal (humus) en steeds vochtig, vandaar af en toe veengroei. Ijzeroerbodems kenmerken zich verder door hoge concentraties aan ijzer en fosfaat, wat hun relatieve voedselrijkdom kan verklaren en daarmee het voorkomen van eerder voedselrijke (hooiland)vegetaties in de valleien van Zonhoven (ook in Daalheide?). Zo stelt Timmermans (2016) dat de iriserende film die soms op het water te zien is uit carbonaat en fosfaat bestaat. Die film ontstaat door rechtstreekse oxidatie van ijzer door zuurstof zonder tussenkomst van bacteriën. Voorgaande kan verklaren waarom we in de vallei van de Slangbeek eerder voedselrijke dotterbloemgraslanden aantreffen i.p.v. de meer oligotrofe vegetatietypes die typischer voor de Kempen zijn. Volgens Ameryckx e.a. (1985) ontstaat moerasijzererts enkel onder een koud-vochtig klimaat (uitspoeling) én onder een bedekking van naaldhout of heide. Zo was de huidige vindplaats met ijzeroerbrokstukken in de akker nabij de Schrijnbroekbeek ten tijde van Graaf de Ferraris alvast heide. Door een overmaat aan agressieve humuszuren eigen aan naaldhout of heide logen zandgronden sterk uit. Moerasijzererts is volgens Ameryckx dan ook ontstaan o.i.v. uitloging door millennia lange landbouwexploitatie van droge zandgronden. Daardoor vormden zich in de valleien zogenaamde spodosols, een goed ontwikkelde bodem met A-Bh/fe-C/R profiel. Bij deze spodosols is de ijzer-humusaanrijkingshorizont (Bh/fe horizont) soms verkit en steenhard: dit is de ijzeroerlaag. De minimale ouderdom voor een spodosol met Bh/fe horizont is volgens Ameryckx 100 jaar. Ijzeroer is haast ondoordringbaar. Het laat dus geen water door (moerassige bodem) en belet een diepe doorworteling. De natte, ijzeroerrijke groenlanden werden vroeger door de boer (en kadastraal) dan ook laag gewaardeerd, nauwelijks hoger dan de heide. Enkel een grondige drooglegging en bodembewerking maakten ze landbouwgeschikt. Ontginning van het ijzeroer werd dan ook als vorm van graslandverbetering gezien. Ontginning en gebruik Ijzeroer is in historische tijden vooral ontgonnen en verhandeld als grondstof voor de productie van ijzer. Daarnaast werd het lokaal ook gebruikt in de bouw. In Limburg was ijzeroer te vinden in het gebied tussen Diest, Tessenderlo, Kwaadmechelen, Oostham, Leopoldsburg, Koersel, Houthalen, Zonhoven, Lummen en Zelem (zie figuur 3).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 61 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Figuur 3: Verspreiding van ijzeroer in België als bouwmateriaal.

Als grondstof voor ijzerproductie Volgens Spek (2004) begon in Nederland het gebruik van ijzeroer als grondstof in de ijzertijd en kende een hoogtepunt in de middeleeuwen. In die periode zijn er in Nederland vele duizenden tonnen gietijzer mee geproduceerd. Bij ons werd schurft minstens vanaf de Romeinse tijd als ijzererts ontgonnen (Dreesen & Dusar, 2012), maar op grote schaal was dit vooral vanaf de tweede helft van de 19de eeuw. Er waren twee ontginningsperiodes. Een eerste, de belangrijkste, startte in de tweede helft van de 19de eeuw en stopte kort rond WOI. De tweede, op beperkte schaal, liep van 1950 tot ca. ‘55. Lyna (1936) geeft bij ons de vroegste vermelding met betrekking tot de exploitatie van ijzeroer: in 1570 werd aan de Luikenaar Francois de Campana de vorstelijke vergunning verleend voor ijzerexploitatie tussen Genk en Zutendaal, al is het niet geweten of er toen ook daadwerkelijk ijzer is ontgonnen. Vanaf 1840 werd er in elk geval in de Kempen intensief naar ijzeroer gezocht, maar de exploitatie van schurft op grote schaal begon in Limburg (en ook in Brabant) pas echt in 1861. Om die exploitatie te stimuleren verscheen op 1 februari 1859 een KB dat schepen met ijzeroer vrijstelde van scheepvaartrechten op de gekanaliseerde Kleine Nete. Dankzij de ontsluiting van Hasselt per spoor in 1861 nam de uitvoer van ijzeroer naar Wallonië en naar het Ruhrgebied snel toe, met een hoogtepunt rond 1870-1880, al nam de exploitatie in Limburg na 1873 weer af door een crisis in de hoogovenindustrie. Erna is de ontginning op kleinere schaal voortgezet, maar de winning liep stilaan op zijn einde na WOI, om na een laatste opflakkering totaal te verdwijnen in de jaren 50. Zo meldt Timmermans (2016) dat de delving van schurft in Bolderberg stopte in 1920. Het ijzeroer werd o.m. gedolven in Paal, Kermt, Kuringen, in Schulen en ook in Zonhoven. In 1896 waren er in Limburg maar liefst 11 ondernemingen betrokken bij de winning van ijzeroer, met name in Beringen, Koersel, Kwaadmechelen, Lummen, Oostham, Zolder en Zonhoven. Op vele plaatsen in de Kempen kwam dus een laagje ijzeroer voor, ook in Bokrijk en in Genk bijvoorbeeld. Zo vermeldt Burny (1999) in de 19de eeuw de oerontginning in de Mieën in Genk. De Mieën waren beemden buiten de vallei gelegen, dus op de vochtige vlakte aan de voet van het Kempisch plateau (cf. de Daalheide). Was de Daalheide door de sterke kwel van ijzeren nutriëntenrijk water voedselrijker dan de andere heides en heeft er in de Daalheide op grote schaal ontginning van ijzeroer plaats gevonden? Werd de Schrijnbroekbeek gegraven voor de ontwatering? In Zonhoven begon de winning van ijzeroer in de periode 1860-1870. Zo werd de eerste zes maanden van 1870 maar liefst 19000 ton schurft vanaf het station van Zonhoven ‘verscheept’! In 1880 telde Zonhoven twee ondernemingen die in dat jaar 135 000 ton opdolven! Ijzerontginning was dus geen kleinschalige, familiale aangelegenheid, maar werd door echte ondernemers aangepakt die daartoe grote oppervlaktes hooiland opkochten. Ijzererts heeft in Zonhoven in de periode 1860-1880 zelfs voor een belangrijke stijging van de welvaart gezorgd. Zo leidde ijzerdelving er tot een sterke afname in de uitwijking en tot een toename in het aantal huwelijken en geboorten (Rubens, 1953). In 1880 gaf het ‘ijzer delven’ werk aan maar liefst 119 inwoners van de gemeente Zonhoven, dat was 17% van de actieve bevolking. Meerdere landbouwers verlieten in die tijd het armzalige boerenbestaan om in de ‘metaalsector’ een betere kost te verdienen. Nadien gingen die ‘schurftdelvers’ vaak als eersten voor de mijnen werken.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Het ijzeroer zat volgens sommige bronnen in de Kempen vaak niet meer dan 10 cm diep. Het grasland/moeras met oerbanken werd met de hand open gegraven en de bovengrond werd tijdelijk op hopen gezet. Na het afgraven van het erts werd het grasland vervolgens weer geëffend en begreppeld. Na de ontginning had men betere hooilanden dan ervoor. Burny (1986) geeft bijvoorbeeld exact aan waar er vroeger in de vallei van de Zwarte beek oer is ontgonnen. Op de militaire stafkaarten van 1870 is die ontginning van ijzer nog goed te zien. Voor Zonhoven hebben wij spijtig genoeg geen exacte gegevens gevonden waar op perceelsniveau ooit ijzeroer ontgonnen is. Enkel Vanhamel (ongedat.) vermeldt dat een weiland van een hectare, genaamd ‘Pallen hoven op Donck’, in Zonhoven werd afgegraven. Hier ligt misschien een belangrijke, maar dringende taak weggelegd voor bijvoorbeeld de heemkundige kring van de gemeente, want vermoedelijk kan deze interessante periode in de geschiedenis van Zonhoven dankzij het nog ‘levend archief’ nog net op tijd gedocumenteerd worden, voor het definitief te laat is! Waar exact, hoe en met welke (ook ecologische) gevolgen werden vermoedelijk vele hectaren beemdgrond in de gemeente ‘ontijzerd’? Een onderzoek op basis van toponiemen lijkt alvast weinig zinvol, want volgens Mennen e.a. (2013) zijn er van de winning van ijzeroer geen oude namen bekend. Het kwam op rond het einde van de 19de eeuw en hield slechts enkele decennia aan, te kort blijkbaar om toponiemen na te laten. Dat leert ons dat een landschapsreconstructie nooit uitsluitend op basis van toponiemen mag gebeuren, maar steeds multidisciplinair dient aangepakt te worden. In het geval van de ijzeroerontginning in Zonhoven is dat zeker een must. Als grondstof voor de bouw Het gebruik van ijzeroer als bouwmateriaal is bekend van de Antwerpse en Limburgse Kempen, o.a. in ondermuren en funderingen van kerken, kapellen en boerderijen, omdat het resistent is tegen opstijgend vocht. Moerasijzererts is dus enkel zeer lokaal binnen het herkomstgebied als bouwmateriaal gebruikt. Ijzeroer, de oude benaming voor moerasijzererts, komt in gebouwen in Limburg vooral voor in en om Hasselt (St-Quintinuskathedraal, kerken van Kuringen, Spalbeek en Kermt). Het is als bouwmateriaal gebruikt voor de toren van de kerk van Zolder en voor de onderbouw van de kasteeltoren van Vogelsanck. De vroegere burcht op Meylandt was er volledig uit opgetrokken. Volgens Melis (1947) was er op Kolveren veel ijzersteen om te delven en werd de eerste stenen kerk van Zonhoven in de 10de of 11de eeuw ermee gebouwd. Ook de voet van de huidige kerktoren van Zonhoven is in ijzerzandsteen opgetrokken. Ijzeroer in gebouwen is verder in Wellen, Hoeselt en Kortessem (Wintershoven) te vinden. Moerasijzererts is onze jongste bouwsteen. Het is geologisch een zeer jong gesteente, niet ouder dan ca. 5000 jaar (Dreesen & Dusar, 2012) en het wordt nog steeds gevormd in de Kempen op plaatsen met grondwaterschommelingen. Na ontginning zou moerasijzererts zich binnen enkele decennia (50 jaar) opnieuw vormen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 63 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Schurft van Zonhoven Het studiegebied is één van de weinige plekken in Vlaanderen waar door een bijzondere samenloop van omstandigheden, met name zandbodems in combinatie met opvallend ijzerrijke kwel (uit de Formatie van Diest of de Formatie van Bolderberg?), moerasijzererts voorkomt. Moerasijzererts beperkt zich in Limburg tot de beekdalen van de westelijke Limburgse Kempen. Ijzeroer is dus een lokaal, apart geologisch fenomeen dat momenteel nog sporadisch te zien is aan de oppervlakte in Zonhoven en in Hasselt. De massale, semi-industriële ontginning van dit ijzeroer of schurft heeft vroeger tijdelijk voor een merkbare verbetering van de welvaart in de gemeente gezorgd. Een wel heel apart verhaal voor Zonhoven! Ijzeroer is voor de gemeente niet alleen pedagogisch (onderwijs extra muros; bodemonderzoek naar hersteltijd, …) en ecologisch interessant, maar die zeldzame ijzerbrokken op een akker bieden mogelijk interessante aanknopingspunten op cultuurhistorisch en toeristisch vlak: ‘De schurftzoekers’! Wat een prachtig woord! Het kan zo uit een album van Suske & Wiske ontsnapt zijn! Een woord dat roept om verhalen, om een roman of een Zonhovens sprookje?!

Postkaart over ijzeroerontginning (Uit: Timmermans, 2016)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Weteren in Zonhoven (Baaijens e. a., 2011; Bats, ongedat.; Berten, 1989; Burny, 1986, 1999, 2014; Dussart, 1939; Lyna, 1936; Mennen e.a., 2013; Mertens & Simons, 1982; Poschlod, 2015; Vliebergh, 1908).

Het ecologisch veldwerk had slechts een verkennend karakter en pretendeert dus absoluut geen volledigheid. Desondanks viel ons een bijzondere ontwatering en microreliëf op van perceel nr. 15. Later bleek uit het toponiemenonderzoek dat in het studiegebied enkel dit perceel een toponiem draagt dat verwijst naar historische vloeisystemen, met name het woord waterbeemd. Het herkennen van oude vloeiweiden o.m. op oude kaarten is echter niet zo eenvoudig. Immers volgens Burny (1999) en Mennen e.a. (2013) kwam er vroeger veel meer bevloeid grasland voor dan men op basis van toponiemen kan afleiden. Anderzijds verwijzen toponiemen als waterbroek of wetering niet noodzakelijk naar het weteren (Mennen e.a., 2013). Waterbeemd kan een bevloeid grasland zijn, maar het kan evengoed gewoon een erg nat perceel gras omvatten. Het bevloeien van grasland, weteren genoemd, is een eeuwenoud landbouwgebruik dat op vele plaatsen in Europa voorkwam. Volgens Poschlod (2015) werd er al in de Romeinse tijd geweterd, maar het hoogtepunt van het bevloeien situeerde zich in de 18-19de eeuw. Volgens Spek (2004) werden de Drentse graslanden in de late Middeleeuwen al bevloeid. Toch zullen de meeste weteringen niet ouder zijn dan de vroege Middeleeuwen, omdat men pas toen de beboste valleien meer en meer heeft omgevormd tot open hooilanden. Zo schrijven Mennen e.a. (2013) dat het areaal hooiland waarschijnlijk pas langzaam steeg vanaf de 11de eeuw. Het woord broek komt pas voor vanaf de 14de eeuw. Mennen e.a. (2013) en ook Spek (2004) gaan ervan uit dat er voor de 15de eeuw maar weinig hooiland aanwezig was. Overigens had men 1 ha hooiland/ha akker en tuin nodig. Ook buiten Europa werd en wordt het bevloeien van grasland voor de productie van hooi nog steeds toegepast. In elk geval kwam het vorige eeuw nog op meerdere plaatsen in de Kempen voor (Vliebergh, 1908; Lyna, 1936). Eind 19de eeuw heeft men op een aantal plaatsen in Limburg zelfs semi-industriële ‘wateringen’, ook vloeiweiden genoemd, aangelegd met water uit de kanalen, maar uiteindelijk is dat systeem weer vrij snel verlaten. In de loop van de 19de eeuw gebruikte men daarvoor in de Limburgse Kempen de naam “watering” i.p.v. de oudere termen waterbroek of -beemd. In het noorden van de provincie zijn nog een aantal getuigen van deze semi-industriële wateringen aanwezig (Lommel, Neerpelt, Maaseik, Bocholt, Hamont, Achel; zie Bats, ongedat.; Berten, 1989; Mertens & Simons, 1982). Voor zover bekend heeft in Limburg vooral Joël Burny uitgebreid aandacht besteed aan het oude landgebruik van het weteren (Burny, 1986, 1999). Burny beschrijft gedetailleerd hoe zo een wa(e)tering eruitzag. Een wetering is een opgehoogd en bevloeid hooilandperceel (watering, waterbroek, water-/weter-/beemd-bamp genoemd) vaak ca. 70 are groot (meestal 0,2-1 ha groot, uitzonderlijk 2,5 ha). De hooilandpercelen werden in bedden aangelegd. Zo een opgehoogd vloeibed bestond uit een aanvoergreppel, twee afvoergreppels en twee flanken (zie figuur 4). Elke flank was 1 tot 2x een zwad breed. Het hoogteverschil tussen aanvoer- en afvoergreppels bedroeg 15-50 cm, zeer zelden tot 1 m. Een bed was in de Kempen enkele tientallen meters lang. De afstand tussen open afloopzouw was ca. 2-3,5 m.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 65 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Een wetering was dus een ingenieus systeem waarbij men water aftapte, vaak uit een (molen)beek, om het met een ingewikkeld stelsel van grachten en bedden langzaam over de waterbeemd te laten vloeien. Vaak werd het gebied bij een watermolen tussen de nieuwe en de oude beek als vloeisysteem gebruikt. Op welke bodemtypes er werd bevloeid is uitgebreid te lezen in Burny (1986: pg 188-189).

Figuur 4: Uitzicht van een wetering (uit Burny, 2014) ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Burny vermeldt ook publicaties waaruit moet blijken dat het weteren herkenbare pedologische sporen naliet. De herkenning in het veld van een weterbeemd is nochtans niet zo eenvoudig, omdat er in elk beemdperceel wel greppels, zouwen genoemd, aanwezig waren om het perceel te ontwateren. Vaak lag er een centrale hoofdgreppel met zijgreppels, de ‘trekzouw’, die aansloot op de beek. Om over een wetering te spreken moet er naar specifieke restanten worden gezocht: een golvende beekbodem, haakse bochten in beken, overlopen in houtwallen of waterkerende houtwallen, beken binnen houtwallen waarvan de bodem met leem is ‘gedicht’, enz. Baaijens e. a. (2011) hebben recent een voortreffelijke handleiding geschreven om weteringen in het veld op te sporen. Ook dit kan, net als in het geval van ijzeroer, een interessant onderwerp zijn voor nader lokaal historisch onderzoek. Het weteren zorgde voor een vroegere grasgroei na de winter, voor een aanrijking van de bodem en dus voor een merkbaar hogere grasproductie. Een wetering bracht 2-3 keer zoveel hooi op als nietbevloeid gras, tot zelfs 4 a 5 keer zoveel volgens Dussart (1939). Deze auteur stelde ook dat vloeiweiden, op een uitzondering na, uitsluitend als hooiland gebruikt werden en niet als weiland. Meestal waren er 3 tot zelfs 4 oogsten per jaar: regelmatig werd al in de lente groen gras pluksgewijs met de sikkel gemaaid en naar de beesten gebracht, daarna volgde een hooibeurt in juni en tot slot de toemaat vanaf half augustus. Burny (1986) beschrijft in extenso waar, wanneer, hoe vaak en hoe er vroeger overal in de Kempen geweterd werd. Hij toont o.m. een foto van De Maten waar op de bodem van de Manevijver een vloeiweide voorkwam, die nu evenwel nagenoeg constant onder water staat. Burny (1986: pg 179) geeft ook een overzicht van de toponiemen waterbeemd, waterbroek, wetering die in Zonhoven de weteringen weergeven. Volgens Burny werd er vroeger in de vallei van de Roosterbeek haast overal bevloeid. Ook in de Beverzak (waar perceel 15 is gelegen), op de grens met Hasselt, bevloeide men “overal”. In het oosten van Zonhoven was het daarentegen te droog om te weteren.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 67 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Inlaatzouw vanuit de Slangbeek voor de waterbeemd van perceel nr. 15?

Zeker nader te onderzoeken is het gegeven dat het beekje dat door Elsstrekenbos stroomt in het meest westelijk deel van het bos, voordat het in de inbuizing onder de bewoning verdwijnt, deels tussen en deels langs twee houtwallen stroomt. Ten westen van die dubbele wal, die soms een verlaging vertoont, ligt een perceel dat op panden ligt. Datzelfde beekje liep vroeger ook aan de oostzijde van het bos anders dan nu, met name ook hier tussen twee houtwallen. Tot slot merken we op dat door de grootschalige ijzeroerontginning waarschijnlijk heel wat weterbeemden letterlijk op de schop zijn gegaan.

Weteren in Zonhoven Ondanks het verkennend ecologisch onderzoek menen wij toch minstens één perceel in het studiegebied te kennen waar vroeger ‘geweterd’ werd. Het weteren of het met beekwater bevloeien van hooilanden voor een betere grasproductie zou vroeger in Zonhoven een courant gebruik zijn geweest, maar meer gedetailleerd historisch onderzoek is nodig om de juiste omvang ervan te kunnen inschatten. Een gedetailleerde hoogtekaart kan daarbij een goede vertrekbasis zijn. In elk geval is het behoud van hogervermeld ook ecologisch waardevol perceel als bijzonder historisch relict wenselijk, zeker wanneer zou blijken dat het om ‘de laatste der Mohikanen zou gaan’!

Joseph Coosemans – Lente in Genk

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

De wijers (Gillissen, 1976).

Van de 17 wijers in het studiegebied die op de kaarten van Molemans (1982b) terug te vinden zijn en tevens vermeld staan op een kaart in Wijers (1987) zijn er inmiddels al 14 verdwenen! Nog aanwezig zijn (zie kaart 20) de Saarbroekwijer en de Ruddelwijer (nu samen de Ballewijers genoemd) en de Wellekenswijer (nu het Welleke genoemd). Verdwenen zijn de Kleine Saarbroekwijer en de Elsbergwijer (nu moeras en moerasbos), de Ballewijer (nu wilgenstruweel), de Grote en Kleine Rustwijer (respectievelijk weiland en bos geworden), Helmkeswijer (Molemans (1982) vermeldt dit perceel echter niet als vijver, wel als “dennenbos (recent als wijer aangelegd”, nu is het een paardenweide met poel; de oude dijken(?) zijn nog steeds in het landschap te herkennen), de Grote en Kleine Staartwijer (nu deel van het broekbos Elsstreken; overigens is de Kleine staartwijer op geen enkele oude kaart te bespeuren); Wijer en Weutenswijer (momenteel bebouwing en grasland), Baggevijver en Droogmanneke (nu grasland) en tot slot de Reuvoortwijer (momenteel bebouwing). De Ballewijers, ooit bedreigd door de aanleg van de A24, moeten vroeger ecologisch uitzonderlijk waardevol zijn geweest zoals het getuigenis van Gillissen (1976) aantoont. Hij vermeldt o.m. de volgende plantensoorten: drijvende waterweegbree, pijlkruid, gagel, mattenbies, wateraardbei, blauwe knoop, schildereprijs, boskartelblad, oeverkruid, klein blaasjeskruid, dopheide, grote boterbloem, dotterbloem, ronde zonnedauw, moerashertshooi, moeraslathyrus, stekelbrem, moerasbasterdwederik, pijptorkruid, waterscheerling, zeegroene muur, kruipwilg, moeraswespenorchis, kleine egelskop en de volgende broedvogels: woudaapje, kleine karekiet, spotvogel. Als nietbroedvogel vermeldt Gillissen o.m. de roerdomp, de winter- en de zomertaling, de wielewaal en de grote karekiet!

Willem Roelofs ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 69 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

2.2 DE HEIDE Uit de reconstructie van het historische landschap bleek de enorme omvang van de vroegere heide in het studiegebied. Vooraleer echter op de heide (-gerelateerde vegetaties) van het studiegebied in te gaan, schetsen we eerst welke landbouwgeschiedenis aan de basis lag van het ontstaan van deze bijzondere vegetatietypes (heide en heischrale graslanden). De link daartoe vormen de toponiemen Here- en Klapstraat.

De Here- en de Klapstraat en hun verdragende betekenis: de heerdgang (Adriaens et al., 2007; Baete et al., 2009; Behets, 1965, 1966, 1975; Bieleman, 2010; Brouwers, 1964; Bruun, Fritzboger, 2002; Cousins et al., 2002; Couvreur et al., 2004; Diemont et al., 2013; Dupae, 2013; Ehrlen. & Lehtila, 2002; Frere, 1959, 1962; Gijsels, 1993; Grauwels, 1959, 1960; Gustavsson et al., 2007; Helm et al., 2006; Hillegers, ongedat., 1980, 1993; Honnay & Bossuyt, 2005; Knaepen, 1979; Lambrecht, 2002; Lindborg & Eriksson, 2004; Lindeman, 1994; Molemans, 1973, 1982, 1982a; Philips et al., 1965; Poschlod & Bonn, 1998; Poschlod & Wallisdevries, 2002; Reitalu et al., 2010; Renes, 1988, 1993; SchaminĂŠe, 1999; Sterckx e.a., 2016; Tack et al., 1993; Thoen, 1987; Vandevelde, 1959; Van Ormelingen et al., 2007; Verhulst. 1995; Vliebergh & Ulens, 1909; Willems, 1999). Graslandecologie Erg soortenrijke graslandvegetaties zoals bv. die van de Kauwbosstraat in de Daalheide vergen een zeer lange ontwikkeling. We spreken dan eerder in termen van vele eeuwen dan jaren. Op basis van multidisciplinair onderzoek wordt immers aannemelijk gemaakt dat dergelijke, erg soortenrijke graslanden al voor de jaartelling ontstonden. Kennis van het vroegere landbouwsysteem is dus onmisbaar om te begrijpen hoe die soortenrijke graslanden tot stand zijn gekomen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Volgens de graslandecologie wordt de hoge soortenrijkdom van dergelijke semi-natuurlijke graslanden grosso modo bepaald door de voedselrijkdom en bodemvariatie, door een eeuwenlang, continu beheer en tot slot door de hoge ouderdom van het graslandecosysteem waardoor de dispersieprocessen, evenals de effecten van een lang aangehouden beheer, zich ongehinderd kunnen ontplooien. Voedselrijkdom en bodemvariatie Graslanden op voedselrijke bodems bevatten doorgaans veel minder soorten dan graslanden op een voedselarme bodem. Dat heeft o.m. met lichtcompetitie (overschaduwing) en met strooiselophoping te maken. Hoge soorten krijgen op een voedselarme bodem veel minder kans om te domineren. Ze hebben immers veel voedingsstoffen nodig om een grote biomassa op te bouwen en een schrale bodem bevat daartoe te weinig nutriënten. Heiden en heischrale graslanden zijn waarschijnlijk nooit bemest, maar werden net eeuwenlang verschraald door (schapen)begrazing. Daardoor hebben ze een voedselarme bodem, een eerste sine qua non voor soortenrijke heide-(grasland)ecosystemen. Voedselaanrijking vanuit de omgeving dient dan ook voor de Kauwbosstraat en andere waardevolle wegbermen absoluut voorkomen te worden. Een langdurig, continu beheer Naast de aard van de bodem speelt ook het beheer een cruciale rol bij de soortenrijkdom van heischrale graslanden en heiden. Zo zorgt begrazing en hooien ervoor dat de hoge soorten, vaak zijn dit ruigteplanten, relatief gezien veel meer geschaad worden dan de lagere soorten, waardoor hun dominantiecapaciteit sterk wordt beknot. Zonder beheer in de vorm van begrazen of hooien groeien graslanden snel dicht met ruigteplanten, struiken en bomen. Omdat de meeste graslandsoorten uitgesproken lichtbehoeftige planten zijn, leggen ze in de schaduw dan snel het loodje. Een zeer lang aangehouden, continu beheer is dan ook een voorwaarde voor de ontwikkeling en het behoud van soortenrijke graslanden. Dit heeft o.m. met het feit te maken dat de meeste graslandplanten geen langlevende zaadbank aanleggen en die soorten voor hun overleving bijgevolg afhankelijk zijn van regelmatige zaadvorming en –kieming en dit kan enkel in een korte grasmat. De aanwezigheid van een erg soortenrijk, heischraal grasland in o.m. de Kauwbosstraat betekent dus hoogstwaarschijnlijk dat de Kauwbosstraat en zijn omgeving (Daalheide) vele eeuwen continu als ‘graasland’ beheerd zijn geweest. Verspreiding van planten - ouderdom van het graslandecosysteem Planten die geen langlevende zaadbank hebben, en dat geldt voor vele graslandsoorten, zijn voor hun overleving sterk afhankelijk van dispersie in de ruimte. De soortenrijkdom van vele graslanden wordt echter beperkt door dispersie. Dit betekent dat vele (heischrale)graslanden nog heel wat meer soorten kunnen bevatten, maar dat die soorten er gewoonweg niet geraken. Wanneer je die ‘ontbrekende’ soorten een handje helpt door ze uit te zaaien, dan blijken ze het vaak heel goed te doen. Blijkbaar beschikken graslandsoorten, net zoals oudbosplanten overigens, over zeer beperkte verspreidingscapaciteiten. Het zaad van de meeste graslandplanten valt vlakbij de moederplant of hoogstens enkele decimeters verder. Daardoor vergt het eeuwen om bv. slechts 100 meter ver te geraken. Maar hoe zijn die soorten uit de verre omgeving dan ooit in bijvoorbeeld de Kauwbosstraat geraakt? Vele waardevolle heischrale soorten zijn nu alvast niet meer in die omgeving te vinden. De graslandecologie leert ons dat vee en vooral schapen heel goede ‘dispersiebanen’ zijn, t.t.z. in hun vacht, in de mest en in de modder tussen hun hoeven zeulen de dieren tal van plantenzaden van het ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 71 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

ene plekje naar het andere met zich mee. Bedenk wat een immense oppervlakte enkele honderden schapenhoefjes vol modder uiteindelijk voorstellen! Via schapen kunnen planten zich veel sneller en haast overal in het landschap verspreiden, tenminste indien daarover voldoende tijd heengaat. De vroegere begrazing van de vroente met schapen heeft m.a.w. gedurende vele eeuwen onbewust voor de nodige verspreiding van haast alle plantensoorten in het landschap gezorgd! Voor de meeste graslandsoorten werken ruimtelijke corridors als dispersieroute niet, terwijl mobiele corridors in de vorm van een rondtrekkende schaapskudde net ideaal zijn en historisch aan de basis lagen van heel het dispersiefenomeen in onze contreien: de heerdgang genaamd. De heerdgang De heide kende vroeger tal van functies: vooreerst weidegebied, in eerste instantie voor schapen, maar ook voor het andere vee; daarnaast stalmestproductie dankzij het steken van plaggen, het maaien van de heide en het vergaren van strooisel (bv. adelaarsvaren), de winning van brandstof (turf werd vooral in de natte heide gestoken), verder zocht men er bouwmateriaal, ging men er op jacht, hield men er bijen of zocht men bosbessen. In een boeiend historisch onderzoek door bevraging van oude buitenmensen beschrijft Burny (1986) zeer gedetailleerd hoe men aan het begin van de vorige eeuw de heide nog gebruikte. Men ‘kapte’ ze voor stalstrooisel en voor het vullen van turfkuilen. Men maaide de jonge heide als veevoeder. In de vochtige heide werden ‘doeffen’ gestoken voor de haard. Men liet verder de dieren grazen op de heide. Ook de dennenbossen werden vanaf april door het rundvee begraasd en waren zelfs belangrijke weidegronden voor de koeien. In de bossen werden ook het strooisel, het dode takhout en zelfs de dennenkegels ‘schoongeveegd’. Zelfs de adelaarsvarens uit de beekbegeleidende bossen en de houtkanten werden gemaaid als strooisel voor de stal. Toch was de belangrijkste functie van de vroonte graasgebied en mestproductie en dat brengt ons bij de heerdgang.

Strooisel voor de stal François Halkett - In het dennenbos, 1884 ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Uit de graslandecologie volgt dat voor het ontstaan van bijzonder soortenrijke, semi-natuurlijke graslanden zoals die van de Kauwbosstraat een voedselarme bodem vereist is, naast een continu, bijzonder langdurig (meerdere eeuwen) aangehouden beheer in combinatie met dispersie van planten op landschapsniveau. Bestaat er een landbouwsysteem dat voldoet aan al die voorwaarden? Volgens tal van auteurs bestaat dat inderdaad en het noemt de heerdgang. Op basis van o.m. Lindemans (1994), Hillegers (1993), Behets (1975) en Vliebergh & Ulens (1909) die een zeer gedetailleerde beschrijving geven van de heerdgang, schetsen we nu weliswaar sterk vereenvoudigd dat landbouwsysteem dat overal in de Kempen en aanpalende streken werd toegepast. Eeuwenlang was het graan de belangrijkste teelt in de Kempen. Op een perceel werd het eerste jaar het broodgraan, rogge, voor de eigen voeding geteeld en het jaar daarop het graan voor de trekdieren. In de Kempen verbouwde men daartoe vooral haver. Enkel het eerste jaar werd er bemest. Mest was immers erg schaars en kostbaar en het weinige werd dan ook enkel voor de teelt van de eigen voeding gebruikt. Na twee oogsten uit één bemesting was de zandbodem meestal zo sterk uitgeput dat de grond meerdere jaren moest ‘rusten’ of ‘dries liggen’. Die dries begroeide spontaan met een soortenrijke vegetatie. Na een aantal jaren was de bodemvruchtbaarheid van nature voldoende hersteld en kon men de dries weer in akker omzetten. Dat gebeurde tijdens het zogenaamde braakjaar. In dat jaar werd de dries ‘gebraakt’, t.t.z. de bodem werd meerdere keren met de ploeg ‘gebroken’ om het van alle onkruid te zuiveren. Na de laatste bewerking, op het einde van de zomer, werd de braak bemest en vervolgens met het broodgraan ingezaaid en kon de cyclus opnieuw beginnen. Om het broodgraan te verbouwen was er dus mest nodig en wie mest zegt, zegt dieren. Pas op het einde van de 19de eeuw verscheen immers de eerste kunstmest. In de Kempen waren die dieren vooral schapen. Vaak was het schaap zelfs het enige dier op de boerderij. Mest was vroeger zo belangrijk dat de productie ervan gemeenschappelijk werd geregeld. In dat geval sprak men van de heerdgang. De heerdgang (‘heertganck’) was de dagelijkse rondgang van de dorpskudde of ‘heerd’ (denk aan het Duitse die Herde of het Engelse the herd) onder begeleiding van de dorpsherder binnen de grenzen van het dorp. Vooral de schapen, maar ook de koeien en zelfs de ganzen en de varkens werden gehoed. De herder, ook ‘heert’ of ‘hert’ genoemd (der Hirt, le herdier in Wallonië), was in feite een dorpsambtenaar die tijdens dode periodes andere klusjes in het dorp opknapte. Om mest te produceren moeten de dieren natuurlijk eten. In de Kempen deden ze dat vooral op de uitgestrekte heide en in de heischrale graslanden. De schapen leefden in de Kempen daarnaast ook van de wegbermen, van het bos en van de stoppelgang direct na de oogst, én van de toemaat in de beemden. Waarom waren schapen zo bijzonder geschikt voor de mestproductie? Wel hét cruciaal voordeel van schapen is dat dit het enige dier is dat overdag vooral graast, maar het keutelen ‘opspaart’ voor de nacht. Met paarden of koeien lukt dat niet, die laten hun mest heel de dag door vallen. Met schapen gaat de mest dus niet verloren en kan ze daar geconcentreerd worden waar de boer het wil, bijvoorbeeld in de potstal of op de gebroken akker die daartoe tijdelijk afgerasterd werd met zogenaamde tuinen (houten vlechtwerk). Bovendien kunnen schapen, in tegenstelling tot bv. het rund, zonder veel bijvoederen jaarrond haast uitsluitend leven van wat het landschap voortbrengt. Dat er eeuwenlang in Vlaanderen schapen hebben rondgetrokken, valt duidelijk te zien bij onze Vlaamse schilders. Of het nu om de beroemde Vlaamse miniaturen uit de 15de en 16de eeuw gaat die de brevieren of gebedenboeken versierden (zie o.m. het Breviarium grimani of het Breviarium Mayer van den Bergh), of het nu om de boerentaferelen van Pieter Breugel de Oudere handelt of om ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 73 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

de landschappen van Rubens, overal kom je herders met hun schapen tegen. De heerdgang werd overigens niet alleen vereeuwigd door onze schilders, maar dat agro-pastorale landbouwsysteem leeft zelfs tot op de dag van vandaag voort in de structuur van onze dorpen en in vele toponiemen, zoals de Klap- en Here(n)straat. Daarvoor verwijzen we naar het Intermezzo: Heerdgangtoponiemen. Het gebruik van klaver, waardoor de eigenlijke braak verdween, samen met de invoer van buitenlands wol en schapenvlees, hebben vanaf de 17de eeuw de schapenteelt geleidelijk aan overbodig gemaakt. Er kon nu immers veel meer vee op stal worden gehouden. Hier kregen de dieren naast klaver ook hooi, roggestro, aardappelen, spurrie, wortelen, knollen, wikke en zelfs brem! Op het einde van de 18de - begin 19de eeuw schaften de Fransen het collectieve gebruiksrecht van de gemene gronden af. Hierdoor konden de gemeenten ze verkavelen en verkopen, waardoor het gemeenschappelijk hoeden van schapen nog meer bemoeilijkt werd en het kort na 1900 uiteindelijk definitief verdween.

Het keutelen sparen we op voor de nacht!

Desondanks is de heerdgang een bijzonder stabiel landbouwsysteem geweest dat eeuwenlang heeft standgehouden. Uit het geschetste tijdsbeeld volgt duidelijk dat heel het landschap, dorp - bos - hei akker - vallei, in feite deel uitmaakte van een gemengd landbouwsysteem, waarvan de heerdgang de motor was die alle delen onderling verbond. De heerdgang leverde letterlijk de “broodnodige” mest om het systeem draaiende te houden. De omvang van de bevolking werd m.a.w. mee bepaald door de omvang van de heerd (de kudde) en dus door de uitgestrektheid van het heidegebied en areaal ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

driesliggende akkers waarover het dorp kon beschikken. Hoewel hei of heischraal grasland eerder pejoratief klinkt, was het een onmisbaar onderdeel van het geheel. Dat verklaart de vele ruzies die er eeuwenlang over gevoerd werden! Door de eeuwen heen heeft zich op dit landbouwsysteem een aangepaste natuur geënt van akkeronkruiden, van soortenrijke hakhoutbossen, van soortenrijke ruigten op driesgronden en heiden of heischrale graslanden aan de rand van het dorp. Haast alle typische Kempen-natuur is ontstaan door de heerdgang! Hierbij werd het landschap eeuwenlang verschraald door met de schapen de nutriënten uit heel het landschap af te voeren richting akker. De meeste plantenzaden werden daarbij door de schapen vervoerd en door dat eeuwenlang vervoer van zaden, konden haast alle plantensoorten zowat overal in het landschap geraken, dus ook in de Kauwbosstraat! Samenvattend vormt de heerdgang de enige logische verklaring voor de aanwezigheid van eeuwenoude, erg soortenrijke heischrale graslanden en heiden in de Kempen, omdat de heerdgang het enige systeem is dat zorgt voor dispersie op landschaps- en op perceelsniveau, dat zorgt voor verschraling van de bodem, voor de onderdrukking van de dominante (ruigte-) soorten en voor het juiste lichtregime voor de kieming en vestiging van graslandsoorten. M.a.w. de heerdgang vulde net al de voorwaarden in die ecologisch gezien essentieel zijn voor het ontstaan en de bestendiging van soortenrijke graslanden zoals langs de Kauwbos- of Zavelvennestraat.

De val van Icarus (P. Breugel de Oude) toont de ijzersterke band tussen de akkerbouwer en de herder

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 75 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Intermezzo: Heerdgangtoponiemen De heerdgang leeft tot op de dag van vandaag voort in tal van toponiemen zoals Here-en Klapstraat (zie o.m. Hillegers, 1993). Dat schetsen we nu door een dag mee op stap te gaan met de scheper of schaapsherder. Het dorp was ten tijde van de heerdgang concentrisch opgebouwd. Centraal lag de bebouwing, omgeven door een klein areaal van permanente akkers en driesland en helemaal aan de rand van de gemeenschap bevonden zich de gemeenschappelijk beweide schraallanden, vaak heiden genoemd en ook de bossen. Verzamelen geblazen Bij het ochtendkrieken kwam de herder naar de verzamelplaats van het vee. Die lag meestal middenin het dorp, maar ze kon ook aan de rand ervan gelegen zijn. Die verzamelplaats was een omheinde plek, een pleintje dat meestal taps toe liep of driehoekig was om het naar buiten drijven te vergemakkelijken. Het werd met valdeuren (‘gaar, barrier, gri(y)ndel, klap, va(o)uwer, varen of valder’ genaamd) afgesloten en werd vaak dries genoemd. En route Vanaf het dorpsplein vertrok de kudde langs de veewegen of veedriften naar de permanente graasgebieden die -in tegenstelling met het akkerland dat eerder bruin was- steeds groen van kleur waren en dus de ‘groengronden’ werden genoemd. De veedriften waren aanzienlijk breed -ze moesten de grote, hongerige kudde snel uit het dorp loodsen en behoorden daardoor tot de breedste dorpswegen- vandaar soms het toponiem ‘Bre(d)estraat’ … en er lag steeds wel wat mest. Dat vertaalde zich in toponiemen als de Mest-, Meis-, Meys-, Mis-, Mes(s)-, Meesweg of in Kladder-, Flatter- Drekstraat of Vuilstraat. Vele zogenaamde miswegen hebben dus helemaal niets met de kerk te maken die overigens wel vaak bij het centrale plein gelegen was, maar verwijzen naar de uitwerpselen van de dieren op de weg! Smullen van de dries De dieren verlieten het dorp langs door houtkanten omzoomde, brede veewegen, om vervolgens door het akkerland dat onmiddellijk buiten het dorp lag, te trekken. Aan de rand van het dorp en ook aan de rand van het akkerareaal stonden vaak valders (klaphekken). De met gewas begroeide akkers zelf werden met brede wallen (grachten) of met vlechtwerk, zogenaamde ‘tuinen’, tegen de gretige muilen beschermd. Eens de oogst binnen werd de stoppel en het tijdelijk braakland dat daar op volgde eveneens als weidegrond gebruikt. In het akkerareaal dat voor een groot deel braak lag, vinden we vele driestoponiemen terug die mogelijk daarop wijzen. Over de term dries is echter nog lang niet het laatste woord gevallen. Wat ook de betekenis van het woord dries of het woord braak is geweest, voor ons verhaal is dat minder belangrijk. De essentiële hypothese hier is dat er eeuwenlang, vooral met schapen, nutriënten uit heel het landschap werden afgevoerd richting akker en dat die akkers ook tijdelijk als graasgebied werden gebruikt. De hei op en de beemden in Naast de tijdelijk begraasde akkergronden waren er ook permanente graasgebieden. Die permanente graasgebieden waren zo onvruchtbaar of steil, te ver van het dorp, te droog of te stenig dat ze nooit geploegd en steeds als weide werden gebruikt. Samen vormden ze de ‘hei’ ontstaan door schapenbegrazing. In de Kempen is dit de alom bekende purperen heide, gedomineerd door echte heidestruiken, naast tal van andere vegetatietypes zoals heischrale graslanden of de zogenaamde Droge graslanden op zandgrond. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 76 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Het gemeenschappelijk permanent graasgebied werd meestal aangeduid met het toponiem hei(de) of vroente. De hei bevatte ook het bos dat als hakhout werd beheerd en in de winter werd begraasd (eikels en klimop). Vegetatiekundig was de scheiding tussen bos en grasland in die tijd waarschijnlijk dan ook veel minder duidelijk dan nu. Doordat het bos begraasd werd, zo werden de bossen in Brabant nog tot ver in de 18de eeuw begraasd, was het vroeger veel meer open en daardoor veel kruidenrijker dan nu. Er waren niet alleen plekken die te droog en te schraal waren voor de aanleg van akkers, maar ook te nat. Dat waren de beemden in de valleien. Die beemden, meestal in privébezit, werden in principe gehooid. Na het hooien waren ze gemeenschappelijk graasgebied en werden ze nabegraasd. Samenvattend was een enorme oppervlakte aan driesen graasgronden nodig om een klein areaal aan akkers te bemesten. Die onverbrekelijke afhankelijkheid tussen de oppervlakte aan akkers en de omvang van de veestapel heeft vele eeuwen standgehouden. Het vee vrat van de dries, van de beemd en van de hei, zodat de mens kon leven van de akker! Daar ging het uiteindelijk om. De gemeenschappelijke graasgebieden waren levensnoodzakelijk voor het dorp. Daarom werd de grens ervan met duidelijke markeringen afgebakend: met grensbomen, met een galg, een grote steen, een rustplek … en daarom werd er vaak ruzie over gemaakt!! Iedere herder moest in het eigen dorp blijven om geen conflicten met de buurgemeente te veroorzaken of er hing hem een zware straf boven het hoofd. Dat stond allemaal in strenge wetten beschreven, de zogenaamde dorpskeuren of wijsdommen. Die dorpskeuren kenden een grote verspreiding in heel Centraal-Europa. Ze regelden o.m. het beheer van de gemene gronden. Waarschijnlijk ligt de heerdgang zelfs aan de basis van de latere administratieve dorpsgrenzen. Het woord heerdgang kreeg later immers ook de secundaire betekenis van gehucht of parochie.

Joseph François

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 77 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

De Daalheide, de Kauwbosstraat en andere wegbermen (Allemeersch, ongedat.; Anon., 1980; Burny, 1986, 1999; Clerkx & Bijlsma, 2003; Diemont et al., 2013; Dufrane, 1985; Kappert & Bijlsma, 2012; Lyna, 1936; Melis, 1947; Mertens, 2009; Molemans, 1973, 1977; Molemans, 1982b; Poschlod, 2015; Prims, 1933, 1934; Rubens, 1953; Sterckx e.a., 2016; Wyers, 1987).

Nu we weten hoe heiden en soortenrijke heischrale graslanden in het verre verleden tot stand zijn gekomen, met name dankzij eeuwenlang ‘heerdgangbeheer’ (zowat 75% van de Europese biodiversiteit zou volgens Diemont et al. (2013) herdersafhankelijk zijn!), kunnen we nu nagaan hoeveel van die ‘eeuwenoude vegetaties’ nog steeds in het studiegebied aanwezig zijn en dat valt erg tegen, want die vroegere vegetaties zijn haast volledig teruggedrongen tot … wegbermrelicten wat heischrale en droge graslanden op zandgrond betreft en tot enkele aren op het vliegveld van Kiewit wat droge heidevegetaties aangaat! De Daalheide Voorafgaand willen we stellen dat er nogal wat spraakverwarring over de benaming van de heide(n) in het studiegebied bestaat. Vaak vermeldt men van west naar oost: de Groot Heyde nabij het vliegveld (ook Groot Heyde, Groote Heide dite Daalheide, St Quintens Heyde of ook Bruyère de Hasselt genoemd), vervolgens de Bruyère de St Quentin (ook Daalheide, Daelheide of Bruyère de Dael geheten), uiteindelijk de Daalheide s.s. die in het oosten aansluit op de Molenheide. Wij houden het in deze tekst bij de term Daalheide om het vroegere, aaneengesloten heidegebied in het zuiden van het onderzoeksgebied mee aan te duiden. Overigens ligt in de Daalheide het oudste vliegveld van België, geopend in 1909, amper enkele jaren na de eerste vlucht van de gebroeders Wright. Het vliegveld sloot na WOII, maar in 1969 richtten een aantal piloten de vzw Aero Kiewit op en werd het vliegveld heropend. Dankzij dat vliegveld werden de laatste relicten van de vroegere heide tussen Hasselt en Zonhoven definitief gered! Van de vroegere Daalheide is dus haast niets overgebleven. Daarmee deelt de Daalheide het lot van de meeste andere heiden in Limburg en ver daarbuiten. Zo is in Duitsland de heide sterk in areaal afgenomen na 1870 toen Engeland met de stoommachine wol van verder invoerde. De heerdgang stopte er volledig vanaf 1950 (Poschlod, 2015). Voor Nederland stellen Diemont et al. (2013) dat er vanaf de 13de eeuw erg veel vraag naar wol vanuit Vlaanderen was. Die vraag piekte in de 16de eeuw, maar de wolmarkt stortte nadien, in de 17-18de eeuw, in. Daardoor bleef de schapenteelt enkel in streken ver van de steden nog belangrijk tot een eind in de 19de eeuw. Allemeersch (ongedat.), Molemans (1977) en Knaepen (1979) beschrijven in extenso de achteruitgang van het heide-areaal in Belgisch Limburg sinds de kaarten van de Ferraris (1771-1778). Tot 1850 bleef de heide zo goed als onaangeroerd. Pas daarna, gestimuleerd o.a. door de wet van 1847 die aandrong op de privatisering van de heide, nam het areaal snel af en verschenen de eerste naaldhoutaanplanten. Bebossing van heidegronden begon in de Kempen vanaf ca. 1850 met een hoogtepunt in 1895 (Dufrane, 1985). Lyna schreef in 1936: Zeventig jaar geleden verzette de boer zich nog tegen de aanplant van dennen. De Gewone den is 200 jaar geleden uit Duitsland ingevoerd voor de Luikse steenkoolmijnen. Oude oorkonden spreken enkel over eik en beuk, nooit over den.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Tussen 1850 en 1900 was de afname van de heide in Limburg bijzonder groot, te wijten aan de betere ontsluiting van de Kempen, het instorten van de wolindustrie rond 1870, de steenkoolontginning vanaf 1900 én de introductie van kunstmeststof (vooral na 1870). Zo werd er in 1895 een kunstmeststoffenfabriek, Unitas, gebouwd op de grens Lommel-Overpelt. Na 1870 wordt de landbouw ook grondig hervormd. Waar het vee vroeger in het teken stond van de akkerbouw is het nu net andersom. Tussen 1850 en WOI verliest de heide volledig haar economische betekenis (Knaepen, 1979) en verdwijnt steeds verder, zeker na WOII door industrie, woningbouw, door de koolmijnen en door de aanleg van wegen zoals de E39. Lyna beschrijft in 1936 hoe de heide toen nog een zeer open gebied was. “Vanop het Kempisch plateau zag je de kerken van Maastricht, Lanaken, Diepenbeek of Hasselt liggen”, maar in 1936 werd er volgens Lyna al geen hei meer gekapt door het gebruik van kunstmeststof. Voordien had nochtans elke grotere boerderij een gespecialiseerde heimaaier in dienst. De schilderschool van Genk heeft het ‘zeer open landschap’ gelukkig nog uitgebreid vastgelegd voordat het definitief verdween (Reulens, 2013).

Eugeen Diellewyns - Kudde schapen op de Melberg, 1888. De groene heide van weleer?

Wanneer we opnieuw inzoomen op de Daalheide dan zien we dat die heide niet alleen volledig omgezet is in intensief landbouwgebruik, maar deels ook in bewoning. Dat laatste heeft met de opkomst van de mijnen te maken (Melis, 1947; Rubens, 1953). De opkomst van de mijnen heeft ervoor gezorgd dat de bevolking in Zonhoven van overwegend boeren snel veranderde in een bevolking van vooral mijnwerkers. Het loon in de mijnen was veel aantrekkelijker dan het inkomen uit landbouw. Tot 1926 waren er meer boeren dan mijnarbeiders in de gemeente, tussen 1926 en ‘35 was hun aantal gelijk, maar erna waren de boeren ver in de minderheid. Zonhoven werd van een boeren- een mijnwerkersdorp. Tussen 1894 en 1949 nam de beroepsbevolking in de landbouw af van 63% naar 19%, het percentage buiten de landbouw steeg van 20% naar 62%. De landbouw nam dus gestaag af door de komst van de mijnen. Tussen 1866 en 1950 daalde de landbouwgrond van 51% van de ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 79 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

gemeenteoppervlakte naar 35%! Burny (1986) schrijft dat de opkomst van de steenkolen op vele plaatsen in de Kempen ook de landbouwvernieuwing door gebruik van kunstmeststoffen volledig overvleugeld heeft. Net de generatie boerenzoons die deze en andere vernieuwingen had moeten introduceren is volledig opgeslorpt door de mijnen. Zij behielden de boerderij wel als bijberoep, maar hun kinderen hebben het landbouwen volledig verlaten. Door de koolmijnen is de bevolking van Zonhoven niet alleen sterk gewijzigd, maar vooral bijzonder sterk gestegen, veel meer dan in andere gemeenten in Limburg of in België. De bevolking steeg van 2740 koppen in 1807, over 2918 in 1900 naar 9018 in 1952! Het aantal woningen nam toe van 592 in 1846 naar 1812 in 1951. De meeste mijnarbeiders streefden dus snel een eigen woning na en daardoor werd erg veel akker- en heidegrond opgeofferd aan bebouwing. Zo is de beste landbouwgrond vlakbij het centrum van Zonhoven haast volledig onder bebouwing verdwenen! Van ruimtelijke ordening was destijds hoegenaamd geen sprake! Zonhoven telde in 1930 1 school en 1 kerk, in 1953 3 van elk. Vooral langs de nieuw gebetonneerde weg van Zonhoven naar Genk die in 1938 werd aangelegd als ontsluitingsweg naar de mijnen werd naarstig gebouwd. In de kern Termolen ontstonden volledig nieuwe (mijnwerkers)wijken en een nieuwe parochie. Voor de komst van de mijnen vond men hier enkel heide, zand en vijvers. In Termolen steeg het aantal huizen van 58 in 1691 naar 980 in 1980! Termolen werd een doorgangsgebied naar As, Opglabbeek, Genk, Bokrijk, Hengelhoef en Winterslag (Wyers, 1987). De Kauwbosstraat In dit hoofdstuk proberen we een specifieke werkhypothese te onderbouwen, met name dat de Daalheide niet zomaar een paarse heide was, zoals De Teut of de Molenheide dat vandaag nog zijn, maar landbouwkundig een veel waardevoller vegetatietype bevatte, eerder een soort vochtig heischraal grasland … en gras is nu eenmaal veel voedzamer voor vee dan heide. De Daalheide was m.a.w. eerder een voedselrijke “groene heide” door de sterke kwel van ijzeren voedselrijk grondwater. Ons intrigeerde met name de vraag: Waarom zou je eeuwenlang ruzie over iets maken (zie Intermezzo Ruzie op de hei) … tenzij het om iets bijzonder waardevols gaat! Toch? Is het toevallig dat De Teut en de Molenheide als heide bewaard zijn gebleven, terwijl de Daalheide volledig in landbouwgebied is omgezet?! Het feit dat de Commission royale des monuments in haar verslag van 5 mei 1913 pleit om de uitbreiding van de mijn van Winterslag naar het westen richting Zonhoven ‘te allen tijde tegen te houden’ (Reulens, 2013) wijst mogelijk op de enorme botanische waarde van het gebied, want in die tijd stond de monotone droge (struik)heidevegetatie niet hoog aangeschreven. Reulens (2015) vermeldt expliciet dat de schilders ook op stap gingen naar de heide en moerassen van Zonhoven. Een apart historisch onderzoek van de verslagen van de botanische ‘expedities’ van de Société de botanique de Belgique eind 19de eeuw in en om Genk kan mogelijk nog interessante gegevens opleveren (zie o.m. de referenties vanwege Bamps, Massart, Van Den Born in de Bibliografie van Reulens, 2013). De relatief nabije ligging bij het dorp en de betere vochttoestand van de bodem wijzen al op een meerwaarde van de Daalheide t.o.v. de andere heiden. De Daalheide was inderdaad veel vochtiger dan bv. de Molenheide of De Teut, waar droogtestress in de zomer optreedt en die daardoor landbouwkundig minder interessant zijn. Het toponiem Daalheide wijst inderdaad op vocht: daal van dal heeft betrekking op de lagere ligging van het gebied t.o.v. de Molenheide. De Daalheide is grotendeels een vlakte aan de voet van het Kempisch plateau. Ze maakt deel uit van het zogenaamde ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Pediment van Diepenbeek, een effen en zacht hellend oppervlakte aan de voet van een hoger gelegen gebied. Dat Pediment verbindt de zuidwestelijke rand van het Kempisch plateau met de alluviale vlakte van de Demer (Timmermans, 2016). Alle beken (van noord naar zuid: de Laambeek, de Bolderbergbeek, de (Oude)Roosterbeek, de Slangbeek, de Schrijnbroekbeek en de Zusterkloosterbeek) van dit Pediment of ‘voetvlakte’ stromen in zuidwestelijke richting van het Kempisch Plateau naar de Demer. Het Pediment helt dus in die richting af naar de Demer. Het reliëf in het studiegebied daalt van ca. 80 m op de Molenheide naar 47,5 m in de Daalheide nabij de Kauwbosstraat, verder naar 45 m aan de vroegere Grote Heide tot uiteindelijk 42,5 m aan het vliegveld van Kiewit. Hieruit kan vermoedelijk een grondwaterstroming (en een zekere nutriëntenaanvoer) vanaf Molenheide richting Daalheide afgeleid worden.

De Kauwbosstraat

De heischrale wegbermen van de Kauwbosstraat lijken onze werkhypothese alvast te ondersteunen. We gaan er namelijk van uit dat door de aanleg van de Kauwbosstraat rond 1969 op de valreep en puur per toeval een ‘strook historisch landschap’ in de vorm van de brede, heischrale wegbermen definitief voor het nageslacht werd veiliggesteld doordat het niet meer omgezet werd in akkerland. Vergeet niet dat voor de ontwikkeling van dergelijke erg soortenrijke heischrale graslanden vele eeuwen ontwikkeling nodig zijn. M.a.w. soortenrijke graslanden moeten gezien worden als historische relicten van een eeuwenoud landbouwsysteem. Daarmee getuigen de wegbermen van de Kauwbosstraat, als historisch vegetatierelict uit een bijzonder ver verleden, van het feit dat de Daalheide vroeger eerder een heischraal grasland en dus geen paarse heide was. Volgens Diemont et al. (2013, pg 245) wijzen soorten als brem, tandjesgras, tormentil, vleugeltjesbloem, valse salie, ... (allemaal soorten van de Kauwbosstraat) op leemhoudend zand wat landbouwkundig veel waardevoller is dan zuivere zandbodems. En dat kan voldoende reden zijn om er lang over te kibbelen! Voldoende reden alvast om een nieuwe, meer gedetailleerde bodemkaart op te stellen en na te gaan of de Kauwbosstraat en omgeving bodemkundig inderdaad eerder leemhoudend zand bevatten (of voedselrijker is door een zeer ijzeren voedingsstoffenrijke grondwater-toestroming?). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 81 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

De Daalheide bezit waarschijnlijk bodems met van nature hoge concentraties aan ijzer en fosfaat, hetgeen hun relatieve voedselrijkdom kan verklaren (zie Intermezzo: De Molenheide als voedselbron voor de Daalheide). Overigens ook vele andere wegbermen in de vroegere Daalheide wijzen op relatief voedselrijke omstandigheden. Het gaat hier immers om zogenaamde Graslanden op droge zandgrond, typisch voor rijkere bodemomstandigheden dan de gekende droge heide.

Intermezzo: De Molenheide als voedselbron voor de Daalheide Sterckx e.a. (2016) beschrijven voor De Teut hoe dankzij de zeer hoge ijzerconcentraties in combinatie met gereduceerde (zeer natte, zuurstofloze) omstandigheden basenminnende, relatief productieve vegetaties voorkomen (pH tussen 6 en 7), met name elzenbroekbossen, dotterbloemgraslanden en moerasvegetaties van holpijp of snavelzegge i.p.v. de kenmerkende oligotrofe vegetaties van de Kempen. Normaal staan dergelijke, relatief productieve begroeiingen o.i.v. kwel van basenrijk grondwater, maar in het studiegebied is dat o.i.v. ijzerrijk water. Waar geen ijzerrijk grondwater aanwezig is, komen in De Teut veel voedselarmere vegetaties voor, o.m. venige berkenbroekbossen of venige heide. Deze venige vegetaties gaan op plaatsen met roestbruin water en ijzervlokken messcherp over in veel productievere vegetaties. M.a.w. in De Teut en omgeving kunnen volgens Sterckx e.a. (2016) vlak bij elkaar ijzerrijke elzenbroeken en ijzerarm venig berkenbroek liggen, wat perfect overeenkomt met de situatie in Elsstreken. Ook hier vonden we eerder voedselrijke elzenbroekbossen vlakbij venig berkenbroekbos. Hierdoor kunnen we besluiten dat de Daalheide eerder voedselrijk is.

In de 19de eeuw werd de heide in drie belastingschalen ingedeeld. De klasse drie was in (belastings)geld uitgedrukt slechts een derde tot een zesde waard van klasse 1 (Clerkx & Bijlsma, 2003). Het dorp werd meestal concentrisch omgeven door respectievelijk heideklasse 1, 2 en 3. De minst waardevolle klasse lag dus het verst verwijderd van het dorp. Heideklasse 1 komt eerder op leemhoudende bodems voor en werd het meest intensief gebruikt. Die klasse lag vaak het dichtst bij het dorp en omvatte waarschijnlijk ook wat akkers. Heideklasse 1 was vaak lagergelegen, dus vochtiger en productiever (cfr de Daalheide?). Ze werd zelfs tijdelijk als bouwland gebruikt (Kappert & Bijlsma, 2012). Heideklasse 2 diende dan weer vooral voor het steken van plaggen en voor begrazing en werd dus ook vrij intensief gebruikt. Heideklasse 3 tot slot (Molenheide?) was enkel goed voor extensieve begrazing (Bijlsma R.-J. et al., Ecological qualities emerging from nonintervention management of heathlands in Diemont et al., 2013). Hier ligt dus interessant historisch werk op de plank om uit te zoeken hoe het met die belastingschalen destijds in Zonhoven was gesteld en of de Daalheide bv. vroeger veel hoger getaxeerd werd dan de andere heiden, bv. de Molenheide?

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Intermezzo: Ruzie op de hei! Tussen de 14-19de eeuw had haast elk Kempisch dorp weleens ruzie met de buren over de grenzen van het dorp (Molemans, 1973) en dat was niet anders voor Zonhoven en Hasselt. Al in de 15de eeuw betwisten Hasselt en Zonhoven de Kempense heide, t.t.z. een deel van de Hasseltse of Grote Heide. Dat verklaart allicht waarom Zonhoven het poorterschap van Hasselt nooit vroeg of kreeg, in tegenstelling met andere vrijdorpen zoals Heusden, Houthalen of Zolder, die in ruil voor militaire hulp aan de stad o.m. genoten van vermindering van tol- en octrooirechten (Molemans,1982b). Hasselt beriep zich in 1480 op een gift van Graaf Lodewijk IV van Loon van 1330 om uit de heerlijkheid Vogelsanck het zuid en zuidoostelijk gedeelte van Zonhoven, de zogenaamde Kempensche heijde (ca. 1700 ha; Anon., 2009), voor zich op te eisen. Die eisen reikten tot aan de grens Zonhoven-Genk op de uiterste oosthoek van Zonhoven, waar het domein Bouckrack van Herckenrode eindigt in het Wik, bij Vogelshut. Dat domein was begrensd door ‘grachten’ (zie verder). De grensconflicten tussen beide gemeenten sleepten echter bijzonder lang aan, met name van de 15de tot de 19de eeuw (Mertens, 2009)! In 1666 besliste de prins-bisschop van Luik vier arduinen paalstenen te laten plaatsen, maar dat kon het probleem niet definitief oplossen. De Paalsteen met het wapenschild van de prinsbisschop en van de stad Hasselt langs de Paalsteenstraat dateert uit die tijd. In 1811 kwam het uiteindelijk tot een minnelijke schikking en het geschil werd definitief rond 1813 geregeld door Napoleon (Melis, 1947; Prims, 1933, 1934; Segers, 2011, Anon., 2009): de betwiste heide valt administratief onder het grondgebied van Hasselt, maar blijft eigendom van Zonhoven. In 1822 werd de definitieve grens afgepaald. Onze hypothese is dat de ruzie tussen Hasselt en Zonhoven over de heide aan hun gemeenschappelijke grens weleens zo lang zou kunnen aangesleept hebben, omdat het om een bijzonder waardevol gebied ging, veel waardevoller dan de doorsnee Kempische paarse hei waar ook weleens over gekibbeld werd, maar nooit eeuwenlang! De Daalheide moet destijds eerder een ‘groene heide’ zijn geweest en een ‘groene heide’ was veel, veel waardevoller voor de boer dan een droge struikheidevegetatie. Toch zal op de achtergrond ook wel de machtsstrijd meegespeeld hebben tussen de Graven van Loon, de prinsbisschoppen van Luik, de abdissen van Herkenrode en de Heren van Vogelsanck waardoor het geschil mogelijk langer dan nodig heeft aangesleept.

Elsstrekenbos Naast de Kauwbosstraat ligt er in de Daalheide nog een ander bijzonder relict dat de tand des tijds overleefd schijnt te hebben, met name Elsstreken. Volgens het toponiemenonderzoek was Elsstreken vroeger een complex van bos, wei- hooiland, vijvers, struweel, moeras en akker nabij een beek. Herinnert u: volgens Lindemans (1952) waren eussels, één van de toponiemen in Elsstreken, een blijvend weiland, in privaat bezit, omheind en begraasd door koeien of schapen. Volgens Lindemans vormden ze in de Kempen het eerste stadium bij de omzetting van heide in akker. Ze waren dus steeds tegen de heide gelegen en begroeid met bunt- en andere heidegrassen. Anderzijds wijst het oud collectief-suffix-t in oorsprong naar ‘veelheid van’, bv. biest of elst: plaatsen met veel biezen of elzen; in de praktijk een elzenbos dus.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 83 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Momenteel is Elsstreken een venig moerasbos dat vegetatiekundig moeilijk te plaatsen is. Bovendien bevat het bos tal van oude wallen of dijken wat niet gebruikelijk is voor een oud moerasbos. Dergelijke dijken/wallen werden net op veengrond aangelegd om het hooi langs daar af te voeren. Op veen hadden veel percelen aan de oostzijde een aangezande dijk (Burny, 1986, 1999). Voorgaande wijst er volgens ons op dat Elsstreken vroeger inderdaad veel minder bebost was dan nu het geval is en destijds vooral hooiland bevatte. Dat zou eveneens kunnen verklaren waarom het bos nu eerder soortenarm is en weinig kenmerkende soorten bevat. Volgens de oude kaart van Graaf de Ferraris (1777) was het bos aanvankelijk in hoofdzaak een moerassig gebied met mogelijk wat bos en deels heide. Later, vanaf de kaart van Vandermaelen (1842-1879), tot minstens 1939 bestond Elsstreken uit bos, vijvers en grasland. Voorgaande stelling wordt ondersteund door het feit dat de vele houtkanten in Elsstrekenbos haast allemaal perfect overeenkomen met de oude kadasterpercelering volgens de kadastrale legger van 1844 in Molemans (1982b) wat wijst op minstens tijdelijk ander gebruik van het gebied dan bos (zie figuur 5). Daarbij valt bv. op dat een soort als snavelzegge in de rand van de vroegere Kleine Rustwijer staat, terwijl oud-bosplanten zoals adelaarsvaren, maar vooral dalkruid in de houtwallen groeit die het vroegere bos omgeven (de percelen Bovert (155, 159), Elsstrekenbos (156) en Vaasbeemdje (157)).

Dalkruid

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 84 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Figuur 5: de overeenkomst tussen de houtwallen en het oude kadaster in Elsstreken. De nummering van de houtwallen verwijst naar Bijlage 1 perceelnr. 125.

pagina 85 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

De Kauwbosstraat, een bijzonder historisch relict en het antwoord op een eeuwenoude ruzie? De heerdgang, de dagdagelijkse, eeuwenlange rondgang van de dorpskudde met vooral schapen om mest te produceren voor de akker, leeft nog steeds in oude straatnamen in Zonhoven voort, zoals in de Herestraat of de Klapstraat. Die heerdgang zorgde voor het ontstaan van erg waardevolle heiden en soortenrijke, heischrale graslanden, zoals die langs de Kauwbos- en Zavelvennestraat. Al hetgeen we nu als bijzondere natuur in de Kempen proberen te beschermen is in feite een relict van die aloude rondgang. Ook de vroegere Daalheide was ‘sheep- and manmade’. Van die Daalheide blijft zo goed als niets over. Een deel verdween onder de bebouwing die vooral door de komst van de mijnen enorm toenam, maar het overgrote deel ervan werd omgezet in intensieve landbouwgrond. Door de aanleg van de Kauwbosstraat werd wel per toeval en gelukkig maar een ‘strook historisch landschap’ definitief gered van omzetting in modern akkerland. Dat maakt de Kauwbosstraat tot een bijzonder waardevol historisch relict dat getuigt hoe het landschap er ten tijde van ‘de grote ruzie’ moet uitgezien hebben. Zou het kunnen dat de Kauwbosstraat ons inderdaad een antwoord biedt op de vraag waarom Zonhoven en Hasselt meerdere eeuwen ruzie hebben gemaakt over de Daalheide? De vegetatie van de Kauwbosstraat lijkt immers aan te tonen dat de Daalheide geen klassieke, droge onvruchtbare paarse heide was zoals de Molenheide, maar landbouwkundig een veel waardevoller heischraal vochtig grasland omvatte, eerder een groene heide dus … en voor iets waardevols werd wellicht veel langer gevochten? Niet?!

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 86 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

2.3 DE HOUTWALLEN (Baaijens e.a., 2011; Baas e.a., 2012; Burny, 1999, 2012; Clerkx & Bijlsma, 2003; Cornelis e.a., 2009; Deckers, 2005; De Keersmaeker e.a., 2005; Hermy et al., 1999; 2006; Kollen, 1984, 1986; Lindemans, 1952; Mennen e.a., 2013; Molemans, 1977, 1982b; Nooren, 1981; Nyssen et al., 2013; Poschlod, 2015; Renes, 1999, 2010, 2011; Spek, 2004; Spek e.a., 2015; Vliebergh,1908; Zwaenepoel & Burny, 2014).

In het taalgebruik van de Kempen worden houtwallen aangeduid als ’grachten’. In de Kempen werden percelen zelden met zogenaamde ‘tuinen’ (houten staketsels) omheind, maar dus vooral met (eiken)‘grachten’. Lummen had meer houtkanten dan andere gemeenten, maar ook Zonhoven had een erg hoge dichtheid van minimaal 280 m houtwal/ha akker op het einde van de 19de eeuw, tot aan WOII (Claude J., 1979 in Burny, 2012).

Functies Op het kadaster (in Nederland) wordt een houtwal pas als apart perceel opgegeven wanneer de structuur meer dan 6 m breed is. Een houtwal ligt steeds binnen een kadastraal perceel, nooit op de grens tussen twee percelen. Ook op topografische kaarten worden houtwallen nu eens wel, dan weer niet aangeduid! Meerdere nog bestaande houtwallen in het studiegebied zijn bv. niet op de topografische kaart te zien. Met een gedetailleerd digitaal hoogtemodel kunnen verdwenen wallen wel nog opgespoord worden (Baas e.a., 2012). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 87 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Houtwallen hadden volgens de literatuur tal van functies: •

bescherming tegen wild en vee: langs veedriften en rond de open akkers en hooilanden,

•

houtproductie,

•

windscherm: gras in een beemd omgeven door houtwallen zou beter groeien, omdat het er warmer is,

•

bodemontwatering: de grote dichtheid aan wallen in het eerder vochtige Zonhoven wordt in verband gebracht met de drainerende werking ervan,

•

onderdeel van een bevloeiingssysteem om water te leiden: zo kwamen houtkanten soms middenin de heide voor om afstromend zuur water snel af te voeren of plaatselijk te laten infiltreren. Ook rond de es kon een wal liggen om het relatief voedselrijke water te leiden voor beemdbevloeiing. In sommige houtkanten zijn daarom laagtes aanwezig om het vloeiwater door te laten (Baaijens e.a., 2011; Mennen e.a., 2013). Soms komen dubbele houtwallen voor als waterleiding. Die kunnen samenvallen met verhoogde wegen als waterkering en hebben dan vaak een dijknaam.

•

eigendomsgrens/afbakenen van bezit.

Houtwallen zijn anders dan vijverdijken. De dijk van een visvijver bevat immers geen hout en is beneden 4 m breed, heeft een hoogte van 1,5 m en een kruinbreedte van wel 2 m (Burny, 1999). Houtkanten daarentegen zijn 1-7 m breed. Eén flank van de wal kon steiler dan de andere zijn (Burny, 1999). Samen met de rein werd door de aanleg van houtwallen 15-20% van de akker niet als akker gebruikt. In Lummen omvatte een houtkant meestal knoteiken van 2-2,5 m hoog die om de 7-8 jaar gekapt werden, naast hakhout dat eveneens om de 7-8 jaar werd afgezet (Burny, 2012). Dergelijk beheer was ook elders in de Kempen de gewoonte. In de winter werden om de 2-3 jaar de bramen verwijderd en het strooisel werd als bemesting geoogst. Bij elke onderhoudsbeurt van de houtkant werd courant wat zand vanuit de greppel opgeworpen, het zogenaamde bezanden van ‘de gracht’, ter bewaring van het oorspronkelijk profiel. Elke houtkant heeft 1 (dan steeds aan de buitenzijde) en soms 2 greppels. In de houtkanten zaten veel geelgorzen en ook grauwe klauwieren, haagekster genoemd, die o.m. op de massale aanwezigheid van meikevers afkwamen. De meikever was vroeger een plaag die om de 3 tot 4 jaar optrad bij de bieten- en de aardappelteelt. De laatste meikeverplaag was in 1950. De meikevers werden vroeger in mei en juni massaal verzameld en aan de kippen gegeven.

Ligging Uit de functies volgt dat houtwallen vroeger op tal van plaatsen voorkwamen. Houtwallen werden als begrenzing gebruikt waar dat met watervoerende greppels niet mogelijk was. Dat was vooreerst het geval rond de akkers. Zo stelde Vliebergh in 1908 dat alle akkers in de Kempen met houtkanten omgeven waren. Rond een akker kon het om 1 tot 4 houtwallen gaan, maar volgens Zwaenepoel & Burny (2014) hadden veel akkers maar aan één zijde een houtwal die meestal 4 m breed was.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 88 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Volgens Burny (1999) vormden de akkers rond de bewoning in de 18-19de eeuw zelfs een heus bocagelandschap van houtkanten.

Oorspronkelijk was enkel het akkerareaal vlakbij het dorp als geheel afgeboord, als grenswal dus tussen akkerland en heide, maar later werden ook private akkerpercelen ‘omwald’. Zo stelt Spek (2004) bv. dat individuele vlasakkers, de zogenaamde lienlanden, met houtwallen omgeven waren. Lienlanden waren een complex van zeer kleine akkers omgeven door vlechtwerk, een sloot of een houtkant. Ook de individuele ontginningen van enkele ha groot van heide naar akker, kampen genoemd, werden volgens Renes (1999) en Spek (2004) steeds omheind met hout. Molemans (2006b) beschrijft dat in 1563 alle inwoners van Opglabbeek hun individuele percelen (kampen) met hout moesten afzetten. Kampontginningen gingen samen met alleenstaande boerderijen. De stijging van het akkerareaal in de Middeleeuwen zou zelfs vooral het gevolg zijn geweest van een toename van het aantal kampontginningen, wat dus staat voor een grote toename van het aantal houtkanten in die periode. Synoniem voor kamp was blo(o)k of locht, look (loken=afsluiten). Beloke is een afgesloten ruimte, bv. een land besloten door houtkanten, ook akker gewonnen uit de heide en afgesloten met een houtkant. Toponiemen als bellik en blook wijzen volgens Molemans (1982b) dan ook op de aanwezigheid van houtwallen, maar komen in het studiegebied niet voor. Uiteindelijk werd alle privaat bezit door hout omheind: naast de kampen, ook het erf. Houtkanten dienden ook als afgrenzing van de private weilandpercelen in de bovenlanden (Spek, 2004; Spek e.a., 2015). In de valleien liggen op de overgang van hoog naar laag de zogenaamde bovenlanden die niet door het beekwater overstroomd worden en daarom eerder als weiland dan als hooiland in gebruik waren. De eigenlijke hooilanden lagen lager, vlak langs de beek, in de zogenaamde stroom- of onderlanden en werden wel door beekwater overstroomd. Vaak is de overgang tussen beide nu nog zichtbaar als de plaats waar de houtwallen overgaan in greppels. Enkel waar het te nat was werden houtwallen dus vervangen door greppels. Burny (1999) stelt dat houtwallen inderdaad haast niet in de vallei voorkomen, wel op de rand ervan. Ook rond het bos en langs de veedriften kwamen houtwalen voor. Soms staat een houtwal nu middenin het bos. Dat wijst er volgens sommige auteurs op dat dat bos vroeger akker was, omgeven door houtkanten. Baas e.a. (2012) benadrukken evenwel dat het bos inderdaad afgegrensd werd, maar dat het ook binnenin met wallen onderverdeeld werd. Samenvattend dienden houtkanten vooral om het vee dat op de vroente graasde uit elk privaat perceel, uit de akkers, het hof, het grasland en het bos te weren. Buiten de ‘vreetijd’ mochten al die bossen, akkers en hooi-/weilanden net wel begraasd worden (Lindemans, 1952).

Ontstaan Archeologisch onderzoek toont aan dat er al in de 14-15de eeuw houtwallen bestonden (Baas e.a., 2012). Ook volgens Zwaenepoel & Burny (2014) is er vanaf de late Middeleeuwen (14de eeuw) een grote link tussen houtkanten en akkers. Toch stellen de archeologen dat akkerwallen vooral een laaten post middeleeuws fenomeen zijn. Vele wallen zijn zelfs erg jong, t.t.z. 19de eeuws (Spek Th., 2004). Op het kaartboek van Averbode van 1678 staan alvast heel wat houtkanten/wallen ingetekend, evenals op de kaart van Ferraris (Burny, 2012). Volgens Spek e.a. (2015) werden houtwallen in verschillende periodes aangelegd, maar tussen 1750 en 1900 lag het hoogtepunt van hun aanleg, eerst door de grote graslandontginningen in de tweede ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 89 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

helft van de 18de eeuw en daarna op grote schaal in de 19de eeuw t.g.v. de markeverdelingen (=opdeling/privatisering van de gemene gronden). Volgens Baas e.a. (2012) werden al vanaf de 16de eeuw de bovenlanden gescheiden met houtwallen of singels loodrecht op de beek. Elzenrijen en houtwallen in de groenlanden zouden volgens andere onderzoekers dan weer niet ouder dan de 17de eeuw zijn. De verwarring is mogelijk te wijten aan het feit dat het meeste hooiland (onderland of stroomland) al in de Middeleeuwen verdeeld was, terwijl de weilanden, de bovenlanden, pas in de eeuwen erna volgden (Renes, 1999, 2011). In de 19de eeuw was enkel het bos, de hei en wat slechte graaslanden nog gemeenschappelijk bezit. Ook volgens Deckers (2005) waren houtkanten in de Kempen eind 18de eeuw vooral aanwezig rond de historische dorpskernen en in de valleien, maar ze namen in de loop van de 19de eeuw sterk in aantal en in verspreiding toe door de omzetting van de heide in private percelen. Trouwens, de meeste houtkanten in West-Europa ontstonden volgens hem in de 18de-19de eeuw met de omzetting van het open-field systeem in omrande, private percelen. De dichtheid aan hagen/houtkanten was dus maximaal aan het einde van de 19de eeuw. Zo nam die dichtheid in Peer bv. toe van 1789 tot 1900, maar halveerde tegen 1992, o.m. door het gebruik van het prikkeldraad (Deckers, 2005). De hoogste dichtheid aan houtkanten situeerde zich ook volgens Burny (2012) in de eerste twee decennia van de vorige eeuw. Allemeersch (ongedat.) stelt eveneens dat in de 19de eeuw het aantal perceelscheidingen in de vorm van greppels en houtwallen na de ontginningswet van 1847 sterk toenam door de privatisering van de gemene gronden (heideomzetting naar akker of grasland). Volgens Nooren (1981) lag het maximaal aantal houtwallen rond 1875-1900. Kollen (1986) meent dat de grootste dichtheid na 1840 ontstond door de markeverdelingen van de gemeenschappelijke grond. Eind 19de eeuw betekent ook volgens Baas e.a. (2012) bij ons “de climax van het besloten landschap” door een erg grote concentratie aan perceelscheidingen. Uit voorgaande kunnen we besluiten dat de dichtheid aan houtkanten waarschijnlijk het grootst was rond de eeuwwisseling van de 19de naar de 20ste eeuw. Na 1900 zijn er haast geen wallen meer bijgekomen. Tot 1950 werden weinig houtwallen opgeruimd, maar daarna begon de grote kuis. Die achteruitgang had met de opkomst van het prikkeldraad te maken, maar ook met de vervanging van hout door steenkool en in een nog latere fase met de eisen vanwege de gestegen mechanisering in de landbouw. Het prikkeldraad heeft zich in Limburg vooral vanaf 1930 verspreid en is vanaf 1950 pas echt ingeburgerd geraakt (Burny, 1999).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 90 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Er werd geen analyse uitgevoerd van de evolutie over de eeuwen heen van het houtkantenbestand in het studiegebied, o.m. omdat we de publicatie van Claude J. (1976) niet konden bemachtigen. Claude (1976) geeft in Aspects de la débocagisation en Belgique (Société Géographique de Liège) een gedetailleerd kaartbeeld van de houtkanten in Zonhoven tot 1973. Evenmin waren we in het bezit van een (digitale) versie van de studie van Speybroeck (2000: kaart 3 en bijlage B). Speybroeck (2000) controleerde hetzelfde gebied als Dupae (1991) op houtkanten en zag alvast dat er ondertussen meerdere houtkanten verdwenen waren. Een analyse van de evolutie van het houtwallandschap kan, eens te meer, een interessant onderwerp zijn voor een lokaal historisch onderzoek.

Houtwallen Houtwallen kenden vroeger tal van functies die nu grotendeels verdwenen zijn. Houtwallen kunnen eeuwenoud zijn, maar hun hoogste dichtheid bereikten ze rond de eeuwwisseling van de 19de naar de 20ste eeuw. Na 1950 begon de ‘grote opkuis’, o.m. door het gebruik van prikkeldraad. Nieuwe houtwallen zijn er na de eeuwwisseling niet bijgekomen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 91 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

BESLUIT VAN DEEL II Uit het historisch ecologisch onderzoek volgt dat alle botanische waarden in het studiegebied gebonden zijn aan historische relicten. Die historische relicten van het vroegere landschap zijn te vinden in de valleien (soortenrijke, oude hooilanden, aanwijzingen over het weteren of als ijzeroer), verder in de vorm van oude houtkanten, van heiderelicten in wegbermen en op het vliegveld, maar ook als oude plaatsnamen die naar de heerdgang verwijzen. Wat bij het historisch onderzoek in combinatie met het actueel ecologisch onderzoek opvalt, is dat er sinds (het begin van) de vorige eeuw in het studiegebied geen enkele natuurwaarde is bijgekomen, integendeel! De evolutie sindsdien is enkel verlies geweest. Verlies door de uitbreiding van de bebouwde oppervlakte, door de intensivering van de landbouw en door de algemene negatieve milieu-impact, o.m. via zure regen. Het behoud van de historische overblijfselen in het studiegebied is bijgevolg niet alleen vanuit historisch en landschappelijk oogpunt, maar dus ook vanuit ecologisch standpunt volop te verdedigen. Maar is dat geen arbitraire keuze?! Het antwoord daarop kan enkel uit de (eco)filosofie komen (zie verder), maar eerst wordt het aspect fauna nog belicht.

François Roffiaen – Plaggenhut in de Kempen, 1866

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 92 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Deel III

Fauna

Wat de fauna betreft focussen we in het studiegebied in eerste instantie op die soorten waarvoor we een Europese verantwoordelijkheid dragen inzake hun behoud, met name de boomkikker en de knoflookpad, maar ook op de vinpootsalamander. Daarnaast schenken we aandacht aan de zogenaamde ‘vogels van de houtkant’ en de akkervogels, omdat er zowel eerder besloten landschappen met houtkanten als eerder open landbouwgebieden in het studiegebied aanwezig zijn.

1 HET ‘LOOKVORSKE’ VAN ZONHOVEN (Anon., ongedat.; De Fonseca, 1978, 1979; Dupae, 1991; Engelen, 2008; Engelen e.a., 2014; Lewyll e.a., 2008; Pluymers, 1981; Speybroeck, 2000; van Buggenum & Vergoossen, 2015; Verschraegen & Beckers, 2015; Vos, 1999).

1.1 SITUATIE IN ZONHOVEN EN IN DE REST VAN DE PROVINCIE In de jaren ’80 sloeg de toenmalige Stichting Limburgs Landschap alarm over de achteruitgang van de boomkikker in Zonhoven en in de rest van de provincie (Pluymers, 1981). Eerder had De Fonseca (1979) dat al gedaan voor Oost en West-Vlaanderen. Volgens Hugo Pluymers waren er in 1978 in het Welleke nog 50-100 roepende exemplaren aanwezig. Een onderzoek van het Welleke in 1977 en ‘78 door De Fonseca (1978) leverde echter slechts 5 roepende dieren op in de Ballewijers en “meer dan 25 roepende exemplaren in het Welleke”. Overigens, voor het bepalen van de populatiegrootte wordt 3 keer/seizoen het maximaal aantal roepende dieren geteld en het hoogste aantal daarvan als maat voor de populatie-omvang gehanteerd. Er wordt een factor van 0,8-2,2 (gemiddeld 1,5) aangehouden tussen het maximale koor en de reële aantallen op basis van capture-recapture (van Buggenum H.J.M. & W.G. Vergoossen, 2015). In 1991 werd opnieuw alarm geslagen met als gevolg dat er voor het Welleke een soortbeschermingsplan werd opgesteld in opdracht van de gemeente Zonhoven (Dupae, 1991). In dat jaar was de boomkikker nog op 4 plaatsen in de provincie aanwezig: Welleke-Ballewijers; De Maten; Maaswinkel en de Dauteweyers. Voor zover bekend heeft het soortbeschermingsplan van 1991 enkel tot de aanleg van 4 nieuwe poelen in 1999 vlakbij het Welleke geleid (Speybroeck, 2000). In 2000 werd een tweede soortbeschermingsplan voor het Welleke in Zonhoven opgesteld (Speybroeck, 2000). Speybroeck beschrijft hierin uitgebreid de ecologie van de boomkikker en het populatieverloop van de boomkikker in het Welleke en omgeving. Hij merkt o.a. op dat de soort vroeger in het vijvergebied van Midden-Limburg in vele visvijvers aanwezig was, o.m. in Hasselt, Diepenbeek, Zonhoven, Genk, Heusden-Zolder en Beringen. Het concrete beschermingsplan van Speybroeck (2000: pg 72-73, kaart 9) legt de eerste prioriteit bij het Welleke/de Ballewijers en bij Elsstreken en toont waar best nieuwe poelen en KLE’s kunnen aangelegd worden. Daalheide bezit wel vele bomenrijen en houtkanten, maar geen braamstruwelen, weinig water en vooral maïsakkers. Voor zover bekend heeft dit beschermingsplan niet tot concrete acties geleid.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 93 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

In het Welleke en de Ballewijers werden het laatst boomkikkers gehoord in 2002-‘04. Elders in de gemeente, in Wijvenheide, leek de boomkikker tussen 1980 en 2000 uitgestorven, maar in 2001 werden hier 18 exemplaren geteld en inmiddels zijn dat al enkele honderden exemplaren (Lewyll e.a., 2008)! Dat zou in de Wijvenheide vooral het gevolg zijn van het visvrij houden van de voortplantingswateren (Verschraegen & Beckers, 2015). Uit het onderzoek van Verschraegen & Beckers bleek tevens dat de boomkikker zich vanaf Wijvenheide over grote afstanden heeft verspreid, niet gehinderd door menselijke infrastructuur zoals brede kanalen of drukke wegen (en dit bij afwezigheid van soortspecifieke corridors)! Ook op andere plaatsen in de provincie lijkt het de laatste jaren beter te gaan. In 2008 verdween de boomkikker weliswaar in De Maten, maar hij dook in 2006 plots op in de vallei van de Itterbeek/De Brand (Engelen, 2008; Engelen e.a., 2014). Zo werden in 2006 in de Brand 15 roepende dieren ontdekt en is het gebied nu een kerngebied met meer dan 400 exemplaren! Ook hier heeft de boomkikker zich in 6-7 jaar over 4-6 km verspreid en steekt daarbij eveneens drukke verkeerswegen over (Engelen e.a., 2014). Uit voorgaande praktijkonderzoeken blijkt alvast dat de boomkikker weinig behoefte schijnt te hebben aan specifieke corridors om nieuw geschikt leefgebied te bereiken! Toch wenst ANB in het studiegebied zowel voor de boomkikker als voor de knoflookpad een continue corridorverbinding via Elsstrekenbos en de Kauwbosstraat te realiseren tussen het Welleke en het Wik en vandaar richting De Maten (Anon., ongedat.). De aanleg van die corridor komt nog uitgebreid aan bod bij de bespreking van de knoflookpad.

1.2 ECOLOGIE VAN DE BOOMKIKKER De boomkikker kent van nature grote populatieschommelingen (van enkele tot bv. 250 dieren in enkele jaren; pioniersoort), met regelmatig het verdwijnen/verschijnen van populaties. Soorten als boomkikker (en knoflookpad) zijn in feite r-strategen met een relatief hoge dispersiecapaciteit. Ze kunnen een populatie stichten met slechts een handvol dieren en vervolgens in pioniersituaties op korte termijn “exploderen”. De aanleg van nieuwe poelen leidt dan ook vaak tot een kortstondige, sterke toename van het aantal juvenielen. Het aantal groene kikkers in die nieuwe poelen stijgt pas later, omdat die soort meer begroeiing vergt, maar dan nemen de aantallen boomkikkers weer af (van Buggenum & Vergoossen, 2015).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 94 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

De boomkikker kwam vroeger in visvijvers voor met een goede vegetatiestructuur. Drie- en tiendoornige stekelbaarzen vormen geen bedreiging voor de soort. Deze kleine vissen eten haast niet van de eieren of van de larven, maar voor exoten gaat dat helaas niet op. Daarom vergt de boomkikker nu helder, mesotroof, maar bovenal (exoten?)visvrij water en daarom is periodieke droogval bijzonder gunstig voor de soort geworden. Dit pleit eerder voor vijvers dan voor poelen, omdat vijvers aflaatbaar zijn. Uit het langdurig onderzoek van van Buggenum & Vergoossen (2015) blijkt dat poeloppervlakte, de hoeveelheid zonbeschenen poeloppervlak, de gemiddelde dagtemperatuur tijdens de koorperiode, de hoeveelheid neerslag en zon in april-juli en een hoge wintertemperatuur allen een positief effect hebben op de boomkikkerpopulaties. De poeloppervlakte die door de zon wordt beschenen is tevens een belangrijke factor bij de kans op kolonisatie. Uit een andere belangrijke studie (Vos, 1999) volgt dat een goed ontwikkelde drijvende vegetatie, een niet te hoge elektrische conductiviteit (de boomkikker zou erg gevoelig zijn voor vermesting, in tegenstelling tot de knoflookpad), de dichtheid aan bezette poelen binnen 750 m en de hoeveelheid geschikt landhabitat binnen een straal van 1 km de aanwezigheid van de soort in een poel bepalen. Bezette poelen zijn dus minder geïsoleerd (liggen in een gebied met een hoge dichtheid aan poelen, liefst veel poelen op maximum 350-500 m van elkaar) en hebben meer geschikt landhabitat in de omgeving (zuidgeoriënteerde bosrand, (braam)struweel, houtkanten, ruigtes, zeggen- en (pit-)russenrijke graslanden). Het landhabitat ligt meestal binnen 250 - 300 m, best binnen 150 m van de voortplantingsplek. De maximale dispersieafstand is 2 km. Populaties op meer dan 3 km van elkaar worden als geïsoleerd beschouwd. Nochtans legden gezenderde dieren gemiddeld 1469 m af, met een maximum van 12 km! Tijdens de dispersie mijdt de boomkikker volgens Vos (1999) akkers en gebruikt in agrarisch gebied lineaire structuren zoals houtkanten als corridor. Bij de soort treedt soortspecifieke aantrekking op vanwege de koren. Hoe meer koren (poelen) binnen de 500 m hoe lager de kans op het verdwijnen van de soort in een poel. Toch kunnen veel poelen binnen 100 m onbezet blijven. Van nature is de boomkikker een soort van uiterwaarden, m.a.w. een soort van sterk onvoorspelbaar milieu en dan zijn goede kolonisatiecapaciteit en luide koorroep gunstige overlevingskenmerken. In het najaar van 2016 heeft ANB het Welleke, het kerngebied van de boomkikker, helemaal vrijgesteld en opgeschoond en in het voorjaar van 2017 werd de dichtgegroeide poel aan Elsstreken eveneens helemaal open gekapt en uitgediept. Daarom gaat in dit LIP de aandacht vooral uit naar dispersie, t.t.z. naar de ruimere omgeving van het Welleke. Hier worden de bestaande poelen tussen het Welleke en het Wik best vrijgesteld en opgeschoond, worden nieuwe, liefst aflaatbare, grote, zonbeschenen poelen/vijvers gegraven en wordt extra geschikt landhabitat in de vorm van houtkanten aangelegd om zo binnen een straal van ca. 1,5 km zowel rondom het Welleke als rondom het Wik een hoge concentratie aan waterpartijen en geschikte corridors te creëren. In ieder geval komen we dan steeds bij de Kauwbosstraat en Elsstreken terecht.

Het lookvorske van Zonhoven De boomkikker doet het de laatste jaren, dankzij de inzet van ANB, in de gemeente Zonhoven wat beter. Nu het Welleke in 2016 geoptimaliseerd werd, is het de beurt aan de omgeving. Hier wordt tussen het Welleke en het Wik een hoge dichtheid aan geschikte waterpartijen nabij optimaal landhabitat nagestreefd. Als stapstenen liggen de Kauwbosstraat en Elsstreken dan voor de hand. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 95 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

2 DE KNOFLOOKPAD (Adriaans e.a., 2007; Anon., ongedat.; Anon., 2016; Bitz et al., 1996; Bosman, 2006; Bosmans e.a., 2015; Braumann, 2004 in Meyer et al., 2004; Burny, 1985; Crombaghs & Creemers, 2001; Crombaghs e.a., 2015; Desender e.a., 2005; Dorenbosch, 2004; Duguet et al., 2003; Engelen, 2004; Hachtel et al., 2011; Honnay, 2010; Lenders, 1984; Lewyll, 2009; Mergeay, 2012; Mergeay & De Meester, 2010; Mergeay & Van Hove, 2013; Ottburg e.a., 2015; Rappé, 1982; Sachteleben et al., 2005; Schneeweiss et al., 2010; Schops, 1999; van Buggenum e.a., 2009; Verschraegen & Beckers, 2015; Zekhuis & Ottburg, 2008).

2.1 ACTUELE SITUATIE Volgens Rappé (1982) gaat de knoflookpad al geruime tijd achteruit. In 1990 waren er in Limburg 2 geïsoleerde plaatsen met knoflookpad bekend: Hechtel-Eksel en Zonhoven met minimum 30 roepende exemplaren. Voor 1990 waren er volgens Schops veel meer vindplaatsen (de Dommelvallei in Peer, de Maten en de Zwarte beekvallei). Zo vermeldt Burny (1985) de knoflookpad voor De Maten in 1985. Burny stelde toen wel dat de soort moeilijk te vinden is. Zo kon hij de knoflookpad in 1983 niet aantonen in De Maten, ondanks intensief zoeken, maar hij vond wel 27 exemplaren het jaar erop tijdens een onderzoek naar de rugstreeppad! Een probleem is dat het aantal roepende exemplaren jaarlijks erg kan schommelen, bv. tussen 0 en 20 exemplaren (Hachtel et al., 2011). De roep van de knoflookpad is overigens het best te horen tijdens de laatste weken van april (tussen 15/3 en 15/5). Een inventarisatie vergt minimaal drie bezoeken tussen 1 april en 15/5, omdat het aantal roepers per nacht en tussen de jaren sterk kan fluctueren (Zekhuis & Ottburg, 2008, bv. Siewers, 2016: tussen 0 en 15 roepende dieren). Larven zijn vooral in juni-juli te vinden (tussen 15/415/8) en pas gemetamorfoseerde dieren in juli-september. Met de zaklantaarn de oevers afschijnen geeft volgens Hachtel et al. (2011) slechte resultaten. Ook de roep is onvoldoende om aan/afwezigheid met zekerheid vast te stellen. Recent worden vooral larven in juni-juli opgespoord met fuiken voorzien van gehaktbal als aas, al zouden de dieren volgens sommige auteurs met een ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 96 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

onderwatermicrofoon of e-DNA nog het best van al te vinden zijn. Desondanks wordt recent herhaaldelijk gewezen op het feit dat het aantonen van de soort geen sinecure is en dat alle methoden (vallen, onderwatermicrofoon,… maar ook e-Dna) vaak foute resultaten opleveren (Anon., 2016a). Engelen (2004) beschrijft de situatie van de knoflookpad in de provincie in 2004. Hij stelt dat het aantal vindplaatsen de laatste 15 jaar sterk gedaald is en echte koren haast niet meer gehoord worden. De situatie in 2004 zag er als volgt uit: 1 exemplaar in Wijchmaal, 3 exemplaren in Kelchterhoef, 7 in het Welleke (tegen een 30tal in 2003) en 1 exemplaar in het Smeetshof, dat nadien niet meer gehoord is. In de Ballewijers zijn sinds 1996 geen knoflookpadden meer waargenomen. De auteur vermoedt dat de knoflookpad nog aanwezig is in het Wik en in De Maten.

Figuur 6 (Uit Anon., 2016). Het aantal locaties op 1x1 km UTM-hokniveau waar in 2007-2013 relatief intensief werd geïnventariseerd, zelfs gemonitord. Lichtgroene hokken duiden op de vondst van adulte knoflookpadden, donkergroene blokken staan voor de vondst van larven/eisnoeren en rode 1x1 km hokken betekent geïnventariseerd, maar zonder resultaat.

Tot 2007 waren er nog 3 populaties in Limburg: De Maten, het Welleke en Peer. Lewyll (2009) schrijft dat door het regelmatig droog leggen van vijvers en vervolgens de visvrije vulling ervan in De Maten, het Welleke en in het Wik de populaties van knoflookpad in 2008-2009 sterk gestegen zijn. Voor het eerst sinds jaren werden er in 2009 weer 10 roepende exemplaren in De Maten genoteerd en 20 roepende dieren in het Welleke. In 2013 werd een nieuwe populatie in de Wijvenheide in Zonhoven gevonden (16 roepende individuen). Peer telde dat jaar 13 roepende individuen, De Maten 8 en het Welleke 5 roepende dieren (Verschraegen & Beckers, 2015; zie ook Figuur 6). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 97 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Het soortbeschermingsprogramma voor de knoflookpad in Vlaanderen tot slot (Anon., 2016) schetst de actuele situatie als volgt: tussen 2000-2013 was de soort aanwezig in het Smeetshof (met slechts 1, nadien niet meer waargenomen exemplaar), rond Peer, in Zonhoven (De Teut, Welleke, Kolberg), het Wik en in De Maten. Het Welleke bevatte steeds relatief grote aantallen knoflookpadden. Hier nam het aantal dieren tussen 1998 en 2002 toe van 32 tot 40 exemplaren. In het Wik is de soort in 2001 en 2006 waargenomen, maar er is hier nooit een grondig onderzoek uitgevoerd. De populaties in De Teut, het Wik, het Smeetshof en nabij Peer zijn vermoedelijk de laatste jaren uitgestorven. In Kolberg werd daarentegen in 2013 een populatie herontdekt. En de soort in Zonderik is dankzij maatregelen van het ANB toegenomen van 12 naar 28 dieren.

2.2 ECOLOGIE VAN DE KNOFLOOKPAD Omdat heide te zuur is als leefgebied, komt de knoflookpad steeds aan de rand van de heide voor. Volgens Zekhuis & Ottburg (2008) dient de pH van het voortplantingswater immers steeds groter of gelijk aan 5 te zijn. Echte heidevennen zijn dus te zuur en ook te voedselarm. De knoflookpad verkiest eerder voedselrijk, zonnig gelegen, stilstaand water, kleiner dan een ha, maar groter dan 500 m² (Crombaghs & Creemers, 2001). Organische bemesting is positief voor de soort. Zo stelden Schneeweiss et al. (2010) vast dat na een onopzettelijke bemesting in maart van een watervlak met drijfmest (met nitraatwaarden tot 50 mg/l) het voortplantingssucces spectaculair toenam (45549 gemetamorfoseerde exemplaren = 0,3 ton versgewicht! t.o.v. maximum 9141 in de beste jaren erna). Die toename was te wijten aan het hogere voedselaanbod in de vorm van algen. Een vergelijkbaar effect wordt bij de karperkweek bereikt waarbij de vijvers in het voorjaar met stalmest bemest worden (vroeger ook in Zonhoven?). Voor de boomkikker zou dit echter nefast zijn geweest. Door de zeer hoge gevoeligheid voor verzuring en behoefte aan voedselrijkdom laat men volgens Lenders (1984) vee best toegang tot de voortplantingswateren van de knoflookpad. Voortplanting heeft verder weliswaar plaats in zeer verscheidene waterpartijen grenzend aan zandgrond, maar steeds met een goed ontwikkelde moeras- en watervegetatie voor de ei-afzet (op een diepte van 30-120 cm). Droogval vanaf augustus lijkt gunstig. Sachteleben et al. (2005) deden (in Bayern) een uitgebreid onderzoek naar de eisen van de knoflookpad t.a.v. zijn voortplantingsplaats. Zij vonden dat de pad een voorkeur heeft voor zonbeschenen wateren, maximum 1(,5)m diep, met een goed ontwikkelde oevervegetatie o.a. van riet, in een open omgeving van akkers en braakland met veel open bodem. Een goed ontwikkelde onderwatervegetatie had geen invloed op de aan- of afwezigheid. Al bij al is de soort erg flexibel in zijn eisen t.a.v. het voortplantingswater en kan zich bv. ook goed voortplanten in visvijvers. Nochtans stelt Rannap (2016) dat de knoflookpad watervlakken met vis mijdt! De knoflookpad verkiest volgens Sachteleben et al. (2005) wel eerder zandleem boven pure zandbodems. Droogval van het water wordt ook volgens deze auteurs verkozen. Het landhabitat van de knoflookpad zijn volkstuinen, aardappel-, asperge- en roggeakkers, grasland of kale zandduinen (Crombaghs & Creemers, 2001). Bij een specifiek onderzoek naar het landhabitat kwamen aardappelvelden als belangrijkste landhabitat naar voren, terwijl grasland als leefgebied ongeschikt zou zijn (Bosman, 2006). Steeds gaat het om losse zand(leem)bodems. Diepploegen en zware machines zijn daarom mogelijks nefast. Op één plaats namen de aantallen door bodemverdichting vanwege paarden zelfs af (Hachtel et al., 2011, pg 577). Volgens Schulte et al. (2016) is de knoflookpad gedurende het hele jaar zeer sterk op akkerland als leefgebied aangewezen (winterzowel als zomerhabitat: bv. Kronshage, 2016; Rückriem et al., 2016) en daardoor bijzonder kwetsbaar ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 98 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

voor maïsteelt, voor pesticiden, kunstmeststoffen en bodembewerkingen. Zij bevelen aan om rond de voortplantingsplekken minstens bufferzones van 50 tot 100 m aan te leggen waar bemesting, noch pesticiden en no-tillakkerbouw toegepast worden. Ook volgens Weddeling & Steinheuer (2016) verkiest de soort akkerland (open, goed graafbare bodems). Rannap (2016) wijst eveneens op het grote belang van open gebied (afwezigheid van bos) vlakbij de voortplantingswateren. Briggs et al. (2016) stelden vast dat de grootste populatie in Denemarken voorkomt in een organisch landbouwbedrijf met de nadruk op uienteelt. Het leefgebied van de knoflookpad is slechts enkele (tientallen) m² groot en op enkele 100den m (tot 250 m) van visvrij water gelegen (Anon., 2016). De maximale dispersiecapaciteit zou zelden hoger dan 500 m zijn. Rückriem et al. (2016) gebruikten een straal van 500m rond het voortplantingswater als afstand waarop beschermingsmaatregelen (o.m. de aanleg van ‘duinen’, extensieve akkers,…) zinvol zijn. Waarnemingen op het land zijn van op maximum 300 m vanaf het water bekend, maar toch vooral binnen de 50 m (Hachtel et al. (2011), Zekhuis & Ottburg (2008), Siewers (2016)). Sachteleben et al. (2005) en Bitz et al. (1996) stellen daarentegen dat afstanden tot ca. 600 - 1 km (maximum 2 km) van het water bekend zijn. Eén gezenderd exemplaar had op 1 dag 450 m afgelegd. Nieuwe poelen zouden goed gekoloniseerd worden, maar Hachtel et al. (2011) schrijven daarentegen dat de knoflookpad niet erg expansief is en afstanden van 300-1000 m voor de soort waarschijnlijk al onoverbrugbaar zijn. Rannap (2016) raadt aan om clusters van minstens 3 poelen aan te leggen op onderling maximum 500 m, waarbij minstens 1 poel op hoogstens 200 m van een reeds gebruikte voortplantingsplaats ligt. Bij elke poel dient bovendien een landhabitat op maximum 50 m aanwezig te zijn. Ook Briggs et al. (2016) raden aan om vele zonbeschenen, visvrije watervlakken aan te leggen. In Denemarken werden daarbij positieve, maar ook negatieve resultaten bereikt. M.a.w. de aanleg van vele poelen had wisselend resultaat. Briggs et al. (2016) stelden tot slot vast dat kolonisatie door stekelbaars tot de verdwijning van een populatie leidde. Op basis van voorgaande bespreking hoeft het niet te verbazen dat meerdere specialisten, bv. Hachtel et al. (2011), van Buggenum e.a. (2009), Weddeling & Steinheuer (2016) stellen dat de ecologische eisen van de soort nog steeds zeer slecht gekend zijn. Wat betekent dat elk beschermingsplan voor de soort op een grote mate van onzekerheid is gebouwd! Van oorsprong is de knoflookpad een open steppedier van continentaal Oost-Europa (net zoals de hamster; Braumann, 2004 in Meyer et al., 2004). Duguet et al. (2003) stelden vast dat de knoflookpad (zoals de hamster), net zoals aan de noordgrens (bv. in Estland: Rannap, 2016), overal aan de westgrens van zijn areaal (België, Nederland, Frankrijk en het grensgebied met Duitsland) gestaag achteruit gaat (waarom is de reden van die grens nooit onderzocht?!). Zo is de knoflookpad ondanks alle beschermingsmaatregelen in de Meinweg in Nederland op weg uit te sterven (van Buggenum e.a., 2009). Overigens, de soort gaat in Nederland al sinds 1950 overal achteruit (Bosmans e.a., 2015). Tussen 1950 en 2006 daalde het aantal uurhokken er met maar liefst 74%! Verzuring in de jaren 80, te rigoureus opschonen van de sliblaag, te diep zonder droogval … worden als oorzaken genoemd. In de periode 2001-2013 zijn nochtans alle bekende leefgebieden grondig aangepakt (aanleg van nieuwe poelen, opschonen van bestaande poelen, het visvrij maken ervan, aanleg van graanakkers en houtkanten,...), maar niets mocht baten, integendeel. In die periode zijn er zelfs populaties verdwenen. Ook van Hoof e.a. (2012) en Struijk et al., (2016) stellen dat ondanks alle genomen maatregelen de soort landelijk hard achteruit gaat. In geen enkel leefgebied in Nederlands Limburg gaat het goed. De grootste populatie in Nederland, in Drenthe, breidt evenmin uit, ook niet bij het graven van nieuwe poelen (Ottburg e.a., 2015). De meeste populaties bezitten in Nederland ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 99 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

momenteel maximum 9 roepers (n=28), tussen 11-50 (n=8) en meer dan 50 exemplaren in 2 gevallen. In Rheinland-Pfalz en Nordrhein-Westfalen neemt de knoflookpad eveneens erg snel af (Bitz et al., 1996; Hachtel et al. (2011), Anon., 2016a). De oorzaken zijn niet gekend, wel is door de klimaatverandering het grondwaterniveau gedaald (drogere voorjaren). Dertig jaar soortbescherming heeft ook hier hoegenaamd niets opgeleverd. De meeste populaties tellen er minder dan 10 roepende exemplaren, eerder 2-5. Het maximum in Nordrhein-Westfalen is momenteel 40-80 dieren. Daarentegen melden Sachteleben et al. (2005) en Braumann (2004), in Meyer et al., 2004) dat de soort het in het noorden en in het oosten van Duitsland, centraler in het areaal dus, erg goed doet. Hier is de soort lokaal dermate algemeen in akkergebieden dat ze ter plaatse Kartoffelkröte wordt genoemd!

2.3 SOORTBESCHERMINGSPLAN IN VLAANDEREN (Anon., ongedat.; Anon., 2016).

In 2016 werd een soortbeschermingsplan voor de knoflookpad specifiek voor Vlaanderen opgesteld. We schetsen hier de belangrijkste voorstellen uit dit plan. Een goed beschermingsplan voor de knoflookpad omvat minstens de volgende aspecten: •

verzuring tegengaan,

•

behoud van stuifduinen of andere open, zandige plekken vlakbij de voortplantingsplek,

•

corridors in de zin van extra poelen verbonden door ruigten, houtkanten en/of heideachtig terrein. In dit verband kunnen de bestaande poelen in het studiegebied geoptimaliseerd worden (vrijstelling en opschoning) en kunnen nieuwe poelen aangelegd worden.

•

visvrije voortplantingswateren. Misschien zijn onze inheemse amfibieën ‘gecoëvolueerd’ met de inheemse vissoorten waardoor co-existentie mogelijk is, maar geldt dit veel minder of niet bij exotische vissoorten. Zo betekende het visloos maken van de waterpartijen in Limburg de redding voor verschillende populaties van de knoflookpad en ook van de boomkikker. Het af en toe, om de 3-5 jaar, laten droogvallen van waterpartijen is dus blijkbaar bijzonder gunstig voor de knoflookpad en daarom werd in het najaar van 2016 ook het Welleke volledig afgelaten en opgeschoond.

Zo werden in ‘99 in het Welleke 4 poelen gegraven (zie ook figuur 7). In 2000 waren er al 6 roepende knoflookpadden in de grootste poel, 8 in 2001 verspreid over de vier poelen, maar vanaf 2002 ging het weer bergaf met nog 1 exemplaar. In dat jaar werd viskolonisatie in de poelen vastgesteld en in 2003 was het stil. Nadien werd de grote vijver hersteld en aflaatbaar gemaakt en in 2009 telde men opnieuw 20 roepende individuen (Verschraegen & Beckers, 2015)! Weinig amfibieën verdragen vispredatie en vele soorten verkiezen daarom dynamische systemen met regelmatig vorming van pioniersituaties. In het historisch landschap werd dit verzekerd door regelmatige schoning van bv. greppels en veedrinkpoelen. Samenvattend, van de knoflookpad komen in Limburg slechts een handvol relictpopulaties voor (De Maten, Welleke, Bomerhei-Peer, Kolberg-Zonderik) in een onvoldoende staat van instandhouding. De knoflookpad kent van nature sterk fluctuerende populaties waardoor op korte termijn de kans op ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 100 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

uitsterven van kleine populaties reëel is. Ondanks recente herstelmaatregelen is de respons van de soort gering tot nihil geweest. Prioriteit is dan ook om vooreerst de populaties drastisch te vergroten (uitbreiding leefgebied en kwaliteitsverbetering ervan) en daarna de populaties genetisch te versterken en te verbinden. De prioriteit ligt dus eerst bij habitatherstel en habitatvergroting, waarvoor ANB zorgde en vervolgens pas bij verbinding, de taak van dit LIP. Daarom gaan we nu wat dieper in op de aspecten introductie/corridors, om dat in een breder perspectief te plaatsen en de verwachtingen ervan realistisch te houden. Maar eerst volgt nog een intermezzo over ruilverkaveling!

Figuur 7 (Uit Anon., 2016). Voorkomen van de knoflookpad ter hoogte van Het Welleke in Zonhoven.

Intermezzo: Ruilverkaveling = natuurvernietiging! Tot slot van de bespreking van het soortenbeschermingsplan voor de knoflookpad in Vlaanderen moet er me, als ecoloog jarenlang in dienst van de ruilverkaveling, iets van het hart. Op pg. 38 van het soortbeschermingsplan wordt de ruilverkaveling vernoemd als bedreiging van de knoflookpad, terwijl er in Limburg nooit een ruilverkaveling in het verspreidingsgebied van de soort is geweest! Het toont eens te meer aan hoe gemakkelijk mensen, zelfs met een wetenschappelijke achtergrond, klakkeloos een ondertussen volledig achterhaald cliché overnemen, met name dat ruilverkaveling gelijk staat met natuurvernietiging, blijkbaar niet gehinderd door enige kritische reflectie of kennis ter zake. Dat ondermijnt natuurlijk de geloofwaardigheid van heel het soortbeschermingsplan, want ook elders worden bestaande clichés ‘nageaapt’, in dit geval over de functionaliteit van verbindingsgebieden, terwijl deskundigen het gebrek aan wetenschappelijke onderbouwing ter zake

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 101 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

stellig benadrukken. Dat brengt ons bij punt 2.4 beschouwingen.

Introducties, corridors, theoretische



2.4 INTRODUCTIES, CORRIDORS, THEORETISCHE BESCHOUWINGEN We beginnen met enkele interessante citaten: Een congres over de knoflookpad in 2007 concludeerde dat er tot nog toe noch in Duitsland, noch in de omringende landen al positieve resultaten geboekt werden door bijzettingen, in welk metamorfosestadium ook, zelfs niet bij 2500 knoflookpaddenlarven (Hachtel et al., 2011)! Ondanks de eerder zwakke empirische en theoretische bewijzen worden zeer veel corridorprojecten gepland. Theoretisch is een corridor best zo breed en continu mogelijk en bevat ze habitat voor de soort in kwestie. Vergroten en verbeteren van de habitatkwaliteit is echter vaak te verkiezen (Adriaans e.a., 2007). Corridors kunnen goed zijn, maar in Vlaanderen moet de prioriteit bij vergroten liggen (Desender e.a., 2005).

Veel auteurs stellen dus dat er vrij weinig bewijs bestaat voor de werking van corridors en daarom pleiten ze eerder voor vergroten van bestaande leefgebieden dan voor verbinden, zeker bij kleine populaties (Honnay, 2010; Mergeay, 2012; Desender e.a., 2005). Mergeay e.a. gaan wetenschappelijk goed onderbouwd in op de problematiek van het verbinden (Mergeay e.a. 2012; Mergeay & De Meester, 2010; Mergeay & Van Hove, 2013). Hier volgen hun conclusies. Verbindingen over grotere afstand moeten breder en van betere kwaliteit zijn dan over korte afstand. Ook de passeerbaarheid en dus de kwaliteit van een corridor tussen 2 kleine populaties moet groter zijn (zogenaamde ‘robuuste verbinding’) dan tussen grote populaties. In zeer versnipperde situaties is daarom vergroten van bestaande populaties mogelijk een meer haalbare optie. Of we verbinden hangt af van de grootte van de te verbinden deelpopulaties, de te overbruggen afstand, de dispersiecapaciteit van de soort en de mogelijkheid om zonder te verbinden ook tot een gunstige staat van instandhouding te komen. Emigratie is immers risicovol en treedt enkel op bij populaties met een overschot. Individuen in kleine populaties zijn minder emigratie-geneigd dan dieren in dichtbevolkte populaties. Verbinden van kleine populaties is daarom vaak weinig lonend. In kleine populaties gaat genetische variatie veel sneller verloren en moeten meer individuen migreren om de genetische uitwisseling op peil te houden en dat is niet altijd zeker en haalbaar. Is de verbinding langer dan de dispersiecapaciteit van de soort dan dient ze ook leefgebied geschikt voor de voortplanting te bevatten. Dat lijkt in ons studiegebied voor de knoflookpad op te gaan en dus is halfweg tussen het Welleke en het Wik een stapsteen vereist. De Kauwbosstraat komt dan als beste optie in beeld (al geschikt landhabitat aanwezig, gunstige bodem, water vlakbij). Amfibieën lijden echter erg onder wegen, omdat ze vaak aangereden worden. Ook de genetische uitwisseling tussen amfibieënpopulaties wordt sterk door wegen gehinderd (Honnay, 2010). Dat pleit ervoor om de Kauwbosstraat verkeersvrij maken, want in kleine, bedreigde populaties is het verlies van elk ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 102 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

individu er één te veel! Idealiter wordt daarbij het betondek volledig verwijderd en bv. vervangen door een zandpad. Ook al pleit het Vlaams soortenbeschermingsplan voor de knoflookpad voor uitzettingen, toch liet een recente stand van zaken optekenen dat ondanks de talloze bijzettingen in Duitsland het resultaat, net zoals in Nederland, nog steeds erg onzeker is (Anon., 2016a).

3 DE VINPOOTSALAMANDER (Bauwens & Claus, 1996; Beebee, 1983; Creemers & Van Delft, 2009; De Fonseca & Jocqué, 1982; Denoël & Lehmann, 2006; Denoël & Ficetola, 2007; Dupae, 1991, Griffiths, 1985, 1987; Günther, 1996; Hachtel et al., 2011; Schops, 1999; Speybroeck, 2000; van Buggenum e. a., 2009, von Lindeiner, 2007).

De vinpootsalamander verkiest halfbeschaduwde (maar niet volledig overschaduwde waters wat door de alpenwatersalamander dan weer verkozen wordt: Günther, 1996), vrij voedselarme en eventueel relatief zure, permanente voortplantingsplekken (Günther, 1996, Creemers & Van Delft, 2009) van minstens 80 cm diep, vaak poelen en vijvers, en zeker 100 m² groot. Hoewel de vinpootsalamander zowel in volledig zonnig gelegen als in volledig overschaduwde waters wordt aangetroffen, bestaat er toch een voorkeur voor halfbeschaduwing. Door overschaduwing kan het aandeel van de vinpootsalamander t.o.v. de kleine en de alpenwatersalamander zelfs toenemen. In waters met schaduw komen de grootste populaties voor (Hachtel et al., 2011). Watervegetatie zou volgens sommige auteurs van minder belang zijn, vermits de soort ook afzet op bladeren (Creemers & Van Delft, 2009; De Fonseca & Jocqué, 1982), al zouden volledig vegetatieloze waters toch gemeden worden (Günther, 1996). Een belangrijk onderzoek over de vinpootsalamander voor onze contreien werd uitgevoerd door Mathieu Denoël in het Land van Herve. Volgens Denoël & Lehmann (2006) verkiest de vinpootsalamander in Herve vooral diepe, waterplantenrijke en visvrije watervlakken vlakbij bos. Volgens deze auteurs verdwijnt de soort na visintroductie en is het voorkomen van de vinpootsalamander sterk afhankelijk van een hoge dichtheid aan bezette waters, niet enkel maar van een hoge dichtheid aan waters tout court. Denoël & Ficetola (2007) stellen verder dat de aanwezigheid van de alpenwatersalamander afneemt over een afstand van 400 m tot bos, maar voor de vinpootsalamander is dat zelfs al over 200 m. In het Land van Herve vonden zij immers hoegenaamd geen vinpootsalamanders in watervlakken op meer dan 200 m van bos verwijderd. Ook volgens vele andere auteurs verblijft de soort in, net buiten of op maximum ca. 200 m van bos. Zo bedraagt de afstand landhabitat-voortplantigsplaats 100-400 m (Hachtel et al., 2011), maximum 200-300 m van bos (Günther, 1996) of maximum 200 m tot bos volgens Creemers & Van Delft (2009), al zouden de meeste vinpootsalamanders zelfs op minder dan 100 m van bos te vinden zijn. De vinpootsalamander is m.a.w. een echte bossoort (ook van dennen- en lariksbossen). Open en droge habitats zoals akkers worden gemeden (Günther, 1996; Hachtel et al., 2011; Creemers & Van Delft, 2009). Het landhabitat omvat dus vooral bos, maar ook parken, tuinen en groengebieden (ruigtes, hooiland, …) vlakbij bos gelegen zijn geschikt.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 103 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Het voorkomen van de soort stijgt volgens Denoël & Ficetola (2007) niet enkel met de afstand tot bos, maar wordt ook sterk beïnvloed door de bodembedekking vanwege bos (tot 40%, erna niet meer) in een straal van 400 m rond de voortplantingsplek. Indien de bosdekking lager is dan 30% ligt het voortplantingswater best op minder dan 150 m van bos verwijderd. De bodemdekking in dezelfde straal vanwege akkers heeft geen invloed op de aanwezigheid van de alpenwatersalamander en de kleine watersalamander, maar wel een erg negatieve op die van de vinpootsalamander. Deze soort komt zelfs niet meer voor bij een dekking aan akkers boven de 15% in een straal van 400 m rond de poel (Denoël & Ficetola,2007). Denoël & Ficetola (2007) stellen dus dat voor de alpenwatersalamander en de vinpootsalamander bos als landhabitat van wezenlijk belang is, in tegenstelling tot bv. de boomkikker. Verder schrijven zij voor de vinpootsalamander: ‘When funding is limited, management shoud be focused first on the areas satisfying the requirements of the species having the shortest thresholds. This could allow to protect the populations also for other species having less restrictive threshold values. This is particular important in agricultural areas in which forests consist of isolated patches and in which the land is becoming increasingly used for crop fields’. Ook dit pleit voor extra aandacht voor de vinpootsalamander in ons onderzoeksgebied. De vinpootsalamander komt relatief weinig in veedrinkpoelen voor, omdat ze waarschijnlijk te voedselrijk zijn (De Fonseca & Jocqué, 1982; Schops, 1999). Tuinvijvers daarentegen zouden volgens De Fonseca & Jocqué (1982) zelfs verkozen worden, wat het belang van een tuinvijveronderzoek in ons onderzoeksgebied onderstreept, een andere mogelijke actie vanuit de gemeente naar de bevolking toe, bv. ondersteund door de herpetologische werkgroep van LIKONA. De meeste voortplantingsplekken omvatten vis- en parkvijvers, maar ook waters gevoed door kwel of bronnen (Hachtel et al., 2011). Günther (1996) vermeldt naast deze laatste 2 watertypes een voorkeur voor poelen en vijvers en zelfs wagensporen. De vinpootsalamander verdraagt dus enige stroming in de voortplantingsplaats, vandaar soms het gezamenlijk voorkomen met de vuursalamander. In Nederland bevolkt de vinpootsalamander twee landschapstypes: relatief voedselrijke waterpartijen in het bosrijke heuvelland van Zuid-Limburg en meer oligo- tot mesotrofe waters in de bos- en bosheidegebieden van het Laagland (Creemers & Van Delft, 2009; van Buggenum e. a., 2009). Dit lijkt ook met de situatie in Vlaanderen overeen te komen (Bauwens & Claus, 1996). Het is volgens de literatuur moeilijk om de vinger te leggen op het verschil in habitateisen tussen de vinpootsalamander en de kleine en alpenwatersalamander, al zou de kleine watersalamander eerder zonbeschenen waters verkiezen t.o.v. beide andere soorten, die ook minder problemen schijnen te hebben met veel bladinval (von Lindeiner, 2007). De vinpootsalamander komt inderdaad in koeler water voor dan de kleine watersalamander. De soort komt weliswaar meer voor bij een circumneutrale pH, maar hij is toleranter dan de andere salamandersoorten voor zuurdere condities, tot een pH van 4-5. De vinpootsalamander is van alle salamandersoorten dus het best aangepast aan eerder zure, oligotrofe heidegebieden, al komt de soort er in lagere aantallen voor en blijft hij hier wel kleiner van omvang (Beebee, 1983). Voorgaande verklaart waarschijnlijk waarom de vinpootsalamander meer in vennen en in bospoelen wordt aangetroffen dan de kleine watersalamander (Creemers & Van Delft, 2009; Günther, 1996). De vinpootsalamander werd nooit samen met de boomkikker gevonden (van Buggenum e.a., 2009), noch met de knoflookpad (Hachtel et al., 2011). Hij komt het meest van al samen voor met ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 104 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

alpenwatersalamander en verder met bruine en groene kikker, kleine watersalamander en gewone pad (Günther, 1996; Bitz et al., 1996; Creemers & Van Delft, 2009; van Buggenum e. a., 2009), wat volledig overeenkomt met de situatie in ons onderzoeksgebied. Dit betekent wel dat het behoud van de vinpootsalamander niet spoort met het behoud van de boomkikker en de knoflookpad.

Evolutie van het wateraanbod in het studiegebied In vergelijking met het deelgebied onderzocht door Dupae (1991) en door Speybroek (2000) zijn er in ons onderzoeksgebied sindsdien hoegenaamd geen waterpartijen verdwenen. Er blijken zelfs meerdere tuinvijvers bijgekomen te zijn.

De knoflookpad én een autovrije Kauwbosstraat! Omdat er nog heel veel niet geweten is over de ecologie en de achteruitgang van de knoflookpad is elk beschermingsplan letterlijk en figuurlijk ‘op los zand gebouwd’. Dat wil niet zeggen dat men niet moet roeien met de riemen waarover men beschikt en men best vanuit pragmatisch oogpunt en vanuit een ‘sense of urgency’ kiest voor behoud en optimalisatie van bestaand leefgebied, naast verbinden, een beetje vanuit de filosofie ‘baat het niet, dan schaadt het niet’. Hierbij lijkt het wel belangrijk om ervoor te zorgen dat een verbindingsgebied en stapsteen niet uitsluitend voor de knoflookpad een meerwaarde betekenen, maar ecologisch ook op andere vlakken te verdedigen is (bv. voor vogels, zie verder) en zo komen we “automatisch” bij de Kauwbosstraat terecht. De Kauwbosstraat is ideaal gelegen als stapsteen tussen het Welleke/Slangbeekvallei enerzijds en het Wik anderzijds. Ideaal omdat hier minstens twee vliegen in één klap te halen zijn: de bescherming van de bijzonder bedreigde knoflookpad en de boomkikker, een belangrijke IHD-doelstelling, samen met de bescherming van de unieke flora van de Kauwbosstraat, uniek voor de gemeente Zonhoven en zelfs ver daarbuiten! Daartoe zijn wel gedurfde ingrepen nodig, met name de opheffing van de Kauwbosstraat als verkeersweg, maar behoud ervan bv. als toeristische tegenhanger van het “natte fietspad’ door de vijvers van Bokrijk. Dat is natuurlijk wel ‘effe wennen’. Maar beeldt U even in dat het kan en zie dan de enorme mogelijkheden. Vaak lijken zaken onmogelijk … tot ze gerealiseerd zijn (Nelson Mandela)! We vormen de Kauwbosstraat dus om van louter verkeersweg, een volgens ons achterhaalde en onnodige functie, tot ‘een droge beleving’ doorheen een ecologisch en historisch uniek landschap voor fietser, wandelaar én mindervalide (Ter Heide). Een autovrije Kauwbosstraat is dus niet alleen ecologisch, maar ook toeristisch, historisch en sociaal te verantwoorden. De gemeente Zonhoven kan daarmee in Vlaanderen een krachtig statement stellen inzake ruimtelijke ordening: Yes, No way!

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 105 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

4 ‘HOUTKANTVOGELS’ (naar Dupae, 2011 & Dupae e.a. , 2011; Hustings e.a., 2006; Vermeersch e.a., 2004).

Tijdens het veldwerk werden geen geelgorzen gehoord en van de overige houtkantvogels werden slechts algemene soorten waargenomen. Beide aspecten hebben zowel met de aard, de dichtheid als met het bodemgebruik in het studiegebied te maken. Om de meereisende houtkantvogels aan te trekken, dienen we dan ook zowel aandacht te hebben voor het kwantitatief als voor het kwalitatief aspect van houtkanten en hun omgeving (zie Bijlage 3).

4.1 SOORTGERICHTE BENADERING, DE GEELGORS Volgens Vermeersch e.a. (2004) waren er eind jaren 70 nog veel geelgorzen in de gemeente Zonhoven (minstens 200 territoria in de periode 73-77). Ook uit gesprekken met oudere inwoners van het studiegebied bleek dat er vroeger wel degelijk geelgorzen, in Zonhoven het geel schrijverke genoemd, aanwezig waren (evenals veel meer graanteelt dan nu). Hoe kunnen we die soort doen weerkeren? Wel, daartoe moeten er zowel betere en meer broedplaatsen alsook meer voedsel voor kuikens en volwassen dieren aangeboden worden.

Broedplaats Voor een soortgerichte benadering werd de geelgors gekozen als waardevolle vertegenwoordiger van de houtkantsoorten. De geelgors is vooral in hagen, struwelen, bosranden en in houtkanten te vinden, maar ook in jonge bosaanplanten of in kapvlakten. Houtkanten zouden daarbij belangrijker zijn dan hagen, omdat zowel opgaande bomen als struiken voor deze soort hun belang hebben. Daarom hebben louter bomenrijen geen echte waarde. Ze worden best omgevormd tot houtkanten. De meeste kenmerken van de ideale houtkant (zie Bijlage 3) gelden ook voor de geelgors. Doornige elementen met een greppel en een kruidenrijke zoom zijn bijzonder aantrekkelijk voor deze soort. Daarom worden houtkanten best door greppels en zomen “begrensd”. Vooral de totale lengte lineair opgaand groen heeft een positieve invloed op de dichtheid van de geelgors, die maximaal tot 45 broedparen/km² (gemiddeld 11 broedparen /km² in de U.K.) bedraagt. In ‘geelgorsgebieden’ wordt dan ook de aanleg van voldoende, duurzame houtkanten nagestreefd. Ideaal zijn hagen en houtkanten met brede zomen waarvan de buitenste rand gemaaid wordt (kort gras) en de binnenste rand, palend aan de haagbasis, een hoge vegetatie bevat. Hierbij wordt als streefdoel minimum 4 km KLE/km², een onderlinge afstand van 200 m-300 m en de aanwezigheid van een greppel en van een soortenrijke struiken zoomlaag vooropgesteld. Als breedte geldt minimum 15 m (inclusief 4 m zoom en greppel). Een greppel zonder houtkant is weinig waardevol, evenals houtkanten zonder goede zoomvegetaties. De meeste nesten zijn immers aanwezig in de zoombegroeiing, niet in de haag/houtkantbasis zelf. Zomen smaller dan 1 meter zijn waardeloos. Liefst zijn ze minstens 3 - 4 m breed. Braam, meidoorn, sleedoorn, hondsroos, vlier zijn geschikte struiksoorten als nestplek, net zoals bij de grasmus (Hustings e.a., 2006).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 106 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Foerageergebied De geelgors is in de zomer deels een insecteneter. In de winter daarentegen worden vooral granen en zaden van kruiden gegeten. De vogel zoekt zijn voedsel vooral op de bodem op open plekken en op plaatsen met een schaarse begroeiing. Het voedsel voor de jongen wordt voor een belangrijk deel buiten het eigen territorium (gemiddeld 0,3 ha groot) gezocht. De geelgors foerageert 100 – 300 meter ver vanaf de nestplek en volgens sommige auteurs toont de geelgors daarbij een grote binding aan akkerland (tot 50 m vanaf de rand van de houtkant waar gebroed wordt). Andere onderzoekers spreken dit echter tegen. Zo zou ook de aanwezigheid van permanent grasland rond akkers positief zijn. Toch worden plaatsen waar grasland en andere niet-graanteelten domineren gemeden (negatieve correlatie tussen de dichtheid en de proportie van het bodemgebruik onder weiland). Akkers met graanteelt worden dus veruit door de geelgors verkozen en hier behaalt de soort ook zijn hoogste dichtheden, op voorwaarde dat er ook houtkanten aanwezig zijn. Niet voor niets wordt de geelgors in Haspengouw ‘korrevos’ genoemd! Zo neemt de dichtheid toe met de proportie van het bodemgebruik onder graanteelt, met de lengte aan hagen en met de teeltdiversiteit. Waarschijnlijk is er een drempelwaarde van minimaal 10% van het bodemgebruik onder graanteelt nodig om een populatie geelgorzen te behouden. Het optimum ligt volgens sommige auteurs zelfs bij een aandeel van 50%. Dat zou kunnen verklaren waarom er zo weinig geelgorzen in het studiegebied aanwezig zijn. Voor volwassen vogels zijn graankorrels en dikke graszaden het hoofdvoedselbestanddeel. Hoewel kuikens vooral met insecten worden gevoed en insecten veel voedzamer zijn dan granen, toch blijkt onrijp graan later in het broedseizoen soms een belangrijk deel van het kuikenvoedsel uit te maken.

Het ‘geel schrijverke’

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 107 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Het gebruik van insecticiden in het graan nabij de nesten heeft een erg negatief effect op de broedproductiviteit. Besproeide velden in het broedseizoen worden door de volwassen vogels gemeden. Best wordt daarom ofwel niet gesproeid in de periode 1/3 – 30/6 ofwel wordt voor onbesproeide alternatieven gezorgd. Hieraan kunnen wildakkers voldoen. Ruige, onbegraasde grasstroken zijn interessant in de winter. Ook graan dat in de winter blijft staan heeft een spectaculair effect op de grootte van de winterpopulatie en mogelijk ook op de broeddichtheid, omdat de geelgors erg honkvast is (zelden over meer dan 10 km terugvangst van geringde kuikens) en het winterhabitat sterk bepaalt waar het broedbiotoop zal gevestigd worden.

Maatregelen De geelgors vergt dus drie essentiële zaken: zomer-, wintervoedsel en nestgelegenheid/beschutting. De teelt van zomergerst is door de veel meer open structuur in het voorjaar erg positief. Het onderzaaien met een gras-klavermengsel in zomergraan is tevens erg waardevol. Ook het inzaaien van vogelvoedselgewassen is interessant. Tot slot is in verband met het zomervoedselaanbod extensief, soortenrijk grasland gunstig. Granen, in de vorm van overblijvende, onbespoten graanstroken en stoppelvelden, zijn ’s winters cruciaal. Ideaal blijven die graanstroken staan tot minstens eind maart. Maïs heeft daarentegen geen enkele waarde noch voor akkervogels, noch voor houtkantsoorten. Als goede nestplaats gelden vooral hagen en houtkanten, maar ook bosranden. Een goed ontwikkelde zoomen mantelvegetatie rond bossen levert overigens veel ecologische meerwaarde op, zowel voor de flora als voor de fauna, in het bijzonder voor de geelgors. Momenteel zijn dergelijke randen in het studiegebied niet aanwezig, m.a.w. de overgang van het bos naar het landbouwgebied is zeer abrupt. Volgens Hustings e.a. (2006) ontbreekt de geelgors in Limburg in de beekdalen. Daarom dient buiten de beekdalen naar geschikt habitat gestreefd te worden. Op kaart 22 is een zone aangeduid tussen het Welleke en het Wik, waar op basis van voorgaande inrichtingsprincipes een specifiek inrichtingsplan voor de houtkantsoorten en voor de geelgors in het bijzonder dient uitgewerkt te worden. In dat gebied op kaart 22 wordt het behoud en herstel (= verbreding) van de bestaande houtkanten, de omvorming van bomenrijen in structuurrijke houtkanten, maar ook de aanleg van bijkomende houtkanten nagestreefd. Daarnaast dienen vlakbij deze houtkanten wildakkers en/of soortenrijke graslanden voorzien te worden. Een deel van de gemeentegronden zal daartoe gebruikt moeten worden. Dat is noodzakelijk om een minimale ecologische en jachtwildkwaliteit te realiseren. Het inrichtingsvoorstel op kaart 22 strookt overigens volledig met het soortbeschermingsplan voor de knoflookpad en de boomkikker.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 108 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

4.2 SOORTGERICHTE BENADERING, DE ROODBORSTTAPUIT De roodborsttapuit is weliswaar vooral te vinden in duingebieden, op de heide en in veengebieden, maar ook in kleinschalig agrarisch gebied met soortenrijke weilanden en met vele ruige, brede bermen, ruige, droge greppels en overhoeken kunnen vrij hoge dichtheden voorkomen. De soort broedt vooral in ruigten en bramen. De roodborsttapuit nestelt hierbij op de grond en voedt zijn kuikens vooral met insecten die zich in het gras ophouden. Maïs wordt gemeden, terwijl soortenrijke graslanden ‘in’ zijn (Hustings e.a., 2006). Zelfs in intensief landbouwgebied is het mogelijk om hoge dichtheden van de soort te behouden mits ca. 4% van het landbouwareaal bestaat uit brede (10 meter) set aside stroken en uit oppervlakten vol wilde kruiden. Dat komt volledig overeen met hetgeen we zonet beschreven hebben voor de geelgors. De uitbouw van de Kauwbosstraat als stapsteen voor amfibieën en van haar omgeving voor geelgors zal m.a.w. de roodborsttapuit ook ten goede komen.

Het geel schrijverke opnieuw in Zonhoven? Het geel schrijverke, t.t.z. de geelgors als ambassadeur voor een goed ontwikkelde houtkantenvogelgemeenschap, kwam vroeger wel degelijk in het studiegebied voor, maar is inmiddels volledig verdwenen. Om die soort, naast andere zeldzame houtkantsoorten, terug te brengen, moeten we zowel aandacht besteden aan de kwaliteit van de bestaande houtkanten, alsook aan de aanleg van voldoende nieuwe houtkanten én aan graanteelt. Dit laatste aspect kan best gebeuren door de jagers bij het verhaal te betrekken, want een soort als fazant is immers ook een houtkantsoort. Door de aanleg van graanakkertjes als wildakker vlakbij goede houtkanten zorgen jagers voor meer natuur … én voor meer jachtwild in het studiegebied. Twee vogels in één klap!

BESLUIT VAN DEEL III Het LIP open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven dient vooreerst met de habitateisen van de boomkikker en de knoflookpad rekening te houden. Dat is immers een Europese verplichting. Voor beide soorten is meer visvrij water vereist, naast corridors tussen het Welleke en het Wik. Verder dient eveneens een beschermingsplan voor de vinpootsalamander opgesteld te worden. Deze typisch Kempische soort is de laatste tijd in Zonhoven sterk afgenomen. Een verkeersvrije Kauwbosstraat speelt bij voorgaande een cruciale rol! Hoewel de geelgors in het studiegebied verdwenen is, kan de bescherming van de amfibieën perfect gekoppeld worden aan de terugkeer van ‘het geel schrijverke’. Dat laat tevens toe om de jachtorganisaties te betrekken bij het LIP. Zij kunnen dan een belangrijke bijdrage leveren aan het natuurbehoud in het studiegebied.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 109 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 110 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Deel IV

Mijmeringen over wat er is, was en zal zijn: ecofilosofisch kader

(Braat, 2015; Camus, 1951; de Waal, 1982, 2009, 2013, 2016; Deliège, 2007, 2009, 2010, 2011, 2014, 2016; Deliège & Drenthen, ongedat. 2013, 2014a, 2014; Deliège & Neuteleers, 2011; De Stoop, 2015; Dua e.a., 2014; Dijksterhuis e.a., 2014; Drenthen, 2009, 2017; Goderie e.a., 2014; Haring, 2011; Kwak & Kuiters, 2014; Lardinois, 2005; Lemaire, 1996, 2010, 2014; Linnartz-Nieuwdort e.a., 2014; Merckx, 2016; Moermans, 2017; Monbiot, 2013; Pereira & Navarro, 2015; Rebanks, 2015; van der Lans & Poortinga, 1983; Van Dyck, 2013; Van Dyck & Honnay, 2012; Van Vuure, 2003, 2014; Van Looy & Schoenmakers, 2014; Vandekerkhove, 2014; Vera, 1997; Wyffels , 2016)

Uit de vorige drie delen volgt dat de natuur in het studiegebied relictnatuur uit een verdwenen tijd is en daardoor sterk onder druk staat. En dit geldt zowel voor de dieren als voor de planten. Voor het behoud van die natuur kunnen we echter moeilijk terug naar de tijd van toen. In dit hoofdstuk gaan we op filosofische basis na of en hoe die relictnatuur in het studiegebied nog een toekomst heeft. Hopelijk wordt dan duidelijk wat we in het Voorwoord net bedoelden met: Pas dan kunnen we spreken van een democratische politiek inzake natuurbehoud, van een lokale praktijk waarbij de mens-natuurrelatie doordrongen is van een sociale en culturele betekenis. Momenteel bevinden we ons middenin het oog van de storm over de zogenaamde Nieuwe versus de Oude wildernis, middenin het debat over de toekomst van de natuur uit het oude boerenlandschap. Het is belangrijk om in dat debat een duidelijk onderbouwd standpunt in te nemen. Elke natuur- of landinrichting vertrekt immers vanuit een bepaalde filosofie, vanuit een bepaald beeld over de relatie mens-natuur, maar zelden of nooit wordt dat beeld expliciet geduid. Die fout willen wij niet maken. Zoals nog zal blijken is de uiteindelijke keuze in dit rapport onvermijdelijk een arbitraire keuze, maar wel één die beargumenteerd is.

1 HET GEMATIGD HUMANISME VAN TON LEMAIRE Wij mensen zijn een element van de kosmos en door de evolutie ook een element van de natuur. Wanneer we sterven worden onze atomen weer opgenomen in het immense stofwisselingsproces van die natuur. De tijdelijke afscheiding van het geheel die we waren wordt opgeheven. Ook wij zijn onderworpen aan de wetten van de natuur en veroordeeld om te leven is een oorverdovend stilzwijgend, zinledig universum volledig onverschillig voor ons menselijk lot (Camus, 1951). Toch is het een bevredigend gevoel om zich deel te weten van het grote geheel van natuur en kosmos waarvan ieder slechts een tijdelijke samenstelling is van elementen (Lemaire, 2014). De aarde is voor zover bekend de enige planeet met leven in ons zonnestelsel en ver daarbuiten. Dat maakt van elk aards leven iets bijzonders en waardevols en wij mensen staan daarbij ‘helemaal bovenaan’! We onderscheiden ons van de dieren, doordat we ons van dieren onderscheiden. We willen er gewoon niet bij horen! De laatste jaren wordt het echter steeds duidelijker dat wij mensen hier op aarde helemaal niet zo bijzonder of apart zijn, zoals we zelf maar al te graag geloven. Integendeel, al wat ons zogezegd menselijk maakt (hoogstaande intelligentie, zelfbewustzijn, ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 111 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

empathie, een sociaal leven, politiek, cultuur, ethisch denken …) is ook in de natuur aanwezig. Het volstaat in dit verband te verwijzen naar de voortreffelijke boeken van Frans de Waal (1982, 2009, 2013). Het is overduidelijk dat wij mensen op alle ‘menselijke’ vlakken slechts gradueel verschillen van de natuur en dus deel zijn van een continuüm. Er is geen diepe kloof tussen de mens en het dier, eerder een greppeltje! Op basis van voorgaande inzichten bepleit Lemaire een gematigd humanisme waarin we onze arrogantie t.a.v. de natuur temperen, gezien de immense problemen die onze materialistische en hedonistisch gezinde maatschappij ons heeft opgeleverd (ongebreidelde groei wat de filosofie van een kankercel is, een vernietigende klimaatverandering, verwoestijning, wereldwijde ontbossing, lege zeeën vol plastiek, een derde nooit eerder geziene extinctiegolf, massa’s vluchtelingen, nog steeds honger in de wereld … een bijzonder gewelddadige 20ste en 21ste? eeuw!). Een gematigd humanisme dus, ergens tussen het hard core Westers humanisme, t.t.z. het antropocentrisme s.s., een onmogelijk nog te handhaven idee, en de radicale ecologie in. Het Westers humanisme ziet de mens volkomen los, buiten en boven de natuur, een houding die grootschalige natuurvernietiging mogelijk heeft gemaakt. De radicale ecologen anderzijds miskennen volledig het eigene en het specifieke van de mens, o.m. onze bijzondere taal en ons toch wel heel sterk ontwikkeld ethisch bewustzijn. Het gematigd humanisme van Lemaire erkent die menselijkheid uitdrukkelijk wel, maar plaatst ze in de totaliteit van de natuur, mens én natuur dus. Overigens is een zeker antropocentrisme, zeg maar de fascinatie voor de eigen soort, normaal en treedt bij alle dieren op. Kijk maar eens wat er gebeurt wanneer je hond tijdens een wandeling een andere hond ziet, dan bestaat het baasje even niet meer! We ervaren ons als mens volgens Lemaire dus deel van een allesomvattende natuur, maar we nemen aan die natuur op een zeer specifieke menselijke manier deel, hetgeen altijd een zekere kritische afstand inhoudt. Zowel verbondenheid als scheiding dus. Zowel emotie als ratio, want de ratio heeft geen antwoord op de existentiële vragen over het bestaan, over de zingeving van het leven, over waarden … en daarbij kan net de natuur ons van waarde zijn. Zin geven aan het leven betekent het leven verhalen in een grotere context. We willen verbonden zijn met iets dat ons als individuen te boven gaat, met een externe realiteit die zich onafhankelijk en ongrijpbaar voor ons mensen opstelt en zo zet natuur ons ‘op onze plaats’. Het is zoals de alom aanwezige behoefte aan sociale erkenning. Je kan jezelf wel op de rug kloppen, maar echte voldoening moet van buiten jezelf komen, dus ook extern (Deliège, 2016). Een diep verankerde morele betekenis van natuur in onze cultuur is dat natuur ons ‘overstijgt’ en daardoor een diepere betekenis of waarde heeft. Natuur is de plaats waar naast de mens andere levende wezens thuishoren en daardoor transcendeert natuur ons eigenbelang (Deliège & Drenthen, 2013). Dat verlangen naar transcendentie is de kern van elk natuurbehoudsstreven. “Onder de indruk van bijvoorbeeld de verhevenheid van de sterrenhemel, de oceaan of het hooggebergte kunnen mensen, hoewel zij het zijn die dat uitspreken, de intrinsieke waarde ervan erkennen als onherleidbaar tot de mensenwereld. Als reflecterende en oordelende subjecten kunnen mensen tot de ervaring komen van iets wat hen toch overstijgt en in die zin absoluut is …. De ervaring van de zin van het leven … is nooit de vrucht van een wilsbesluit, maar blijkt altijd voor het grootste deel een gift te zijn, iets wat ons geschonken wordt als we ons op enigerlei manier opgenomen voelen in een groter geheel” (Lemaire, 2010). Die zingeving door de natuur wordt mooi beschreven in De troostende kracht van de natuur (Moermans, 2017). In die tekst vertelt een dame die haar levenspartner onlangs verloor en volslagen ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 112 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

ontredderd achter bleef, dat zij langzaamaan dankzij de natuur de ‘zin tot leven’ herontdekte. Natuur beschikt over de unieke eigenschap om ons bewust te maken van de eigen nietigheid en eindigheid. Een ander voorbeeld geeft Wyffels (2016): ‘De inspiratie kwam tijdens zijn dagelijkse ochtendwandelingen met de honden, waar hij, één met de natuur, kon denken, en dicht bij zijn (overleden) zoon kon zijn, als in een ritueel van ontmoetingen die de pijn niet schuwden en die het rouwproces van de eerste herinneringen, de gapende wonde, en de pijn verzachtten. Natuur kan ons ontroeren, ons in aanraking brengen met wat ons te boven gaat. Dat besef helpt ons onze zorgen te verwerken’. Ook al heeft de Westerse mens grotendeels afstand genomen van de natuur, tenminste dat denkt hij, toch kan hij er overduidelijk niet zonder. Daarom willen we allemaal een stukje groen nabij, een tuintje of een buurtpark vlakbij of gaan we er om de haverklap naar op zoek tijdens ons verlof. Ook al heeft de Westerse mens de natuur ontheiligd, ontzield, en de mens in het centrum van het heelal geplaatst, toch blijft hij hunkeren naar de natuur, in poëzie, muziek, in het esthetische, het ethische, in het recreatieve en in het mythische. De mensen die lid zijn van een natuurvereniging doen dit omdat natuur mooi is, omdat ze er zich mee verbonden voelen, omdat natuur rust of inspiratie brengt, ontroert, verwondering, troost of liefde kan opwekken,… eerder dan dat ze met een begrip als biodiversiteit bezig zijn! Het gematigd humanisme moet volgens Lemaire leiden tot een vooruitgang waarin eenvoud en bescheidenheid, rechtvaardigheid en solidariteit, gelijkwaardigheid en vreedzaamheid, vrijgevigheid en mededogen als hoogste menselijke waarden gelden. “… de moed te hebben tot een zekere wereldbeschouwelijke ascese, waarmee ik bedoel: de aanvaarding van de onbeantwoordbaarheid van de laatste vragen, de onvermijdelijke disharmonie tussen de mens en de wereld en daarmee de tragische dimensie van het mensenleven. Wat nog overblijft, dat is de stem van de aarde, de schoonheid van de natuur en de vriendschap en solidariteit tussen mensen … “ (Lemaire, 2010, pg. 343). Opnieuw op zoek naar onze verbondenheid met de andere, met de medemens, maar ook met de natuur. Op zoek naar een ethiek gebaseerd op kritisch denken en op de waarden die we allemaal in elkaar waarderen: empathie, zorg, affectie, vriendelijkheid, vrijgevigheid, vergeving, vriendschap, … Die bouwstenen van moreel en sociaal gedrag zitten in onze natuur ingebakken en zijn dan ook al aanwezig bij kinderen. Ze zijn het resultaat van onze evolutionaire biologie en zijn daarom ook te vinden in de ons omringende wezens. Wat betekent de filosofie van een gematigd humanisme van Ton Lemaire, dat geen scheiding aanvaardt tussen mens en natuur, nu voor de inrichting van een landschap? Lemaire ziet een landschap als de zichtbaar afgebeelde vorm van cultuur op een bepaald moment. Elk landschap in Europa bevat immers zowel iets van de natuur als van de mens (Lemaire, 1996). Dat betekent dat we bij de inrichting van een landschap de mens steeds als onderdeel van dat landschap moeten meenemen en we niet moeten kiezen voor de totale verwijdering van die mens uit dat landschap, iets wat de pleitbezorgers van de Nieuwe wildernis (zie verder) wel doen. Net zoals wij mensen deel zijn van het continuüm van het leven op aarde, zo ook is geschiedenis een continuïteit waar wij deel van zijn. We leven niet alleen in het heden. We halen graag herinneringen en verhalen op uit het verleden en we koesteren ze. Omdat we ooit zelf tot dat verleden zullen behoren, willen we dat zelf respecteren. Daarom pleit Lemaire voor het behoud van het traditionele ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 113 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

boerenlandschap vol natuur, waarin de deelname van de mens, o.m. als traditionele boer, noodzakelijk is. Dat wordt perfect uitgedrukt met het woord ‘terroir’, iets waar Lemaire (2010) veel belang aan hecht en terecht. De zwakte in Lemaire’s betoog is echter dat hij met geen woord rept over de overbevolkingsproblematiek. Die zwarte vlek in ons denken is momenteel algemeen geworden. Spreken over overbevolking is blijkbaar een taboe geworden, maar dat zal ons ooit nog erg zuur opbreken! Het is allesbehalve eenvoudig om het traditionele landschap te bewaren voor de toekomst, maar vooraleer we op die problematiek dieper ingaan, willen we eerst inzoomen op ‘de nieuwe wildernis’, een begrip dat de laatste jaren in Europa aan een echte optocht is begonnen, ook bij ons (Van Looy & Schoenmakers, 2014). In tegenstelling tot de filosofie van Lemaire die de Westerse mens weer in de natuur plaatst, streven steeds meer natuurbeschermers naar een natuur zonder mensen. Maar is dat wel mogelijk?!

Het gematigd humanisme van Ton Lemaire Het gematigd humanisme van Ton Lemaire stelt dat de mens niet apart staat van de kosmos en van de natuur. Vooreerst is de mens zelf een ‘natuurproduct’, voortgebracht door natuurlijke selectie. Door die natuurlijke evolutie vormt de mens een zoveelste onderdeel van het rijkgeschakeerde spectrum wat natuur is. Er is geen kloof tussen de mens en de natuur, eerder een greppeltje. Het gematigd humanisme van Ton Lemaire kiest voor een kritische relatie van de mens in de natuur, een natuur die ons overstijgt en zingeving biedt. Bij het natuurbehoudsbeleid is het dan ook ‘natuurlijk’ om te denken in termen van mens én natuur en niet in termen van cultuur versus natuur, in termen van het samengaan dus van beide. Omdat wij mensen niet alleen deel zijn van de natuur, maar ook van de geschiedenis van het landschap, pleit Lemaire voor terroir, voor het behoud van het traditionele boerenlandschap.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 114 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

2 DE NIEUWE WILDERNIS De Nieuwe wildernis staat voor de ontwikkeling van zeer grootschalige parklandschappen van meerdere duizenden hectares waarin grote grazers en toppredatoren aan zichzelf overgelaten worden. In die Nieuwe wildernis trekt de mens zich bewust terug. Hij is er hoogstens een bezoeker die er niet blijft. Waar het vroegere antropocentrisme de mens uit de natuur haalde om haar te onderwerpen, verwijdert de Nieuwe wildernis de mens eveneens uit de natuur, maar deze keer om haar met rust te laten.

Nieuwe wildernis zijn dus oorden van onthouding, waar enkel spontane, natuurlijke processen doorgaan, waar ‘wildheid’, ongereptheid, puurheid … heerst en waar grote grazers zoals het oerrund en het edelhert (de megaherbivorenhypothese van Vera, 1997) en grote roofdieren zoals beren, wolven, lynx, zeearend, … (de top down trofische cascadehypothese van Monbiot, 2013) de aard van het landschap en de vegetatie bepalen en waar tal van andere in Europa haast verdwenen soorten (zwarte ooievaar, otter, bever, wolf …) terugkeren. De nood aan grootschaligheid heeft te maken met de omvangrijke ruimteclaim die grote groepen grazers en toppredatoren op zoek naar voedsel stellen. Het Nieuwe wildernisidee ontstond in Europa, en dan vooral in Nederland, ergens in de jaren 80. Het kreeg een sterke impuls in Nederland in het natuurbeleidsplan van 1990 en brak uiteindelijk echt door vanaf 2000. Dat is goed te zien aan de publicatiedata van een aantal belangrijke werken in verband met het concept (van der Lans & Poortinga, 1983; Vera, 1997; Lardinois, 2005; Monbiot, 2013; Goderie e.a., 2014, Kwak & Kuiters, 2014; Pereira & Navarro, 2015).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 115 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Eén van de pioniers voor de Nieuwe wildernis in Nederland was Frans Vera, zelf o.m. beïnvloed door Stichting Kritisch Bosbeheer. Voor Vera is enkel natuur zonder invloed van de mens échte natuur. Hij vraagt zich dan ook af: Hoe kan iets dat door toedoen van de mens en ten koste van natuur is ontstaan, t.t.z. halfnatuurlijke ecosystemen, het doel zijn van natuurbehoud?! Vera ontketende met zijn boek Metaforen voor de wildernis (1997) wereldwijd een heuse polemiek in de wetenschappelijke wereld en dat is zijn bijzondere verdienste geweest. Vera stelde in dat boek dat het oerlandschap een halfopen parklandschap was en geen gesloten bos zoals altijd werd aangenomen. Vooral grote grazers, megaherbivoren, waren volgens hem in staat om te voorkomen dat het bos zich volledig kon sluiten. Vera had o.m. gezien dat de Oostvaardersplassen door begrazing niet in bos waren veranderd. Tal van onderzoekers lijken Vera’s hypothese inmiddels weerlegd te hebben, o.m. zijn landgenoot Cis van Vuure (2003, 2014). Toch blijf ik me onwennig afvragen waar al die lichtminnende pareltjes uit bv. een heischraal grasland, die definitief verdwijnen bij spontane verbossing, in dat donkere, gesloten oerboslandschap dan zouden gestaan en overleefd hebben?! Het concept van de Nieuwe wildernis wint desondanks de laatste jaren steeds meer aan belang, o.m. omdat op tal van plaatsen in Europa, vooral in de bergen, grote rurale gebieden langzaam ontvolken. Op sommige plaatsen in Europa intensiveert de landbouw bijzonder hard en ook de urbanisatie neemt er sterk toe, maar op andere plaatsen treedt net leegloop op en daar dreigt het traditionele agrarische landschap nu definitief te verdwijnen. De oude boerennatuur staat in Europa dus langs twee kanten onder druk: zowel door intensivering als door extensivering! Zal de biodiversiteit daarbij afnemen of stijgen? Volgens de aanhangers van de Nieuwe wildernis zal de soortenrijkdom alvast sterk verminderen indien we die gebieden spontaan laten verbossen. Indien we daarentegen die verlaten landbouwstreken opnieuw met wilde dieren laten begrazen, dan zal de soortenrijkdom van het oude landschap er als het ware opgevangen worden, indien de begraasde gebieden maar groot genoeg zijn. De Europese natuur is volgens het concept van de Nieuwe wildernis immers ontstaan door co-evolutie tussen planten en wilde grote grazers. De verlaten landbouwgronden vormen voor de aanhangers van de Nieuwe wildernis dan ook een uitgelezen kans om hun concept in praktijk te brengen. Tal van organisaties zoals Rewilding Europe, Stichting Taurus of Ark Natuurontwikkeling zijn daarom hard bezig om het oerrund terug te fokken en op verschillende plaatsen in Europa uit te zetten (Goderie e.a., 2014) of ze zijn, zoals Free Nature, bezig met het de-domesticatieproces van oude rassen (Linnartz-Nieuwdort e.a., 2014). Of de Nieuwe wildernis positief zal zijn voor de natuur moet nog blijken, maar het concept zou volgens de verdedigers van de Nieuwe wildernis alvast ook voor de mens heel belangrijk zijn. Vooreerst op het vlak van beleving. Zo spreken grote beesten, ‘de big five’, het publiek veel meer aan dan bv. onbekende, zeldzame plantjes. Daarnaast zou het bij het wilderniservaren gaan om spanning, overweldiging, het onvoorspelbare, het verdwalen, het dreigende, je nietig of juist deel van een groter geheel voelen, de ontmoeting met de strijd, met verval en dood, een mystieke ervaring, … (Monbiot, 2013). Dood doet inderdaad leven (Lardinois, 2005). Alleen laait het protest in alle hevigheid op wanneer de onthutste bezoeker met dode dieren geconfronteerd wordt. Naast bijzondere beleving wordt de Nieuwe wildernis ook vanuit meer filosofisch-ethische hoek bepleit. Het gaat dan over de terughoudendheid namens de mens, over kritiek op een te sterke antropocentrische visie op natuur. ‘Van oudsher bestond er een verband tussen de natuurbeweging en de zoektocht naar een goed en waardevol leven, een inzet die de moderne natuurbescherming met haar nadruk op biodiversiteit en ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 116 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

ecosysteemdiensten langzaamaan is kwijtgeraakt. Rewilding stelt de huidige mens-natuurrelatie fundamenteel ter discussie door terug te grijpen op die oorspronkelijke gedachte dat kennis en inzicht in de natuur leidt tot een fundamentele reflectie op het eigen bestaan en tot een kritisch perspectief op mens en maatschappij. Rewilding en het hedendaagse verlangen naar wildheid bieden de natuurbeweging daarmee de kans om weer contact te maken met haar morele wortels en zich te ontwikkelen tot een bredere maatschappelijke beweging (Drenthen, 2017)’. ‘De betekenis van de nieuwe wildernis, naast het andere landschap en mogelijk ook ruimte voor flora en fauna, ligt in de reflectie op de relatie mens-natuur. In een land dat grotendeels door de mens is gemaakt, is dat van grote betekenis. Wildernis biedt ruimte en aanleiding om over onze relatie met de natuur na te denken. Wildernis kan door haar dreiging, grootsheid en onvoorspelbaarheid de mens zich nietig laten voelen, maar ook gevoelens van sterke verbondenheid oproepen (J. Wolf in Dijksterhuis e.a., 2014)’. Waarschijnlijk verklaren ook economische motieven deels de opgang van het wildernisconcept, want in tegenstelling met het cultuurhistorisch landschap dat continu beheer vergt, gaat het bij de Nieuwe wildernis om autonome natuur die geen enkele (beheers)interventie van de mens meer nodig heeft.

Kritiek Vanuit diverse hoeken komt er stevige kritiek op de Nieuwe wildernis. De wetenschappelijke onderbouwing van het concept rewilding is voorlopig met name nog erg zwak en omstreden. Zo stelt Van Dyck (2013) dat het parklandschap enkel kan bestaan bij onnatuurlijk hoge dichtheden aan grote grazers waardoor het landschap als het ware kaal wordt gevreten. Bij normale aantallen krijgen we wel degelijk het gesloten bos. Andersom beweren de ‘rewilders’ dat het traditionele landschap pas echt een gedegradeerd, overbegraasd, kaal en schraal landschap is, waarin de bossen geveld, humus en veen versleept en verstookt en grote wilde dieren gedomesticeerd of uitgeroeid zijn (Braat, 2015). Oude landbouwlandschappen kunnen echter bijzonder soortenrijk zijn en die halfnatuurlijke ecosystemen werden al vele decennialang wetenschappelijk uitgebreid onderzocht. Daardoor beschikken we nu over bijzonder veel ecologische kennis aangaande die semi-natuurlijke vegetaties, wat (nog) niet het geval is voor het concept Nieuwe wildernis, integendeel. Het is tot nog toe niet bewezen dat de Nieuwe wildernis soortenrijker dan het ‘Arcadelandschap’ zal zijn, eerder andersom (Van Dyck, 2013; Dijksterhuis e.a., 2014; Deliège, 2011). De Nieuwe wildernis lijkt m.a.w. vooral voor ‘groot’ en ‘spectaculair’ te staan, eerder dan voor biodiversiteit. Zo schrijven Kwak & Kuiters (2014) dat de meeste beschermingswaardige plantensoorten niet in de Nieuwe wildernis, maar erbuiten voorkomen, in de halfnatuurlijke ‘manmade’ vegetaties. Volgens Vandekerkhove (2014) bevat de Nieuwe wildernis ook veel minder vogelsoorten. Indien het doel van natuurbehoud biodiversiteit is, hét concept bij uitstek toch van de natuurbehoudsector, dan is verwilderen m.a.w. niet noodzakelijk beter. Toch claimen de aanhangers van de Nieuwe wildernis dat indien de terreinen maar groot genoeg zijn, ze zowel de soorten uit het oude landschap kunnen bevatten, naast tal van spectaculaire nieuwe soorten. Alleen, nogmaals, daar zijn tot nog toe geen bewijzen voor en dus gaat het eerder om geloof dan om feiten. Anderzijds stellen sommige rewilders dat het niet zozeer om biodiversiteit gaat, maar om het mogelijk maken van natuurlijke processen, dus niet over het bereiken van een vooraf gesteld doel (Braat, 2015). Hoe ook, bij gebrek aan gegevens kan het huidige debat of de Oude dan wel de Nieuwe natuur de meeste biodiversiteit bevat, niet beslecht worden. Wat er alvast voor pleit om niet op één paard te wedden! ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 117 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Een andere kritiek op de nieuwe wildernis betreft de referentiebeelden. Het Wildernisconcept hanteert twee referentiebeelden, met name één uit het verre verleden voor de komst van de mens en een ander dat betrekking heeft op actuele wildernisgebieden op aarde, bv. het Amazonegebied of de laatste oerbosrestanten in Oost-Europa. Inmiddels weten we echter dat echte wildernissen vrij van menselijke invloed nergens meer op aarde voorkomen. Zo was het Indianenlandschap in het Amerika van voor de komst van de blanke man al sterk beïnvloed door jacht, vuur en landbouw. Ook in het “maagdelijk” Amazonegebied heeft de mens o.m. door het selectief bevoordelen van bepaalde (vrucht)boomsoorten het natuurlijk woud onmiskenbaar veranderd. Echte wildernis is met de komst van de mens m.a.w. al lang geleden definitief verdwenen! Ondertussen is elke uithoek van de aarde ook nog eens door de klimaatverandering beïnvloed. De moderne mens is al 200 000 jaren (300 000 jaar volgens de laatste ontdekkingen) deel van de natuur en al vele millennia, zeker sinds de laatste ijstijd, oefent onze soort een als maar grotere invloed op die natuur uit, eerst als taalvaardige jager-verzamelaar-met vuur, daarna door het landbouwen en recenter door enerzijds een steeds voortschrijdende techniek en anderzijds doordat de wereldbevolking steeds verder en vooral de laatste decennia schrikbarend is toegenomen. Hierdoor zijn tal van grote zoogdieren in Europa, bv. de leeuw, de olifant, de hyena en het nijlpaard al lang uitgestorven (Monbiot, 2013). Daarom vindt Monbiot dat de mens uit de Nieuwe wildernis geweerd moet worden. Daarmee gaat het wildernisconcept wel in tegen het concept van ecosysteemdiensten, dat momenteel eveneens aan een stevige opmars is begonnen (Deliège & Neuteleers, 2011; Dua e.a., 2014)! Bij dat concept moet natuur goed of nuttig voor de mens zijn en moeten we de natuur beheren in functie van de maximalisatie van haar dienstverlening aan de mens. Dit zuiver utilistisch denken, t.t.z. dat iets enkel waardevol is als het voor de mens ‘ergens toe dient’, heeft filosoof Bas Haring (2011) er zelfs toe aangezet te claimen dat het verlies aan soorten helemaal niet zo erg is. Of dat inderdaad klopt is wetenschappelijk onduidelijk, maar tal van gebreken in zijn bewijsvoering werden alvast aangetoond (Van Dyck & Honnay, 2012). Mijn belangrijkste bezwaar tegen het concept ecosysteemdiensten is dat wanneer je natuur enkel in cijfers gaat uitdrukken, de ‘magie’ ervan volledig verdwijnt. En net die magie is één van de belangrijkste waarden van de natuur. Zoals eerder gesteld is er op aarde geen enkel gebied nog onbezoedeld door de mens. Bovendien zijn we momenteel met zo dramatisch veel mensen op aarde dat we rond elke Nieuwe wildernis sowieso een hek moeten plaatsen! Daardoor wordt het concept een contradictio in terminis! De ongemakkelijke waarheid is dat indien we echt Nieuwe wildernis wensen, we eigenlijk voor een drastische bevolkingskrimp (en overigens ook voor een totaal andere economie) moeten gaan en dat zal niet snel gebeuren. Overbevolking blijft wereldwijd nochtans één van de belangrijkste bedreigingen voor de natuur, want om die overbevolking te voeden resulteert landbouw in principe steeds in een biodiversiteit = 1 (t.t.z. of maïs of graan of Engels raaigras, …)! Een andere paradox is dat het verlangen naar wildheid een verlangen is naar een natuur die voorbij de menselijke machtsgreep ligt (een morele kwestie dus, Deliège, 2014), maar we moeten net onze macht aanwenden, bv. door grote grazers én hekken aan te sleuren, om een idee van iets wat buiten onze macht ligt, te realiseren! Hekken geven echter steeds een gevoel van controle/macht. De ‘rewilders’ zien m.a.w. niet dat wildernis enkel mogelijk is dankzij de mens, t.t.z. doordat de mens zich bewust terugtrekt kan zoiets als wilde natuur mogelijk worden. Nieuwe wildernis schept daarbij een landschap zonder verleden om onze momentane behoefte aan meer spectaculaire natuur te bevredigen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 118 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Zijn we echt wel klaar voor de Nieuwe wildernis? Op zondag willen we best wel een leuk beest zien zoals een edelhert, een ever, een arend of een bever, maar de rest van de week moeten die beesten ons wel niet te veel voor de voeten (auto) lopen .. of in onze vuilnisbakken komen snuffelen! Omdat Nieuwe wildernis symbool staat voor de controle als mens loslaten, houdt dit ook in dat het niet altijd zal lopen zoals wij graag willen. Gaan we m.a.w. ook de negatieve gevolgen tolereren (Deliège & Drenthen, 2014) bv. zelfs de ontmoeting met de eigen dood, zoals de beide Gerry’s die verdwaalden en stierven in de woestijn, Chris McCandless die overleed in de wildernis van Alaska of Grizzly man Timothy Treadwell die samen met zijn vriendin gedood werd door een woeste beer (Drenthen, ongedat.)?! Wat deze verhalen over echte-wildernis-zoekers ons leren is dat wij moderne mensen zodanig veraf staan van de echte wildernis (die we ooit ‘getemd’ hebben net om te kunnen overleven) dat we er in feite niet meer in thuis horen en indien we dat toch proberen, het meer dan eens fataal afloopt zoals de voorbeelden hierboven spijtig genoeg aantonen. Door onze civilisatie leven wij in een volslagen andere wereld dan de natuur. Dat volledig anders-zijn van beide werelden moeten wij erkennen. De Nieuwe wildernis zijn ‘ontmenselijkte’ plekken waar wij ons als mens ‘out of place’ voelen en dat weerspiegelt inderdaad wie we zijn: ‘the natural aliens that we truly are’ (Drenthen, ongedat.). In die zin confronteert de Nieuwe Wildernis ons inderdaad met de kern van ons eigen mens-zijn. Tot slot van dit hoofdstuk moeten we spijtig genoeg vaststellen dat de discussie over Nieuwe natuur in Vlaanderen in feite een zinloze discussie is, want ook al werd er onlangs nog voor opgeroepen (weliswaar niet met wolven of wisenten, eerder met bevers en otters: Van Looy & Schoenmakers, 2014; Merckx, 2016), eigenlijk weten we allemaal dat er in Vlaanderen gewoon te weinig ruimte voor Nieuwe wildernis is, met dank aan ons voortreffelijk ruimtelijk (wan)ordeningsbeleid! Nergens in Europa is de versnippering zo groot als bij ons. Europa zelf stelt dat Vlaanderen niet geschikt is voor de Nieuwe wildernis, want Vlaanderen komt nergens voor op de kaarten met de beloftevolle toekomstige Europese Wildernisgebieden (Pereira & Navarro, 2015). Indien we voor het LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven het Nieuwe wildernisconcept dus niet in aanmerking nemen, dan rest ons de vraag: Hoe omgaan met het oude boerenlandschap? Daar zoomen we nu dieper op in.

De Nieuwe wildernis De Nieuwe wildernis staat voor grootschalige landschappen o.i.v. grote grazers en hun belagers, waar de mens een bezoeker is die niet blijft. Of die Nieuwe wildernis meer biodiversiteit zal opleveren dan het traditionele landschap is erg onzeker en wordt wetenschappelijk (nog?) niet onderbouwd. Integendeel, het lijkt er zelfs op dat het traditionele landschap, de Oude wildernis zeg maar, biodiverser is dan de Nieuwe wildernis. Toch blijft het concept van de Nieuwe Wildernis aanslaan, omdat het over een totaal andere natuurbeleving gaat en over een ethiek waarbij de mens zich bescheidener opstelt t.a.v. de natuur. Maar ook de kritiek houdt aan. Vooreerst is er nergens op aarde nog echte wildernis, daarvoor zijn we inmiddels met veel te veel mensen. Bovendien, zijn we wel bereid om ook de negatieve gevolgen van die Nieuwe wildernis te aanvaarden?! Die wilde natuur zal zich immers niet steeds aan onze hekken houden.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 119 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Hoe ook, heel de actuele discussie over de Nieuwe wildernis is in Vlaanderen een non-discussie, omdat er in Vlaanderen gewoonweg te weinig ruimte is voor het echte ‘rewilding’. Andere streken in Europa bieden daar veel meer kansen toe. Bijgevolg rest ons de vraag: Hoe omgaan met Arcadië?

3 HET OUDE BOERENLANDSCHAP Tot nog toe heeft het natuurbehoud zich in de Lage landen beziggehouden met zoveel mogelijk behoud van het traditionele boerenlandschap, t.t.z. een cultuurhistorisch landschap met seminatuurlijke, soortenrijke vegetaties en tal van KLE’ s, ook wel de Oude wildernis of Arcadië genoemd. Van dat halfnatuurlijke landschap kan je niet alleen genieten, je kan het ook gebruiken (productieaspect) en samen beheren (sociaal aspect), in tegenstelling tot de Nieuwe wildernis. Dat oude boerenlandschap, ontstaan door generatielang specifiek landbouwgebruik, werd inmiddels, ironisch genoeg, door de huidige landbouw haast volledig vernietigd!

Voor de aanhangers van het ‘herwilderen’ is het halfnatuurlijke boerenlandschap geen échte natuur, maar daar ben ik het niet mee eens. De Oude wildernis is natuur waarvan de vorm weliswaar door de mens is veranderd (cultuurgrasland als variatie van het natuurlijk grasland, heggen als vorm van het natuurlijk struweel, het rund als vervanging van het oerrund, …), maar waarin de vestiging van soorten en tal van natuurlijke processen nog steeds spontaan plaats vinden, niet bewust bepaald door de mens. Waarin de natuur m.a.w. spontaan reageert op het milieu dat wij met ons beheer ‘aanbieden’. De natuur heeft steeds gereageerd op externe veranderingen, of die nu van de mens ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 120 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

komen of vanuit de natuur zelf, door zich te schikken naar alle situaties vanuit haar eigen logica en vanuit de autonomie van haar biologische processen. Daarom is zelfs natuur in de stad ‘echte’ natuur, want niet wij kozen er voor de ontmoeting met de slechtvalk. Dat deed de slechtvalk zelf. Een divers kalkgrasland is niet het gevolg van een bewust streven van de mens, wat bv. uitzetten/zaaien wel is en dat maakt een fundamenteel verschil. Een divers kalkgrasland is een ‘geschenk’ van z’n bijzondere geologie, microklimaat en van de specifieke wijze waarop de natuur dankzij de regionale ‘speciespool’ eeuwenlang reageerde op ons beheer. Het resultaat is een onvervangbare schoonheid van biodiversiteit. Glenn Deliege (2014) zegt het zo: ons beheer heeft de potentie van de natuur in een gebied tevoorschijn gehaald, zoals de kunstenaar het beeld tevoorschijn haalt dat door de steen gesuggereerd werd. Net zoals het steen-zijn van de steen niet verdwijnt in het beeldwerk, zo ook verdwijnt de natuur niet door te hooien. Het is een vrije respons van de natuur die de betekenis of de waarde van een gebied intensiveert. De Nieuwe wildernis bekritiseert het antropocentrisme van het klassieke natuurbehoud dat de mens nodig acht om de soortenrijkdom van de natuur in stand te houden en benadrukt vooral de negatieve invloed van de mens op de natuur, maar de Nieuwe en de Oude wildernis vormen m.i. een continuüm van geen tot veel menselijke beïnvloeding, een continuüm tussen halfnatuurlijke en ‘volledig natuurlijke’ natuur, waartussen moeilijk grenzen te trekken zijn. Is een heischraal grasland dat maar eens om de twee jaar wordt gemaaid meer natuur dan een dotterbloemgrasland dat we twee keer per jaar hooien? De clash tussen de Oude en de Nieuwe natuur is in sé een morele clash over onze visie op de plaats van de mens in de natuur. Zijn we er een deel van of staan we erbuiten? Zelf denk ik met Ton Lemaire dat we er onvermijdelijk deel van zijn, maar door ons specifieke mens-zijn, we er ook deels ‘buiten’ staan. Die dualiteit is bij ieder van ons aanwezig, al zal de ene persoon eerder neigen naar het ene dan wel naar het andere uiterste. De Oude en de Nieuwe wildernis zijn derhalve au fond alternatieven die voldoen aan uiteenlopende menselijke noden. Zo is Arcadia een typisch Westerse traditie waarbij de natuur op romantische wijze gewaardeerd werd omwille van de natuur zelf: mooie rurale landschappen vol vredelievende dieren die in harmonie samenleven met de mens. Arcadië was ook een stroming die wetenschap en esthetiek verenigde. Denk maar aan de Genkse schilderschool waarvan de leden-kunstenaars zowel schilderden als wetenschappelijk onderzoek deden en vaak als eerste pleitten voor ‘het behoud van het natuurschoon’ (Reulens, 2013). Arcadië streed voor een plaats voor de mens in de natuur, voor plaatsgevoel, voor regionale identiteit, voor traditie, betrokkenheid en vertrouwdheid, voor historische authenticiteit en continuïteit. De Nieuwe wildernis appelleert daarentegen aan biodiversiteit, onverstoordheid, mysterie, spontaniteit, wildkamperen, kajakken of wild vissen … en komt daarmee tegemoet aan totaal andere menselijke noden (Monbiot, 2013). Geen van beide concepten heeft m.a.w. de waarheid in pacht. Ze kunnen vergeleken worden met de verschillende visies op het goede leven (Keulartz in Deliège, 2009). Bijgevolg is kiezen voor beide visies de beste optie: behoud van het oude cultuurlandschap waar het nog vrij intact is en Nieuwe wildernis (bv. in de vorm van een integraal bosreservaat) waar het oude landschap niet meer te repareren valt. In ons geval ligt de keuze, o.m. door gebrek aan voldoende eigendommen, bij het behoud van het oude cultuurlandschap in ons studiegebied, maar ook dat landschap stelt duidelijke ruimteclaims zoals we in deel V zullen zien. Wanneer we kiezen voor het behoud van het eeuwenoude ‘landbouwmade’ landschap, mogen we echter niet vergeten dat een landschap nooit los staat van de rest van de maatschappij. We spreken niet voor niets over ons landschap en niet over mijn landschap, omdat een landschap het gezamenlijk ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 121 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

resultaat van het verleden én van het heden van een gemeenschap is. Er is in feite maar één constante in het landschap en dat is net verandering, omdat de samenleving nu eenmaal steeds verder evolueert. Verandering is daarbij op zich niet erg, zo lang we maar kwaliteit behouden of in de plaats krijgen. Dat betekent niet dat alles mag veranderen of verdwijnen. Sommige dingen zijn dermate waardevol dat we ze absoluut niet kwijt willen en dan is de kunst van het behoud vaak de kwaliteitsvolle verandering. Zo heeft de natuur bijzonder veel tijd, vele eeuwen zelfs, geïnvesteerd in die halfnatuurlijke ecosystemen van het aloude boerenland, zodat geen enkele generatie de volle vrijheid heeft om dat zomaar op te ruimen en te ontzeggen aan de komende generaties. Net nu, nu we vooral geen tijd meer hebben, is het goed om het ‘tijdloze’ te koesteren als confrontatie, … vandaar de behoefte aan natuurgebieden ‘in onze achtertuin’, waar de tijd voor een stuk stil blijft staan, terwijl de samenleving voort dendert! Daarom is het nog zo gek niet om het verkeer in de Kauwbosstraat te weren, want dat betekent minder lawaai en dus meer rust in die achtertuin! Net zomin als we voor het behoud van het Brabants trekpaard terug kunnen keren naar een ‘Bokrijksamenleving’, zo ook kunnen we voor het behoud van de heide evenmin teruggaan naar de keuterboerkes van weleer. Terugkeren naar het verleden is bovendien de vraag stellen naar welk verleden? Dat van de heide, of nog verder terug naar dat van het oerbos? Elke keuze van een historische referentie is een arbitraire keuze die onmogelijk wetenschappelijk kan verantwoord worden. We moeten dus niet zozeer terug naar een verleden, maar vooral kijken naar de toekomst, weliswaar met respect voor het verleden. Daarbij moeten we ons wel terdege bewust zijn van het zogenaamde shifting baseline syndroom: elke generatie past zijn referentiebeeld telkens aan aan de sluipende achteruitgang van de natuur waardoor die achteruitgang niet ten volle wordt opgemerkt (Drenthen, ongedat.) en we uiteindelijk met een volledig en definitief verschraald landschap verdwaasd dreigen achter te blijven.

Arcadië

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 122 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Tot slot, vroeger hadden de mensen een rechtstreekse binding met hun landschap. Ze leefden er letterlijk van en generaties voorouders waren er geworteld. Het was hun wereld die zij mee gestalte hadden gegeven. Ze waren als het ware, zoals jonge ganzen ‘ingeprent’ zijn op hun ouders, ingeprent op het landschap van hun jeugd. Dat is nu voor de meeste mensen veel minder het geval. Ze leven vaak elders dan waar ze opgegroeid zijn en ze dragen nog zelden rechtstreeks bij aan de bouw van het landschap waarin ze leven. Doordat we nu vaak verhuizen is het moeilijk ergens nog geworteld te zijn. Desondanks blijven de meeste mensen geïnteresseerd in het verleden van het landschap waarin ze wonen. Waarschijnlijk is die passie voor het verleden gedreven door een verborgen wens dat later anderen zich ons ook zullen herinneren en dat pleit voor respect voor het historische landschap.

Arcadië We kiezen voor het behoud van het oude cultuurlandschap met zijn ‘eeuwenoude gerijpte natuur’ en zijn immense verzameling mensenverhalen over de generaties heen. Arcadië of het oude cultuurlandschap bevat échte natuur, omdat de natuur steeds spontaan volgens de eigen logica en autonomie reageert op veranderingen, of die nu van de mens of van de natuur zelf komen. De clash tussen de Oude en de Nieuwe natuur is dan ook in sé een morele clash over onze visie op de plaats van de mens in de natuur. Beide concepten komen tegemoet aan menselijke behoeften en dus gaat het niet zozeer om het ene of het andere, maar eerder om het ene én het andere, want wij mensen verschillen in onze opvattingen over natuur. Arcadië kiest, o.a. vanuit een productief en sociaal aspect, voor het behoud van de mens in de natuur, voor behoud van het traditionele landschap, ook uit respect voor de generaties die ons vooraf gingen. Wel moeten we ons realiseren dat een landschap nooit stil staat. Integendeel, er is maar één constante in het landschap en dat is net verandering, omdat de samenleving steeds verder evolueert. Elke keuze voor een historische referentie is daarbij steeds een arbitraire keuze die onmogelijk wetenschappelijk te verantwoorden is. Hoe moeten we als inrichters die ‘oude natuur’ dan inpassen in onze toekomstige samenleving?

Emile Van Doren

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 123 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

4 HISTORISCHE AUTHENTICITEIT ALS RICHTINGWIJZER Bij het behoud van het cultuurhistorisch landschap gaat de discussie vaak over het referentiebeeld dat we gebruiken als na te streven doel. Is dat de paarse heide uit de late middeleeuwen of de groene heide uit de vroege middeleeuwen, of gaan we nog verder terug in de tijd, naar het oerbos? Of zetten we gewoon een stolp over het huidige landschap? We stelden het al eerder: elke keuze van een historische referentie is een arbitraire keuze die wetenschappelijk niet kan verantwoord worden, omdat het au fond over morele keuzes gaat. Maar welk houvast blijft er dan nog over om het traditionele landschap in te richten? Wel, waar het volgens meerdere filosofen op neerkomt is de geest van een gebied te vatten en die te respecteren. Maar wat is dat ‘de geest van een gebied’?! Wat een natuurgebied uniek en onvervangbaar maakt, is de historische authenticiteit ervan, het feit dat het lokaal in een bepaalde gemeenschap is ontstaan, er een materiële link is met het verleden en het mee onze identiteit bepaalt.

Identiteit en het groter verhaal Mensen bouwen hun identiteit op door zich in te schrijven in een verhalende context en die context is deels natuur. ‘Mensen geven zin aan hun leven doordat ze het kunnen plaatsen binnen een groter verhaal over wat er eerder was en wat er na hen zal komen. Eén van de redenen waarom omgevingen er voor mensen toe doen is dat ook landschappen zo’n grotere context bieden van waaruit ze zichzelf kunnen begrijpen. We moeten in contact blijven met het verleden, niet omdat het verleden beter zou zijn geweest dan het heden is, maar omdat we nu eenmaal ons bestaan, onze identiteit, onze voorstelling van de wereld aan het verleden te danken hebben, en omdat we over de toekomst alleen kunnen nadenken door gebruik te maken van ervaringen uit het verleden (Willem van Toorn in: Drenthen, 2017)’. Het heden is nu eenmaal het resultaat van het verleden! Voor sommige natuurbeschermers is een landschap slechts een middel in functie van biodiversiteit, maar voor de meeste mensen van ter plaatse is een landschap een deel van hun leefwereld, van hun identiteit … van hun verhaal. Schapenboer Rebanks (2015) verwoordt het zo: ‘Als je onze sporen uitwist, schrijf je ons uit het verhaal. Er worden geen boeken over mensen zoals wij geschreven. Mensen die fier zijn op hun werk en op hun leven van verbondenheid met de herdershond, met de lokale gemeenschap, met het land, het vee en met de doorgegeven specifieke kennis sinds generaties. Gras is alles. Wij zien duizend tinten groen, zoals de Inuit vele soorten sneeuw zien. Ik vind het altijd een prettig idee dat ik iets voortzet wat groter is dan ik, iets wat via andere ogen en andere handen vele eeuwen teruggrijpt in de tijd. Hier werken maakt je bescheiden: het is het tegendeel van een berg bedwingen, zou je kunnen zeggen: je laat elke illusie over het belang van je eigen rol varen’. Ook De Stoop (2015) beschrijft in Dit is mijn hof dat hij zich vereenzelvigt met de polders, geschapen door zijn voorouders, die ook hem hebben gevormd. Hij heeft het gevoel tot die natuur van de polders te behoren en wenst het oude polderlandschap te behouden uit respect voor de voorouders. Bij het oude boerenlandschap gaat het tevens over het feit dat de natuur ons “iets van zichzelf” heeft gegeven en wij die geschenken van de tijd trachten te behouden. De Nieuwe wildernis daarentegen ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 124 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

is door mensen gemaakte natuur zonder geschiedenis. De Nieuwe wildernis vernietigt net de ongeschreven geschiedenis, het werk van ontelbare generaties, en daarmee verdwijnt voor velen ook het plaatsbesef als mens.

Authenticiteit, lokaal in een bepaalde gemeenschap ontstaan Een landschap is door zijn voortdurende aanwezigheid bij de activiteiten van individuen, vervlochten geraakt met allerlei verhalen van die personen. Een landschap vergaart aldus vele verhalen doorheen de tijd en wordt het archief van de geschiedenis van een gemeenschap, de plaats van het collectieve geheugen van een dorp. Door een cultuurlandschap wandelen roept dan ook voortdurend verhalen op, zowel persoonlijke bv. voor de mensen die er opgegroeid zijn, maar ook ‘gemeenschappelijke’, zoals de eeuwenlange strijd tussen Hasselt en Zonhoven om de Daalheide. Daarom is zo een landschap door zijn particulariteit onvervangbaar. De beschermers van het erfgoedlandschap zien zichzelf als erfgenamen van iets wat hen toegespeeld is vanuit het verleden, niet iets wat ze zelf tot stand hebben gebracht, maar waar ze wel voor willen zorgen om het door te geven aan de toekomst. Traditioneel natuurbehoud gaat dus over zorgdragen voor, zich verantwoordelijk voelen voor, wat een geëngageerde relatie tussen mens en natuur is en dat is een bijzonder belangrijke houding voor de toekomst van de natuur op aarde. De nadruk op historische authenticiteit laat andere waarden (cultuur, verbondenheid, zorg, rituelen, gemeenschapsopbouw, natuureducatie,…. ) in het natuurbehoud toe dan enkel biodiversiteit, waar de natuurverenigingen het vaak alleen maar over hebben. Aldus wordt natuurbehoud ook een historische, culturele en sociale discipline (Deliège, 2010, 2011). Natuurbehoud gaat dan niet meer alleen over genen, soorten en ecosystemen, maar ook over het behoud van betekenissen voor de mens en over de mensen die om natuur bezorgd zijn. Voorgaande maakt duidelijk dat het bij een inrichtingsplan erg belangrijk is om een goed beeld te krijgen van de aard van die ‘verbondenheid’ van de lokale bewoners met het in te richten gebied. Dat pleit voor een belangrijke bewonersinbreng bij de inrichting, voor een brede publiekdiscussie over de toekomst van het in te richten gebied. Bottum up dus i.p.v. topdown zoals nu vaak het geval is, omdat het o.m. opgelegd wordt door Europa (Natura-2000 netwerk). Dat is overigens de reden waarom ik jaren geleden, tevergeefs weliswaar, pleitte voor een belangrijke personeelsuitbreiding bij de VLM met communicatiespecialisten en ‘gediplomeerde luisteraars’, t.t.z. sociologen (Dupae, 2009).

De materiële link met het verleden Wanneer natuurbehoud alleen maar over biodiversiteit handelt, dan wordt natuur technologisch reproduceerbaar en houdt men geen rekening met de particulariteit van een natuurgebied. Door dat te negeren wordt elk natuurgebied compenseerbaar, een reproduceerbare container voor biodiversiteit, op te vullen met soorten, eventueel weer af te breken en elders weer op te bouwen. Zo kunnen we technisch met veel zand en het uitzaaien van heideplanten in theorie een diverse heide tot stand brengen, maar die is niet authentiek, want de uitgezaaide soorten zijn geen relicten die een materiële band hebben met een vroegere realiteit. Het zijn geen echte getuigen van het verleden. Ze symboliseren geen verhaal, omdat er geen materieel verband is tussen henzelf en hetgeen ze symboliseren (Deliège, 2010). Anderzijds is er wel een materiële link tussen een verdwenen heide en een vanuit de zaadbank herstelde heide op dezelfde plaats, ook al is die ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 125 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

soortenarmer. De meeste mensen zullen de uitgezaaide heide niet waarderen, wel de heide die spontaan vanuit de zaadbank regenereerde en maar goed ook, wat zou anders nog het verschil zijn met een dierentuin of met tuinieren?! Een perfecte kopie van een Picasso kan ook nooit doorgaan voor echt, want niet gemaakt door Picasso. Zo is het ecologisch effect van het omwaaien van een boom in een bos net hetzelfde als het omtrekken van die boom met een machine, maar het eerste is het gevolg van een natuurlijk proces dat de mens ondergaat, terwijl het tweede een bewuste keuze van de mens is en dat maakt blijkbaar voor veel mensen een fundamenteel verschil (Deliège, 2010). Op dezelfde wijze moet een echte heide gemaakt zijn door de potenties van de natuur, niet door de uitzaaibeslissingen van de mens over welke soorten er volgens ons thuishoren. Een oude heide wordt gewaardeerd als authentieke natuur, als relict van een verdwenen tijd die niet te vervangen is. De oorsprong van iets bepaalt m.a.w. duidelijk mee de waarde die we eraan hechten! Materiële continuïteit staat blijkbaar voor veel mensen gelijk met echtheid, authenticiteit en dat wordt hoog gewaardeerd. Door bij natuurinrichting vooral een technisch verhaal te brengen over biodiversiteit, vaak samen met een verhaal over verhoogde natuurbeleving, gaan mensen zich afvragen of het niet om een voorverpakt verkoopproduct handelt eerder dan dat het echt om de natuur zelf te doen is (Deliège, 2014). Een actieve vrijwilliger bij Natuurpunt verwoordde het in een brief aan Natuurpunt zo: “Het tijdschrift is geen strijdblad meer voor de natuur maar een lifestyle magazine geworden en de leden worden aangespoord de natuur te “consumeren”. De natuur moet vermarkt worden. De natuur op zich volstaat blijkbaar niet meer. Het simpele genieten van de natuur door te wandelen, ergens stil op een bankje te zitten om te kijken, te luisteren, te ondergaan en niets meer doen dan dat, dat is blijkbaar “ouderwets” geworden. Je moet tellen hoeveel vogels je in je tuin ziet … Je moet proberen de meest exclusieve foto te nemen en je doet dat best met een fototoestel met aangepaste lens aangekocht bij de adverteerder in het natuurblad”. Ook de neiging om overal infoborden en recreatievoorzieningen aan te brengen wordt niet steeds door de lokale bevolking geapprecieerd, integendeel, want des te minder behoudt het gebied zijn ‘charme’, zijn authenticiteit, zijn magie. We willen immers door de natuur zelf en niet door borden aangesproken en ‘geraakt’ worden. Te veel inrichting maakt van een natuurgebied een consumptieproduct als onderdeel van een belevingsindustrie, i.p.v. een buffer tegen al wat wij mensen kunnen doen. De inrichters in Averbode bv. (Deliège, 2014a) begrepen niet dat de bevolking tegen de boskappingen was, niet alleen omdat ze in dat bos konden wandelen, maar vooral omdat ze door dat specifieke bos dat er niet geplant was voor hun plezier, dat gewoon daar was om ontdekt te worden, gefascineerd waren. We zijn niet zozeer op zoek naar (natuur)ervaringen, maar wel degelijk naar natuur an sich, zoals volgend gedachte-experiment aantoont. Stel dat je iemand dankzij 3-Dtechnieken, zonder dat hij het weet, een geweldige natuurervaring laat opdoen in een perfect virtuele wereld, dan zal die persoon eens hij weet dat het bedrog was die ervaringen gegarandeerd niet meer waarderen. M.a.w. moest het ons alleen maar om de ervaring te doen zijn, dan zouden we zo niet reageren. Waar we uiteindelijk echt naar op zoek zijn is ‘materieel echte natuur’. We willen leven met externe realiteiten die we niet totaal kunnen beheersen, die ons overstijgen. Zouden we de externe realiteit volledig kunnen manipuleren om steeds de door ons gewenste ervaring te leveren, dan zouden die ervaringen juist daardoor hun waarde verliezen. De ervaring van zin is dus gebonden aan obstakels. Moest je zonder inspanning of tegenslag alles kunnen bereiken, voetballen zoals Cruijff bv., dan zou dat haast alles van zijn waarde verliezen. Het ene heb je verdiend, het andere is slechts schone schijn (Achterhuis, 2016). Aldous Huxley beschreef in Brave ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 126 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

New World het gedachtenexperiment waarin we met z’n allen op een ‘geluksmachine’ aangesloten zijn terecht als een dystopie, een maatschappij waarin we zeker niet willen leven.

Het verleden bepaalt de toekomst Natuurbehoud of landinrichting gaat niet alleen om een technisch verhaal over biodiversiteit, maar ook over een moreel verhaal over het behoud van de betekenis, de waarde, de geest van een gebied. Dat laat weliswaar ook toe het behoud van bepaalde soorten te verantwoorden, niet omdat wij die soorten toevallig waarderen, maar omdat ze, zoals de knoflookpad, de boomkikker of het geel schrijverke in ons geval, onderdeel zijn van het verhaal van het in te richten gebied, in dat verhaal als het ware ‘hun plek hebben’. Het verlies aan die soorten zou het verlies betekenen van een bepaalde ‘vertellaag’ van het gebied. Het is net zoals woorden in een gedicht. Die kan je ook niet zomaar weglaten zonder het verhaal geweld aan te doen. Zo vertelde een oudere inwoner nabij het Welleke me hoe hij vroeger regelmatig knoflookpadden vond bij de oogst van de aardappelen in zijn tuin. Bij ‘de geest van een gebied’ gaat het zowel om kenmerken te wijten aan de natuur (bv. geologie, geomorfologie, bodem…), om kenmerken die de menselijke geschiedenis in het landschap heeft nagelaten, alsook om de sociale functie, het ‘community building’ van het landschap (Drenthen, ongedat.). Het landschap moet daarbij als een palimpsest opgevat worden. Een palimpsest is een term uit de archeologie en duidt op overschreven teksten. Perkament was destijds dermate waardevol dat het vaak ‘gerecycleerd’ werd, t.t.z. men overschreef oude teksten met een nieuw verhaal. Een palimpsest is dus een meerlagig, maar nog steeds leesbaar verhaal. Daarbij worden in het landschap de oudste lagen die uitsluitend door de natuur zijn geschreven, nadien overschreven door jongere, vaak antropogene verhalen (Drenthen, ongedat.). Ter zijde: ook in de Nieuwe wildernis voegen we een nieuwe laag toe aan het bestaande palimpsest landschap, maar die nieuwe tekst wortelt niet in de vorige lagen of vestigt geen nieuw gevoel van ‘belonging’, in tegendeel het verwijst eerder naar onze ‘rootlessness’. Toch willen we allen deel zijn van een geschiedenis, willen we weten waar we vandaan komen, willen we ergens geworteld zijn. De Nieuwe wildernis erkent de betekenisvolle relatie van de bewoners met hun landschap niet en miskent dat een landschap vol allerhande verhalen zit (Drenthe, ongedat.). Net omdat de Nieuwe wildernis geen geschiedenis heeft en we dat landschap dus niet kunnen lezen, worden er overal tekstbordjes met uitleg geplaatst. Maar die uitleg kan ons verlies van het gevoel ergens te behoren niet opvangen. Zoals Drenthen (ongedat.) het zegt: The traditional sense of place and sense of belonging relied upon a specific knowledge of what was appropriate, what was ‘in place’.

Charles Wellens ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 127 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Een inrichtingsplan wordt dus niet ex nihilo opgesteld. Elk plan begint met een nauwgezette lezing van de geest van het landschap, t.t.z. de bodem, de hydrologie, de ecologie, de agrarische geschiedenis, … de verhalen van de lokale mensen. Al deze elementen behoren bij het ontsluiten van het archief, van het verhaal over hoe het verleden leidde tot het heden. Vandaar dat dit rapport Historische ecologie als ondertitel heeft en een flinke brok geschiedenis bevat. Het archief is daarbij een vooraf gegeven referentiepunt dat recht doet aan de specificiteit van een plek (Deliège & Drenthen, 2013) en het bepaalt daarmee welke richting een gebied in de toekomst uit moet gaan. Het archief beperkt m.a.w. het aantal vrijheidsgraden waarover de inrichters beschikken, zonder die richting evenwel eenduidig vast te leggen. Zo gesteld zijn de inrichters niet bezig met de realisatie van hun eigen voorkeuren, maar engageren ze zich om recht te doen aan een specifieke plek door die plek nauwgezet te ‘lezen’. Het ontsluiten van het archief erkent een bepaalde vooringenomenheid bij landinrichting die duidelijke grenzen vastlegt van wat mogelijk en wenselijk is. Door de geest van een gebied recht aan te doen, vermijden we net zowel te veel subjectiviteit als te veel objectiviteit bij de inrichting (Deliège, 2014a).

De ideologische basis van het LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven Het enigste houvast bij de inrichting van een oud cultuurlandschap is ‘de geest’ ervan te vatten en die zit in de historische authenticiteit van een gebied. Daarbij gaat het o.m. om zorgdragen voor, om een geëngageerde relatie tussen mens en natuurgebied. Naar die lokale verbondenheid met hun landschap dient via bewonersonderzoek specifiek gepeild te worden. Voor de lokale bevolking is een concreet landschap immers een deel van hun leefwereld, van hun verhaal. Een landschap is door zijn voortdurende aanwezigheid bij de activiteiten van individuen doorheen de tijd, vervlochten geraakt met allerlei verhalen die betrekking hebben op die personen of gemeenschap. Daarom is zo een landschap door zijn particulariteit onvervangbaar. Door zijn geschiedenis bestaat een landschap uit een gelaagde tekst, een palimpsest, waarin de jongste jaren over de oudere heen geschreven zijn. De oudste lagen in het landschap werden uitsluitend door de natuur gedicteerd (geologie, hydrologie, bodem,…) en werden nadien door de mens overschreven met jongere verhalen. We proberen met de landinrichting al die lagen weer zichtbaar te maken, niet om terug te gaan in de geschiedenis, maar omdat ze de grondslag vormen van wat er nadien zal komen, zoals de eerste hoofstukken in een verhaal de latere tekst inleiden en mee bepalen (Drenthen, 2017). Terugkijken om vooruit te gaan dus. Elk inrichtingsplan begint daarom met een nauwgezette lezing van het meerlagige landschap, t.t.z. met het ontsluiten van het archief, van het gelaagde verhaal van een gebied. Dat archief en de actuele natuurwaarden bepalen vervolgens ‘uit zichzelf’ welke richting een gebied min of meer uit moet gaan. Ze beperken aldus het aantal vrijheidsgraden waarover de inrichters beschikken, maar laten anderzijds nog voldoende ruimte toe voor creativiteit en voor de inbreng van de lokale bewoners/gebruikers. De opstelling van een landinrichtingsplan baseert zich weliswaar op heel wat wetenschappelijke informatie over heden en verleden, maar is dus duidelijk geen exacte wetenschap!

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 128 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

BESLUIT VAN DEEL IV In het eerste deel van dit rapport zoomden we in op wat er momenteel aan natuur aanwezig is in het studiegebied. Daarna keken we naar het verleden en gingen we na hoe die natuur ontstaan is, om vervolgens te bepalen wat er ons nog rest van het oude landschap. Daaruit volgde dat alle natuur in het studiegebied historische relicten zijn en er geen nieuwe natuur is bijgekomen. Hoe moeten we daarmee omgaan? De laatste jaren hebben tal van nieuwe concepten, zoals de Nieuwe wildernis, ingang gevonden bij het natuurbehoud. Bij de Nieuwe wildernis gaat het bv. over een natuur die volledig aan zichzelf, los van de mens, wordt overgelaten. Al die nieuwe en oude concepten gaan au fond over onze relatie met de natuur en wat zwart-wit gesteld komt het hierop neer: of we zien de mens in de natuur, als onderdeel van die natuur, wat duidelijk het geval is bij een cultuurlandschap, of we zien de mens net uit, buiten de natuur: dat is de Nieuwe wildernis. Onze keuze bij dit landinrichtingsplan Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven steunt op Ton Lemaire die ons leert dat de mens in feite onlosmakelijk tot de natuur behoort, niet alleen omdat de mens in die natuur door evolutie ontstaan is, maar ook omdat het verschil tussen mens en natuur niet absoluut, maar slechts van graduele aard is. Wij mensen vormen een ‘natuurlijk’ onderdeel van het continuüm wat natuur is. We kunnen ook niet zonder die natuur, noch voor ons welbevinden, noch inzake zingeving. Los van het feit dat er in Vlaanderen sowieso nergens voldoende plaats is voor Nieuwe wildernis, kiezen we dus vooral op filosofische basis voor het behoud van de mens in de natuur, in ons geval dus voor het behoud van het oude cultuurlandschap, maar binnen een actuele context, ook vanuit het besef dat dat oude cultuurlandschap wel degelijk ‘echte natuur’ bevat, ook al werd die natuur sterk door de mens beïnvloed. Wel moeten we ons realiseren dat een landschap nooit stil staat. Integendeel, er is maar één constante in het landschap en dat is verandering, omdat een samenleving nu eenmaal steeds verder evolueert. Elke keuze voor een historische referentie is dan ook steeds een arbitraire keuze die onmogelijk wetenschappelijk te verantwoorden is en dat stelt ons voor de vraag: Welke houvast hebben we dan nog voor de inrichting van “het oude boerenlandschap”? De enige houvast bij de inrichting van een oud cultuurlandschap is ‘de geest’ ervan te vatten en die zit in de historische authenticiteit ervan. Doorheen zijn geschiedenis heeft een landschap vele verhalen verzameld. Daardoor bestaat een landschap uit een gelaagde tekst, waarin de jongste jaren over de oudere heen geschreven zijn. De oudste lagen in het landschap werden uitsluitend door de natuur geschreven (geologie, hydrologie, bodem, …) en werden nadien overschreven door menselijke verhalen. We proberen met de landinrichting al die lagen weer zichtbaar te maken, niet om terug te gaan in de geschiedenis, maar omdat ze de grondslag vormen van wat er nadien kan komen, net zoals de eerste hoofstukken in een verhaal de latere tekst inleiden en mee bepalen. Terugkijken om vooruit te gaan dus. Elk inrichtingsplan begint daarom met een nauwgezette lezing van het meerlagige landschap, t.t.z. met het ontsluiten van het archief. Dat archief en de actuele natuurwaarden bepalen vervolgens ‘uit zich’ welke richting een gebied uit moet en beperken aldus het aantal vrijheidsgraden waarover de inrichters beschikken. Welke richting het moet uitgaan dient vanzelfsprekend in belangrijke mate meebepaald te worden door de mensen van terplaatse! ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 129 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

We willen het meerlagige landschap deels bewaren, omdat dat landschap de mens toelaat een betekenisvol ‘geworteld’ bestaan te leiden, een gevoel van identiteit op te bouwen dankzij het omringende ‘voormoederlijk’ landschap. Respect voor geschiedenis laat mensen toe een moreel diepe en cultureel rijke band aan te gaan met een landschap en met de natuur in dat landschap. Dat verleden moet ons echter niet verhinderen om zelf ook sporen na te laten, een eigen laag te schrijven, maar het moet ons daarbij wel begeleiden om nieuwe manieren te vinden om harmonieus met ons landschap om te gaan. Samenvattend gaan we in het studiegebied voor het behoud van het oude cultuurlandschap en dit op basis van het inzicht dat de mens in de natuur en niet erbuiten staat, op basis van de ruimtelijke onmogelijkheid voor Nieuwe wildernis in Vlaanderen, op basis van het inzicht dat het oude cultuurlandschap best wel echte natuur bevat én tot slot omwille van het besef dat de authenticiteit van het oude landschap onvervangbaar is én ons de richting naar de toekomst aanwijst. Vandaar dat de historisch ecologische invalshoek in dit rapport zo prominent aanwezig is.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 130 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Deel V

Wat zal er zijn: inrichtingsvoorstel

(Anon., ongedat.; Anon., 2016; Beiije, 1988; Bekker e.a., 2005; Bobbink & Weijters, 2016; Bremer e.a., 2012; Ceulemans e.a., 2009; Deckers, 2005; Deckers e.a., 2005; Demey e.a., 2013; Desender e.a., 2005; De Schrijver e.a., 2012, 2013; De Blust, 2005; Dorland e.a., 2005, 2011; Dupae, 1988; Frissen & Crombaghs, 2015; Hermy & De Blust, 1997; Grashof-Bokdam, 1997; Herr, 2013; Honnay et. al., 2005; Ketelaar & Wallis de Vries, 2005; Kollen, 1984, 1986; Oostermeijer e.a., 1993; Piessens & Hermy, 2006; Piessens e.a., 2005; Piessens et al., 2004, 2005; Schelfhout e.a., 2014; Schrijver e.a., 2013; Smits & Noordijk, 2013; Smolders e.a., 2009; Speybroeck, 2000; van de Haterd e.a., 2009; van den Berg & Roelofs, 2005; Van Den Berge e.a., 2014; van Duinhoven, 2016; Vanreusel & Smeets, 2002; Vogels e.a., 2013, 2016; Zwaenepoel, 1995, 1998).

Op basis van voorgaande hoofdstukken hebben we gekozen voor het behoud van de historische relicten, maar in de huidige context van het natuurbehoud. M.a.w. waar die relicten vroeger vooral een functie in de landbouw hadden, krijgen ze nu vooral waarde in het kader van natuurbehoud (en recreatie). Daar gaan we nu concreter op in (zie kaart 23).

1 DE VALLEI, DE HOUTWALLEN EN DE AMFIBIEËN 1.1 DE VALLEI Het inrichtingsvoorstel pleit er vooreerst voor om voor de vallei van de Slangbeek een apart inrichtingsplan op te stellen waarbij de vallei in al haar facetten wordt benaderd (van Duinhoven, 2016). Daartoe zou een apart detailonderzoek moeten uitgevoerd worden (waterkwaliteit, visfauna, libellen, hydrologie, archeologie, eigendomstoestand, beekpeilverhoging…) hetgeen moet leiden tot een integraal herstelplan van dit beekdallandschap in de gemeente Zonhoven. Afhankelijk van de voortgang van het project kan dat plan in een latere fase uitgewerkt worden. ANB vraagt in de Slangbeekvallei alvast het herstel van de vroegere Ballewijer (perceelnr. 145), naast het herstel van een vijver in Elsstrekenbos. Zelf herstelden ze al het Welleke.

1.2 DE HOUTWALLEN De botanische waarde van houtwallen is vooral gebonden aan het voorkomen van oudbosplanten en dat is haast enkel het geval in de vallei van de Slangbeek en in het gebied tussen deze vallei en het centrum van Zonhoven (zie kaart 7). Uit het onderzoek van Kollen (1984, 1986) en Grashof-Bokdam (1997) in Nederland en uit het onderzoek van Van Den Berge e.a. (2014) en Deckers (2005) in de zandstreek van Vlaanderen volgt dat een beperkt aantal factoren het voorkomen van (oud)bosplanten in houtkanten bepaalt. Op die factoren kan het natuurbehoudsbeleid inzake houtkanten afgestemd worden. Vooreerst blijkt dat alle bossoorten en het totaal aantal soorten oppervlakte-afhankelijk zijn. De soortenrijkdom neemt dus toe met de oppervlakte van het element (oppervlakte = habitatdiversiteit) ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 131 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

en zeker met de breedte, vooral vanaf 5,5 m. M.a.w. hoe groter en breder de houtkant, hoe meer bossoorten en andere planten aanwezig zijn. Daarnaast heeft isolatie een belangrijke invloed op de aanwezigheid van bosplanten. Het aantal houtkanten vlakbij (tot 100 m) bepaalt met name mee de soortenrijkdom van een houtkant. Verbondenheid met bos, de afstand tot nabij bos en de hoeveelheid bos in een buffer tot 50 m zijn eveneens belangrijk voor bosplanten. Het aantal bossoorten in houtkanten stijgt verder ook met de ouderdom (voor of na 1845) van het element, wat eveneens op de invloed van dispersieprocessen wijst. De historische continuïteit heeft dus een sterk positief effect op de oudbossoorten, alsook de ouderdom van de bossen in de omgeving. M.a.w. de kruidlaag weerspiegelt de historiek én de omgeving. Het gemiddeld aantal bossoorten en het totaal aantal soorten daalt dus met toename van de isolatie of afname van de dichtheid. Dat geldt zeker voor de slechte verbreiders zoals dalkruid en valse salie, in tegenstelling met bv. hulst, eiken koningsvaren. Voor de verspreiding van bosplanten mag er hoogstens enkele meters tussen houtkanten of bos liggen. Verspreiding van bosplanten is vooral een zaak van dieren. Soorten verspreid door vogels (bv. dalkruid, kamperfoelie) geraken bijvoorbeeld verder dan soorten verspreid door mieren (bosanemoon, hengel). Toch blijven ook bosvogels meestal binnen de dekking van het bos of de houtkant en ze steken zelden en dan nog over korte afstanden open gebieden over. Het aantal door dieren verspreide bossoorten neemt volgens Grashof-Bokdam toe met de connectiviteit (= de hoeveelheid bos en houtkanten binnen een straal van 100 m). Voor dalkruid hebben barrières van 100 m al een effect en voor hengel gaat het zelfs om nog kleinere afstanden. Grashof-Bokdam besluit dat lange corridors weinig zinvol zijn voor bosinwendige soorten. Voor oudbosplanten is overleving ter plaatse veel belangrijker dan dispersie, maar dat neemt niet weg dat een hoge dichtheid aan houtkanten en connectiviteit toch van belang zijn. Deckers (2005) vond dat vooral abiotiek, beheer, aanpalend bodemgebruik en de afmetingen van de houtkant een grote invloed hebben op de soortenrijkdom van houtkanten. Oriëntatie had geen invloed. Bij abiotiek gaat het o.a. om de positieve invloed van de aanwezigheid van een wal en/of een greppel (voor vochtindicatoren) op het aantal bossoorten en het totaal aantal soorten, of over de aanwezigheid van een oligotrofe bodem bv. voor valse salie. Bij het beheer is al dan niet hakhoutbeheer versus geen beheer bepalend. Een struiklaag is daarbij door de grotere invloed op het microklimaat belangrijker dan een boomlaag voor de diversiteit aan kruidachtige soorten. I.v.m. hakhoutbeheer is het onderzoek van Honnay et al. (2006) interessant. Volgens deze auteurs kan dalkruid slecht tegen veel strooisel. De soort beschikt over een extreem geringe dispersiecapaciteit en heeft geen permanente zaadbank. Dalkruid plant zich vooral ongeslachtelijk voor, maar dat vermindert op termijn de capaciteit van deze obligate kruisbestuiver op geslachtelijke voortplanting en overleving. Vaak helpt ongeslachtelijke voortplanting weliswaar om ongunstige periodes te overbruggen, maar een lage genetische diversiteit heeft een negatief effect op de vruchtvorming van de soort. Zelfs bij een goed zaadaanbod is de rekrutering erg gering, wegens een gebrek aan licht, dikke strooisellagen en competitie door de oudere planten. Bodemverstoring en meer licht in de vorm van hakhoutbeheer (= meer kiemplanten) wordt dan ook sterk aangeraden, omdat het optreden van geslachtelijke voortplanting noodzakelijk lijkt voor het behoud van de soort op langere termijn. Bij het aanpalend bodemgebruik handelt het volgens Deckers (2005) vooral over de negatieve invloed van voedselaanrijking. Het aantal bossoorten en het totaal aantal soorten neemt af wanneer ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 132 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

de houtkant bv. naast een (maïs)akker ligt. Deckers vond meer soorten langs onverharde wegen en langs semi-natuurlijke graslanden. Bij afmetingen tot slot gaat het vooral om lengte en breedte en de afwezigheid van onderbrekingen in het element. Blijkbaar hebben zowel lokale factoren (abiotiek/bodem, ouderdom, afmetingen, beheer, aanpalend bodemgebruik) als landschapsfactoren (dichtheid en connectiviteit van het omgevend netwerk) en tot slot regionale factoren (klimaat, species-pool) een invloed op de soortenrijkdom van houtkanten. Samenvattend: houtkanten zijn ecologisch bijzonder interessant, omdat ze heel wat zogenaamde oudbosplanten bevatten. Een ecologisch beleid gericht op die soorten betekent dat er voor houtkanten best gestreefd wordt naar een hoge dichtheid aan brede, lange, begreppelde houtwallen (eerder dan houtkanten) zonder veel onderbrekingen in een niet-akkerlandschap, t.t.z. gelegen langs onverharde wegen of langs soortenrijke semi-natuurlijke vegetaties. Houtkanten worden best beheerd als hakhout en zijn liefst verbonden met oud bos. Dat alles wordt vooreerst beoogd voor het houtwalrijke landschap met oudbosplanten in de vallei van de Slangbeek, naast het opnieuw hooien van bepaalde delen van die vallei. Het LIP streeft verder het behoud van waardevolle houtwallen na in het gebied tussen de Slangbeekvallei en het centrum van Zonhoven (zie kaart 23). Het succes van dit streefdoel is vanzelfsprekend sterk afhankelijk van de eigendomstoestand van de houtwallen.

1.3 DE AMFIBIEËN De vallei van de Slangbeek, Elsstreken en de omgeving van de Kauwbosstraat worden ingericht voor de migratie van de boomkikker en de knoflookpad en voor het behoud van de vinpootsalamander. Als leidraad wordt hierbij het beschermingsplan voor de boomkikker opgesteld door Speybroeck (2000) en het Vlaams soortbeschermingsplan voor de knoflookpad (Anon., ongedat.) gehanteerd.

De vinpootsalamander Het behoud van de vinpootsalamander wordt op basis van de actuele verspreiding van die soort nagestreefd in een deel van de Slangbeekvallei en rond Elsstreken. De aanleg van nieuwe poelen in dit gebied is zeker aangewezen. Zou het kunnen dat de vinpootsalamander zich tot het oostelijk deel

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 133 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

van het studiegebied beperkt doordat het kwelwater hier zuurder is (kortere afstand vanaf de Molenheide)?

De knoflookpad en de boomkikker In het Vlaams soortbeschermingsplan voor de knoflookpad werden in het kader van de SBZ (BE2200031) specifieke doelen opgenomen: men beoogt 200 roepende dieren in De Maten, 50 in het Wik, 2 bronpopulaties van minimum 100 roepende dieren respectievelijk op De Teut en in het Welleke/Ballewijers, op telkens minimaal 5 voortplantingsplaatsen. Binnen 5 jaar moet 20% van de doelstellingen gehaald zijn! Momenteel zijn er in Zonhoven volgens het SBZ enkel populaties in het Welleke en in Kolberg.

Figuur 10 (Uit Anon., 2016). De ligging van de populaties Knoflookpad in Limburg met buffers (100m, 600m en 1000 m). De bufferzones geven het ‘maximumbereik’ van de Knoflookpad weer. Er is geen overlap in bufferzones, wat een indicatie is dat uitwisseling van individuen weinig waarschijnlijk is.

Verder wenst het soortbeschermingsplan in het studiegebied zowel voor de boomkikker als voor de knoflookpad een continue corridorverbinding te realiseren tussen het Welleke/Ballewijers en het brongebied van de Slangbeek enerzijds en het Wik anderzijds, met name via Elsstreken en de Kauwbosstraat (en van het Wik richting De Maten). In bijlage 5 van het soortbeschermingsplan is met name een corridor getekend tussen de Slangbeekvallei en het Wik dwars over de Kauwbosstraat. Die dispersiecorridor dient voor de knoflookpad te bestaan uit heidevegetaties (Habitattypes 2310, 2330, 4030), soortenrijke, mesofiele, schrale graslanden (6230, 6510), houtwallen en voldoende mul zand. Een corridor heeft een gemiddelde breedte van 50 m en kan maximaal over een afstand van 50 m onderbroken zijn. Op een afstand van 1000 tot maximaal 2000 m moeten stapstenen aanwezig zijn in

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 134 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

de vorm van minimum 5,5 ha leefgebied (landen voortplantingsbiotoop). Als sleutelgebieden fungeren relictpopulaties van de Teut, het Welleke, het Wik en De Maten. De vijvers van Ballewijer, het Wik en De Maten worden best visvrij regelmatig af- en opgelaten. Daartoe moeten de in- en aflaatsystemen hersteld worden met gebruik van filterzakken en oplaatkorven om vis te weren. Meerdere poelen met verschillende dieptes zijn eveneens nuttig. Voor de boomkikker is de dispersiecorridor in het Vlaams soortbeschermingsplan grotendeels vergelijkbaar met deze van de knoflookpad en dient te bestaan uit ruigtevegetaties (rbbhf, rbbmc), bloemrijke graslanden (rbbhc, hp+), houtwallen en braamstruweel. Ook deze dispersiecorridor heeft een gemiddelde breedte van 50 m en kan maximaal over een afstand van 50 m onderbroken zijn. Op een afstand van maximaal 2000 m moeten eveneens stapstenen aanwezig zijn in de vorm van minimum 5,5 ha leefgebied (landen voortplantingsbiotoop). Voor de boomkikker ligt de corridor in het studiegebied op exact dezelfde plaats als voor de knoflookpad. Toch stellen Verschraegen & Beckers (2015): “Het loont om in eerste instantie te werken aan de vergroting van aaneengesloten leefgebied alvorens in te zetten op de ontwikkeling van verbindingen tussen kleinere leefgebieden”. Ottburg e.a. (2015) stelt evenzeer vast dat er tot nog toe eerder ingezet werd op het behoud van populaties, dan op het verbinden ervan. Dispersie is immers risicovol en treedt vooral op bij overpopulatie, zeker niet bij kleine, geïsoleerde populaties.

Figuur 11 (Uit Anon., 2016). Kaart met de te realiseren verbindingen tussen de SBZ’s.

In het Vlaams soortbeschermingsplan tot slot wordt in hoofdstuk 4.1.9. (Her)introductie (en pg 97) ook gepleit om het voorbeeld van Nederland te volgen en de soort actief uit te zetten na opkweek in containers. Men kiest dus, uit angst de IHD-doelstellingen niet te halen, voor uitzetting, omdat op ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 135 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

minder dan 30 jaar het aantal populaties met 89% is afgenomen, omdat experts vermoeden dat er sprake is van genetische verarming (in 2014 waren er met name slechts 4 onderling geïsoleerde kleine populaties over) en omdat Nederland er al mee gestart is! Nochtans is het nog veel te vroeg om in Nederland al conclusies te trekken uit de (her)introducties sinds 2001 (Crombaghs e.a., 2015). Hetzelfde geldt voor de recente uitzettingen in Kempen Broek (Nederlands Limburg) tussen 20142016 (Frissen & Crombaghs, 2015) of in Duitsland (Anon., 2016a). Er is wel een zekere contradictie in het soortbeschermingsplan aanwezig, want men stelt: hoe kleiner een populatie, hoe meer uitwisseling van individuen vereist is en daarom zijn corridors niet de optimale oplossing voor kleine populaties, introducties zijn dan beter. Anderzijds heeft uitzetten natuurlijk slechts zin als op langere termijn het leefgebied en de verbindingen in orde zijn! Over het algemeen komen maatregelen voor de knoflookpad ook de boomkikker ten goede (bv. Göcking & Menke, 2016). Hoe dan ook, de Kauwbosstraat neemt bij de bescherming van beide amfibiesoorten een heel bijzondere plaats in. In de brede buffers langs de Kauwbosstraat worden best een vijver met monnik aangelegd voor de amfibieën, naast graanakkers en een afschermende brede houtkant voor de akkervogels. Op de inrichting van de bijzondere Kauwbosstraat gaan we nu verder in.

2 DE KAUWBOSSTRAAT EN DE OVERIGE WEGBERMEN Omdat de Kauwbosstraat een cruciale plaats inneemt bij de ecologische visie van het LIP, zowel op botanisch vlak als voor zeldzame amfibieën en voor houtkantvogels wordt hierna uitgebreid op de inrichting van die straat en haar directe omgeving ingegaan. Het eindresultaat van die inrichting moet een nieuw en totaal ander waardevol natuurgebied in de gemeente Zonhoven opleveren van ca. 10-15 ha groot. In 1987 en ‘88 werd een advies opgesteld voor het beheer van de wegbermen van de Kauwbosstraat (Dupae, 1987, 1988). De bermen werden toen weliswaar niet volledig op planten geïnventariseerd, omdat er net gemaaid was en de inventarisatie pas vrij laat in het seizoen kon uitgevoerd worden, met name in augustus. Desondanks werden maar liefst 108 plantensoorten gevonden op een gezamenlijke bermoppervlakte van 1,56 ha. De vegetatie werd in 1988 als vochtig heischraal grasland getypeerd, meerbepaald de Klokjesgentiaan-associatie. Er werd destijds aanbevolen om 1x/jaar te hooien, begin september, eventueel vroeger om meer voedingsstoffen af te voeren. Daarnaast werd voorgesteld om de platanen te verwijderen, omdat ze een negatieve invloed op de kruidlaag hebben en om af en toe lokaal in september te plaggen om gunstige condities te scheppen voor een aantal zeldzame pioniersoorten, waaronder klokjesgentiaan. Ook de verwerving van de aanpalende percelen werd toen benadrukt. In 1999 werd door de Limburgse Intercommunale voor Milieubeheer (L.I.M.) een opvolgingsrapport over de wegbermen van de Kauwbosstraat opgesteld (Janssens en Timmermans, 1999). Daarnaast heeft het SAP-clubje gedurende meerdere jaren (2006-2015) de bermen van de Kauwbosstraat geïnventariseerd. Met al die gegevens en de eigen data verzameld voor dit rapport (zie bijlage 4) kunnen we nagaan of er zich sinds 1988 belangrijke veranderingen in de vegetatie van de wegbermen van de Kauwbosstraat hebben voorgedaan. Daarbij kijken we enkel naar de verdwenen soorten tussen de twee periodes 88-99 en 2017, omdat de inventarisatie-inspanning waarschijnlijk steeds in stijgende lijn is gegaan. Met de lijst van het SAP-clubje in bijlage 4 wordt niet vergeleken, ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 136 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

omdat die lijst gedurende tien jaren verzameld werd. We kunnen dus wel vrij zeker zijn of een soort verdwenen is sinds 1988, maar dat is veel minder duidelijk voor eventuele nieuwkomers. Sinds 1988 zijn o.m. de volgende soorten niet meer waargenomen: kraailook, sterzegge, buntgras, zonnedauw, grondster, zandblauwtje, akkermunt, gagel, veenbies, geelgroene zegge, klein vogelpootje, kruipganzerik, knolrus, melkeppe, stekelbrem, zomprus en moeraswolfsklauw. Wat daarbij vooral opvalt, is de verdwijning van meerdere erg zeldzame pioniersoorten van vochtige tot natte heide, meerbepaald van de Associatie van Moeraswolfsklauw en Snavelbies, bv. zomprus, geelgroene zegge, zonnedauw, grondster, veenbies, moeraswolfsklauw en ook van droge zandbodem: buntgras, klein vogelpootje en zandblauwtje. Het is duidelijk dat er sinds 1988 en zeker in het recente verleden niet geplagd is, wat nochtans in het beheersplan van 1988 aanbevolen werd. Volgens het L.I.M.-rapport van 1999 bevatten de bermen van de Kauwbosstraat de bermtypes 32, 33, 36 en 37 volgens het systeem van Zwaenepoel (1998), respectievelijk het BiezeknoppenMelkeppetype, het Liggend walstro-Mannetjesereprijstype, het Gewone dopheide-Pijpenstrootjestype en het Liggend hertshooi-Zomprustype. Deze typering is echter gebaseerd op slechts 6 opnames, wat te weinig is. Voorlopig zijn we het eens met het droge graslandtype op zandgrond (type 33), het ‘veldrusschraallandtype’ 32 en type 36. Voor type 37 lijken ons te weinig gegevens en soorten voor handen om ertoe te kunnen besluiten. Bermtype 32 kan volgens Zwaenepoel zowel eind juni/begin juli alsook eind september gehooid worden. Dit type wordt negatief beïnvloed door akkers en door verhard wegdek (stikstofmijdend en zuurminnend bermtype). Het enige bermtype met klokjesgentiaan in het overzicht van de bermtypes van Vlaanderen (Zwaenepoel, 1998) is type nr. 36, het gewone dophei-pijpenstrootjestype. Voor dit bermtype dient volgens Zwaenepoel een hoge grondwaterstand behouden te blijven. Toch moeten we oppassen met eventuele vernattingsmaatregelen. De Schrijver e.a. (2013) stellen dat bij vernatting Fe3+ omgezet wordt in Fe2+ wat veel minder sterk fosfaat bindt en tot interne eutrofiëring kan leiden, zeker indien het grondwater door bemesting sulfaat bevat. In natte bodems wordt dat in sulfide omgezet wat sterker op Fe2+ bindt dan fosfaat en dus eveneens tot eutrofiëring leidt! Daarom moeten die bodems eerst verschraald worden (zie 2.5 Buffering). Het risico op interne eutrofiëring kan bepaald worden met de (Fe-S)/P-verhouding. Is deze verhouding kleiner dan 5 dan is het risico op interne eutrofiëring bij vernatting groot. Is deze verhouding groter dan 10 dan is het risico op interne eutrofiëring bij vernatting net gering (Schrijver e.a., 2013). Alle hooiland langs de Kauwbosstraat werd in de periode ‘88-‘99 omgezet in maïsakkers. Sindsdien is het bodemgebruik langs de Kauwbosstraat niet wezenlijk meer veranderd en wordt nog steeds in hoofdzaak landbouwkundig intensief gebruikt (maïsakkers of soortenarme, tijdelijke raaigrasakkers; Dupae, 1988, 1991; Janssens en Timmermans, 1999; eigen bodemgebruikskaart van 2016). Welke maatregelen zijn nu concreet gewenst om de ecologische waarde van de bermen van de Kauwbosstraat te behouden en zelfs te verhogen?

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 137 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

2.1 VERWIJDEREN BETONVERHARDING Voor het behoud van de bijzondere botanische (en ook toeristische) waarde van de Kauwbosstraat zou die weg best veranderen in een landelijke, onverharde weg. Meerdere onderzoekers wijzen immers op de negatieve invloed van betonverharding en berijding door verkeer op de soortenrijkdom van heischrale wegbermen (Beiije, 1988; Decleer, 1997; Zwaenepoel, 1995, 1998). Zo stelden we op 19/7/2016 vast dat een zware vrachtwagen over grote afstand in de berm had gereden, o.m. over de klokjesgentiaan heen! Overigens zal de afschaffing van de weg als verkeersweg ook voor minder blik- en ander afval zorgen! Bermtype 36 waartoe de Kauwbosstraat behoort, is volgens Zwaenepoel gebonden aan onverharde wegen (Zwaenepoel, 1998). Ook Hermy & De Blust (1997) stellen dat vooral soorten van voedselarm, nat en zuur substraat zoals klokjesgentiaan baat hebben bij onverharde wegen. Verharding geeft nutriënten en bufferstoffen af en dan spreken we nog niet over het grotere barrière-effect t.a.v. de fauna, de kans op verkeersslachtoffers, zout,… Kortom tal van soorten komen meer voor langs onverharde dan langs verharde wegen, zeker in de zandstreek (Decleer, 1997). Zo blijken er dubbel zoveel grasmussen voor te komen langs onverharde dan langs verharde wegen (Hustings e.a., 2006). Ook de roodborsttapuit heeft ‘iets’ met onverharde zandwegeltjes. Die duidelijke voorkeur van veel diersoorten voor onverharde wegen heeft enerzijds met verstoring en slachtoffers door verkeer te maken, maar ook met meer milieuvariatie en de hogere insectenrijkdom van onverharde wegen. Voor de Kauwbosstraat wordt daarom alvast voorgesteld om het beton deels te vervangen door een pad van zand, en deels te behouden als betonnen fietspad.

2.2 VERWIJDEREN PLATANEN Een tweede aspect bij het intern beheer van de wegbermen van de Kauwbosstraat is de verwijdering van de storende platanen (113 exemplaren), een soort die hier absoluut niet thuishoort. Hun verwijdering zal heel wat minder werk en uitgaven betekenen voor de gemeentediensten die nu regelmatig de ‘kandelaars’ sterk terugsnoeien. Platanen zijn typische bomen van de bebouwde omgeving of van parken. Bovendien hebben ze door overschaduwing, strooisel en het invangen van stikstof een negatief effect op de unieke heischrale vegetatie van de Kauwbosstraat. Piessens e.a. stelden inderdaad vast dat bosbodems voedselrijker dan heidebodems zijn en dat bosranden (ook bomenrijen en hoge houtkanten dus) veel stikstof opvangen. De soortenrijkdom van een wegberm op zand is ook steeds veel groter in de zon dan in de schaduw (van de Haterd e.a., 2009). Overschaduwing is dus af te raden, omdat het de lichtbehoeftige graslandsoorten benadeelt (Piessens e.a., 2005; Piessens et al., 2006).

2.3 PLAGGEN Eén van de waardevolste aandachtsoorten waarop we het beheer van de bermen van de Kauwbosstraat moeten afstemmen is klokjesgentiaan. Oostermeijer e.a. (1993) en Vanreusel & Smeets (2002) stellen dat de zaadverspreiding bij deze soort slechts plaats heeft over erg geringe afstanden van 25 cm tot maximum 2 m. Klokjesgentiaan heeft ook een erg kortlevende zaadbank van hooguit 1 - 2 jaar, maar volwassen exemplaren kunnen wel een aantal jaren ondergronds overleven. In heischrale ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 138 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

graslanden komen stabiele populaties voor onder een laat maaibeheer, na juli, met name na de zaadzetting. Bij erg kleine populaties van klokjesgentiaan wordt volgens Oostermeijer e.a. (1993) best kleinschalig geplagd (1X/10jaar) vlakbij bloeiende exemplaren die gespaard worden. Klokjesgentiaan komt immers in pioniermilieus voor, samen met o.m. heidekartelblad, moeraswolfsklauw en liggende vleugeltjesbloem. Klokjesgentiaan vergt voor haar overleving op langere termijn, net zoals zonnedauwsoorten, wolfsklauwen of snavelbiezen, duidelijk pioniersituaties voor de verjonging/kieming. M.a.w. klokjesgentiaan verkiest open vegetaties ontstaan door begrazing, plaggen of maaien. Klokjesgentiaan is dan ook eerder een soort van de associatie van Moeraswolfsklauw en Snavelbies dan van de Dopheide-associatie waar de plant nochtans als kensoort geldt, maar in feite al op zijn demografische retour is (Bremer e.a., 2012). Kleinschalig plaggen vlakbij bloeiende exemplaren is dus absoluut vereist voor het behoud van de kleine klokjesgentiaanpopulatie langs de Kauwbosstraat (Bremer e.a., 2012), evenals voor de sinds 1988 verdwenen pioniersoorten die vermoedelijk nog in de zaadbank aanwezig zijn. Toch moeten we bij het plaggen enkele kanttekeningen plaatsen. Plaggen in zandbodems verwijdert het organisch materiaal waardoor de buffercapaciteit daalt en bodemverzuring optreedt. Het humusprofiel is immers de voorraadkast aan P, Ca en Mg. Daarom wordt best kleinschalig en niet dieper dan 4-5 cm geplagd, al is in veel situaties plaggen zelfs af te raden en te vervangen door afbranden en drukbegrazing (Anon., 2017). Na het plaggen treden, zowel in droge als in natte heide, gedurende 1,5 - 2 jaar verhoogde ammoniumconcentraties op (= verzuring). Klokjesgentiaan is echter enkel aanwezig bij een pH boven 4,8 (Intermezzo: het belang van de pH). Daarom wordt aanbevolen om na het plaggen eenmalig als overgangsmaatregel 2000 kg kalk (dolokal)/ha toe te voegen (in afwachting van de afname van de zure depositie; Vanreusel & Smeets, 2002; Dorland e.a., 2011). Twee ton dolokal/ha werkt ca. 20 jaar als overbruggingsmaatregel (Smits & Noordijk, 2013). (Dolomiet)bekalking van zandige bodems dient wel geleidelijk aan in kleine hoeveelheden te gebeuren. Daarbij zou steenmeel (Anon., 2017) weleens beter kunnen zijn dan kalk, ook dolokal met fosfaat toedienen na het plaggen zou aangewezen kunnen zijn, maar dit vergt nog nader onderzoek (Vogels e.a., 2016).

Intermezzo: Het belang van de pH Natte heischrale graslanden zoals de Kauwbosstraat bevinden zich optimaal in het zogenaamde kationenuitwisselingsbufferbereik met een pH boven 4,5 (- 6). De buffercapaciteit wordt in deze graslanden op peil gehouden door de invloed van zwak gebufferd grondwater. In heiden en heischrale graslanden is er een duidelijk verband tussen de soortenrijkdom en de pH. Soorten als klokjesgentiaan, borstelgras, blauwe knoop, snavelbies, stekelbrem komen enkel voor bij een pH boven 5. Klokjesgentiaan kiemt bv. niet in plagplekken met een pH onder 4,2. De afname van soorten in heischrale graslanden bij verzuring is vooral gekoppeld aan de aluminiumconcentratie, omdat aluminium de kieming van tal van heischrale graslandsoorten verhindert en er zich in de plaats een soortenarme, paarse heide vormt (Vogels e.a., 2016). De zuurtolerante struikheide ondervindt met name geen nadeel van verzuring.

pagina 139 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

2.4 BEGRAZEN Het klassieke beheer voor heischrale vegetaties is hooien (Bremer e.a., 2012). Indien omwille van dispersieproblemen (zie de heerdgang in Deel II) toch begrazing als beheersmaatregel wordt ingezet, dan dienen kleine populaties van klokjesgentiaan uitgerasterd te worden of wordt best niet begraasd tijdens de bloeiperiode van klokjesgentiaan, want schapen lusten deze plant maar al te graag (Ketelaar & Wallis de Vries, 2005). Bij begrazing is ook variatie in begrazingsdruk, vooral periodes met extensieve begrazing, erg belangrijk voor de zaadzetting van zeldzame soorten (Diemont et al., 2013). In de vrije natuur treedt vaak wintervoedseltekort op, maar anderzijds ook ‘zomeroverschot’ wat leidt tot tijdelijk onderbegraasde delen waardoor planten zaad kunnen vormen. In kleine reservaten wordt de graasdruk echter vaak afgestemd op de zomerproductie en is daardoor erg hoog wat net de zaadzetting kan verhinderen. Het kan dan nuttig zijn de begrazing in de zomer tijdelijk te staken en te kiezen voor herfst- en winterbegrazing. Begrazen helpt echter niet tegen verzuring door atmosferische depositie en moet daarom aangevuld wordt met maaien/plaggen (Ketelaar & Wallis de Vries, 2005). Het (her)invoeren van schapenbegrazing is hier niet alleen vanuit toeristisch aspect (de ontmoeting met de geherderde kudde), maar vooral vanuit verspreidingsnoodzaak voor waardevolle planten absoluut het overwegen waard.

Tot slot nog een woordje over twee bijzondere soorten in de wegbermen van de Kauwbosstraat, met name grote ratelaar (maaien na half juli) en heidekartelblad (maaien na juli). Deze halfparasieten met een kortlevende zaadbank kunnen door hun impact op de grassen meer kiemingsvoorwaarden scheppen voor de kruiden, dus ook voor klokjesgentiaan. Ratelaar is wel erg gevoelig voor voorjaarsdroogte waardoor de aantallen van jaar tot jaar sterk kunnen fluctueren. Bij heidekartelblad treedt dit op door de tweejarigheid van de soort (Demey e.a., 2013).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 140 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

2.5 BUFFERING Heischrale graslanden en heiden worden waarschijnlijk zowel door N (stikstof) als door P (fosfaat) gelimiteerd (zie ook Intermezzo: luchtverontreiniging). Daarom moet elke voedselaanrijking absoluut vermeden worden. In de Kempen strekt de negatieve invloed door voedselaanrijking van akkers zich zeker 8 m (Piessens e.a., 2005; Piessens et al., 2006), tot zelfs 20 m ver in de heide uit (Desender e.a., 2005). Voorgaande pleit er dus voor om de akkers grenzend aan de Kauwbosstraat over een breedte van minstens 20 m, optimaal ca. 50 m, als buffer toe te voegen aan het ‘reservaat’. Alleen moet de bodem van die voormalige landbouwgrond dan wel verschraald worden en dat betekent waarschijnlijk afgraving. Overigens, ook voor de erg waardevolle Zavelvennestraat wordt buffering voorgesteld. Jarenlange bemesting door de landbouw leidt onvermijdelijk tot een te hoge P-voorraad in de bodem voor heischrale graslanden. In heischrale graslanden is de biobeschikbare fosfor met name erg laag (P-Olsen lager dan 10 mg/kg, optimaal bij 5 mg/kg; De Schrijver e.a., 2013). Zelfs duizenden jaren na stopzetting van bemesting vinden archeologen nog steeds verhoogde P-concentraties in de bodem terug! Archeologen gebruiken dit gegeven zelfs om oude nederzettingen te lokaliseren. In tegenstelling tot N accumuleert P immers sterk in de bodem. N is daarentegen erg mobiel en spoelt meestal snel uit of kan in natte bodems vervluchtigen.

Charles Wellens

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 141 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Omdat nitraat als kiemhormoon werkt, is de zaadbank (zeker onder maïsakkers) meestal volledig uitgeput. Daarom moeten na afgraving de gewenste soorten ingebracht worden. Bobbink & Weijters (2016) raden daartoe heideplagsel aan van niet vergraste natte of droge heide, omdat dat beter dan maaisel is om het bodemleven te herstellen op voormalige landbouwgrond, maar volgens Bekker e.a. (2005) is maaisel (bijvoorbeeld afkomstig van de Kauwbosstraat zelf) ook geschikt, o.m. voor klokjesgentiaan, tormentil en gevlekte orchis. We pleiten voor het afgraven van de voormalige landbouwgronden, omdat het met hooien honderden jaren kan duren om voormalige landbouwgronden voldoende te verschralen. Hooien is pas zinvol vanaf 25 mg P-Olsen/kg en voormalige maïsakkers zitten daar meestal ver boven. Uitmijnen met boekweit en luzerne (bij P-Olsen waarden tussen 25-50 mg/ha) of ontgronden bij waarden boven de 50 mg zijn m.a.w. onvermijdelijk (Schelfhout e.a., 2014). Schelfhout e.a. (2014) waarschuwen wel voor het feit dat de P-concentratie sterk kan verschillen tussen landbouwpercelen en daarom best op meerdere plaatsen bepaald wordt. Herr (2013) stelt voor om bij afgraving te streven naar een P-Olsen concentratie lager dan 10 mg/kg droge grond tot op een diepte van 30 cm en zeker niet af te graven wanneer een P-Olsen concentratie van 20 mg/kg droge grond of meer voorkomt. Heischrale graslanden zijn soortenarm vanaf 20 mg/kg ammoniumstikstof (Ceulemans e.a., 2009). Sommige auteurs pleiten bij afgraving (en nadien bekalken) zelfs voor een niveau van fosfaatbeschikbaarheid onder 3 mg P/kg (best maximum 1 mg of 3 mg/kg AUM-Pmethode). Gedetailleerd bodemonderzoek naar het fosfaatfront is dus zeker aangewezen. In de brede bufferzone langs de Kauwbosstraat wordt op de grens met het achterliggend landbouwgebied een nieuwe, brede houtwal met twee greppels aangelegd, zowel in de lengterichting (evenwijdig met de Kauwbosstraat) alsook op meerdere plaatsen in de dwarsrichting (loodrecht op de Kauwbosstraat), waardoor er meerdere ‘compartimenten’ ontstaan die als hooiland (uitbreidingsmogelijkheid voor plantensoorten van de Kauwbosstraat), als grasland (standweide voor schapen of paarden) in rotatie met akker (knoflookpad), als braakland (geelgors; zie Anon., 2017, pg. 90 voor de concrete wijze van beheer van extensieve akkers voor akkervogels en heischraal grasland; verder Vogels e.a., 2013) worden gebruikt, maar eveneens een sociale en recreatieve functie kunnen vervullen (rustplek, hondenuitlaatplek, historische/archeologische duiding, ….). De momenteel bestaande houtkant langs de bermen van de Kauwbosstraat wordt zo goed als volledig verwijderd (schaduwwerking, bladval, stikstofdepositie), maar ook omdat de uitzaaidruk en opslag van houtige soorten (berk, wilg, spork, Amerikaanse vogelkers, …) vanuit die houtkant momenteel te groot is waardoor een te intensief wegbermbeheer vereist is om de vegetatie open te houden.

2.6 OPHEFFEN ISOLATIE Piessens & Hermy (2006) toonden aan dat het verlies aan soorten in de resterende heidefragmenten gering is geweest ondanks een drastische areaalafname van meer dan 99% van de heide sinds de 18de eeuw in het noordwesten van België. Toch is het waarschijnlijk dat dit gering soortenverlies wijst op een ‘extinction debt’: vele soorten zijn momenteel nog wel aanwezig, maar de overleving van hun populaties is niet meer verzekerd, waardoor ze op termijn toch zullen verdwijnen. M.a.w. de effecten ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 142 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

van de fragmentatie hebben zich nog niet volledig geuit. Zo is het huidige soortenaantal sterk gecorreleerd met de heideoppervlakte in 1775. Het heidebeheer dient zich daarom vooral op de heidesoorten met een kortlevende zaadbank te focussen, bv. op sterzegge, zwarte zegge, zandblauwtje, tandjesgras, borstelgras, heidekartelblad, vleugeltjesbloem, kruipwilg en klokjesgentiaan. Soorten met een langlevende zaadbank, bv. pilzegge, struikheide en trekrus, zijn het minst gevoelig voor fragmentatie. Piessens et al. (2004, 2005) stelden verder vast dat vooral isolatie de aan- of afwezigheid van de meeste heidesoorten met een kortlevende zaadbank in fragmenten zoals de Kauwbosstraat bepaalt. Een heide met veel heideareaal in de omgeving is dus soortenrijker. Uitsterven kan m.a.w. door dispersie vanuit de omgeving voorkomen worden (rescue-effect). Focussen op dispersie is dus uitermate belangrijk. Ook al is connectiviteit voor hei(schrale)vegetaties veel belangrijker dan oppervlakte, toch is er ook een gering positief effect van de oppervlakte op het soortenaantal, wat voor oppervlakte-uitbreiding (buffering) van de fragmenten pleit. In het geval van de Kauwbosstraat en de Zavelvennestraat komt dit neer op verbreding. Omdat de geringe oppervlakte van veel fragmenten weinig effect heeft op het soortenaantal, betekent dit wel dat ook erg kleine heiderelicten (zoals in de Kauwbosstraat en op het vliegveld) bewaard moeten blijven en hun belang hebben voor de overleving van heideplanten in het globale landschap. Uit voorgaande volgt dat de verschillende fragmenten onderling verbonden moeten worden om hun ecologische waarde op termijn te behouden en hier komen we opnieuw bij de heerdgang terecht! Schapen zijn immers de beste mobiele corridors voor planten. Planten getransporteerd door dieren zijn zelfs het zeldzaamst geworden (Diemont et al., 2013). Isolatie voor planten opheffen door ruimtelijke corridors tussen de fragmenten aan te leggen werkt niet. Dit pleit sterk voor de herintroductie van een geherderde kudde in het landschap van de Kauwbosstraat. Met schapen kan de actuele isolatie van de Kauwbosstraat en de Zavelvennestraat opgeheven worden door die waardevolle wegbermen te begrazen samen met andere waardevolle bermen of gelijkaardige vegetaties in de buurt. Enkel zo kan de huidige soortenrijkdom van de Kauwbosstraat verzekerd worden.

Intermezzo: Luchtverontreiniging Heide en heischraal grasland zijn van nature stikstofgelimiteerd. Door de depositie van atmosferische stikstof is de heide voedselrijker en zuurder geworden en dat leidt tot vergrassing door soorten die van die voedselaanrijking profiteren, o.m. bochtige smele, pijpenstrootje, gewoon struisgras of rood zwenkgras. Wanneer de verhouding NH4+/NO3- stijgt door atmosferische stikstofdepositie sterven waardevolle soorten zoals klokjesgentiaan af, maar dus niet de grassen of struikheide (van den Berg & Roelofs, 2005). In heischrale graslanden is het aantal soorten dan ook negatief gecorreleerd met de N-depositie (De Schrijver e.a., 2013). In 2009 varieerde de N-depositie in Vlaanderen tussen 9-103 kg/ha! De kritische stikstofdepositie van 10 kg/ha/jaar voor vergrassing van de heide wordt m.a.w. in Vlaanderen nog steeds overal overschreden (De Blust, 2005; Dorland e.a., 2011). De atmosferische depositie in Vlaanderen is dus nog steeds een belangrijke oorzaak van verzuring. Voorgaande betekent dat een intensiever beheer van de Kauwbosstraat en omgeving zal nodig zijn dan wat traditioneel vereist was voor het behoud ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 143 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

van heischrale graslanden. Opvolging van dat beheer door monitoring is dan ook aangewezen. Zo lang de N-depositie, vooral vanuit de landbouw, echter te hoog blijft, zal het dweilen blijven met de kraan groot open en is het in feite onmogelijk om op termijn de natuurwaarde van de heide en de heischrale graslanden te behouden, een ongemakkelijke waarheid (Anon., 2017)! Die ‘nieuwe heerdgang’ zou bv. in Bokrijk (historisch aspect ‘in vivo’ getoond, relatie met het museum) kunnen starten (cultuurhistorisch - toeristisch aspect, hoge belevingswaarde: mee op stap met de herder!) en een parcours volgen waarbij de Kauwbosstraat met andere waardevolle wegbermen in de buurt en eventueel zelfs met de Molenheide verbonden wordt, bv. vanuit Bokrijk via Zavelvennestraat, de Kauwbosstraat en vandaar terug naar Bokrijk of via Elsstreken en Ter Heide (belevings- en sociale waarde) naar Molenheide. Het spreekt voor zich dat dat parcours zo weinig mogelijk met verkeer in contact mag komen, wat opnieuw pleit voor de opheffing van de Kauwbosstraat als verkeersader. Zoals de inrichting van de Kauwbosstraat de spil vanuit natuurbehoud van dit LIP is, zo is de heerdgang de spil inzake het beheer in dit LIP. Dankzij de heerdgang beheren en vooral verbinden we op gepaste wijze de laatste soortenrijke relicten van het cultuurhistorisch landschap, brengen we rust in het landschap door de aanleg van trage wegen en bieden we een unieke beleving aan, op weg met de herder. Samenvattend neemt de Kauwbosstraat in dit landinrichtingsplan een wel heel bijzondere plaats in. Dat komt omdat de Kauwbosstraat in eerste instantie ecologisch van bijzondere waarde is (uniek heischraal grasland, noodzakelijke stapsteen voor knoflookpad en boomkikker). Daarnaast is de Kauwbosstraat ook een bijzonder cultuurhistorisch relict dat gelinkt kan worden aan de eeuwenoude ruzie tussen Hasselt en Zonhoven (of aan ijzeroerwinning?). Tot slot biedt de Kauwbosstraat interessante recreatieve en sociale potenties (Ter Heide), bv. door het ‘onderwater-vijverfietspad’ in Bokrijk verkeersvrij te verbinden met ‘het droog zandfietspad’ doorheen het historisch relictlandschap van de Kauwbosstraat … of, nogmaals, door een dagje mee op stap te gaan met de herder! Bij dit alles is de opheffing van de Kauwbosstraat als verkeersweg een sine qua non. Dat biedt net extra mogelijkheden op recreatief en toeristisch vlak. Vanzelfsprekend dient een verkeersstudie te bepalen wat de gevolgen zullen zijn van het weren van autoverkeer in de Kauwbosstraat en of dat überhaupt mogelijk is. Maar alternatieven via de Elstrekenweg of Moleneinde-/Molenweg lijken o.i. haalbaar. De Kauwbosstraat zou dan voor het verkeer onderbroken kunnen worden aan de overgang met de Boekrakelaan en aan het rond punt op de Bokrijkseweg. Het beton wordt in die strook grotendeels verwijderd zodat weer een landelijke, rustige, echte ‘heideweg’ ontstaat. Tot slot wordt opgemerkt dat de waardevolle wegbermen in de bebouwde kom juist beheerd dienen te worden en eveneens deel kunnen uitmaken van een met schapen geherderde rondgang in het studiegebied.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 144 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

3 HET VLIEGVELD Om de bijzondere ecologische en cultuurhistorische waarde van het vliegveld van Kiewit, als laatste heiderelict van wat ooit de Grote heide was, te maximaliseren volstaat het vooreerst om het huidige maaibeheer aan te passen, t.t.z. maaien met afvoer van het maaisel i.p.v. te mulchen. Daarnaast is het stellig aangeraden om een brede randzone slechts 1 of maximaal 2 keer per jaar te hooien i.p.v. te mulchen om planten toe te laten zaad te zetten. Tot slot dient de oppervlakte heide maximaal uitgebreid en aangepast beheerd te worden.

Een dagje mee op stap met de herder

pagina 145 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

BESLUIT VAN DEEL V Het ecologisch inrichtingsvoorstel is terug te vinden op kaart 23. Voor de vallei van de Slangbeek wordt vooreerst gepleit voor het behoud van het unieke houtwallandschap met oudbosplanten en het plaatselijk weer invoeren van een echt hooilandbeheer. Ook in het gebied ten noorden van die vallei is aandacht voor houtwallen met oudbosplanten gewenst. In het relatief open landschap ten zuiden van de Slangbeekvallei tot aan Bokrijk focussen we op ‘patrijzenstroken’ die eveneens als corridor voor kikkers en padden moeten functioneren (zie Bijlage 3). Verder moet het aanbod aan geschikte voortplantingsplaatsen voor amfibieën hier drastisch omhoog, zowel door de aanleg van nieuwe waters als door de aanpassing van bestaande waterpartijen. Verspreid in het studiegebied komen waardevolle, te behouden graslandvegetaties voor. Aansluitend daarbij kan een sensibiliseringsactie op touw worden gezet voor het juiste beheer van tal van interessante ‘gazongraslandjes’. Een verkeersvrije Kauwbosstraat vormt de spil van een nieuw, bijzonder waardevol natuurreservaat in de gemeente en is daarmee één van de belangrijkste voorstellen uit het inrichtingsplan. Een betonvrije Kauwbosstraat wordt vooreerst bepleit vanuit het behoud van de unieke vegetatie én de noodzaak aan een stapsteen voor de boomkikker en de knoflookpad, daarnaast vanwege de beleving van een uniek historisch landschap, m.a.w. vanuit recreatief, sociaal (Ter heide) en toeristisch (museum Bokrijk) standpunt. Tot slot speelt de behoefte aan een rondtrekkende schaapskudde (opheffen isolatie) een laatste rol bij dit ‘gewaagd’ idee van een verkeersvrije Kauwbosstraat. Het inrichtingsplan is een ideaalvisie die niet noodzakelijk in haar totaliteit zal kunnen uitgevoerd worden. Het spreekt voor zich dat de realisatie ervan een zaak van vele jaren, maar ook van vele partners zal zijn, waarbij het LIP als leidraad kan gelden. Succes.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 146 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

NAWOORD … toch ben ik allesbehalve hoopvol. Tenzij ons (landbouw-)economisch systeem (wij allen dus en met drastisch veel minder) fundamenteel verandert, daar ben ik rotsvast van overtuigd, voel ook ik hevige landschapspijn (de Boer, 2017) én boerenpijn (Dupae, 2017)!

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 147 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 148 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

REFERENTIES Achterhuis H., 2016. Koning van Utopia. Lemniscaat. Adriaans T. e.a., 2007. Natuurverbindingsgebieden in Vlaanderen: achtergronden, afbakening en mogelijke inrichting. INBO. R.2007.14. Adriaens D., et al., 2007. Does seed retention potential affect the distribution of plant species in highly fragmented calcareous grasslands?, in Ecography, jg. 30, nr. 4, p. 505 - 514. Allemeersch L., ongedat. Heide in Limburg. Overzicht van de achteruitgang van het heide-areaal in Belgisch Limburg tijdens de laatste 2 eeuwen. PNC. Ameryckx J. e.a., 1985. Bodemkunde. Anon., ongedat. Motiveringsnota ecologische verbinding. Anon., 1980. Rijk Bokrijk. Anon., 2009. Tot hier en terug. Burentwisten tussen Haselt en Zonhoven. Figuratieve ingekleurde kaart over het dispuut over de grondeigendom tussen de stad Hasselt en de inwoners van Zonhoven; Landmeter J.F. Berden; 9 januari 1765. Het Stadsmus 29. Anon., 2016. Soortbeschermingsprogramma voor de knoflookpad (Pelobates fuscus) in Vlaanderen. Anon., 2016a. Die Knoblauchkröte (Pelobates fuscus). Schutzstrategien und Nachzucht. LANUV-Fachbericht 75.

Verbreitung,

Biologie,

Ökologie,

Anon., 2017. Themanummer OBN-onderzoek droog zandlandschap. Landschap 34/2. Baaijens G.J. e.a., 2011. Stromend land. Vloeiweidestelsels in Nederland. KNNV. Baas H. e.a., 2012. Tot hier en niet verder. Historische wallen in het Nederlandse landschap. De stand van kennis. Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Baete H. et al., 2009. Miradal Erfgoed in Heverleebos en Meerdaalwoud, Davidsfonds, Leuven. Baeyens L., 1975. Bodemkaart van België. Verklarende tekst bij het kaartblad Hasselt 77 E. I.W.O.N.L . Baeyens L., 1977. Bodemkaart van België. Verklarende tekst bij het kaartblad Houthalen 62 E. I.W.O.N.L. Bats H., ongedat. De vloeiweiden of watering te Lommel-Kolonie. M&L. Bauwens D. & K. Claus, 1996. Verspreiding van amfibieën en reptielen in Vlaanderen. De Wielewaal. Bax I.H.W. & W. Schippers, ongedat. Veldgids Ontwikkeling van botanisch waardevol grasland. IKC natuurbeheer. Beebee Tr. J.C., 1983. Habitat Selection by Amphibians across an Agricultural Land-heath Transect in Britain. Biol. Cons. 27: 111-124. Behets J., 1965. Keurboeken, dorpskeuren en jaarkeuren in het Graafschap Loon en het omliggende. Het Oude Land van Loon XX: 147 – 172. Behets J., 1966. De jaar- en de voogdgedingen in het graafschap Loon en het omliggende. Oude Land van Loon XXI: 5 – 51.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 149 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Behets J., 1975. Het gebruik van gemene weiden en de andere gemene gronden in de wijsdommen van het graafschap Loon, in Handelingen van de Koninklijke Commissie voor de uitgave der oude wetten en verordeningen in België, jg. XXVI, p. 147 – 192. Beiije H.M., 1988. Effecten van berijding en van de aanwezigheid van wegen in heidevelden. De Levende Natuur 89(1): 21-24. Bekker R. e.a., 2005. Maaisel opbrengen: het recept voor snel herstel van heidevegetaties? De Levende Natuur 106(5): 214-217. Berten B., 1989. Vloeibeemden, een vreemd en uniek biotoop. Natura Limburg 136: 399 – 413. Beulens G., 2001. Waarneming van Grondster. Natuurpunt Oost-Brabant jaarboek 2001: 60-62. Bieleman J., 2010. Five centuries of farming. A short history of Dutch agriculture 1500 -2000, Mansholt publication series, vol. 8. Bijlsma R.-J. et al., 2013. Ecological qualities emerging from non-intervention management of heathlands. In: Diemont W.H. et al., 2013. Economy and ecology of heathlands. KNNV. Bitz A. et al., 1996. De Amphibien und Reptilien in Rheinland-Pfalz. GNOR-Eigenverlag. Bosman W., 2006. De landhabitat van de knoflookpad in een agrarische omgeving, Groot SoerelNoord-Empe. RAVON. Bosmans W. e.a., 2015. De knoflookpad in Nederland: ondergang of ‘slechts’ een bottleneck? De Levende Natuur: 116(1): 2-6. Braat Ch., 2015. De zin van doelloze natuur. Vakblad natuur bos landschap januari: 11-13. Bremer P. e.a., 2012. Planten tellen. Over demografisch onderzoek. KNNV. Briggs L. et al. (2016). The spadefoot toad or garlic toad, Pelobates fuscus, and Conservation history in Denmark. In: Anon., 2016a. Brouwers J., 1964. De gemeentelijke varkenshoeder te Gelinden en omgeving (16de – 19de eeuw), in Limburg, jg. XLIII, nr. 11 – 12, p. 253 – 258. Bruun H.H., Fritzboger B., 2002. The past impact of livestock husbandry on dispersal of plant seeds in the landscape of Denmark, in Ambio, jg. 31, nr. 5, p. 425 – 431. Burny J., 1985. Knoflookpadden Pelopates f. fuscus Laur. in het natuurreservaat De Maten te Genk (provincie Limburg) in 1984. Wielewaal 51: 244-246. Burny J., 1986. Het landgebruik in en rond de vallei van de Zwarte beek te Koersel (Limburgse Kempen), in het begin van de twintigste eeuw. OLVL 41: 79-111. Burny J., 1999. Bijdrage tot de historische ecologie van de Limburgse Kempen (1910-1950). Natuurhist. Genootschap. Burny J., 2012. Hagen met knoteiken in historisch-ecologisch perspectief. Stichting Natuurpublicaties Limburg. Burny J., 2014. Historische ecologie in Limburg. Deelstudie De Wijers. Theoretisch rapport 04. Provincie Limburg. Camus A., 1951. De mens in opstand. Olympus. Ceulemans T. e.a., 2009. Vermesting en soortenrijkdom in heischrale graslanden. Natuur.focus 8(3): 90-95.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 150 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Claes F., 1984. Driestoponiemen in de streek van Diest. Naamkunde 16: 52-56. Claes F., 1986. Eusseltoponiemen in de streek van Diest. Naamkunde 18: 141-153. Clerkx S. & R.-J. Bijlsma, 2003. Veluwse heide blijkt open boslandschap na ecologische interpretatie van het kadastrale archief van 1832. De Levende Natuur 104(4): 148-155. Colazzo S. & D. Bauwens, 2003. Aanwijzen van piroritaire soorten voor het natuurbehoud in de provincie Limburg. Instituut Voor Natuurbehoud. Cornelis J. e.a., 2009. Bosplantengemeenschaappen in Vlaanderen. INBO. Cousins S.A.O. et al., 2002. Reconstructing past land use and vegetation patterns using palaeogeographical and archeological data. A focus on grasslands in Nynäs by the Baltic Sea in southeastern Sweden, in Landscape and Urban planning, jg. 61, p. 1-18. Couvreur M, et al., 2004. Large herbivores as mobile links between isolated nature reserves through adhesive seed dispersal, in Applied Vegetation Science, jg. 7, p. 229 – 236. Creemers R. & J. Van Delft, 2009. De amfibieën en reptielen van Nederland. Nederlandse Fauna 9. Ravon. Crombaghs B.H.JM. & J.M.P.M. Habraken, 1997. Een hybride van de Kleine watersalamander en de Vinpootsalamander in Zuid-Limburg. Natuurhistorisch Maandblad 86(1): 12-14. Crombaghs B.H.JM. & R.C.M. Creemers, 2001. Beschermingsplan Knoflookpad. Rapport Directie Natuurbeheer 2001/019. Crombaghs B. e.a., 2015. Kweek- en uitzetprogramma van knoflookpaddenlarven. De Levende Natuur: 116(1): 7-146. De Blust G., 2005. Een heide voor de toekomst. Natuur.focus 4(2): 63-68. de Boer J., 2017. Landschapspijn. Over de toekomst van ons platteland. Atlas contact. De Fonseca Ph.,1978. Herpetologische evaluatie van het “Welleke”, te Zonhoven. Rapport aan het Bestuur van Waters en Bossen, Houtvesterij Hasselt. De Fonseca Ph.,1979. Boomkikkerpopulaties bedreigd. Natuurreservaten 1(4): 12. De Fonseca Ph.,1979. De verspreiding van de boomkikker in Oost- en West-Vlaanderen. Bull. Belg. Natuur- en Vogelreservaten 27: 38-40. De Fonseca Ph. & R. Jocqué, 1982. The Palmate Newt Triturus helveticus helveticus (Raz.) in Flanders (Belgium). Distribution and habitat preferences. Biol. Cons. 82, 23, 297-307. De Keersmaeker L. e.a., 2005. Relaties tussen bodemgebruik, bostype en standplaats. Natuur.focus 4(2): 56-62. De Schrijver A. e.a., 2012. Verzuring van terrestrische ecosystemen. Natuur.focus 11(4): 136-143. De Schrijver A. e.a., 2013. Stikstof en biodiversiteit: een onverzoenbaar duo. Natuur.focus 12(3): 92102. De Schrijver A. e.a., 2013. Natuurherstel op landbouwgrond: fosfor als bottleneck. Natuur.focus 12(4): 145-153. De Stoop Ch., 2015. Dit is mijn hof. De Bezige bij. Devos K. e.a., 2016. De IUCN Rode Lijst van de broedvogels in Vlaanderen (2016). Natuur.oriolis 82(4): 109-122. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 151 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

de Waal Fr., 1982. Chimpansee politiek. Olympus. de Waal Fr., 2009. Een tijd voor empathie. Olympus. de Waal Fr., 2013. De bonobo en de tien geboden. Atlas contact. de Waal Fr., 2016. Zijn we slim genoeg om te weten hoe slim dieren zijn? Atlas contact. Deckers B., 2005. Linear, woody habitats in agricultural landscapes: spatio-temporal dynamics, plantcommunity assembly and invasive species spread. Doctoraatsproefschrift KUL. Deckers B. e.a. 2005. Exoten en endozoöchorie. Natuur.focus 4(3): 89-94. Decleer K., 1997. Vergeten en bijna verdwenen: onverharde wegen en punten. In Hermy M. & G. De Blust. Punten en lijnen in het landschap. Stichting Leefmilieu. Deliège G., 2007. “Pining fort he wild”. Ethical Perspectives 14(4):405-429. Deliège G., 2009. Keulartz in (k)A(da)verbode. Een beperkte gevalstudie over natuurbeelden en natuurbeleid. Oikos 49(2): 46-57. Deliège G., 2010. The Cinquefoil Controversy: Restoring Relics between Managers and Purists. Environmental Ethics 32: 17-32. Deliège G., 2010. Over natuurvervalsing in de Doelse Polders. Tijdschrift voor Filosofie 73: 421-444. Deliège G., 2011. Biodiversiteit: een conceptuele analyse. Deel I. Oikos 56(1): 58-71. Deliège G., 2011. Biodiversiteit: een conceptuele analyse. Deel II. Oikos 58(3): 15-27. Deliège G., 2014. Wat schuilt er achter de nieuwe wildernis. Deel 1. Oikos 68(2):97-107. Deliège G., 2014. Wat schuilt er achter de nieuwe wildernis. Deel 2. Oikos 69(2): 97-107. Deliège G., 2016. Looking for real nature in Groot Saeftinghe. Layered Landschapes, Ethics & Wilderness. Nijmegen. 17-18/6/2016. Deliège G. & M. Drenthen, 2013. Botsende verhalen over de betekenis van de natuur. Filosofie & Praktijk 33(2): 69-84. Deliège G. & M. Drenthen, 2014a. Nature Restoration: Avoiding Technological Fixes, Dealing with Moral Conflicts. Ethical Perspectives 21 (1): 101-132. Deliège G. & M. Drenthen, 2014. Zijn we wel klaar voor de wilde natuur? De Levende Natuur 114(1): 8-9. Deliège G. & St. Neuteleers, 2011. Moet biodiversiteit nuttig zijn? Natuur.focus 10(2): 77-79. Demey A. e.a., 2013. Sleutelrol voor halfparasieten in de biochemie van soortenrijke graslanden. Natuur.focus 12(2): 69-76. Denoël M. & A. Lehmann, 2006. Multi-scale effect of landscape processes and habitat quality on newt abundance: Implications for conservation. Biol. Cons. 130: 495-504. Denoël M. & G. Fr. Ficetola, 2007. Landscape level thresholds and newt conservation. Ecol. Appl. 17(1): 302-309. Desender K. e.a., 2005. Behoudsmaatregelen voor kleine en geïsoleerde populaties. Verbinden of vergroten? Natuur.focus 4(3): 95-100. Diemont W.H. et al., 2013. Economy and ecology of heathlands. KNNV. Dijksterhuis K. e.a., 2014. Woorden over de wildernis. Natuurmedia. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 152 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Dorenbosch M., 2004. Eiafzetplaatsen en koorplaatsen in voortplantingswateren van de Knoflookpad. Natuurhistorisch Maandblad 93(5): 170-171. Dorland E. e.a., 2005. Herstelbeheer in de heide: een overzicht van maatregelen in het kader van OBN. De Levende Natuur 106(5): 204-208. Dorland E. e.a., 2011. Dalende stikstofdepositie is nog niet voldoende voor herstel van droge heischrale graslanden. De Levende Natuur 112(6): 220-224. Dreesen R. e.a., 2001. Atlas natuursteen in Limburgse monumenten. Dreesen R. & M. Dusar, 2012. Geologische wandelroute Bokrijk. LIKONA. Drenthen M., ongedat. How to appropriate wildness appropriately. www.docenten.science.ru.nl/ drenthen Drenthen M., 2009. Ecological Restoration and Place Attachment: Emplacing Non-Places? Environmental values 18: 285-312. Drenthen M., 2017. Rewilding, landschap en identiteit. De Levende Natuur 118(1): 14-17. Dua V. e.a., 2014. Is natuur te koop? Oikos 68(1): 27-42. Dufrane Fr., 1985. Bos en heide in Limburg. Duguet R. et al., 2003. Les Amphibiens de France, Belgique et Luxembourg. Parthèn collection. Dupae E., 1987. Advies i.v.m. het wegbermbeheer van de Kauwbosstraat te Zonhoven. Limburgse Intercommunale voor Milieubeheer. Dupae E., 1988. Uniek maar bedreigd. Beheersplan voor de wegbermen van de Kauwbosstraat te Zonhoven. Limburgse Intercommunale voor Milieubeheer. Dupae E., 1991. Soortbeschermingsplan voor de boomkikkers van het Welleke te Zonhoven. Water graag! Limburgse Intercommunale voor Milieubeheer. Dupae E., 2009. Van onderop … en vooruit!! Onuitgeg. tekst. Vlaamse Landmaatschappij Limburg. Dupae E. e.a., 2011. Inrichtingsplan leemontginning Lafelt. In opdracht van de Leembank cvba. Vlaamse Landmaatschappij Limburg. Dupae E., 2011. Het geelgorzenbeschermingsplan voor het westelijk deel van de ruilverkaveling Molenbeersel. Vlaamse Landmaatschappij Limburg. Dupae E., 2013. Levende relicten uit een ver verleden. De vegetatie van de tumuli in Haspengouw. M&L 32(4): 22-60. Dupae E., 2017. Wat valt er te verliezen met natuurcompensaties? Oikos 81 (1): 100-111. Dussart F., 1939. Les irrigations en Campine. Assoc. Franç. P. Avanc. Des Sciences: 1029 – 1038. Ehrlen J. & Lehtila K., 2002. How perennial are perennial plants?, in Oikos, jg. 98, p. 308 – 322. Engelen P., 2004. De Knoflookpad, een Limburgse soort in nood. Likonajaarboek nr. 14: 48-55. Engelen P., 2008. Boomkikker: actietijd voor een Limburgse kapstoksoort. Likonajaarboek nr. 18: 3847. Engelen P. e.a., 2014. De terugkeer van de boomkikker in het Kempen-Broek. Natuurhistorisch Maandblad 103(4): 82-86.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 153 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Frere M., 1959. Enkele beschouwingen betreffende het oneigenlijke vrijweiderecht in Limburg, in Limburg, jg. XXXVIII, p. 285 – 301. Frere M., 1962. Over schapenteelt in Zuid-Limburg in de 18de en 19de eeuw, in Het Oude Land van Loon, jg. 17, p. 185 – 195. Frissen D.P.E.M. & B.H.J.M. Crombaghs, 2015. Soortbeschermingsplan Knoflookpad in Limburg. ARK/Limes Divergens. Fuchs R., 2016. Gagelgebüsche, Moorbirken- Moor- und Erlenbruchwälder. Natur in NRW 1: 38-42. Gabriels J. e.a., 1994. Broedvogelatlas van Limburg. LIKONA. Geudens G. e.a., 2005. Adelaarsvaren: beheeropties. Bosrevue 14: 6-9. Geusens A., 1986. De ijzerertsontginningen te Genk. Heidebloemke nr. 1-12-1986. Gijsels H., 1993. De landschappen van Vlaanderen en Zuidelijk Nederland. Een landschapsecologische studie, Onderzoekscentrum voor Landschapsecologie en Milieuplanning (OLM), Universiteit Gent, Publicatie nr. 19. Gillissen J.-L., 1976. De Ballewijers. Eindwerk cursus Natuurgids. Goderie R. e.a., 2014. Her oerrund een levende legende. Roodbont Publishers. Göcking Ch. & N. Menke, 2016. Schutz der Knoblauchkröte in Teilen des Münsterlandes. In: Anon., 2016a. Grashof-Bokdam C., 1997. Colonization of forest plants: the role of fragmentation. IBN Scientific Contributions 5. Grauwels J., 1959. De landbouw in het departement van de Nedermaas (1811). Limburg XXXVIII: 150 –156. Grauwels J., 1960. Een beschrijving van de Kempen en van Haspengouw (1809). Limburg XXXIX: 299 – 308. Griffiths R.A., 1985. A simple funnel trap fot studying newt populations and a evaluation of trap behaviour in Smooth and Palmate newts, Triturus vulgaris and T. helveticus. Herp. Journ. 1: 5-10. Griffiths R.A., 1987. Microhabitat and seasonal niche dynamics of Smooth and Palmate newts, Triturus vulgaris and T. helveticus, at a pond in Mid-Wales. J. of Animal Ecol. 56: 441-451. Günther R., 1996. Die Amphibien und Reptilien Deutschlands. Gustav Fischer. Gustavsson E. et al., 2007. Land use more than 200 years ago explains current grassland plant diversity in a Swedish agricultural landscape, in Biological Conservation, jg. 138, p. 47 – 59. Hachtel M. et al., 2011. Handbuch der Amphibien und Reptilien Nordrhein-Westfalens. Laurenti. Haring. B., 2011. Plastic Panda’s. Over het opheffen van de natuur. Nijgh & van Ditmar. Haveman R., 2005. Gerommel in de heide: een goed alternatief voor bekalking! De Levende Natuur 106(5): 208-209. Helm A et al., 2006. Slow response of plant species richness to habitat loss and fragmentation, in Ecology Letters, jg. 9, p. 72 – 77. Hermy M. & G. De Blust, 1997. Punten en lijnen in het landschap. St. Leefmilieu. Hermy M. et al., 1999. An ecological comparision between ancient and other forest plant species of Europe, and the implications for forest conservation. Biol. Cons. 91: 9-22. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 154 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Herr C., 2013. Advies betreffende de inrichtingsmaatregelen voor heischrale graslanden in de Vallei van de Zwarte beek. INBO.2013.8. Hillegers H.P.M., ongedat. Vegetaties met Calluna vulgaris (L.) Hull in het Mergelland, Staatsbosbeheer. Hillegers H., 1980. Heidevelden in Zuid-Limburg, in Natuurhistorisch Maandblad, jg. 69, nr. 9, p. 170 – 182. Hillegers H.P.M., 1993. Heerdgang in Zuidelijk Limburg, Maastricht, Natuurhistorisch Genootschap in Limburg, reeks XL, afl. 1. Honnay O., 2010. Ecoducten: een wondermiddel of pleister op een houten been? Natuur.focus 9(2): 72-75. Honnay O. & Bossuyt B., 2005. Prolonged clonal growth: escape route or route to extinction?, in Oikos, jg. 108, p. 427-432. Honnay O. e. a., 2005. Gevolgen van langdurige vegetatieve groei voor de seksuele voortplanting. De bosplant dalkruid als voorbeeld. Natuur.focus 4(4): 112-115. Honnay O. et al., 2006. Consequences of prolonged clonal growth on local and regional genetic structure and fruiting success of the forest perennial Maianthemum bifolium. Oikos 112: 21-30. Honnay O. & H. Jacquemyn, 2010. Hoe groot is groot genoeg? Natuur.focus 9(3): 117-123. Hustings M.F.H. e.a., 1985. Vogelinventarisatie. Natuurbeheer in Nederland deel 3. Hustings Fr. e.a., 2006. Avifauna in Limburg. Natuurhistorisch Genootschap van Limburg. Jaenen F. 1951. Ijzerertsexploitatie in Limburg. De Tijdspiegel 6(9): 212-215; 255-264. Jansen S., 1998. Verspreiding van Deens lepelblad en hertshoornweegbree “in de zilte branding van het asfalt” in Limburg. Natuurhistorisch Maandblad 87(11): 237-241. Jansen S. & W. Jansen, 1991. Amfibiën-onderzoek in de Wolfspoel (Meinweg Midden-Limburg). Natuurhistorisch Maandblad 80(7/8): 143-148. Janssens Fr. & E. Timmermans, 1999. Opvolging wegbermen en wegbermbeheer Kauwbosstraat. Gemeente Zonhoven. L.I.M. Jooris R. e.a., 2012. De IUCN Rode lijst van amfibieën en reptielen in Vlaanderen. INBO.R.2012.22. Kappert O. & R.J. Bijlsma, 2012. Een historische basis voor moderne herstelstrategieën in het heidelandschap. In: Geboeid door het verleden. J. Schaminée & J. Janssen. Vegetatiekundige monografieën 4. KNNV. Ketelaar R. & M. Wallis de Vries, 2005. Gaan begrazing op de natte heide en het gentiaanblauwtje samen? De Levende Natuur 106(5): 222-226. Knaepen R., 1979. De economische beteken is van de heide. OLVL 34: 263-308. Kollen J., 1984. Ruimtelijke structuur en vegetatiekundige kwaliteit van houtwallen als onderdeel van de ecologische infrastructuur van het landelijk gebied. Rapport. Kollen J., 1986. Ruimtelijke structuur van houtwallen: betekenis voor de flora. Landschap 1: 18-28. Kronshage A., 2016. Zum Vorkommen der Knoblauchkröte (Pelobates fuscus) im NSG Heiliges Meer (Kreis Steinfurt, Nordrhein-Westfalen). In: Anon., 2016a.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 155 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Kwak A. & L. Kuiters, 2014. Wildernis in een getemd Europa. In: J. Schaminée & J. Janssen, Het oude continent. Beschouwingen over de natuur in Europa: 161 – 177. KNNV, Vegetatiekundige Monografieën 6. Lambrecht Th., 2002. Een grote hoeve in een klein dorp. Relaties van arbeid en pacht op het Vlaamse platteland tijdens de 18de eeuw, Reeks Historische Economie en Ecologie, Academia Press, Gent. Landuydt C. & K. Bos, 1990. Een curiosum: moerasijzererts als bouwsteen. Geologie 99(2): 159-165. Lardinois R., 2005. Dood doet leven. KNNV. Lemaire T., 1996. Filosofie van het landschap. Lemaire T., 2010. De val van Prometheus. Ambo. Lemaire T., 2014. Mettertijd. Ambo. Lenaers W., 1948. Bloedzuigerkwekerijen te Stamproy. Natuurhistorisch Maandblad 37(11-12): 8385. Lenders A.J.W., 1984. Het voorkomen van de Knoflookpad ((Pelobates fuscus (Laurenti)) in relatie met de zuurgraad van het voortplantingswater. Natuurhistorisch Maandblad 73(2): 30-36. Lenders A.J.W., 2007. De Grote spinnende watertor in Limburg. Natuurhistorisch Maandblad 96(1): 6-12. Lewyll I, 2009. Bescherming van de Knoflookpad in Limburg. Natuur.focus 8(3): 108. Lewyll I. e.a., 2008. De boomkikker op een keerpunt? Natuur.focus 7(3): 84-93. Lindborg R. & Eriksson O., 2004. Historical landscape connectivity affects present plant species diversity, in Ecology, jg. 85, nr. 7, p. 1840 – 1845. Lindemans P., 1994. Geschiedenis van de landbouw in België, Genootschap voor Geschiedenis en Volkskunde Antwerpen, 2 delen Linnartz-Nieuwdort E. e.a., 2014. De-domesticatie: goed voor dier, kudde en natuur. Vakblad natuur bos landschap oktober: 22-25. Lyna J., 1936. De Limburgsche Kempen. Geschied-& Oudheidkundigen Studiekring Hassselt. Marrs R. et al., 2000. Long-term experiments in ecological restoration. Proc. IAVS Symposium: 39-42. Melis H.C., 1947. Over de schansen te Zonhoven. OLVL 2: 21-30. Melis H.C., 1947. Zonhoven. Mennen V. e.a., 2013. Koersel van Neusenberg tot Spiekelspade. Natuurpunt. Merckx Th., 2016. Rewilding: een verrijking voor het Vlaams natuurbehoud. Natuur.focus 15(1): 2833. Mergeay J., 2012. Afwegingskader voor de versterking van populaties van Europees beschermde soorten. INBO.A.2012.141. Mergeay J. & L. De Meester, 2010. (Her)introducties en rationaliteit in het natuurbeheer. Natuur.focus 9(3): 124-127. Mergeay J. & M. Van Hove, 2013. Analyse van de duurzaamheid van populaties van Europees beschermde amfibieën en reptielen. INBO.A.2013.104. Mertens J., 2009. De Loonse Kempen. Limburgs Cultuurfonds. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 156 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Mertens A. & L. Simons, 1982. De vloeiweiden te Lommel-Kolonie. Limburg Natuurlijk 3. Meyer Fr. et al., 2004.Die Lurche und Kriechtiere Sachsen-Anhalts. Laurenti. Moermans H., 2017. De troostende kracht van de natuur. Natuur.blad feb 2017: 12 – 15. Molemans J., 1973. Kempische buurtschappen en hun benaming, in Limburg, jg. LII, nr. 6, p. 255 265. Molemans J., 1977. Profiel van de Kempische toponymie. Naamkunde 9: 1-50. Molemans J., 1982. Heidetoponiemen in de Kempen, in Limburg, jg. LXI, nr. 2, p. 49 – 57. Molemans J., 1982b. Zonhoven. Historisch-naamkundige studie. Gemeente Zonhoven. Molemans J.,1983. Wijers en heidevennen en hun relatie de visteelt, meer bepaald in Zonhoven. Limburg 62: 1-8. Molemans J., 2006a. De Kempen, toponomie, eenheid in verscheidenheid. Meded. van de Ver. Voor Limburgse Dialect- en Naamkunde nr. 36. Molemans J., 2006b. Naamgevingsfactoren in de Kempische toponymie. Geïllustreerd aan Opglabbeek. Dbnl. Monbiot G., 2013. Feral. Penguin Books. Nooren M.J., 1981. Ouderdom en cultuurhistorische waarde van houtwallen en heggen in Nederland. RIN-rapport 81/3. Nyssen B. et al., 2013. Amerikaanse vogelkers, van Bospest tot Bosboom. KNNV. Oostermeijer G. e.a., 1993. Populatiebiologie bij het beheer van zeldzame planten: de klokjesgentiaan. De Levende Natuur 94(4): 134-141. Ottburg F. e.a., 2015. Kan de knoflookpad op termijn van de intensive care af? De Levende Natuur: 116(1): 15-20. Pereira H.M. & L.M. Navarro, 2015. Rewilding European Landscapes. Springer Open. Philips J.F.R., et al., 1965. Geschiedenis van de landbouw in Limburg 1750 – 1914, Werken uitgegeven door de Bestendige Deputatie van de Provincie Limburg, N°8. Piessens K. e.a., 2005. Veranderingen in het heide-areaal in het noorden van West-Vlaanderen: gevolgen voor de plantendiversiteit. Natuur.focus 4(1): 9-15. Piessens K. e.a., 2005. Heiderestanten in Zandig Vlaanderen, een zonnige toekomst? De Levende Natuur 106 (5): 178-182. Piessens K. & M. Hermy, 2006. Does the heathland flora in north-western Belgium show an extinction debt? Biol. Cons. 122: 61-69. Piessens K. et al., 2004. Plant species richness and composition of heathland relics in north-western Belgium: evidence for a rescue-effect? J. Biogeogr. 31: 1683-1692. Piessens K. et al., 2005. The role of fragment area and isolation in the conservation of heathland species. Biol. Cons. 132: 382-394. Piessens K. et al., 2006. Biotic and abiotic edge effects in highly fragmented heathlands adjacent to cropland and forest. Agric., Ecosyst. and Environment 114: 335-342.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 157 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Poschlod P. & Bonn S., 1998. Changing dispersal processes in the central European landscape since the last ice age; an explanation for the actual decrease of plant species richness in different habitats?, in Acta Botanica Neerlandica, jg. 47, nr. 1, p. 27 – 44. Poschlod P., Wallisdevries M.F., 2002. The historical and socioeconomic perspective of calcareous grasslands—lessons from the distant and recent past, in Biological Conservation, jg. 104, 361 – 376. Poschlod P., 2015. Geschichte der kulturlandschaft. Ulmer. Pluymers H, 1981. De boomkikker (Hyla arborea L.) eerlang onvindbaar in Limburg? Koerier 9(3): 1116. Prims Fl., 1933. De Wondere Historie van de grens Zonhoven-Genk. Limburg 15: 95-98. Prims Fl., 1934. De Wondere Historie van de grens Zonhoven-Genk. Limburg 15: 101-107. Rannap R., 2016. Pelobates fuscus in Estonia and the effects of habitat management. In: Anon., 2016a. Rappé G., 1982. Nieuwe gegevens over het voorkomen van Pelopates fuscus (Laurenti) (Anura, Pelobatidae) in België. Biol. Jb. Dodonea 50: 255-259. Rebanks J., 2015. The shepherd’s life: A tale of the Lake District. Allen Lane. Reitalu T. et al., 2010. History matters: village distances, grazing and grassland species diversity, in Journal of Applied Ecology, jg. 47, p. 1216 – 1224. Renes J., 1988. De Geschiedenis van het Zuidlimburgse Cultuurlandschap, Stichting Maaslandse Monografieën, Maastricht. Renes H., 1993. Het cultuurlandschap in Mergelland-Oost. Natuurhistorisch Maandblad, jg. 82, nr. 1, p. 3 – 27. Renes J., 1999. Landschappen van Maas en Peel. Renes H., 2011. Op zoek naar de geschiedenis van het landschap. Handleiding voor onderzoek naar onze historische omgeving. Uitg. Verloren. Reulens K., 2010. Genk door schildersogen. Davidsfonds. Reulens K., 2013. Onder de loep. Kunstenaars en wetenschappers op ontdekkingstocht in Genk (1800-1914). Emile Van Dorenmuseum. Reulens K., 2015. Emile Van Doren. Biografie van een schilder en zijn landschap. Stichting Kunstboek. Rubens A., 1953. Zonhoven. Van Landbouwersgemeente tot Mijnwerkersdorp. Rückriem Ch. et al., 2016. Vorkommen und Verbreitung der Knoblauchkröte im Keis Borken. In: Anon., 2016a. Sachteleben J. et al., 2005. Analyse von Laichgewässern der Knoblauchkröte (Pelobates fuscus) und ihrem Umfeld in Bayern. Zeitschrift für feldherpetologie 12(1): 55-70. Schaminée J.H.J., 1999. Begrazing van plantengemeenschappen door schaapskudden: een coevolutie, in Natuurhistorisch Maandblad, jg. 88, p. 4-7. Schaminée J.H.J. & M.G.H. Bongers, 1991. Vochtige hooilanden langs de Mechelderbeek (ZuidLimburg), een plantensociologische en landschapsecologische beschrijving. Natuurhistorisch Maandblad 80 (7/8): 125 – 135. Schaminée J. e.a., 2015. Veldgids Rompgemeenschappen. K.N.N.V. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 158 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Schaminée J.H.J. e.a., 1996, 1999. De vegetatie van Nederland. Delen 3 & 5. Schelfhout S. e.a., 2014. Natuurontwikkeling op landbouwgrond: herstelmaatregelen. Natuur.focus 13(1): 31-39. Schneeweiss N. et al., 2010. Massenreproduction der Knoblauchkröte (Pelobates fuscus) nach Gülleeintragen in Laichgewässer. Zeitschrift für feldherpetologie 17(1): 89-96. Schops I., 1999. Amfibieën en reptielen in Limburg. Prov. Limburg. Schouten M.G.C., 2016. De verschillende dimensies van het landschap. Landschap 4: 31-34. Schulte U. et al., 2016. Verbreitung, Arealentwicklung und Erhaltungszustand der Knoblauchkröte in Deutschland. In: Anon., 2016a. Segers W., 2011. Tot hier en terug. Burentwisten tussen Hasselt en Zonhoven. Fietsen langs het conflictgebied. Siewers J., 2016. Zum Vorkommen der Knoblauchkröte im Kreis Wesel (Unterer Niederrhein. In: Anon., 2016a. Smits J. & J. Noordijk, 2013. Heidebeheer. KNNV. Smolders A. e.a., 2009. Ontgronden op voormalige landbouwgronden: doeltreffend maar ook toereikend? De Levende Natuur 110 (1): 33-38. Spek Th., 2004. Het Drentse esdorpenlandschap. Uitg. Mattijs. Spek Th. e.a., 2015. Landschapsbiografie van de Drentsche Aa. Van gorcum. Speybroeck J., 2000. Beschermingsplan voor de Boomkikker (Hyla arborea) in en rond het Welleke te Zonhoven. RUG Sterckx G. e.a., 2016. De landschapsecologie van Teut-Tenhaagdoorn, een Vlaams beekdalen heidelandschap. De Levende Natuur 117(6): 224-229. Stortelder A. H. F. e.a., 1998. Broekbossen. K.N.N.V. Stortelder A. H. F. e.a., 1999. De Vegetatie van Nederland. Deel 5. Struijk R. et al., (2016). Reintroduction and population supplementation of the common spatefood (Pelobates fuscus) in Noord-Brabant, the Netherlands. In: Anon., 2016a. Tack G., et al., 1993. Bossen van Vlaanderen. Een historische ecologie, Davidsfonds. Thoen E., 1987. Historisch-geografische tekst bij het kaartblad Oosterzele, intern rapport R.U.G. Timmermans M., 2016. Geologische fietsroute. De Wijers in de Lage Kempen. Provincie Limburg. van Buggenum H.J.M. e.a., 2009. Herpetofauna van Limburg. Natuurhistorisch Genootschap. van Buggenum H.J.M. & W.G. Vergoossen, 2015. De boomkikker in de Doort en omgeving. Deel 1. Natuurhistorisch Maandblad 104(10): 185-190. van Buggenum H.J.M. & W.G. Vergoossen, 2015. De boomkikker in de Doort en omgeving. Deel 2. Natuurhistorisch Maandblad 104(11): 199-205. van Buggenum H.J.M. & W.G. Vergoossen, 2016. De boomkikker in de Doort en omgeving. Deel 3. Natuurhistorisch Maandblad 105(1): 1-7. Van Den Berge S. e.a., 2014. Houtkanten en bomenrijen: schatten in het landschap. Natuur.focus 13(3): 108-117. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 159 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

van den Berg L. & J. Roelofs, 2005. Effecten van verandering in atmosferische stikstofdepositie op Nederlandse heide. De Levende Natuur 106 (5): 190-192. van de Haterd R.J.W. e.a., 2009. Lange termijn effecten van maaibeheer in wegbermen. De Levende Natuur 110(2): 88-94. van der Lans H. & G. Poortinga, 1983. Natuurbos in Nederland. Instituut voor natuurbeschermingseducatie. Van Duinhoven G., 2016. Van stroomgoot tot beekdallandschap. VBNE. Van Dyck H., 2013. Wie is er wild van ‘nieuwe wildernis’ in Vlaanderen? Natuur.focus 12(4): 163-165. Van Dyck H. & O. Honnay, 2012. Biodiversiteit: toch liever rijk dan kwijt? Waarom Haring met Plastic Panda’s soms prikkelt, vaak irriteert, maar vooral bot vangt. Natuur.focux 11(1): 30-37. van Hoof P. e.a., 2012. Laatste kans voor de knoflookpad in Nationaal park De Meinweg. Natuurhistorisch maandblad 101(10): 205-212. van Kleef H. e.a., 2016. Systeemgericht beheer als duurzame oplossing tegen invasieve soorten. De Levende Natuur 117(6): 251-255. Van Landuyt W. e.a., 2006. Atlas van de Flora van Vlaanderen en het Brussels Gewest. INBO. Van Looy Kr. & L. Schoenmakers, 2014. Het wildernisconcept verdient ook in Vlaanderen z’n plaats. Natuur.focus 13(2): 80-84. Van Vuure C., 2003. De oeros. Het spoor terug. Wageningen. Van Vuure C., 2014. De Oostvaardersplassen anders bekeken. Vakblad natuur bos landschap september: 13-15. Vandevelde S., 1959. Over het landbouwbedrijf van Jan Buckinx in Spauwen (1623 – 1645), in Limburg, jg. XXXVIII, nr. 2, p. 48 – 50. Vandekerkhove Kr., 2014. Broeden er nog vogels in de Nieuwe Wildernis? Natuur.focus 13(1): 43. Vanhamel A., Ongedat. Exploitatie van ijzererts “schurftt”. Vanreusel W. & M. Smeets, 2002. Plagbeheer niet altijd voldoende voor het herstel van zeldzame heidesoorten. Natuur.focus 1(2): 53-55. Van Ormelingen, et al., 2007. Westelijke Jekerhellingen in Kanne (Riemst): eeuwenoud landschap in ere hersteld; in M&L, jg. 26, nr. 4, p. 10 – 40. Vera F., 1997. Metaforen voor de wildernis. Verheyen K. e.a., 2005. Veranderingen in biodiversiteit van bos en heide door de eeuwen heen. Natuur.focus 4(2): 51-55. Verhulst A,. 1995. Landschap en landbouw in Middeleeuws Vlaanderen, Gemeentekrediet. Vermeersch Gl. e.a., 2004. Atlas van de Vlaamse broedvogels 2000—2002. Meded. Van het Instituut voor Natuurbehoud 23. Verschraegen T. & G. Beckers, 2015. Visvrij amfibieënbeheer in vijvercomplex Midden-Limburg en de herontdekking van de Knoflookpad. Natuur.focus 14(1): 17-25. Vliebergh E., 1908. De Kempen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 160 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Vliebergh E., Ulens R., 1909. La population agricole de la Hesbaye au XIXè siècle. Contribution a l’Etude de l’Histoire Economique et Sociale, Bruxelles. Vogels J. e.a., 2013. Herstellen van akkers als onderdeel van een intact heidelandschap. Bware. Vogels J. e.a., 2016. Het droge heidelandschap in de 21e eeuw: aandacht voor mineralogie en historisch landgebruik. De Levende Natuur 117(6): 245-250. von Lindeiner A., 2007. Zur Populationsökologie von Berg-, faden- und Teichmolch in Südwestdeutschland. Suppl. der Zeitschrift für Feldherpetologie 12. Vos C.C., 1999. A frog’s-Eye view of the landscape. IBN Scientific Contributions 18. Vriens L. e.a., 2011. De Biologische Waarderingskaart. Mededeling I.N.B.O. Weeda E.J. e.a., 2002. Atlas van plantengemeenschappen in Nederland. Deel 2. Weddeling Kl. & H.-G. Steinheuer, 2016. Situation der Knoblauchkröte (Pelobates fuscus) an einem Restvorkommen bei Heierzheim im Rhein-Sieg-Kreis (NRW). In: Anon., 2016a. Willems J.H., 1999. De functie van de schaapskudde; vroeger en nu, in Natuurhistorisch Maandblad, jg. 88, p. 7 – 10. Wyers J., 1987. Termolen. Wyffels P., 2016. De LEIFarts. Of de weg naar een waardig levenseinde. Houtekiet. Zekhuis M. & F. Ottburg, 2008. Help de knoflookpad! De Levende Natuur 109: 223-226. Zonneveld L.M.L. et al., 1995. Achtergronddocument (Flora en) vegetatie voor de ecosysteemvisie graslanden. Werkdocment IKC-Natuurbeheer W96. Zwaenepoel A., 1998. Werk aan de berm! St. Leefmilieu. Zwaenepoel A. & J. Burny, 2014. Historische ecologie in Limburg. Prov. Limburg. Zwaenepoel A., 1995. Floristic impoverishment by changing unimproved roads into metalled roads. Habitat Fragmentation & Infastructure, Proceedings international conference 17-21/9/1995, Maastricht: 127 – 137.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 161 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 162 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

BIJLAGE 1: FLORA- EN FAUNAGEGEVENS Flora De codes in deze bijlage, bv. Ha, Hp+,… verwijzen naar de typologie van de Biologische Waarderingskaart (Vriens e.a., 2011). Merk op, het domein Ter Heide werd niet onderzocht.

2016 1. Wegberm bij huis nr 76: Ha 11/5: biggenkruid, gewone reigersbek, zandhoornbloem, veldereprijs, smalle weegbree, vroegeling, kleine leeuwenklauw, kleine klaver, hertshoornweegbree, ruige zegge, duizendblad, paardenbloem, madeliefje, schapengras, vogelpootje, straatgras, reukgras, schapenzuring, gewone veldbies, vetmuur, kluwenhoornbloem. 2. Wegberm t.o.v. huis nr. 95: Ha° (Hp+) 11/5: brunel, veldrus, smalle weegbree, madeliefje, reukgras, kruipende boterbloem, kleine klaver, ruige zegge, paardenbloem, rode klaver, biggenkruid, schapenzuring, veldzuring, schermhavikskruid, veldbeemdgras, gestreepte witbol, Jacobskruiskruid, grasmuur, heermoes, gewone hoornbloem, wilde bertram, klaverzuring spec., tijmereprijs, veldbies spec., margriet. 3. Elzenhakhoutbos en wilgenstruweel met veel ijle zegge: Vm + Sf 11/5: ijle zegge, speenkruid, valeriaan, Amerikaanse vogelkers, zwarte els, lijsterbes, rietgras, bitterzoet, pitrus, kruipende boterbloem, moerasspirea, es, meidoorn, gele lis, liesgras, grote egelskop, wederik, bosveldkers, hondsdraf, hop, brede stekelvaren, wolfspoot, kale jonker, lidrus, moerasrolklaver, veenwortel, grote waterweegbree, watermuur, egelboterbloem, bosbies, holpijp, moerasmuur, waterpeper, engelwortel, haagwinde, moeraswalstro, elzenzegge, dotterbloem, bospinksterbloem, moeraszegge, aalbes, gewone vlier, zwarte bes, hazelaar, pl. rietland, penningkruid, harig wilgenroosje, echte koekoeksbloem, ruw beemdgras, leverkruid, kamperfoelie, robertskruid, glidkruid, pl. holpijp aspectbepalend+ijle zegge+egelboterbloem, melkeppe, inlandse vogelkers, hulst, bonte gele dovenetel, grote brandnetel, pl. bosbies dominant, kleefkruid, zevenblad, braam, adelaarsvaren. Plaatselijk is het bos opgehoogd: look-zonder-look. Wal langs weg met gladde witbol, adelaarsvaren, kamperfoelie, hulst. De eikenwal langs de weg is geen echte wal, erg breed en bevat vooral adelaarsvaren, de wal langs de weg aan de zijde van perceelsnr. 4 is een echte wal 1x2m van elzen en berk, Italiaanse aronskelk. Volgens buurtbewoner was wilgenstruweel vroeger nog open hooiland en het elzenbos was altijd bos. Veel Japanse duizendknoop nabij het spoor. 4. Moerasbos met zwarte els en veel berk, pl. onder water staand 11/5: grootbloemige muur, zachte berk, geoorde wilg, mannagras, zomereik, eendenkroos, pl. verdroogd nabij de woningen, langs weg vol gazonmaaisel. Wal langs de weg: hulst, lelietje-van-dalen, kamerfoelie, kruisbes, meidoorn, bonte gele dovenetel. Japanse duizendknoop in wegberm tussen de bossen 3 en 4. De weg tussen de bossen 3 en 4 bevat langs beide zijden een wal.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 163 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

5. Khw van zomereiken met gracht, 5m breed 11/5: zomereik, inlandse vogelkers, valeriaan, klimop, braam, stekelvarens, kamperfoelie, Amerikaanse vogelkers, schaduwgras, lijsterbes, brem, pitrus, spork, hulst, ratelpopulier, meidoorn, veel hengel, blauwe bosbes, berk, zwarte els, wilg, gelderse roos. Hengel in de wegberm. 6. Valleibos, overgang nat-droog: Vm° 11/5: zomereik, hazelaar, lijsterbes, braam, hulst, bonte gele dovenetel, paplaurier, Amerikaanse vogelkers, sneeuwbes, sneeuwklokjes, spork, adelaarsvaren, ijle en moeraszegge, gele lis, meidoorn, bitterzoet, valeriaan, dotterbloem, gelderse roos, vergeet-mij-nietje, pinksterbloem, bosveldkers, zwarte bes, engelwortel, moerasspirea, grote brandnetel, kleine maagdenpalm, lievevrouwenbedstro, es, sterrenkroos, rietgras, aalbes, penningkruid, wolfspoot, elzenzegge, lookzonder-look, klimop, kleefkruid, robertskruid, tuinplanten bv. hemelsleutel, bonte gele dovenetel pl. dominant, tongvaren. Er staan zowel wallen dwars op de beek als evenwijdig met de straat. In deze ‘straatwal’ staan salomonszegel, dalkruid, lelietje-van-dalen, hulst, hazelaar, adelaarsvaren, gladde witbol, blauwe bosbes. Veel groenstorten in het bos vlak langs de weg (opruimen en met Engels raster afsluiten). Een deel van de vallei is opgehoogd en beplant met populier: meidoorn, es, veel zevenblad, aalbes. 6a houtwal loodrecht op de beek: 0,3x2m: dikke stoven elzenhakhout, kamperfoelie, stekelvaren, ijle zegge, valeriaan, inlandse vogelkers, hazelaar, gelderse roos, lijsterbes, meidoorn, op het hoogste/droogste deel van de wal richting weg: adelaarsvaren, dalkruid, hulst, blauwe bosbes, lijsterbes, Amerikaanse vogelkers. 6b sterk afgevlakte houtwal evenwijdig met de beek: 2x3m: lijsterbes, hazelaar, hulst, adelaarsvaren, dalkruid, inlandse vogelkers, lelietje-van-dalen, Amerikaanse vogelkers, stekelvaren. In het bos erlangs langs de weg: berk, zomereik, lijsterbes, hazelaar, inlandse vogelkers, stekelvaren, bonte gele dovenetel, kleine maagdenpalm. Overzijde naar beek: ijle zegge en wilgstruweel. 6c houtwal loodrecht op de beek: 0,3x2m: zeer oud elzenhakhout, ijle zegge, stekelvaren, es, inlandse vogelkers, meidoorn, hazelaar, gelderse roos, aalbes, valeriaan, bosveldkers, elzenzegge. Ijzerkwel, GW op -40cm. 6d houtwal evenwijdig met de beek: 0,5x2m: elzenhakhout, lijsterbes, hazelaar, hulst, Amerikaanse vogelkers, kamperfoelie, stekelvaren, braam, es, meidoorn, berk, adelaarsvaren, pilzegge?, inlandse vogelkers, bonte gele dovenetel, aalbes. 6e houtwal loodrecht op de beek: 0,5x3m: klein stukje wal maar met lelietje-van-dalen, adelaarsvaren, dalkruid, hazelaar, kamperfoelie. 6f houtwal evenwijdig met de beek, vanaf artificiële dijk tot opgehoogd perceel in de vallei: 11,5x3m: adelaarsvaren, dalkruid, hulst, berk, Amerikaanse vogelkers, lijsterbes, zomereik, spork, blauwe bosbes, klimop, bonte gele dovenetel. 6g: tussen weekendverblijf en bewoning: ruig bos met kardinaalsmuts, kruipend zenegroen, holpijp, gewone esdoorn, restant van wal loodrecht op de beek. 7. Khw, houtwal, 2x1m 11/5: valse salie, veel klimop, veel lelietje-van-dalen, taxus, hazelaar, adelaarsvaren, hulst, Amerikaanse vogelkers, lijsterbes, kamperfoelie, hengel, zomereik. Achterliggend perceel met riet.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 164 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

7a: wegberm met veldrus, reukgras, pinksterbloem. Bosanemoon in het achterliggend rietland/grote zeggenperceel. 8. Weilandrand met gracht langs de weg: K(Ha°) 11/5: 0,2x1m: adelaarsvaren, reukgras, veldbies, klimop, biggenkruid, zomereik, knolsteenbreek, veel schermhavikskruid, havikskruid spec., waarschijnlijk grotendeels verdwenen wal. 9. Veldrusweiland volledig door paarden kapot getrappeld: Hc° 11/5: zwarte zegge, veldrus, egelboterbloem, reukgras, wederik, scherpe boterbloem, pinksterbloem, moerasrolklaver, moerasspirea, holpijp, smalle weegbree, ruige zegge, brunel, madeliefje, veldzuring, Jacobskruiskruid, St-janskruid, knolsteenbreek in de rand met de woning, mannagras, klimopereprijs, ijzerkwel. 10. Bosje 11/5: taxus, klimop, kardinaalsmuts, bonte gele dovenetel, veldesdoorn, gelderse roos, aalbes, zomereik, meidoorn, kamperfoelie, inlandse vogelkers, ratelpopulier. 11. Khw, houtwal, 3x1m, deels grazig met eikenrij, deels houtkant 11/5: 11a: 1x3m, grazig deel met veldbies, pijpenstro, rood zwenkgras, brem, spork, reukgras, biggenkruid, Amerikaanse vogelkers, pinksterbloem, vlasbekje, kluwenhoornbloem, smalle weegbree, kamgras, bochtige smele, tengere rus, schapengras, paashaver. 11b: 1x4m; Amerikaanse vogelkers, meidoorn, trilpopulier, veldbies, veel hengel, pijpenstro, zomereik, schaduwgras, kamperfoelie, zwarte els, berk, spork, gladde witbol, tamme kastanje, hulst, brem, reukgras, geoorde wilg. Deze houtkant ligt niet langs de weg, maar grenst aan de akker. De rand van het bos langs de weg bevat geen ‘houtwalsoorten’. Ijzerkwel aan valleizijde. In de akker langs 11b loopt evenwijdig met 11b een grazige gracht: moerasmuur, ruige zegge, kruipende en scherpe boterbloem, reukgras, geknikte vossenstaart, pitrus, pinksterbloem, veldrus, gestreepte witbol, zwarte zegge. 17/5: 11c: dubbele wal met gracht tussen, beide ca. 1x2m: meidoorn, braam, klimop, gewone vlier, gelderse roos, zwarte els, lijsterbes, wederik, hulst, haagwinde, Amerikaanse vogelkers, brandnetel, pitrus, zomereik, bonte gele dovenetel. 11d: Khw van 0,3x1m: zomereik, Amerikaanse vogelkers, lijsterbes, hazelaar, paardenkastanje, schaduwgras, klimop, zwarte els, stekelvaren, meidoorn, berk, braam, trilpopulier, wilg, kamperfoelie, gladde witbol, pijpenstrootje, op één plek zeer veel hengel, aspectbepalend. Ijzerkwel in de gracht langs de weg, valeriaan in de wegberm. 12. Wegberm-wal met bomenrij van zomereik, nabij huisnr. 3: Ha 13/5: schermhavikskruid, vogelpootje, gewone veldbies, vroegeling, paashaver, rood zwenkgras, gewoon biggenkruid, duizendblad, zandhoornbloem, Canadese fijnstraal, brunel, margriet, schapengras, kleine klaver, St-janskruid, veldzuring, kluwenhoornbloem, schapenzuring, rolklaver, kruipend zenegroen, teunisbloem.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 165 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

13. Wegberm met bomenrij van plataan: Hp+ 13/5: lidrus, echte koekoeksbloem, veldzuring, rode klaver, scherpe boterbloem, tweerijïge zegge, kruipend zenegroen, moerasspirea, smalle weegbree, reukgras, zachte dravik, gestreepte witbol, veldbeemdgras, berenklauw, rolklaver, gewone ereprijs, rood zwenkgras. 14. Zilverschoonweiland/Dotterbloemgrasland: Hp+/Hc 13/5: wordt 2X/jr gehooid. Veel geknikte vossenstaart en mannagras, kruipende boterbloem, pinksterbloem, pitrus, echte koekoeksbloem, gestreepte witbol, rode klaver, moerasvergeet-mijnietje, greppelrus, tijmereprijs, kleine veldkers, moerasmuur, moerasrolklaver, reukgras, biggenkruid, witte en rode klaver, egelboterbloem, madeliefje, zwarte zegge, kruipend zenegroen, veldrus, krulzuring, ruw beemdgras, straatgras, vetmuur, adderwortel in de perceelsrand. Vroeger is er ijzeroer gewonnen in het perceel en afgevoerd naar Zonhoven statie. De toplaag werd toen aan de kant gehouden. 17/5: 3 paarden. 15. Dotterbloemgrasland/Zilverschoonweiland: Hc/Hp+ 13/5: geknikte vossenstaart, pinksterbloem, echte koekoeksbloem, egelboterbloem, mannagras, grote egelskop, pitrus, gele lis, rietgras, gestreepte witbol, kruipende boterbloem, paardenbloem, veldrus, holpijp, dotterbloem, blaaszegge, moerasrolklaver, reukgras, moerasspirea, krulzuring, grote vossenstaart, ruw beemdgras, rode klaver, wikke, basterdwederik, zwarte zegge, tweerijïge zegge moerasvergeet-mij-nietje, lidrus, fioringras?, ridderzuring, kale jonker, rood zwenkgras. Beekbodem is harde ijzerlaag. Put staat op -30 cm (en op -15cm op 2/2/2017). Vier grachten in eerste deel voor de diepe greppel aansluitend op die greppel met ijzerkwel weg van de beek in het laagste deel t.h.v. perceelsnr. 9. Vloeiweidesysteem?! Houtwal op de grens met zomereik, kamperfoelie, dalkruid, klimop, hazelaar, adelaarsvaren, lelietjevan-dalen en bosanemoon. 16. Khw, houtwal van erg grote zomereik, 1x4m 13/5: veel adelaarsvaren+lelietje-van-dalen+klimop, dalkruid, lijsterbes, kamperfoelie, hazelaar. 17. Khw, houtwal, 1x3m 13/5: veel adelaarsvaren+lelietje-van-dalen+dalkruid, bonte gele dovenetel, vlier, lijsterbes, hulst, kamperfoelie, klimop, Rhododendron, zomereik, salomonszegel, stekelvaren, gladde witbol, pilzegge?, valse salie, Amerikaanse vogelkers, grootbloemige muur. Holpijp in het westelijk aanpalend perceel. 18. S+R+Hf 13/5: valeriaan, wederik, riet en rietgras, moerasspirea, wolfspoot, braam, grote brandnetel, kale jonker, moerasandoorn, veenwortel, hop, harig wilgenroosje, Canadese guldenroede, egelboterbloem, kattenstaart, leverkruid. 19. Bos met wal op grens met 20: Vm° 13/5: populier, wilg, rietgras, holpijp aspectbepalend, kruipende boterbloem, wederik, grote vossenstaart, gele lis, mannagras, ruw beemdgras, dotterbloem, grote brandnetel, bitterzoet, hop zwarte els, moerasspirea, blaaszegge, aalbes, lidrus, ijle zegge, wolfspoot, hondsdraf, zeegroene rus, ijzerkwel.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 166 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

19a: houtwal 1x2,5m: zomereik, adelaarsvaren, braam, Amerikaanse vogelkers, kamperfoelie, veel grootbloemige muur+lelietje-van-dalen+dalkruid, hulst, lijsterbes, gladde witbol. 20. Hp+/Hc°, begraasd door 1 paard 13/5: veel reukgras, gestreepte witbol, veldrus, rietgras, pitrus, wederik, spork, zomereik, kale jonker, pinksterbloem, moerasrolklaver, scherpe boterbloem, ruw beemdgras, veldzuring, smalle weegbree, zachte dravik, kruipende boterbloem, ruige zegge, adelaarsvaren. Ijzerkwel. 21. Bos, plaatselijk van berk, plaatselijk van Amerikaanse eik haast zonder ondergroei, plaatselijk van den, met heel wat paden in. 13/5: berk, lijsterbes, stekelvaren plaatselijk aspectbepalend+pijpenstrootje onder berkenbos op rabatten, spork, blauwe bosbes-plaatselijk aspectbepalend onder berk, Amerikaanse vogelkers, vlier, beuk, hulst, zwarte els, gelderse roos, plaatselijk braam aspectbepalend, bonte gele dovenetel, reuzenbereklauw nabij bebouwing, elzenhakhout, hop. 21a: houtwal van zomereik en Amerikaanse eik, 1x3m: Amerikaanse vogelkers, lijsterbes, zomereik, hulst, veel bochtige smele, robertskruid, kluwenhoornbloem, ijle dravik, klimop, gladde witbol, kleine veldkers, winterpostelein, schapengras. 21b: houtwal van zomereik en Amerikaanse eik: eikvaren, biggenkruid, lelietje-van-dalen, schaduwgras, havikskruid, pijpenstrootje, schapengras, koningskaars, eenjarige hardbloem, bochtige smele, bezemkruiskruid, kamperfoelie, braam, lijsterbes, zandmuur, veldereprijs, kluwenhoornbloem, gladde witbol, vogelpootje, Amerikaanse vogelkers, kropaar, zegge sp., hulst, stekelvaren, paashaver, zwarte els, gestreepte witbol, langs beek valeriaan, blauwe bosbes, spork, hazelaar. Veel behaarde boterbloem en gewone reigersbek in perceel erlangs. 21c: houtwal van zomereik, 1x3m 21d: houtwal, 0,5x3m: blauwe bosbes, hulst, kamperfoelie, pijpenstrootje, schapengras, bochtige smele. Gelegen langs rabattenbos. 21e: houtwal van zomereik, 1,5x3m: veel blauwe bosbes 22. Grasland met poel: Hp+ 13/5: rood zwenkgras, reukgras, gestreepte witbol, pijpenstrootje, ruw beemdgras, grote vossenstaart, akkerdistel, pinksterbloem, kruipende boterbloem, één vlek met veldrus, kale jonker, moeraswalstro, pitrus en veldzuring. 23. Speelbos 13/5: haagbeuk, Amerikaanse eik, zwarte els, hazelaar, zevenblad, look-zonder-look, klimop, lijsterbes, grote brandnetel, Amerikaanse vogelkers, stekelvaren, gelderse roos, bonte gele dovenetel, zwarte bes, plaatselijk braam dominant, zomerlinde, hondsdraf, kleefkruid, robertskruid, bosandoorn, hulst, knopig helmkruid, speenkruid, plaatselijk verdroogd elzenhakhout. Rand met pad lelietje-van-dalen: uit tuin? 24. Khw, houtwal, 1x3 m, wal is grotendeels verdwenen 13/5: klimop, bonte gele dovenetel, Amerikaanse vogelkers, lijsterbes, look-zonder-look, kardinaalsmuts, hulst, robertskruid, meidoorn, hemelsleutel, zevenblad, stinkende gouwe, hyacint, vogelmelk, Amerikaanse eik, zomereik, taxus, wilde kamperfoelie, sneeuwklokje, zomereik, diverse tuinplanten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 167 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

25. Grasland, recent heringezaaid? Hp 17/5: veel behaarde boterbloem en reigersbek, bronkruid, straatgras, kluwenhoornbloem, herderstasje, ruw beemdgras, geknikte vossenstaart, knopkamille, grote ereprijs, veenwortel, echte kamille, veldereprijs, veelkleurig vergeet-mij-nietje. 26. Wegberm met gracht: Hn° + Ha + Hc° 17/5-29/6: stijf havikskruid, gewone spurrie, trekrus, knolsteenbreek, dubbelloof, wilde bertram, peen, tandjesgras, grote bevernel, zandblauwtje, margriet, rode klaver, zachte dravik, smalle weegbree, scherpe en kruipende boterbloem, biggenkruid, duizendblad, schapengras, struikheide, wederik, wolfspoot, rolklaver, vroegeling, liggende vleugeltjesbloem, wederik, moeraswalstro, muizenoor, brem, veel reukgras, schapenzuring, pilzegge, gestreepte en gladde witbol, kleine klaver, dopheide, melkeppe, zomereik, rood zwenkgras, paardenbloem, tormentil, bochtige smele, havikskruid, biezenknoppen, Amerikaanse vogelkers, berk, brem, vogelpootje, teunisbloem, borstelgras, pinksterbloem, veldrus, knoopkruid, glanshaver, kleine leeuwenklauw, madeliefje, schermhavikskruid, echte koekoeksbloem, smalle wikke, gewone hoornbloem, valse salie, engelwortel, Jacobskruiskruid, gewoon struisgras, veenwortel, heermoes, berenklauw, brunel, grote vossenstaart, overzijde greppel: blauwe bosbes en pijpenstrootje, plaatselijk muizenoor dominant, hard zwenkgras, hertshoornweegbree, plaatselijk veldrusaspect. Bos aan overzijde bevat in de rand zandblauwtje. Fitis, groenling. Beide wegbermen met paaltjes afzetten om overrijding te vermijden. Aan de zijde van de woningen bevat de sloot afvalwater. 27. Khw, houtwal met gracht 17/5: veel Amerikaanse vogelkers, robertskruid, klimop, veldzuring, gladde witbol, hazelaar, lijsterbes, kamperfoelie, lelietje-van-dalen, wederik, hulst, braam, hondsdraf, schapenzuring, bochtige smele, stekelvaren, veldbeemdgras, akkervergeet-mij-nietje. 28. Grasland, links van huisnr. 98, 1 pony: Hp+/Ha° (deels Zilverschoonweiland) 18/5: veel reukgras, tengere rus, Jacobskruiskruid, biggenkruid, madeliefje, veldzuring, smalle weegbree, scherpe boterbloem, margriet, duizendblad, veldbies, havikskruid, kruipend zenegroen, kleine klaver, muizenoor, zomereik, schermhavikskruid, pinksterbloem, berk, pitrus, gewone rolklaver, vingerhoedskruid, Canadese guldenroede, zandhoornbloem, kluwenhoornbloem, heelblaadjes, zeegroene rus, ruige zegge, kantig hertshooi, zachte dravik, rood zwenkgras, zilverschoon, paardenbloem, basterdwederik, vrouwenmantel (aan schuilhok), brandnetel, berenklauw, ridderzuring, veenwortel, veldbeemdgras, heermoes, rode klaver, ijle dravik, vlasbekje, klimop, veel knoopkruid, witte klaver, voederwikke. 29. Grasland: links van huisnr. 112 (niet afgerasterd): Hp+/Ha° 18/5: kruipende boterbloem, pinksterbloem, veldzuring, smalle weegbree, gestreepte witbol, veel reukgras, scherpe boterbloem, grote vossenstaart, veldrus, kale jonker, paardenbloem, veel rood zwenkgras, biggenkruid, duizendblad, veldbies, rode klaver, veldereprijs, schermhavikskruid, zandhoornbloem, schapenzuring, zwarte zegge. 30. Khw, houtwal en bomenrij van zomereik, 0,5x1m 18/5: veel reukgras en schermhavikskruid, heermoes, veldbeemdgras, zachte en ijle dravik, rode klaver, scherpe boterbloem, gestreepte witbol, rood zwenkgras, wederik, spork, geoorde wilg, veldbies, biggenkruid, havikskruid, zwarte els, glanshaver, Luzula congesta, valeriaan, pinksterbloem, biezenknoppen, lidrus, gladde witbol, engelwortel. Ijzerkwel in gracht langs de weg.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 168 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

31. Grasland: Hp 18/5: veel reukgras- scherpe en kruipende boterbloem- pinksterbloem, paardenbloem, veldzuring, rode klaver, gestreepte witbol, grote vossenstaart, ridderzuring, gewone waterbies, krulzuring, veldbeemdgras. 32. Grasland: Hp+ + Ha°, deels zilverschoonweiland De poel staat vooraan quasi droog. 18/5: veel gestreepte witbol-reukgras en veldzuring, kruipende boterbloem, berenklauw, pinksterbloem, veldbeemdgras, kale jonker, rode klaver, fluitenkruid, pitrus, krulzuring, veenwortel, moerasrolklaver, wolfspoot, hazenzegge, echte koekoeksbloem, rood zwenkgras, wederik, veldrus, tweerijïge zegge, geknikte vossenstaart, mannagras, biggenkruid, greppelrus, kropaar, paardenbloem, duizendblad, rood zwenkgras, velden gewone ereprijs, boerenwormkruid, Jacobskruiskruid, schapenzuring, gladde witbol, veelbloemige veldbies, ruige zegge, rietgras, hondsdraf, akkerdistel, haagwinde. 33. Grasland: Hp + K(Ha) 18/5: reukgras aspectbepalend, veel gestreepte witbol, voederwikke, smalle weegbree, veldzuring, veel kruipende boterbloem, scherpe boterbloem, witte klaver, paardenbloem, duizendblad, veldbeemdgras, gewone hoornbloem, biggenkruid, zachte dravik, driekleurig viooltje, akkerviooltje, veldereprijs, krulzuring, pitrus, geknikte vossenstaart, mannagras, rechte ganzerik. Rand met weg: struikheide, veldbies, pinksterbloem, schapenzuring, pijpenstrootje, gladde witbol, biggenkruid, kleine klaver, kamperfoelie, rood zwenkgras, blauwe bosbes. Bonte gele dovenetel in de wegberm. 34. Wegberm: Hu/Ha 18/5: veel gewone veldbies en knoopkruid, duizendblad, reukgras, pinksterbloem, margriet, kleine klaver, rood zwenkgras, Jacobskruiskruid, St-janskruid, brunel, schermhavikskruid, biggenkruid, heermoes, schapengras?, scherpe boterbloem, havikskruid, moerasspirea, ruige zegge, zachte dravik, veldbeemdgras. 35. Khw, houtwal van zomereik, 0,3x2m 18/5: plaatselijk veel blauwe bosbes, klimop. 36. Wegberm: Ha 18/5: biggenkruid, struikheide, veldbies, vogelpootje, schapenzuring, madeliefje, tengere rus, smalle weegbree, hopklaver, brem, duizendblad, schapengras, reukgras, kleine klaver, schermhavikskruid, trekrus, paashaver, rode klaver, rood zwenkgras, kruipende boterbloem, scherpe boterbloem, gestreepte witbol, knoopkruid, muizenoor, stijf havikskruid, gewone ereprijs, Jacobskruiskruid, grasmuur, margriet, witte klaver, stekelbrem, knoopkruid, Sint-Janskruid, teunisbloem spec. Kievit, veldleeuwerik. 37. Wegberm: Hu 18/5: knoopkruid, margriet, grote bevernel, reukgras, plaatselijk veel schermhavikskruid, scherpe boterbloem, berenklauw, havikskruid, echte koekoeksbloem, wederik, glanshaver, pinksterbloem, veldbies, krulzuring, madeliefje. 38. Khw, houtwal +bomenrij van zomereik+gracht; 0,3x1m 18/5: pijpenstrootje, havikskruid, veldbies, bochtige smele, reukgras, gladde witbol, Amerikaanse vogelkers, veelbloemige veldbies, klimop, stekelvaren, zwenkgras.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 169 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

39. Grasland: Hj + Hp+ 18/5: veel reukgras, havikskruid, rolklaver, gewone hoornbloem, scherpe boterbloem, kruipende boterbloem, pinksterbloem, rode klaver, schapenzuring, veldrus, gestreepte witbol, leverkruid, hennegras, krulzuring, veenwortel, veel pitrus, veldzuring, wederik, zwarte zegge, hazenzegge, veldbeemdgras, moeraswalstro, mannagras, engelwortel, grote kroosvaren, egelboterbloem, geknikte vossenstaart, echte koekoeksbloem, smalle weegbree, fioringras?, Canadese guldenroede, schildereprijs langs de gracht, gewone ereprijs, margriet, knoopkruid, berenklauw, wilde bertram. Reebok + reegeit. 39a: talud op de grens: duizendblad, veelbloemige veldbies, biggenkruid, muizenoor, grasmuur, schapenzuring, schapengras. (HaÂ°) 39b: valse salie, blauwe bosbes. 40. Wegberm, Kauwbosstraat: Hn* + Hp+ 18/5-29/6: noordzijde zonder fietspad: tandjesgras, wilde bertram, brunel, tormentil, pilzegge, beklierde ogentroost, scherpe boterbloem, smalle weegbree, reukgras, echte koekoeksbloem, rode klaver, veldrus, gestreepte en gladde witbol, witte klaver, kale jonker, biezenknoppen, St-Janskruid, biggenkruid, struikheide, paardenbloem, braam, knoopkruid, rolklaver, zwarte en blauwe zegge, moerasrolklaver, pitrus, kleine klaver, veldzuring, schapengras, stijf havikskruid, pijpenstrootje, engelwortel, straatgras, tengere rus, schermhavikskruid, pinksterbloem, rood zwenkgras, trekrus, wederik, schapenzuring, liggend vetmuur, peen, wikke, dopheide, kruipwilg, Luzula congesta, stekelvaren, Amerikaanse vogelkers, lijsterbes, zomereik, berk, gewone hoornbloem, geoorde wilg, heidekartelblad, gewoon haarmos, kamgras, muizenoor, spork, grootbloemige muur, grote ratelaar, kantige basterdwederik, liggende vleugeltjesbloem, ruige zegge, vlasbekje, bijvoet, gewoon wilgenroosje, grauwe wilg, boerenwormkruid, kropaar, margriet, eikvaren, knolsteenbreek, platanen! Op 19/7: 9 klokjesgentiaan. Roodborsttapuit. Zware vrachtwagen reed over grote afstand in de berm, o.m. over de klokjesgentiaan op 19/7/2016. Veel (blik)afval! Zijde fietspad: spork, kruipwilg, gewoon duizendguldenkruid, heermoes, veel ratelaar, dopheide+ liggende vleugeltjesbloem+blauwe zegge+blauwe bosbes+zwarte zegge, tormentil, peen, borstelgras, pilzegge, zwarte els, veldrus, boswilg, herfstleeuwentand, heidekartelblad, Canadese guldenroede, madeliefje, Engels raaigras, hard zwenkgras, haagwinde, glanshaver, gladde witbol, gewone ereprijs, zilverschoon, vogelwikke, muizenoor, eikvaren, veldbeemdgras, grasmuur. Op 29/6: 32 gevlekte orchissen. Op 19/7: 20 klokjesgentiaan. Plaatselijk dom. wederik en wat veldrus. Vijf plekken met assen gestort. Sloten droog met roestverschijnselen 2017: slechts twee gevlekte orchissen op 31/5/2017. 41. Hp+ + (Q) 27/6: Veel echte koekoeksbloem, kale jonker, kattenstaart, egelboterbloem, wolfspoot, biggenkruid, gele lis, wederik, grote egelskop, gestreepte witbol, biezenknoppen, moerasstruisgras, moerasmuur, mannagras. Wal op grens met 42. Begreppeld en ijzerkwel. 42. Berkenbos met pijpenstrootje: Qb 27/6: Adelaarsvaren plaatselijk dominant, veel hengel, bochtige smele, kamperfoelie, blauwe bosbes, Amerikaanse vogelkers, hulst, wilde lijsterbes, spork, klimop, brem, vogelpootje, zomerlinde, breedbladige wespenorchis. Dalkruid plaatselijk dominant op Khw (1,5 x 3-4m)=perceel 136. 43. Hakhoutbos van zwarte els: Vm 27/6: trilpopulier, bitterzoet, veel ijle zegge, wederik, wilg, moerasspirea, mannagras, moeraswalstro, hop, kale jonker, engelwortel, bonte gele dovenetel, aalbes, kamperfoelie, knopig helmkruid, valeriaan, wolfspoot, grote egelskop, adelaarsvaren, hulst, grootbloemige muur, glidkruid. Ijzerkwel.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 170 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Vier poelen=veenputjes? Khw t.h.v. 44 van 0,5x3m met hengel, hulst, lijsterbes, gladde witbol, grootbloemige muur, klimop en grote zomereiken. Tevens gele lis, wilde bertram, melkeppe, holpijp en leverkruid volgens Speybroeck (2000). 44. Gestreepte witbolweiland: Hp+ 27/6: fioringras, hoog struisgras, mannagras, kruipende boterbloem, veldbeemdgras, kale jonker, veldrus, Engels raaigras, geknikte vossenstaart, moerasbeemdgras, akkerdistel, kweek. Khw van 0,5x2m op grens met 42: adelaarsvaren, kamperfoelie, Amerikaanse vogelkers, hulst, bochtige smele, pijpenstrootje, zwarte els, eik. Khw langs straat 1x4m bevat erg veel blauwe bosbes, spork, hulst, Amerikaanse vogelkers, hazelaar, pijpenstrootje, grootbloemige muur. 45. Moerasstruisgras-veldrusweiland: Hc° 27/6: kale jonker, wederik, veldrus, moerasrolklaver, reukgras, biezenknoppen, zwarte zegge, kantig hertshooi, grasmuur, moeraswalstro, gladde witbol, egelboterbloem, echte koekoeksbloem, melkeppe, waternavel, hazenzegge, kattenstaart. 4 veenputjes? In berm langs de weg eikvaren en blauwe bosbes. 46. Hc° + Hr (gestreepte witbol-rietgras) 27/6: bijvoet, ridderzuring, kweek, boerenwormkruid, melkeppe, watermunt, moerasrolklaver, kale jonker, egelboterbloem, gladde witbol, moeraswalstro, hoog struisgras, Japanse duizendknoop, leverkruid, teunisbloem spec., vogelwikke, kropaar, Canadese guldenroede. Ijzerkwel. 47. Hc° + Hp+ (deels Zilverschoonweiland) 27/6: waternavel, mannagras, moeraswalstro, geknikte vossenstaart, gladde witbol, duizendblad, leverkruid, knopig helmkruid, erg veel greppelrus, moeraskers, blaartrekkende boterbloem, akkermunt, kleine varkenskers, bitterzoet, moerasstruisgras, Jacobs- en boskruiskruid, moerasdroogbloem, akkerviooltje, St-Janskruid, madeliefje, mannagras, veenwortel, egelboterbloem, hazenzegge, moeraswalstro, veldrus, moerasrolklaver, reukgras, echte koekoeksbloem, wolfspoot, dubbelloof tussen 46 en 47. Ijzerkwel. 48. Bos 27/6: erg veel ijle zegge, hulst, klimop, meidoorn. Khw van eik van 0,6x2m: hulst, lijsterbes, klimop. Ijzerkwel. 49. Gestreepte witbolweiland: Hp bovenaan en Hc° beneden 27/6: kale jonker, veldrus, mannagras, waterpeper, moerasvergeet-mij-nietje, wederik, grote egelskop, egelboterbloem, moerasrolklaver, gladde witbol, geknikte vossenstaart, moerasstruisgras, moeraswalstro, veenwortel, reukgras, duizendblad, biggenkruid. Wegrand van braam en adelaarsvaren. Ijzerkwel. 50. Hf 27/6: zeer veel waternavel, wederik, melkeppe, rietgras, kattenstaart, leverkruid, veldrus, moerasrolklaver, moeraswalstro, wolfspoot, Canadese guldenroede, gewone hennepnetel, egelboterbloem, moerasspirea, kleefkruid, grote brandnetel, moerasvergeet-mij-nietje, grote egelskop, wilde bertram, harig wilgenroosje, engelwortel, zwarte zegge, zomprus. Ree. Ijzerkwel. 51. Elzenbroekbos met droog-natgradiënt 27/6: Plaatselijk adelaarsvaren dominant, plaatselijk adelaarsvaren en hengel dominant, populier, ijle zegge, mannagras, kruipend zenegroen, kamperfoelie, hop, hulst, rietgras. Ree. Ijzerkwel. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 171 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

52. Hp + Ha° 28/6: hazenpootje, gewoon struisgras, veel biggenkruid, duizendblad, gladde witbol, vogelpootje, schapenzuring, St-Janskruid, reukgras, kleine klaver, hopklaver, Jacobskruiskruid. Ree. 53. Jong bos op grasland 28/6: adelaarsvaren, hulst, hazelaar, Amerikaanse vogelkers, klimop, hengel, pl. dom. rietgras, wolfspoot, moerasspirea, wederik, holpijp, pitrus, eik, berk, zwarte els, kruipend zenegroen, hondsdraf. Erg veel ijzerroest. 54. Gestreepte witbolweiland= Hp + Hc° + (Hp+) + Hf 28/6: veel kamgras, pl. zilverschoonweiland, egelboterbloem, geknikte vossenstaart, gewoon struisgras, veenwortel, madeliefje, mannagras, veldrus, akkerdistel, Engels raaigras, kale jonker, echte koekoeksbloem, moeraswalstro, wateraardbei, zwarte zegge, penningkruid, sloot met kale jonker, grote egelskop, holpijp, moerasspirea, grasmuur, glidkruid, kattenstaart; (Japanse duizendknoop in de wegberm). Wal 1X6m begraasd, een weinig hengel. Ijzerkwel. 55. Gestreepte witbol-timotee-fioringrasweiland: Hp+ (Hc°) 28/6: grote egelskop, holpijp, wederik, moerasrolklaver, moerasmuur, moeraswalstro, veldrus, moerasvergeet-mij-nietje, egelboterbloem, mannagras, Engels raaigras, ridderzuring, rietgras. 56. Khw, houtwal 28/6: bochtige smele, pijpenstrootje, schermhavikskruid, gladde witbol, rood zwenkgras, schapengras, spork, vingerhoedskruid. 57. Khw, eikenwal, 1x1m 28/6: veel hengel, bochtige smele, pijpenstrootje, Amerikaanse eik, Amerikaanse vogelkers, Japanse duizendknoop. 58. Hj + Ha°+ Hp+ 28/6: veel reukgras, veenwortel, knoopkruid, kale jonker, hard zwenkgras, biggenkruid, rolklaver, pitrus, veldrus, zandblauwtje, muizenoor, schermhavikskruid, veel (stijf?) havikskruid in de rand t.h.v. de weg, gewone rolklaver, gladde witbol, pinksterbloem, moerasvergeet-mij-nietje, hazenzegge, rood zwenkgras, duizendblad, gewoon struisgras. 59. Khw, eikenwal, 1x1m 28/6: zwarte els, hulst, stinkende gouwe, akkerkool, knopig helmkruid, kamperfoelie, Amerikaanse vogelkers, pijpenstrootje, zandzegge, pijpenstrootje, veldbies spec., schapengras. 60. Witbol-reukgras-struisgrasweiland: Hc° + Hp+ 28/6: veenwortel, veldrus, wederik, rood zwenkgras, kattenstaart, moerasrolklaver, moeraswalstro, egelboterbloem, waterpostelein, vogelwikke, biggenkruid, waterranonkel, wilde bertram, grasmuur, pinksterbloem, zwarte zegge, ijle zegge, geknikte vossenstaart, waterpeper, waterbies, herfstleeuwentand, biezenknoppen, echte koekoeksbloem, zeegroene muur. 61. Khw, eikenwal, 0,5-1x2-4m 28/6: klimop, hengel, bochtige smele, pijpenstrootje, veelbloemige veldbies, Amerikaanse vogelkers, kamperfoelie, eikvaren op drie plaatsen. 62. Hp 28/6: veldrus, egelboterbloem, reukgras, geknikte vossenstaart, struisgras spec. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 172 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

63. Gestreepte witbolweiland: Hp + Hc° 28/6: veldrus, reukgras, zwarte zegge, St-Janskruid. 64. Bos 28/6: salomonszegel. 65. Wegberm: Ha 28/6: vogelpootje, liggende klaver, gewone reigersbek, hertshoornweegbree, zilverhaver, kleine leeuwentand, schapenzuring, kleine leeuwenklauw, dwergviltkruid, vroegeling. 66. Hp+ 28/6: egelboterbloem, zomp- en veldrus, rolklaver, mannagras, kale jonker, reukgras, heringezaaid met Engels raaigras. 2 reeën. 67. Gazonwegberm: Ha 28/6: vroegeling, zilverhaver, muizenoor, biggenkruid, vogelpootje, duizendblad, eenjarig streepzaad, zachte ooievaarsbek, zandmuur, zandhoornbloem, kleine leeuwentand, kleine leeuwenklauw, kleine klaver, gewoon struisgras, veldbies spec., hertshoornweegbree, schapenzuring, paashaver, Jacobskruiskruid, liggend vetmuur, gewone reigersbek, veldereprijs, smalle weegbree, margriet, heermoes. 68. veenmosrijk-pijpenstrootjesberkenbroek: Vt° + Hj 29/6: zeer mosrijk, rietgras, spork, vlekken van min. 100m² veenmos, actieve veenmosgroei; pl. dom. stekelvaren, pl. dom. moerasstruisgras, hulst, zwarte, ster-, zompzegge, pl. dom. mannagras, gagel, pitrus, Amerikaanse vogelkers, veldrus, kamperfoelie, wederik, wateraardbei, ijle zegge, pl. begreppeld bos, Hj met snavelzegge en veenmos. T.h.v. bebouwing bonte gele dovenetel, adderwortel, hangende zegge. Ijzerkwel. Boomklever, zanglijster. De beide houtwallen in perceel 68, beide met pilzegge, en deze grenzend aan de tuinen met lelietjevan dalen, zijn waarschijnlijk relicten van de vroegere Elsbergwijer (grenzend aan de Molenstraat) en de Kleine Saarbroekwijer. 69. Weiland: Ha° 29/6: duizendblad, biggenkruid, vogelpootje, kleine klaver, schapenzuring. 70. Khw, begraasd 29/6: hengel, bochtige smele, pijpenstrootje, erg veel dalkruid, lelietje-van-dalen, blauwe bosbes, lievevrouwebedstro, overzijde erg veel valse salie, zwaluwtong, gewone hennepnetel. Is ingesloten weiland een vroegere vijver? Pluimzegge en dubbelloof langs de beek. 71. Ha° 29/6: duizendblad, biggenkruid, Jacobskruiskruid, boskruiskruid, scherm- en stijf havikskruid, brem, gladde witbol. 72. Hp+ + K(Hc). 29/6: veel reukgras, gestreepte witbol-struisgrasweiland. Langs de sloten: moerasrolklaver, moeraswalstro, veldrus, mannagras, egelboterbloem, hazenzegge, biezenknoppen, waterpostelein, holpijp, zwarte zegge.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 173 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

73. Gestreepte witbolweiland: Hp + Hc° (=zilverschoonweiland) 29/6: veel reukgras, gestreepte witbol-struisgrasweiland; veldrus, egelboterbloem, waterbies, mannagras, moerasrolklaver, geknikte vossenstaart, hazenzegge, biggenkruid, wederik, gele lis. 74. Gestreepte witbolweiland: Hp + Hc° 29/6: reukgras, hengel, veldrus, moerasrolklaver. 75. Hj 29/6: veldrus, moerasrolklaver, wijfjesvaren, riet, hennegras, egelboterbloem, kale jonker. Ree. 76. Hr/Hf + Hj 29/6: trilpopulier, veel kale jonker, moerasrolklaver, moeraswalstro, veldrus, akkerdistel, grote brandnetel, Jacobskruiskruid. 77. Hp+ 29/6: reukgras, moeraswalstro, moerasrolklaver, biggenkruid, aanplant van aalbes, echte koekoeksbloem, duizendblad, veldrus, brunel, wederik, stijf havikskruid, knoopkruid, moeraswalstro, kamgras, akkermunt, pinksterbloem. 78. Gazonwegberm (L van huisnr. 40) 29/6: kleine leeuwentand, veldrus, veel brunel, reukgras, kleine klaver, margriet, knoopkruid, tengere rus, wat verder rechts: vogelpootje. 79. Hp 30/6: egelboterbloem, veenwortel, hazenzegge, geknikte vossenstaart. 80. Wegbermen en greppel, pas gehooid: Hp+/Ha 30/6: biggenkruid, moeraswalstro, brunel, wilde bertram, margriet, duizendblad, wolfspoot, rolklaver, wederik, kleine leeuwentand, schapenzuring, gewone spurrie, struikheide, biezenknoppen, reukgras, kale jonker, egelboterbloem, pinksterbloem, veldbies spec., echte koekoeksbloem, peen, grasmuur, pijpenstrootje, veldrus, havikskruid spec., herfstleeuwentand, rood zwenkgras, knoopkruid, schermhavikskruid, kleine klaver, engelwortel, waternavel, St-Janskruid. Ijzerkwel. 81. Bosrand 30/6: hengel, kleine maagdenpalm. 82. Ha° + Hj (+ Ae) 30/6: biggenkruid, grasmuur, duizendblad, reukgras, kleine klaver, schapenzuring, rood zwenkgras, herfstleeuwentand, hard zwenkgras, Jacobskruiskruid, veldbies spec., echte koekoeksbloem, moeraswalstro, mannagras, veldrus. 83. Gestreepte witbolweiland: Hp + Hc °+ Hj 30/6: hazenzegge, gladde witbol, kale jonker, veel reukgras, duizendblad, gewone rolklaver, akkerdistel, grote brandnetel, kweek, wolfspoot, veldrus, wederik, moeraswalstro, mannagras, gele lis, moerasrolklaver, tormentil (nabij dwarshoutkant), pijpenstrootje, hennegras, zeer ijzerrijke kwel t.h.v. Khw van Bokrijk!

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 174 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

84. Gestreepte witbolweiland: Hp + Hj 30/6: nog steeds niet gehooid ondanks dom. gestreepte witbol!, veel reukgras, veldrus, echte koekoeksbloem, moerasrolklaver, veel herfstleeuwentand, hazenzegge, vogelwikke, in de rand biggenkruid, grasmuur, veldbies spec. Jachthoogzit. 85. Gestreepte witbol-reukgrasweiland: Hp+ 30/6: natte plek met egelboterbloem, snavelzegge, waterpostelein, moerasrolklaver, moeraswalstro, wolfspoot, gewone waterbies, hennegras, kattenstaart, geknikte vossenstaart. Glanzige ooievaarsbek in houtkant langs de weg. 86. Hp+ 1/7: reukgras, biggenkruid, Jacobskruiskruid, margriet, schapenzuring. 87. Hp+ (zilverschoonweiland) (+ Ha°) 1/7: biggenkruid, duizendblad, mannagras, grasmuur, veldrus, rolklaver, moerasstruisgras, wederik, echte koekoeksbloem, geknikte vossenstaart, reukgras, egelboterbloem, veel hazenzegge, biggenkruid, kleine klaver, duizendblad, schapenzuring. Ijzerkwel. 88. Hc°-Hc + Hp+ 1/7: biggenkruid, kamgras, veel reukgras, vogelwikke, rolklaver, St-Janskruid, veldrus, margriet, brunel, duizendblad, veel echte koekoeksbloem, egelboterbloem, tormentil, kale jonker, zwarte zegge, pinksterbloem, biezenknoppen, moerasviooltje, waternavel. Ijzerkwel. Randzone uitgerasterd: pijpenstrootje-tormentil, waternavel, echte koekoeksbloem, veldrus, trekrus, struikheide, stekelbrem, leverkruid, minstens 30 juveniele koningsvarens. Afgeplagd? Zeer ijzerrijk. 89. Gestreepte witbol-reukgrasgrasland: Hp + Hj + Hc°/Ms°-Hn° 1/7: reukgras, biggenkruid, rolklaver, tormentil pl. dom., veldrus, egelboterbloem, moeraswalstro, echte koekoeksbloem, kale jonker, zwarte zegge pl. dom. moerasrolklaver, moerasspirea, gele lis, snavelzegge, biezenknoppen, moerasviooltje, waternavel, engelwortel, watermunt, pijpenstrootje, grote ratelaar, hard zwenkgras, wederik, veldbies spec., schapenzuring, schapengras, borstelgras (vochtig/nat), muizenoor, melkeppe. Afgeplagd en vandaar veel moerasviooltje en tormentil? Vuurlibel, buizerd, boompieper. 90. Gestreepte witbol-reukgrasgrasland: Hp+ 1/7: reukgras, moerasrolklaver, echte koekoeksbloem, kale jonker, veldrus, biggenkruid, mannagras. Te laat gemaaid om witboldominantie te doorbreken! 91. Ms°+ Hc° + Ha° + Hp van reukgras en struisgras, deels door paarden begraasd 1/7: kale jonker, veldrus, egelboterbloem, reukgras, moerasrolklaver, wederik, moeraswalstro, echte koekoeksbloem, biezenknoppen, moerasstruisgras, biezenknoppen, biggenkruid, duizendblad, schapenzuring, veldbies spec., schermhavikskruid, zandblauwtje, havikskruid spec., kleine klaver, paashaver, gladde witbol, schapengras, struikheide, draadrus, zwarte zegge, sterzegge, hard zwenkgras. 92. Gestreepte witbol-veldrusgrasland : Hp+/Hc° 1/7: kale jonker, veldrus, biezenknoppen, mannagras, moerasrolklaver, wederik, veel echte koekoeksbloem, kantig hertshooi, hazenzegge, reukgras, rietgras, moeraswalstro, zwarte zegge, biggenkruid, paashaver, biezenknoppen, pijpenstrootje, havikskruid spec., kleine klaver.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 175 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

93. Ha° 1/7: veel biggenkruid, herfstleeuwentand?, veel muizenoor, veldbies spec., rolklaver, St-Janskruid, struikheide, bochtige smele, vogelpootje, schapenzuring, schapengras, duizendblad, veldrus, Jacobskruiskruid, gladde witbol. 94. Ha° 1/7: reukgras, schapenzuring, rolklaver, duizendblad, Jacobskruiskruid, struikheide, biggenkruid, gladde witbol, St-Janskruid. 95. Hp+ 1/7: duizendblad, struisgras, biggenkruid, schapenzuring, kale jonker, geknikte vossenstaart, rolklaver, knoopkruid, mannagras, hard zwenkgras, veldrus, kleine klaver, grasmuur. Ijzerkwel. 96. Ha 6/7: kleine leeuwentand, vogelpootje, hazenpootje, hopklaver, liggende klaver, duizendblad, zandblauwtje, zomerfijnstraal, gewone reigersbek, gewone rolklaver, peen, schapenzuring, StJanskruid, rood zwenkgras, brunel, kleine klaver, kaal breukkruid, hertshoornweegbree, kleine leeuwenklauw, margriet, vetmuur spec. 97. Rond punt: Ha 6/7: peen, margriet, reukgras, zandmuur, hazenpootje, schapenzuring, gestreepte witbol, zilverhaver, vogelpootje, zandblauwtje, kleine leeuwentand, duizendblad, eenjarige hardbloem, kleine leeuwenklauw, brunel, biggenkruid, Jacobskruiskruid, Canadese fijnstraal, klein kaasjeskruid, schapengras, brem, bijvoet, knoopkruid, vlasbekje, boerenwormkruid, vogelwikke, zandhoornbloem, 4 hagen van veldesdoorn. 98. Gazonwegberm: Ha 12/7: muizenoor, duizendblad, kleine leeuwentand, vogelpootje, kleine klaver, brunel, schapenzuring, zilverhaver, biggenkruid, eenjarig streepzaad, gewone reigersbek, paashaver, gewoon struisgras, eenjarige hardbloem, kleine leeuwenklauw, vetmuur spec., greppelrus, 2 ex. trekrus? 99. Gestreepte witbolgrasland: Hp(+) + K(Hf) 12/7: egelboterbloem, geknikte vossenstaart, rolklaver, mannagras, biggenkruid, veldrus, echte koekoeksbloem, reukgras, wilde bertram, wederik, veenwortel, duizendblad; sloot met kattenstaart, wederik, hoog struisgras, moerasspirea, melkeppe, engelwortel, hoge cyperzegge, grote waterweegbree, ijzerkwel. 100. Khw, 0,3x3m, grotendeels kaal, recent weer aangeplant 12/7: paashaver, vogelpootje, schapenzuring, langbaardgras, vetmuur spec., biggenkruid, hazenpootje, kleine klaver, St-Janskruid, Jacobkruiskruid, kleine leeuwenklauw. 101. Hp+ 12/7: veel egelboterbloem, mannagras, veldrus, timoteegras. 102. Gazonwegberm: Ha 12/7: kleine klaver, duizendblad, Jacobkruiskruid, vogelpootje, brunel, biggenkruid, tengere rus, veel muizenoor, schapenzuring, langbaardgras, knoopkruid, zandblauwtje, veldbies spec., gewoon struisgras, zandmuur, bochtige smele, rood zwenkgras, kleine leeuwentand.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 176 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

103. Deels gazonwegberm: Ha 12/7: struikheide, biggenkruid, muizenoor, stijf havikskruid, veel tandjesgras, schapenzuring, klein tasjeskruid, paashaver, kleine klaver, duizendblad, margriet, reukgras, zandblauwtje, bochtige smele, schermhavikskruid, pijpenstrootje, gladde witbol, pilzegge?; Jacobkruiskruid, kleine leeuwenklauw, zilverhaver, kleine leeuwentand, vogelpootje, knoopkruid, brunel, madeliefje, hertshoornweegbree en greppelrus, schapengras, zandmuur, zandhoornbloem, gewone reigersbek, peen, hazenpootje, grote tijm, gouden sprinkhaan. 103a: paashaver, gewone reigersbek, schapenzuring, vogelpootje, kleine leeuwenklauw, zandhoornbloem, vroegeling, Sint-Janskruid, veldbies spec., muizenoor, tijmereprijs, madeliefje, kleine klaver, hertshoornweegbree, akkerhoornbloem 103b: duizendblad, vogelpootje, schapenzuring, hertshoornweegbree, muizenoor, biggenkruid, paashaver, vroegeling. 104. Gestreepte witbol-gewoon struisgrasgrasland: Hp+ 12/7: biggenkruid, schermhavikskruid, reukgras, St-Janskruid, gladde witbol, rolklaver, stijf havikskruid. 105. Hp+ 12/7: tuin huisnr. 56: zwarte toorts, breedbladige wespenorchis, koningskaars; reukgras, knoopkruid, biggenkruid, gewone rolklaver, kruipganzerik. 106. Gestreepte witbolgrasland: Hp+ 12/7: biggenkruid, gladde witbol, reukgras, Jacobkruiskruid, St-Janskruid, rolklaver, duizendblad, schapenzuring, echte koekoeksbloem, kale jonker, brunel, rood zwenkgras, knoopkruid, droogvochtgradiĂŤnt. 107. Hondenafrichtingsweide: Ha+ 12/7: duizendblad, kleine leeuwentand, muizenoor, paashaver, madeliefje, struikheide, schapenzuring, schapengras, zandhoornbloem, biggenkruid, kleine klaver, zandblauwtje, vetmuur spec., dwergviltkruid, veldbies spec., vogelpootje, veel hertshoornweegbree, eenjarige hardbloem, rode schijnspurrie, Jacobkruiskruid, hazenpootje, eekhoorngras, brunel, grasmuur, langbaardgras, zachte ooievaarsbek, buntgras, pl. veel korstmossen, peen, zilverhaver, zandmuur. 108. Ha 12/7: reukgras, Sint-Janskruid, duizendblad, hopklaver, schapenzuring, gladde witbol, biggenkruid, veel zilverhaver, veel zandblauwtje, eekhoorngras, vogelpootje, schermhavikskruid, langbaardgras, hazenpootje. 109. wegberm: Ha 12/7: kleine leeuwentand, muizenoor, vroegeling, vogelpootje, zilverhaver, muurpeper, vetmuur spec. 110. wegberm: Ha 12/7: vogelmelk, kleine leeuwentand, hertshoornweegbree, hazenpootje, kleine klaver, biggenkruid, kleine leeuwenklauw, schapenzuring, muizenoor, vroegeling, zandblauwtje, langbaardgras, vogelpootje.

pagina 177 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

111. Gazonwegberm: Ha 12/7: kleine leeuwentand, hertshoornweegbree, veel muizenoor, duizendblad, zilverhaver, rode schijnspurrie, vogelpootje, vetmuur spec., biggenkruid, eenjarige hardbloem, schapenzuring, paashaver, veel zandblauwtje, hazenpootje, madeliefje, gladde witbol, kleine klaver, vroegeling, havikskruid spec., winterpostelein, zandhoornbloem, muurpeper. 112. Wegberm: Ha en verruigd grasland achteraan 12/7: zilverhaver, duizendblad, hertshoornweegbree, biggenkruid, kleine leeuwentand, muizenoor, hazenpootje, Jacobkruiskruid, gladde witbol, margriet, zandmuur, paashaver, schapenzuring, vogelpootje, rood zwenkgras; nog niet gemaaid deel: vlasbekje, St-Janskruid, stijf havikskruid, schermhavikskruid, zwarte toorts, vogelwikke. 113. Wegberm: Ha° 12/7: struikheide, bochtige smele, pijpenstrootje, muizenoor, biggenkruid, schermhavikskruid, havikskruid spec. 114. (Gazon)wegberm: Hu° + Ha° 13/7: veldrus, wederik, rolklaver, kale jonker, reukgras, wilde bertram, duizendblad, knoopkruid, vogelwikke, boerenwormkruid, berenklauw, cichorei, biggenkruid, schapenzuring, kleine klaver, muizenoor, hertshoornweegbree+vogelpootje, rood zwenkgras, madeliefje, hazenpootje, hopklaver, brunel, zijde schooltje: veldkruidkers, Jacobkruiskruid, St-Janskruid, kleine teunisbloem, peen, liggende klaver aan huisnr. 202, zandzegge aan huisnr. 188, tengere vetmuur, zwarte toorts. Aarden zijweg: kleine klaver, duizendblad, muizenoor, biggenkruid. 115. (Gazon)wegberm: Ha° 13/7: eenjarige hardbloem, vogelpootje, margriet, brunel, madeliefje. 116. Wegberm+gracht+houtkant: Hu°+ Hf 13/7: duizendblad, wederik, veldrus, vogelwikke, berenklauw, echte koekoeksbloem, kale jonker, margriet, reukgras, akkerdistel, grote brandnetel, speerdistel, weilandzijde is doodgespoten Zijde vliegveld: kattenstaart, scherm- en stijf havikskruid, margriet, rolklaver, veel brunel, wederik, moeraswalstro, knoopkruid, bochtige smele, pijpenstrootje, reukgras, engelwortel, schapenzuring, wolfspoot, biggenkruid, Jacobkruiskruid, gladde witbol, dagkoekoeksbloem, kale jonker, braamstruweel, vogelpootje, kleine klaver, wijfjesvaren, grote teunisbloem, brem, veel Amerikaanse vogelkers, veel zandblauwtje thv kotje/oprit naar akker, grasmuur, grote egelskop, moerasspirea, zandkool, vroegeling, pinksterbloem, gewone veldbies, pinksterbloem, tengere rus. 117. Khw van eik, 1,5x2m 13/7: pijpenstrootje, bochtige smele, hulst, hazelaar, lijsterbes, veel hengel, blauwe bosbes, Amerikaanse vogelkers, klimop, ‘paplaurier’, bonte gele dovenetel, kamperfoelie. 118. Wegberm: Ha°+( Hu°) 13/7: veel hazenpootje, duizendblad, reukgras, schapenzuring, peen, vogelwikke, St-Janskruid, hertshoornweegbree, vogelpootje, margriet, knoopkruid, gewone reigersbek, brunel, biggenkruid, kleine leeuwentand, muizenoor, kleine leeuwenklauw, rolklaver, kleine klaver, grote en kleine teunisbloem, moeraswalstro, struikheide.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 178 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

119. Gestreepte witbolgrasland: Hc°+Hp+ 13/7: duizendblad, rolklaver, reukgras, margriet, veldrus, grasmuur, biggenkruid, rood zwenkgras, schapenzuring, schermhavikskruid, biezenknoppen. 120. (Recente?) Khw, 0,3x1m 13/7: hulst, kamperfoelie, zwarte els, Amerikaanse eik, zomereik, hazelaar, klimop. Italiaanse aronskelk in het aanpalende bos. 121. Ha (+ Hp+) 13/7: kleine klaver, veel brunel, rolklaver, duizendblad, Jacobkruiskruid, bosandoorn, vogelwikke, schapenzuring, rapunzelklokje, veel muizenoor, madeliefje, zilverhaver, biggenkruid, St-Janskruid, reukgras, stijf havikskruid, vlasbekje, schermhavikskruid, paashaver, veldbies spec., echte koekoeksbloem, struikheide, duinriet, vogelpootje. 122. Hp-Hc° 13/7: biggenkruid, reukgras, rolklaver, Jacobkruiskruid, wederik, veldrus, kale jonker, biezenknoppen, gladde witbol, rood zwenkgras, St-janskruid. 123. Khw, 1,5x2m 13/7: hfdz. pijpenstrootje en bochtige smele, struikheide, gagel, Amerikaanse eik, veldbies spec., schapengras, blauwe bosbes, gelderse roos, spork, paashaver, deels plaatselijk wal afgegraven. 124. Hp+? Zilverschoonweiland? 13/7: egelboterbloem, mannagras, geknikte vossenstaart, zomprus, kamgras, ruige zegge, huiskavel. Ijsvogel. Italiaanse aronskelk langs het bospad tussen percelen 124 en 66, t.h.v. watervlak 11. 125. Bos 14+15/7: pijpenstrootje, hulst, lijsterbes, Amerikaanse vogelkers, zomereik, Amerikaanse eik, spork, zwarte els, blauwe bosbes, mannagras, adelaarsvaren, kamperfoelie, riet, holpijp, grote egelskop, wijfjesvaren, groot glidkruid, valeriaan, egelboterbloem, hop, wilg spec., rietgras, gele lis, wederik, pitrus, veldrus, stekelvarens, moeraswalstro, wolfspoot, zwarte bes, veenmos, kruipend zenegroen, gelderse roos, moerasspirea, bamboe, ruige zegge, kruipende boterbloem, bonte gele dovenetel 125a: aansluitend op tuinen: vogelmelk, nieskruid, bonte gele dovenetel, maagdenpalm, bamboe, hemelsleutel, mahonie, tongvaren, zevenblad, look-zonder-look 125b: Italiaanse aronskelk, ‘paplaurier’, hemelsleutel, bamboe, daslook. Erg veemos- en haarmosrijk perceeltje aan bewoning met sterzegge en pijpenstrootje. In hoofdzaak: a. elzenhakhoutbos met dominantie van mannagras en verder stekelvarens, erg grote gele lis, spork, berk, wederik, lijsterbes, holpijp, kamperfoelie, moerasstruisgras, pijpenstrootje, pitrus, veenmos op wortelkluit van omgevallen boom, moeraswalstro, zwarte bes, erg grote wijfjesvaren b. berkenbroek met dominantie van pijpenstrootje en veenmos, haarmos, verder sterzegge, een enkele blauwe bosbes, zwarte zegge, spork, wederik, moerasstruisgras Plaatselijk berk-eik-dennenbos, pl. sparrenbos, pl. eikenbos, pl. populierenbos met riet, plaatselijk horsten van pijpenstrootje+veldrus+snavelzegge+zwarte bes, pl. Rabattenbos. Zwarte zegge en wateraardbei nabij waterpartijen 8-9. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 179 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Wal 1: 0,3x1m, blauwe bosbes Zomereikenwal 2: 0,3x1m, hazelaar, look-zonder-look, gewone esdoorn Wal 2: 0,3x1,5m, deels begraasd, kamperfoelie, pijpenstrootje, schapengras, veldbies spec. Wal 3: 0,5x1m, langs gracht, Amerikaanse eik, pijpenstrootje Zomereikenwal 4: 0,3-0,5x2-3m, adelaarsvaren, hulst, lijsterbes, Amerikaanse vogelkers, zomereik, pijpenstrootje, blauwe bosbes, Amerikaanse eik, kamperfoelie, voetpad Wal 4: 5x1m, blauwe bosbes, Amerikaanse vogelkers, pijpenstrootje, adelaarsvaren, hulst, lijsterbes, spork, pilzgge Wal 5: 4x1m, dom. adelaarsvaren, valse salie, grote zwarte elzen, pijpenstrootje, zomereik, hulst, lijsterbes , Amerikaanse vogelkers, hazelaar, grove den, 2 ex. dubbelloof, voetpad Wal 6: 3x1m, deels verdwenen in natste deel, adelaarsvaren, pijpenstrootje, hulst, lijsterbes, Amerikaanse vogelkers (boomvorm), zwarte els, stekelvarens, hazelaar, berk, pilzegge. Voetpad. Wal 6 gaat over in een sloot, met op einde 1 zeer groot ex. Italiaanse aronskelk. Wal 7: 3x1m/0,3x1m, adelaarsvaren, pijpenstrootje, tormentil, veel dalkruid op 1 plek samen met blauwe bosbes, Amerikaans eik, hulst, lijsterbes, hondsdraf, Amerikaanse vogelkers, spork, kamperfoelie, pilzegge?, bochtige smele, voetpad, deels verdwenen wal Wal 8: 3x1m, adelaarsvaren, elzenhakhout, pijpenstrootje, veel blauwe bosbes, veenmos aan voet van de wal, pilzegge. Plaatselijk is wal verdwenen in natste deel, voetpad. Wal 9: heksenkruid in aanpalende tuin, adelaarsvaren, tengere rus Wal 10: grotendeels afgevlakt, grote eiken, adelaarsvaren, hondsdraf, hazelaar, zwarte els, valeriaan, moerasspirea, populier Wal 11: 0,5x5m, blauwe bosbes, adelaarsvaren, pijpenstrootje, stekelvarens. Wal is waarschijnlijk ontstaan door het graven van een vroegere poel. Wal 12: 6x1m, blauwe bosbes, adelaarsvaren, pijpenstrootje en veel dalkruid t.h.v. wal nr. 8. Wal 13: 0,7x2m, adelaarsvaren, pijpenstrootje, spork, stekelvarens, pilzegge?, bochtige smele, Amerikaanse vogelkers, lijsterbes, hulst, kamperfoelie, voetpad. Hier liep vermoedelijk vroeger het beekje afkomstig uit de weilanden hogerop tussen twee houtkanten door. Wal 14: 3x1m, pijpenstrootje, Amerikaanse eik, adelaarsvaren, Amerikaanse vogelkers, bamboe, pilzegge?, bochtige smele, voetpad Wal 15: 0,5x1,5m, aan beide einden deels dubbele wal, ‘palm’, Buxus, zwarte els, spork, adelaarsvaren, pijpenstrootje, stekelvarens, kamperfoelie Wal 16: 0,3x1m, pijpenstrootje, haarmos, hulst, Amerikaanse vogelkers, spork, lijsterbes, zwarte els Wal 17: 3x1m, pijpenstrootje, Amerikaanse eik, adelaarsvaren, Amerikaanse vogelkers, blauwe bosbes Wal 18: 0,5x2,5m, veenmos, pijpenstrootje, zwarte els, Amerikaanse eik, lijsterbes, Amerikaanse vogelkers, spork, stekelvarens, hulst Wal 19: 0,2x2m, aalbes, hulst, lijsterbes, Amerikaanse vogelkers, pijpenstrootje, beuk, zwarte els, bochtige smele, Amerikaanse eik Wal 20: 1,2x2m, zeer grazige wal, gewoon struisgras, rood zwenkgras, pijpenstrootje, kamperfoelie, spork, lijsterbes, berk, hulst, bochtige smele Wal 21: 0,5x1m, pijpenstrootje, spork, stekelvarens, hulst, Amerikaanse eik, lijsterbes. In vijverrand veel snavelzegge Wal 22: 0,5x2m, evenwijdige met bedijkt beekje, lijsterbes, stekelvarens Wal 23: 0,3x1m, is het een wal?, Amerikaanse vogelkers, pijpenstrootje, hulst, valse salie, sneeuwbes.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 180 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

126. Wegberm met gracht, Schijmersbergstraat: Hp+ 15/7: stippelvaren (ca. 55 ex.), gestreepte witbol, smalle weegbree, kruipend zenegroen, reukgras, wilde hyacint, zomereik kiemplanten, penningkruid, haagwinde, look-zonder-look, gewone hennepnetel, Kh met zwarte els, rietgras en trilpopulier. 127. Wegberm bij verruigd perceel (rechts van huisnr. 30A) 15/7: St-Janskruid, kleine klaver, witte honingklaver, veldkruidkers, kleine teunisbloem, bijvoet, Canadese guldenroede, bijvoet, knoopkruid, struisgras spec., hazenpootje, grijskruid. 128. Gazonwegberm bij huisnr. 23: Ha° 15/7: kleine klaver, duizendblad, vogelpootje, veel hertshoornweegbree, korstmossen, kleine leeuwentand, klein streepzaad, muurpeper. 129. Gestreepte witbolgrasland: Hp 15/7: reukgras, rolklaver, veldrus. 130. Hp-Hp+ 15/7: reukgras, veenwortel, zwarte zegge, veldlathyrus, ‘donk’ met margriet en veel gewoon struisgras, schapenzuring, rolklaver. 131. Wegberm: Ha Muizenoor, vogelpootje. 132. Maïsakker: B Vroegeling, kleine leeuwenklauw.

2017 133. Bosje 2/4: dotterbloem, bonte gele dovenetel, tuinnarcis, tuinmaagdenpalm, bamboe, hulst, zevenblad, grootbloemige muur, sterrenkroos, Amerikaanse vogelkers, kamperfoelie, aalbes, linde, valeriaan, klimop, kale jonker, ijle zegge, speenkruid, rietgras, hulst, lijsterbes, pinksterbloem, engelwortel, zwarte els, wilg, kruipend zenegroen, bosveldkers, penningkruid, lidrus. 134. Elzenbroekbosje Hazelaar, klimop, braam, riet, hulst, vogelmelk, vlier, mannagras, gewone es, rode kornoelje, tuinplanten, grote zeggen. 135. Wegberm: Ha° 9/5: duizendblad, gewoon biggenkruid, vroegeling, knoopkruid, vogelmelk, Jacobskruiskruid, boerenwormkruid, veldbies spec., pinksterbloem, holpijp, zandkool, echte koekoeksbloem, reukgras, margriet, wederik, rood zwenkgras, ruige zegge, kleine klaver, schapenzuring, biezeknoppen, grasmuur, veenwortel, hazenzegge, egelboterbloem, grote egelskop, grote waterweegbree, wolfspoot, moeraswalstro, gele lis, kruipend zenegroen, tengere rus, lelietje-van-dalen. 136. Khw 5x1,5m, klimop, hulst, kamperfoelie, adelaarsvaren, hazelaar, Amerikaanse vogelkers, zwarte els, zomeik, bamboe.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 181 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

137. Bos, opgehoogd aan de straatzijde 9/5: Aspect plaatselijk bepaald door zompzegge of bosbies of mannagras, verder cotoneaster, spork, zwarte els, zwarte zegge, veldrus, zwarte bes, ‘paplaurier’. Ijzerkwel. 138. Khw, 1,5x5m Adelaarsvaren aspectbepalend, valeriaan, veel dalkruid, blauwe bosbes, klimop, hulst, kamperfoelie, Amerikaanse vogelkers, pijpenstrootje, grootbloemige muur, bamboe. Vijverdijk? 139. Wegberm: Hp+ 9/5: knoopkruid, pinksterbloem, veldrus, veldbies spec., reukgras, wederik, echte koekoeksbloem, duizendblad, ruige zegge, ijle zegge, glad walstro, engelwortel, gagel. 140. Houtkant 12/5: maagdenpalm spec., duizendblad, havikskruiden, hazelaar, Amerikaanse vogelkers, kamperfoelie, trilpopulier. 141. Wegberm: Ha 12/5: duizendblad, veldbies spec., rood zwenkgras, trekrus, bochtige smele, struikheide, pijpenstrootje, veel havikskruiden, biggenkruid, boerenwormkruid, schapengras, gewone reigersbek, hertshoornweegbree, schapenzuring, Sint-Janskruid, grasmuur, hazenzegge. 142. Vliegveld: Ha° + Cg/Ce + Hn (ca. 11ha groot) 10/4+19/6: a. centrale grasmat: duizendblad, biggenkruid, erg veel veldbies, schapenzuring, tijmereprijs, pinksterbloem, madeliefje, veel grasmuur, veel tandjesgras, hertshoorn-weegbree, paardenbloem, witte klaver, grote weegbree, rode klaver, Engels raaigras, gestreepte witbol, veldbeemdgras, gewoon struisgras, tengere rus, kleine streepzaad, reukgras, gewone hoornbloem, kleine klaver, brunel, kruipende boterbloem, zandhoornbloem, gewone rolkaver, veenwortel, kamgras, trekrus, muizenoor, straatgras, hazenzegge, kleine leeuwentand, melganzenvoet, hanenpoot, ruige zegge, veldereprijs, hard zwenkgras, zandmuur, rode schijnspurrie. 9/5+19/6: b. heiderestanten in de rand: vroegeling, muizenoor, tandjesgras, zandblauwtje, bruine snavelbies, tormentil, heidespurrie, schermhavikskruid, trekrus, pijpenstrootje, havikskruiden, struikheide, dopheide, stekelbrem, biggenkruid, Sint-Janskruid, brem, duizendblad, smalle weegbree, Canadese guldenroede, teunisbloem spec., reukgras, veelbloemige veldbies, schapengras, pilzegge, schapenzuring, brunel, reukgras, greppelrus, moerasdroogbloem, vogelpootje, zandstruisgras, wolfspoot, kale joker, kleine leeuwentand, kruipende boterbloem, haarmos, ronde zonnedauw, veldbies, waternavel, velden zomprus, gewone rolklaver, duizendguldenkruid, margriet, beklierde ogentroost, middelste teunisbloem, heermoes, tengere rus, Jacobskruiskruid, gewone den. De centrale grasmat van het vliegveld wordt gemulched. Veel heidekartelblad op 2/5/2018. 143. Weiland: Ha 10/4: veel vogelmelk, winterpostelein, zandkool, kleine leeuwenklauw, vroegeling, Jacobskruiskruid, gladde witbol, vogelpootje, smalle weegbree, schapenzuring, duizendblad, scherpe boterbloem, gewone ereprijs en veldbies, schermhavikskruid, muizenoor, boerenwormkruid, biggenkruid. 1 dode segrijnslak. 144. Gazon: Ha 10/4: vogelmelk, winterpostelein, zandkool, kleine leeuwenklauw, vroegeling, smalle weegbree, gewone veldbies, muizenoor, biggenkruid, muurpeper, kleine klaver, madeliefje.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 182 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

145. Bos (vroegere vijver) 10/4: hulst, zwarte els, inlandse en Amerikaanse vogelkers, veel braam, riet, hop, aalbes, bonte gele dovenetel, kamperfoelie, es, wilg, hangende zegge en andere tuinplanten, klimop, rietgras, ijle zegge, bosveldkers, hazelaar, stekelvarens. Khw van zwarte elshakhout (2x0,5m). Bruine kikker. 146. Wegberm: Ha 7/5: veel muizenoor en gewone veldbies, havikskruid spec., biggenkruid, Jacobskruiskruid, schapenzuring, duizendblad, gladde witbol, St-Jankruid, reukgras, kleine leeuwenklauw, kleine klaver, zegge spec., zandhoornbloem. 147. Bos 9/5: wederik, adelaarsvaren, kamperfoelie, klimop, bosbies, mannagras, holpijp pl. aspectbepalend, moersasspirea, pijpenstrootje, ijle zegge, hazelaar, wolfspoot, dotterbloem pl. aspectbepalend, gelderse roos, zwarte bes, bitterzoet, moeraswalstro, bosveldkers, egelboterbloem, aalbes, bamboe, zompzegge, pl. aspect van pijpenstrootje+berk+wat veenmos+veldrus, thv weg werd het bos aangehoogd, restant boswal in het bos? Ijzerkwel. 148. Khw, 1x4m 9/5: adelaarsvaren, hulst, gladde witbol, kamperfoelie, klimop, Amerikaanse vogelkers, salomonszegel. 149. Khw langs de beek, 1,5x7m 9/5: beek ligt aan valleirand, stuw op de beek thv watervlak 44; pilzegge, adelaarsvaren, salomonszegel, kamperfoelie, dalkruid pl. aspectbepalend, klimop, hengel, hazelaar, hulst, bamboe, blauwe bosbes, lijsterbes, dubbelloof, bonte gele dovenetel, rode kornoelje, inlandse en Amerikaanse vogelkers, wal is plaatselijk verdwenen. 150. Struweel/Hf; deels opgehoogd aan de straatkant 9/5: holpijp pl. aspectbepalend, bitterzoet, wederik, gele lis, groot glidkruid, pinksterbloem, dotterbloem pl. aspectbepalend, waterzuring, kattenstaart, melkeppe, moerasspirea, grote egelskop, wateraardbei, kale jonker, valeriaan, harig wilgenroosje, engelwortel, rietgras, lidrus, adelaarsvaren, wolfspoot, zwarte bes, riet, blauwe bosbes, pijpenstrootje. Ijzerkwel. 151. Verdroogd berken-eikenbos 9/5: adelaarsvaren, kamperfoelie, Amerikaanse vogelkers, bonte gele dovenetel. 152. Khw, 4x0,7m, sterk verbraamd 9/5: klimop, Amerikaanse vogelkers, adelaarsvaren pl. aspectbepalend, dagkoekoeksbloem, salomonszegel, kamperfoelie, lelietje-van-dalen.

zevenblad,

153. Hp+? + Hj; in panden gelegen 9/5: volledig weiland werd bespoten tegen dicotylen vandaar dat pinksterbloem en boterbloemen verwelkt hangen! Reukgras, egelboterbloem, kale jonker, zwarte zegge, veldrus, rood zwenkgras, ruige zegge. 154. Hp+/Hc + HcÂ°, begreppeld en (te) diepe sloot 9/5: wederik, grote egelskop, egelboterbloem, moerasmuur, kale jonker, zwarte zegge, veldrus, moeraswalstro, bosveldkers, melkeppe, moerasrolklaver, moerasspirea, pinksterbloem, veel dotterbloem, reukgras, waterzuring, engelwortel, holpijp in de rand met het bos. Ijzeroer.

pagina 183 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

155. Khw van eik, 1x3m 9/5: veel eikvaren, hulst, Amerikaanse vogelkers, kamperfoelie, klimop, pilzegge, hengel, hangende zegge, hazelaar, bamboe. Veel gazonafval! 156. Khw van eik, 2x0,5m 9/5: klimop, bamboe, bonte gele dovenetel, gladde witbol, Amerikaanse vogelkers, hazelaar, pijpenstrootje, lijsterbes, schapengras, schermhavikskruid, tuin-hemelsleutel, hengel, biggenkruid, veldrus, blauwe bosbes, japanse duizendknoop, grootbloemige muur, adelaarsvaren. Twee mariabeeldjes. 157. Khw van eik, 1x0,3m 9/5: hengel, kamperfoelie, Amerikaanse vogelkers, adelaarsvaren, spork. 158. Khw van eik, 1x6m 9/5: aspect bepaald door adelaarsvaren, pijpenstrootje, Amerikaanse vogelkers, dalkruid, blauwe bosbes. 159. Khw van eik, 1x4m 9/5: hazelaar, ‘paplaurier’, Amerikaanse vogelkers, adelaarsvaren, lijsterbes, pilzegge, kamperfoelie, klimop. 160. Wegberm: Hp+ 9/5: in de sloot holpijp; grootbloemige muur, valeriaan, gladde witbol, veldbies spec., moerasspirea, pinksterbloem, knopig helmkruid, wederik, knoopkruid, reukgras, ijle zegge, adelaarsvaren, echte koekoeksbloem, rood zwenkgras, hazenzegge, margriet, veldrus, schermhavikskruid, duizendblad, Japanse duizendknoop, Canadese guldenroede, bosveldkers, kruipend zenegroen, engelwortel, wilde hyacint, rolklaver spec., ruige zegge, havikskruid spec., biggenkruid, madeliefje, hengel, tijmereprijs, hopklaver, pijpenstrootje. 161. Verbraamd bosje, storten 9/5: Amerikaanse vogelkers, aalbes, hazelaar, klimop, reuzenberenklauw, lelietje-van-dalen, ‘paplaurier’, bonte gele dovenetel, hulst, lijsterbes, kamperfoelie, adelaarsvaren. 162. Witbolweiland: Hp + Lh/Hp (+ Hp+?) 9/5: egelboterbloem, moerasmuur, watermuur, winterpostelein. In de sloot: kale jonker, pinksterbloem, moerasspirea, echte koekoeksbloem. 8 koeien. Ijzeroer. 163. Witbolweiland: Hp+ 9/5: geknikte vossenstaart, pinksterbloem, reukgras, lidrus, wederik, zwarte zegge, tijmereprijs, zompvergeet-mij-nietje, putwater op -1m onder mv. 164. Struweel/sloot 9/5: holpijp, wederik, mannagras, bitterzoet, wolfspoot. 165. Grotendeels verbraamd bos 9/5: ratelpopulier, bosbies, spork, kamperfoelie, blaas- en zwarte zegge, holpijp, wederik, mannagras, moerasspirea, kale jonker, Amerikaanse vogelkers, grootbloemige muur thv de beek. 166. Hp 9/5: pinksterbloem, moerasmuur, egelboterbloem. Ijzerkwel.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 184 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

167. Hp+Hj, panden loodrecht op de sloot. 9/5: pinksterbloem, geknikte vossenstaart, egelboterbloem, waterranonkel in het weiland! Sloot: holpijp, moerasmuur, reukgras, moeraswalstro, egelboterbloem, pinksterbloem, gele lis, wolfspoot, echte koekoeksbloem. Ijzerkwel. 168. Houtkant van els en eik, met jachthoogzit 9/5: grootbloemige muur, meidoorn. 169. Begraasde houtwal van eik, 2x0,5m 9/5: grootbloemige muur, pijpenstrootje. 170. Hp+, paardenweiland met meidoorn in de rand 9/5: pinksterbloem, reukgras, veldrus, egelboterbloem, geknikte vossenstaart, zwarte zegge, kruipend zenegroen, tijmereprijs, begreppeld evenwijdig met de beek. 171. Vluchtheuvel, beheerd als gazon: Ha° 9/5: veelkleurig vergeet-mij-nietje, madeliefje, biggenkruid, hertshoornweegbree, kleine leeuwenklauw, gewone reigersbek, vroegeling, vogelpootje, paashaver, veldereprijs, duizendblad, zandhoornbloem, zandraket, smalle weegbree. Pas gemaaid. 172. Verbraamd bos, deels ontoegankelijk 9/5: kamperfoelie, gelderse roos, klimop, meidoorn, zwarte bes, wolfspoot, boszegge, moeraswalstro, hazelaar, Canadese guldenroede, grootbloemige muur, Amerikaanse vogelkers. 173. Hp 9/5: pinksterbloem, smalle weegbree, knoopkruid, reukgras, veel scherpe boterbloem, rand met voetpad: duizendblad, biggenkruid, Canadese guldenroede. 174. Hp+ 9/5: veel reukgras en pinksterbloem, rood zwenkgras. 175. Hp+ 9/5: geknikte vossenstaart, pinksterbloem, tijmereprijs, veldrus, madeliefje, reukgras, ruige zegge. 176. Hp+Hj, paardenweiland 9/5: veldrus, reukgras, pinksterbloem, ruige zegge. 177. Hj + Hp+, ‘reukgrasweilandje’, verdroogd? 9/5: veel reukgras, veelbloemige veldbies, akkerviooltje, madeliefje, pinksterbloem, zwarte zegge. 178. Struweel 9/5: hazelaar, aalbes, klimop, zevenblad. 179. Wegberm: Hp+ 9/5: knoopkruid, rood zwenkgras, pinksterbloem, reukgras, veldrus, biggenkruid, kruipend zenegroen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 185 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

180. ‘Luzula-tuintje’: Ha 9/5: madeliefje, reukgras, muizenoor, veldbies spec., biggenkruid, duizendblad, havikskruid spec., schapengras, margriet, schapenzuring, trekrus, zandraket, kamgras, vogelpootje, gewone rolklaver, struikheide, tandjesgras. 181. Khw, beekoever=Hf 9/5: veel lelietje-van-dalen, hengel, grootbloemige muur, verder adelaarsvaren, havikskruid spec., valeriaan, kamperfoelie, engelwortel, grote egelskop, gele lis, waterzuring, schermhavikskruid, klimop, moerasspirea, pinksterbloem, ijle zegge. 182. Struweel/ruigte 9/5: grootbloemige muur, adelaarsvaren, zevenblad, Canadese guldenroede, riet. Gehakkelde aurelia. 183. Sloot: Hf 9/5: reukgras, pinksterbloem, holpijp, geknikte vossenstaart, sterrenkroos, wederik, engelwortel, kantig hertshoorn, grote waterweegbree, kale jonker, bitterzoet, grasmuur, penningkruid, schapenzuring, rolklaver spec., rood zwenkgras, duizendblad, echte koekoeksbloem, moeraswalstro, egelboterbloem, gele lis, tweerijïge zegge, Amerikaanse vogelkers. Ijzerkwel. 184. Witbolweiland: Hp 9/5: pas gemaaid, rand: reukgras, echte koekoeksbloem, pinksterbloem, rood zwenkgras, duizendblad, Amerikaanse vogelkers. 185. Houtkant 9/5: Amerikaanse vogelkers, vogelmelk (uit tuin?), bonte gele dovenetel, kamperfoelie, aalbes, meidoorn, hulst, pijpenstrootje, lelietje-van-dalen, veldbies spec. 186. Wegberm en gracht: Hp+ 9/5: knoopkruid, pinksterbloem, pijpenstrootje, veldbies spec., reukgras, stippelvaren, wederik, schermhavikskruid, grote egelskop, moeraswalstro, Sint-Janskruid, duizendblad, Canadese guldenroede, grootbloemige muur, margriet, rood zwenkgras, biggenkruid, ruige zegge, ijle zegge, grasmuur, maagdenpalm spec., wilde betram. 187. Wegberm en gracht: Hp+ 12/5: holpijp, veldrus, reukgras, wederik, moerasrolklaver, pinksterbloem, kale jonker, ijle zegge, veldbies spec. 188. Hp+ 16/5: veel reukgras, pinksterbloem, duizendblad, biggenkruid, rood zwenkgras, hazenzegge, margriet. 189. Hp+ 16/5: kale jonker, moerasmuur, veldrus, reukgras, pinksterbloem, moerasrolklaver, biggenkruid, hazenzegge, echte koekoeksbloem, zwarte zegge, veldbies spec. 190. Hj + wilgenstruweel en berkenbos 16/5: veel wateraardbei, gewone wederik, peen, hennegras, snavelzegge, pijpenstrootje, veenmos, zwarte zegge, zompzegge, veldrus, waternavel, moeraswalstro; berkenbos met pijpenstrootje, veenmos, spork, zompzegge, Amerikaanse vogelkers. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 186 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

191. Paardenweiland: Ha + Hp+ 16/5: reukgras, biggenkruid, geknikte vossenstaart, krulzuring, pinksterbloem, gewone wederik, veldbies spec., margriet, Jacobskruiskruid, rolklaver spec., kleine klaver, zandhoornbloem, schapenzuring, knolboterbloem, rand met bos nr. 192: struikheide, pijpenstrootje, schapengras. 192. Bos 16/5: vooral Amerikaanse vogelkers, berk, Amerikaanse eik, veel bochtige smele, blauwe bosbes pl. aspectbepalend, struikheide, havikskruid spec., schapenzuring, klimop, kamperfoelie, spork, pijpenstrootje. Rand met perceelnr. 191: schermhavikskruid, havikskruid spec., veldbies spec., schapenzuring, pijpenstrootje, struikheide, paashaver, schapengras, gladde witbol, muizenoor. Te kappen bos voor heideontwikkeling. 193. Witbolweiland: Hp 16/5: reukgras, pinksterbloem. 194. Paardenweiland: Hp 16/5: reukgras, pinksterbloem, veldrus. 195. Wegberm: Hp+ 16/5: reukgras, veldrus, veel schermhavikskruid, veldbies spec. 196. ‘Reukgrasweiland’ langs beek: Hp 16/5: reukgras, pinksterbloem. Holpijp in de sloot. Putwaterniveau op 23/6/2017 na extreme droogte: -130cm. 197. ‘Reukgrasweiland’: Hp+ 22/5: kleine ratelaar (waarschijnlijk ingezaaid), reukgras, pinksterbloem, kruipend zenegroen, veldrus, hazenzegge, wederik, holpijp, ruige zegge, echte koekoeksbloem, rood zwenkgras, zwarte zegge, kale jonker, egelboterbloem, moerasrolklaver, lidrus, madeliefje, tormentil, geknikte vossenstaart, knoopkruid, te diepe sloot? Ijzerkwel in sloot. 198. Khw van zomereik, 2x0,3m tot 1x4m, deels hazelaar en zwarte els-kant 22/5: hulst, adelaarsvaren, valse salie, Amerikaanse vogelkers, veel salomonszegel, breedbladige wespenorchis, wederik, kamperfoelie, klimop, schaduwgras, trilpopulier, gladde witbol, hengel, schapengras, Amerikaanse eik, eikvaren. Eekhoorn. 199. Weiland: Hp 22/5: rand met Khw: adderwortel, verder reukgras, geknikte vossenstaart, reukgras, pinksterbloem, veldrus. Put: -60cm. 200. Wegberm: Ha°/Hp+ 22/5: rood zwenkgras, veldbies spec., veel schermhavikskruid, reukgras, muizenoor, biggenkruid, schapengras, Canadese guldenroede, struikheide, duizendblad, hengel, muurleeuenbek op steenhoop. 201. Grasland: Ha°/Hr 22/5: schermhavikskruid, muizenoor, biggenkruid, Sint-Janskruid, duizendblad, rood zwenkgras, vogelpootje, brem.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 187 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

202. Khw van zomereik, 2x0,5m tot 1x3m 22/5: Japanse duizendknoop, salomonszegel, klimop, meidoorn, hazelaar, Amerikaanse vogelkers, dagkoekoeksbloem, hulst, dubbelloof, pijpenstrootje, kamperfoelie, gladde witbol. Put: -120 cm. 203. Khw van zomereik, 2x0,5m; volgestort met tuinafval 22/5: salomonszegel, klimop, hulst, hazelaar. 204. Voortuin bij woning nr. 7 22/5: margriet, duizendblad, muskuskaasjeskruid, kleine pimpernel, morgenster, knoopkruid, reukgras, brunel, muizenoor, biggenkruid, marjolein, tweejarig streepzaad, vogelpootje, gewone reigersbek, glad walstro, tengere rus. 205. Khw van zomereik aan de rand van een naaldbos, 4x1m 22/5: Amerikaanse vogelkers, blauwe bosbes, eikvaren, hazelaar, hulst, lelietje-van-dalen. 206. Khw van zomereik 22/5: gevlekte gele doevenetel, aalbes, Amerikaanse vogelkers, klimop, hazelaar, kamperfoelie, trilpopulier, hulst, Japanse duizendknoop, salomonszegel, taxus, hengel, veldbies spec. 207. Hp+ 22/5: ruige zegge, grasmuur, duizendblad, reukgras, vogelmelk, Jacobskruiskruid, madeliefje, veldrus, rood zwenkgras, geknikte vossenstaart. 208. Khw van zomereik 22/5: Amerikaanse vogelkers, brem, valse salie, salomonszegel. 209. Bos 22/5: veel vogelmelk. 210. Zilverschoonweiland: Hp+ 22/5: geknikte vossenstaart, reukgras, pinksterbloem, hazenzegge, sloot droog met echte koekoeksbloem, madeliefje, waterpeper. Slecht toegankelijk door agressieve stier. 211: Khw van zomereik Valse salie, eikvaren, kamperfoelie volgens Speybroeck (2000). Rond poelen 8 en 9 vermeldt Speybroeck (2000) tevens moerashertshooi, vlottende bies en gesteeld glaskroos! 212. Reukgrasweiland: Hp+ 29/5: moerasrolklaver, moerasmuur, wederik, moeraswalstro, geknikte vossenstaart, veldrus, pinksterbloem, kruipend zenegroen, kale jonker, rood zwenkgras. 213. Hp/HaÂ° 29/5: reukgras, Sint-Janskruid, duizendblad, schapenzuring, zilverhaver, biggenkruid, hopklaver, zandhoornbloem, vogelpootje, peen. 214. Hp+ 29/5: geknikte vossenstaart, pinksterbloem, mannagras, veldrus, moerasrolklaver, reukgras, grasmuur, echte koekkoeksbloem, krulzuring. 215. Khw ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 188 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

29/5: gladde witbol, struikheide, schapenzuring, pijpenstrootje, hulst, kamperfoelie, Amerikaanse vogelkers. 216. Witbolweiland: Hp + Hp+ 29/5: veldrus, krulzuring, geknikte vossenstaart, pinksterbloem, reukgras, hazenzegge. 217. Onverharde weg, beheerd als gazon Juni 2018: biggenkruid, vogelpootje, kruipend zenegroen, brunel, madeliefje, muizenoor, duizendblad, gewone reigersbek, margriet, gewoon struisgras, peen en kleine bergsteentijm.

Toevallige waarnemingen Haas, konijn, eekhoorn, ree, everzwijn (o.m. in de Ballewijer), vuurlibel, gouden sprinkhaan, junikevers aan de kantine van het vliegveld. Tientallen winterjuffers op 1/4/2017, kokerjuffers en pekzwarte of grote spinnende waterkever (Hydrophilus Piceus; zie Lenders, 2007) in een fuik aan watervlak 29 & 40.

pagina 189 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

BIJLAGE 2: DUIDING OVER DE WATERVLAKKEN/RESULTATEN VAN HET ONDERZOEK NAAR AMFIBIEËN 1. Goede locatie om nieuwe poel aan te leggen. 2. Tuinvijver, grotendeels in de zon gelegen, 20x20m, niet toegankelijk. Grondwater in put staat op 30cm. Beekje verbreden als poel. 3. Tuinvijver, volledig overschaduwd, 10x10m, niet toegankelijk. 4. Tuinvijver, volledig in de zon gelegen, 10x10m, niet toegankelijk. 5. Tuinvijver, volledig in de zon gelegen, 10x10m, niet toegankelijk. 6. Poel, volledig overschaduwd, 8x8m, eilandje van 3m doormeter. 7. Poel, volledig overschaduwd, 4x22m. 8. Vijver, grotendeels overschaduwd door bos, 30x20m. 9. Vijver, struweel in de rand, sterk verland, 20x20m. 10. Grote tuinvijver met eiland, grotendeels overschaduwd, aan één zijde grenzend aan bos, doormeter van 25m, niet toegankelijk. 11. Grote tuinvijver met eiland, grotendeels zonnig gelegen, aan één zijde grenzend aan houtkant. Afmetingen zie luchtfoto, niet toegankelijk. 12. Poel in schapenweide van de Teut/Tenhaagdoorn, volledig overschaduwd door struweel, 20x10m.In het voorjaar van 2017 volledig open gekapt en uitgediept. 13. Poel in pony-schapenweide, deels zonnig gelegen, 18x25m. 14. Langgerekte poel, grotendeels overschaduwd door bos, 30x15m, niet toegankelijk. 15. Haast volledig verlande poel met eiland, deels zonnig gelegen, doormeter van 15m. 16. Natte plek in het bos, 5 cm diep. 17. Vijver, deels zonnig gelegen, met caravan, doormeter van 25m, niet toegankelijk. 18. Tuinvijver, deels in de zon gelegen, 25x15m, niet toegankelijk. 19. Tuinvijver, deels in de zon gelegen, 25x15m, niet toegankelijk. 20. Tuinvijver, volledig overschaduwd, 20x10m, niet toegankelijk. 21. Bospoel met klein eilandje, volledig overschaduwd, 20x15m. 22. Tuinvijver, volledig overschaduwd, niet toegankelijk. 23. Grote tuinvijver, volledig in de zon gelegen, 20x25m, niet toegankelijk. 24. Natte plek in wilgenstruweel. 25. Tuinvijver met klein eilandje, deels in de zon gelegen, 35x10m, niet toegankelijk. 26. Wachtbekken, volledig in de zon gelegen, 80x25m. 27. Poel, grotendeels door struweel omgeven, 8x10m. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 190 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

28. 28a: een poel van 25x14m deels in de zon gelegen, 28b, c en d: drie volledig in bos gelegen en overschaduwde poelen van 10x5m; en tot slot 28 e: een kleine cirkelvormige poel (doormeter can 3m) met wat vegetatie. 29. Vijver, volledig in bos gelegen, 40x20m. 30. Vijver met betonwanden, volledig in bos gelegen, roestkleurig water, 40x10m. 31. Vijver, 40x40m. 32. Tuinvijver, niet toegankelijk. Volgens eigenaar ligt er nog een vijver verderop (=34). 33. Zeer grote tuinvijver in de zon, niet toegankelijk. 34. Zie 32. 35. Zeer mooie poel, deels in de zon gelegen, aan één zijde grenzend aan houtkant, 20x8m. 36. Stadsvisvijver. 37. Poel langs knuppelpad, volledig in bos gelegen, 16x6m. 38. Tuinijver afgerasterd met Engels raster, volledig in de zon gelegen, 10x20m. Niet toegankelijk. 39. Poel, volledig in de zon gelegen, 13x9m. 40. Grote vijver. 41. Lag droog op 3/2/2017, enkel nog waterhoudende gracht aanwezig. 42. Vijver, volledig in bos gelegen, 19x29m. 43. Tuinvijver, niet toegankelijk. 44. Zeer grote “weekendvijver” met caravan, afmetingen zie luchtfoto, niet toegankelijk. 45. Vijver met caravan, deels volgestort, niet toegankelijk. Tussen 44 en 45 staat een sluis op de Slangbeek. 46 en 47. Twee tuinvijvers, deels in de zon gelegen, 20x15m en 10x10m. 48. Tuinvijver, 10x10m, niet toegankelijk. 49. Tuinvijver, niet toegankelijk. 50. Tuinvijver, niet toegankelijk. 51. Weilandsloot 52. Poeltje vlakbij vervallen gebouwtje (oud weekendverblijf)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 191 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

VANGSTRESULTATEN ADULTEN (28/3/2017 – 11/4/2017) Watervlak 8 11/4/2017 Reeds uitgekomen klompen van de bruine kikker, groene kikkers F1: Th: 1 m, 1 vr; Ta: 1 vr F2: Th: 8 m, 8 vr; Ta: 2 vr, 2 m F3: Th: 6 m, 1 vr F4: Th: 2 vr. 2 geelgerande watertor Fd1: Th: 2 m, 1 vr. 8 zonnebaars Fd2: Th: 3 m, 1 vr. 5 juv. zonnebaars Fd3: Th: 2 m, 1 vr. 7 juv. zonnebaars, 1 geelgerande watertor Watervlak 9 11/4/2017 Reeds uitgekomen klompen van de bruine kikker F1: niets F2: 1 geelgerande watertor F3: Th: 2 m; Ta:3 m, 5 vr F4: Th: 1m; Ta: 1m, 1 vr. 2 geelgerande watertor Fd1: Th: 1 m; Ta: 2 m; 2 larven Bb. 8 zonnebaars Fd2: Th: 3 m, 1 vr. 5 juv. zonnebaars Fd3: Th: 2 m, 1 vr. 7 juv. zonnebaars, 1 geelgerande watertor (T.h.v. watervlakken 8-9 vermeldt Speybroeck (2000) ook heikikker.) Watervlak 11 29/5/2017 Koor van groene kikkers Watervlak 12 3/4/2017 Watervlak is nog volledig kaal (pas gegraven en alle wilgen er rondom verwijderd) F1: Ta: 1m, 1 vr; Th: 1 m, 1 vr F2: Ta: 1m, 1 vr; Th: 1 m, 1 vr Fd1: niets Watervlak 13 4/4/2017 Watervlak 13 werd enkel met het schepnet onderzocht: Veel Re op de oever, veel larven van Rt, Th: 2 m, 1 vr; Ta: 1 vr. Verder bloedzuigers, staafwants en oeverspin.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 192 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Watervlak 15 28/3/2017 Geen fuiken geplaatst, enkel geschept: 1 vr tiendoornige stekelbaars Watervlak 21 28/3/2017 F1: Tv: 1 vr F2: niets F3: niets; 1 geelgerande watertor Fd1: Ta: 3 m, 1 Re; 1 geelgerande watertor Fd2: Ta: 3m, 1 vr; 2 geelgerande watertor Watervlak 26 29/3/2017 F1: 1 Amerikaanse hondsvis F2: 7 zonnebaars F3: niets F4: niets Fd1: niets Fd2: 3 blankvoorn, 1 vr tiendoornige stekelbaars Watervlak 27 29/3/2017 F1: Ta: 2 m, 1 vr; Tv: 4 m; kokerjuffer F2: Ta: 1 vr; Tv: 1 vr; kokerjuffer F3: Tv: 1m, 1 vr; kokerjuffer Fd1: 1 Re; Tv: 1 vr; kokerjuffer Fd2: Ta: 2 m; Tv: 1 vr; kokerjuffer, 1 geelgerande watertor Watervlak 28 2/4/2017 28a F1: niets F2: 1 geelgerande watertor F3: 1 Re, Th: 1 m Fd1: 2 Re Fd2: 1 Re 28b F1: 1 Re F2: 1 grote libellenlarve 28c 1 groene kikker op de oever F1: Ta: 4 m F2: Ta: 1 vr Fd1: 2 Re Fd2: niets ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 193 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

28e F1: niets Watervlak 29 3/4/2017 F1: niets F2: niets F3: niets F4: niets Fd1: 1 grote spinnende watertor of pekzwarte waterkever Fd2: 1 Amerikaanse hondsvis Fd3: niets Watervlak 35 28/3/2017 1 snoer en larven gewone pad Ca. 30 eiklompen bruine kikker F1: Th: 2 m, 2 vr; Ta: 8 m, 1 vr.; kokerjuffer F2: Ta: 1 vr, 1 geelgerande watertor F3: Ta: 6 m, 2 vr; Tv: 2 m; Th: 4 m, 2 vr; kokerjuffer Fd1: niets Fd2: niets, 4 geelgerande watertor Sterrenschot op de oever. Watervlak 37 28/3/2017 F1 en F2: niets; ook geen resultaat bij uitgebreid scheppen. Watervlak 39 1/4/2017 Groene kikkers en geroep onderwater van een ampexus gewone pad. Roestkleurig water. F1: Ta: 4 m, 7 vr; Tv: 1 m; 1 Re F2: Ta: 1 m, 3 vr Fd1: Ta: 2m, 1 vr; Tv: 1m, 1 vr. Watervlak 40 1/4/2017 Veel groene kikkers. F1: 1 Re; 1 pekzwarte waterkever (Hydrophilus piceus). F2: niets F3: Tv: 1 m F4: niets F5: één geelgerande watertor Fd1: niets ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 194 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Fd2: niets Tientallen winterjuffers. Watervlak 42 4/4/2017 F1: niets F2: niets F3: niets F4: niets Fd1: niets Fd2: niets Fd3: niets Fd4: 1 geelgerande watertor

Watervlak 51 1/4/2017 Enkele kleine groene kikkers F1: 1 subadulte Re Fd1: niets Watervlak 52 3/4/2017 Enkele groene kikkers in de poel en juveniele bruine kikkers in het elzenbos vlakbij F1: niets F2: 1 geelgerande watertor

pagina 195 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Legende F: metalen fuik, staat op de bodem Fd: fuik van draadnet, zweeft in het water aan het oppervlak Ta: alpenwatersalamander Tv: gewone watersalamander Th: vinpootsalamander Re: groene kikker Rt: bruine kikker Bb: gewone pad m: mannetje, vr: vrouwtje

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 196 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

pagina 197 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

BIJLAGE 3: BIOTOOPEISEN VAN DE HOUTKANT- EN DE AKKERVOGELS KWALITATIEF ASPECT Omdat soorten onderling verschillen, is geen enkel lineair element optimaal voor alle houtkantsoorten. Zo verkiezen grasmussen, heggemussen, geelgorzen en bosrietzangers lage, kort gesnoeide hagen. Spotvogels en braamsluipers daarentegen wensen minstens 3 m hoge structuren. Toch wordt hier getracht een beeld op te hangen van de ‘ideale houtkant’. Die moet als grootste gemene deler worden opgevat en ziet er als volgt uit: •

Voldoende breed. Hoe breder de houtkant des te meer individuen en vogelsoorten erin voorkomen. De breedte heeft op haast alle onderzochte soorten een positieve invloed. Een absoluut minimum is ca. 3 m. Stroken van 30-50 m breed bevatten zeer veel soorten, o.a. bosvogels. Tien meter wordt als een aanvaardbaar compromis beschouwd.

•

voldoende hoogte. De houtkant is best minstens 1,5 – 2 m hoog. Net zoals de breedte is ook de hoogte gecorreleerd met de dichtheid en de soortenrijkdom van het element.

•

aanwezigheid van bomen. Dit kon al uit voorgaande worden afgeleid. De boomlaag is best vrij soortenrijk. Vooral de aanwezigheid van dikke, oude bomen en afgestorven exemplaren is bevorderlijk voor een rijke vogelstand en in het bijzonder voor het voorkomen van bosvogels en holenbroeders.

•

een soortenrijke en goed ontwikkelde struiklaag. De aanwezigheid van doornstruiken en een goede dekking tot op 2 m hoogte zijn hierbij na te streven. Dergelijke houtkanten bevatten typische struweelsoorten zoals grasmus, heggemus en braamsluiper.

•

een soortenrijke kruidlaag. Dit is zeker voor de grasmus, de tuinfluiter, de fitis en de geelgors belangrijk. Deze zomen zijn best enkele meters (2-5) breed. Begrazing van de houtkantbasis moet daarom vermeden worden.

•

de aanwezigheid van een greppel, die voldoende breed (minstens 2 m) is.

•

de aanwezigheid van hoeken. Dit verhoogt de dichtheid van meerdere soorten. Zo vertoeven nabij intersecties 1,3 maal meer geelgorzen dan langs rechte stukken. Dit heeft o.a. met het microklimaat te maken en met het hoger kruidenaanbod nabij dergelijke structuren.

•

een niet jaarlijkse snoei. Dit bevordert onder meer de vruchtzetting, wat belangrijk is voor tal van overwinteraars.

Vele van deze kenmerken sluiten goed aan bij de eisen die oudbosplanten aan houtwallen stellen (zie 2.2.3 De houtwallen).

KWANTITATIEF ASPECT Niet enkel de kwaliteit, ook de kwantiteit, m.a.w. de houtkantdichtheid, heeft een belangrijke invloed op de broedvogelsoortensamenstelling. Op plaatsen met veel houtkanten komen bv. meer bosvogels in deze structuren voor. De dichtheid aan houtkanten is zowel met de soortenrijkdom als ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 198 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

met de vogeldichtheid positief gecorreleerd. Zo is er een duidelijk positief verband tussen de aantallen grasmussen, geelgorzen, spotvogels, braamsluipers, nachtegalen, kneus, fitissen en grauwe vliegenvangers en de totale lengte aan houtkanten in een gebied. De literatuur vermeldt volgende waarden voor de aanwezigheid van een goed ontwikkelde gemeenschap van houtkantsoorten: •

pas vanaf meer dan 3 km/km2 stijgt de dichtheid van de meeste soorten en is er sprake van een echte houtkantsoortengemeenschap en vanaf 4 km/km2 komen de zeldzamere soorten voor.

•

6-8 km/km2 (perceeloppervlakte van 4-7 ha) voor soorten als geelgors, grasmus, tuinfluiter en zwartkop. Onder 5 km/km2 dalen de aantallen van deze soorten vrij snel.

•

Het maximaal aantal soorten zou bij 7-11 km/km2 worden bereikt. Maar de dichtheden zouden boven dit niveau nog steeds verder toenemen.

Niet alleen de totale lengte, maar ook de ruimtelijke verdeling van de houtkanten heeft belang. Volgens meerdere auteurs bedraagt de onderlinge afstand tussen houtkanten best maximaal 200300 meter. Ook de ligging langs andere elementen (bos, struweel, akker) heeft invloed op de soortensamenstelling, al is dit nog niet zo goed gekend. Zo zouden granen interessant zijn voor de groenling, de kneu, de geelgors en voor ringmussen. Omdat de geelgors ook tot de akkervogels behoort en akker- en houtkantsoorten grotendeels gelijklopende eisen aan het landschap stellen, volgt hier een schets als voorbeeld van het “ideale” bouwpakket voor de patrijs (Figuur 1). De patrijs is momenteel niet meer in het studiegebied aanwezig, maar is altijd een erg geliefde jachtvogel geweest en met de aanleg van deze “patrijzenstroken” kunnen we ook de jagers betrekken bij de inrichting en dus het natuurbehoud in het studiegebied. Bovendien zijn dergelijke stroken ook ideaal voor de fazant, die in het gebied op kaart 22 nog voorkomt.

Figuur 1: maatregelenpakket patrijs

Bij het “ideale” bouwpakket voor de patrijs is specifieke aandacht besteed aan overgangen tussen lage en hogere vegetaties, omdat die extra foerageermogelijkheden bieden. Het bouwpakket dient op verschillende plaatsen in het landschap voorzien te worden, liefst op rustig gelegen plaatsen, m.a.w. loodrecht op de belangrijkste ontsluitingswegen. In intensief landbouwgebied vergt de patrijs ca. 6 km nestdekking/km² in de vorm van dergelijke stroken (ca. 3 – 4% van het areaal) en eveneens ca. 3% van het areaal aan insectenvoedsel (onbespoten randen, grasbufferstroken, ruige percelen). Het spreekt voor zich dat het behoud van de akkervogels enkel mogelijk is wanneer de inrichtingsmaatregelen een duurzaam karakter hebben. De ervaring bij de VLM leert dat dat enkel het geval is wanneer die maatregelen op gronden staan in eigendom bij een openbaar bestuur of bij een natuurbehoudinstantie. Het beheer kan dan aan een wildbeheereenheid toevertrouwd worden. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

pagina 199 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

We bespreken nu in detail de verschillende maatregelen van figuur 1. De lage haag wordt aangelegd met de volgende soorten: eenstijlige meidoorn, hulst, spork en/of veldesdoorn, aan te planten a rato van 3 exemplaren/meter. De haag wordt regelmatig gesnoeid tot een maximale hoogte van ca. 1,5 meter, om te voorkomen dat deze haag te hoog wordt en daardoor de haagbasis te zeer zou gaan overschaduwen. Wel is het aangewezen om her en der de haag wat hoger en breder te laten uitgroeien, zodat er meer structuur ontstaat (zangposten) en tevens een groter aanbod aan bessen in de winter. De haag ligt op een lage (ca. 0,3 - 0,5 m), maar brede (4 – 5 m) wal. De haag wordt afgeboord door een zoomvegetatie. Er kan gekozen worden voor spontane ontwikkeling of om enkele bultenvormende grassoorten (rood zwenkgras, kropaar, glanshaver, rietzwenkgras of beemdlangbloem) in te zaaien in lage dichtheid. Zoomvegetaties worden eens om de 2 jaar in september gehooid. Dit zoombeheer wordt best gespreid uitgevoerd, t.t.z. bijvoorbeeld elk jaar een deel, zodat niet alles op hetzelfde ogenblik kaal is. Het hooiland wordt aangelegd door maaisel van bloemenrijke bermen uit de omgeving te gebruiken. Dit om floravervalsing te voorkomen (veel commercieel zaad is van ongekende, vaak buitenlandse oorsprong) en om de kansen op succes te verhogen (lokaal zaad is het best aangepast aan de heersende milieuomstandigheden). Het hooiland wordt twee keer per jaar gehooid, een eerste keer in juli, de tweede keer in de herfst vanaf september. Van pesticiden of bemesting kan geen sprake zijn, tenzij om specifieke probleemsoorten te bestrijden. De greppel is ongeveer 70 cm diep en laat men spontaan begroeien. De rulplaats is een hoop van 1520 m³ zeer grof zand en grit, bedoeld als stofbad en plaats om maagsteentjes te verzamelen. Best wordt een worteldoek gebruikt om begroeiing te verhinderen. De tredvegetatie tussen de akker en het hooiland is bedoeld als toegang voor het beheer/onderhoud, maar zorgt tevens voor extra structuurafwisseling tussen hoge en lage vegetaties en voor bijkomend voedsel. De korte grasmat wordt ingezaaid met schapengras of rood zwenkgras en diverse klaversoorten en wordt steeds “kort” gehouden. De wildakkers tot slot zijn zo gelokaliseerd dat ze in principe samen met het naastliggend landbouwperceel kunnen geploegd en ingezaaid worden. Hiervoor kan men bijvoorbeeld beroep doen op de aanpalende landbouwer die aldus mee betrokken wordt in het verhaal en bovendien zijn vakmanschap kan inbrengen. Er wordt best met zomertarwe, braak en/of vogelvoedselgewas gewerkt. Granen worden best gecombineerd met een onderzaai van rode klaver. Het maaisel van de hooilanden wordt als enige vorm van bemesting in de wildakkers ondergeploegd voor het zaaien.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 200 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

pagina 201 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

BIJLAGE 4: FLORAGEGEVENS VAN DE KAUWBOSSTRAAT Soort

Akkerdistel Akkerkool Am. kruidkers Amerikaanse eik Amerikaanse vogelkers Avondkoekoeksbloem Akkerviooltje Akkermunt Bijvoet Blauwe zegge Bochtige smele Brede stekelvaren Beklierde ogentroost Beemdlangbloem Biezeknoppen Borstelgras Bleke klaproos Blaatrekkende boterbloem Braam Boswilg Bosbies Boerenwormkruid Blauwe bosbes Buntgras Canadese fijnstraal Canadese guldenroede Dolle kervel Dagkoekoeksbloem Driedelig tandzaad Duinriet Eenstijlige meidoorn Echt duizendguldenkruid Engels raaigras Echte valeriaan Echte koekoeksbloem Echte kamille Eikvaren Egelboterbloem

Dupae (1988)

Janssens & Dupae (2016-17) Timmermans (1999)

x x

x x x x x

x x x

SAP (20062015)* x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x x

x x x x x x x

x x x x

x x

x x x x x x

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 202 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Fijnspar Grondster Gewoon timoteegras Gewoon langbaardgras Gewoon struisgras Gewone dopheide Gewoon duizendblad Grote waterweegbree Gewoon biggenkruid Gewone brunel Gewone brem Gewone berenklauw Geknikte vossenstaart Gewone engelwortel Glanshaver Gewone vlier Geelgroene zegge Gewone hoornbloem Gevlekte orchis Gewone waterbies Gewone reigersbek Grote wederik Gewone hennepnetel Glad walstro Gestreepte witbol Gladde witbol Gele lis Greppelrus Gewone rolklaver Gewone veldbies Grove den Grote weegbree Grote ratelaar Gele waterkers Geoorde wilg Gewone raket Gekroesde melkdistel Gewone spurrie Grasmuur Grote muur Grote tijm Grote lisdodde Grote brandnetel Gewone ereprijs

x x

x x x

x x

x x x

x x

x x x x x x

x x x x

x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x X x x x x x

pagina 203 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Gagel Grauwe wilg Hennegras Haagwinde Hazenzegge Hanepoot Heermoes Hondsdraf Hulst Hopklaver Herderstasje Hard zwenkgras Hertshoornweegbree Heidekartelblad Hondsroos Heggenwikke Ijle dravik Italiaans raaigras Jacobskruiskruid Kleine leeuwenklauw Knoopkruid Kleine varkenskers Kruipwilg Klein vogelpootje Kleine veldkers Kluwenhoornbloem Kraailook Kale jonker Kweek Koninginnekruid Kleefkruid Klokjesgentiaan Klimop Klein streepzaad Kleine zonnedauw Kantige basterdwederik Kleine leeuwentand Koningsvaren Kruipganzerik Kamgras Klein kruiskruid Kruipende boterbloem Knopig helmkruid Krulzuring

x x x x

x x

x x x

x x

x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x

x x x x x x x x

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 204 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Knolrus Kropaar Kleine ratelaar Kleine klaver Look-zonder-look Liggende vleugeltjesbloem Liggend vetmuur Langbaardgras Margriet Muizenoor Madeliefje Melganzenvoet Mannetjesvaren Moerasspirea Moeraswalstro Mannagras Moerasdroogbloem Moeraswolfsklauw Moerasrolklaver Melkeppe Muurpeper Okkernoot Paardenbloem Pinksterbloem Pilzegge Peen Pitrus Paarse dovenetel Pijpenstrootje Plataan Perzikkruid Rosse vossenstaart Raapzaad Ringelwikke Rode klaver Ruige zegge Ronde zonnedauw Reukgras Rood zwenkgras Ridderzuring Robertskruid Ruw walstro Rietgras Ruw beemdgras

x x x x

x x

x x x x x

x x x

x x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x

x x

x x x

x x

x x x

x x

x x x x

x x x

x x x x x x x

x x x x

pagina 205 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

Ratelpopulier Ruwe berk Sterzegge Spiesmelde Struikheide Speerdistel Smalle stekelvaren Stekelbrem Stijf havikskruid Schermhavikskruid Sint-Janskruid Schijfkamille Smalle weegbree Straatgras Scherpe boterbloem Sporkenhout Schaduwgras Schapengras Schapenzuring Tandjesgras Trekrus Tengere rus Teunisbloem spec. Tormentil Voederwikke Veldereprijs Vogelwikke Vogelmuur Veldzuring Vijfvingerkruid Veenbies Varkensgras Veenwortel Veldbeemdgras Veelkleurig vergeet-mijnietje Veelbloemige veldbies Vlasbekje Vertakte leeuwentand Vrouwenmantel spec. Veldrus Wilde bertram Witte klaver Witte dovenetel

x x

x x x

x x x x

x x x

x x x x

x x x x x x

x x x

x x

x X x x x

x x

x x x

x x x x x x x x x x x x x x x x x x x X x x x x x x x x

x x x x x x x x x x x x

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 206 van 209

De Wijers â€“ LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Wilde kamperfoelie Wilde lijsterbes Wolfspoot Wilgenroosje Waterpeper Witte paardenkastanje Wijfjesvaren Zevenblad Zwarte els Zandraket Zachte berk Zwart tandzaad Zachte dravik Zwarte zegge Zwaluwtong Zachte ooievaarsbek Zandblauwtje Zomprus Zwarte nachtschade Zilverschoon Zoete kers Zomereik

x x

x x x

x x

x x x x x x x x x x x x x

x x

x x x

*Soortenlijst opgesteld door de werkgroep Natuurpunt Hasselt-Zonhoven in de periode 2006-2015 (213 soorten)

pagina 207 van 209

HISTORISCHE ECOLOGIE

BIJLAGE 5: OP TE ZOEKEN LITERATUUR BOEKEN/RAPPORTEN Anon., 2016a bevat tal van interessante literatuurverwijzingen naar de knoflookpad. Allaeys D., z.d., 1908. Het Ijzer. Lier, 216 blz. Adriaenssens M. & K. Verheyen, 2013. Oude bossen van de Antwerpse Kempen. Leuven. Booij A.H., 1986. ‘Ijzeroer in Drenthe. Ontstaan, voorkomen, winning en gebruik’. Nieuwe Drentse Volksalmanak 103: 66-87. Brockmans C., 1982. Ijzerexploitatie in de streek rond Beringen. In: Beringen Stad en Buitingen, Kulturele Raad van Paal: 235-242. Burny J., 1988. Die de beek niet en vaeght en sal noijt mogen weteren. Traditioneel boeren in de vallei van de Zwarte beek. Natuurreservaten 10(5): 132-138. Christiaens R., 1999. De grens tussen Zonhoven en Hasselt zoals deze werd beschreven in het procesverbaal van afpaling 1807. Onuitgeg. werk, Hasselt. Christiaens R., 2010. Waarom is het vliegveld van Kiewit eigendom van de gemeente Zonhoven en hoe komt de Zavelvennestraat aan haar huidig tracé? Onuitgeg. werk, Hasselt. Claude J., 1976. Aspects de la débocagisation en Belgique. Société Géographique de Liège. (zie ref Burny 1999; handelt specifiek over Zonhoven). De Magnée I., 1932. Note sur les minerais de fer des prairies de la Campine. Annales de la Société géologique de Belgique 55: 871-883. Geraets E., 1866. Histoire des contestations qui ont surgi entre Hasselt et Zonhoven pour la possession de la bruyère entre les deux communes. Bull. des mélophiles de Hasselt 3: 79-83. Houtman, 1980. Waerdenhof. OLVL XXXV:85-112. Lenaerts S.A., 1942. Inleiding tot de plaatselijke naamkunde der Limburgse Kempen. Lic. verh. KUL Molemans J., 1971. De naamgeving in relatie tot de bodemgesteldheid, het reliëf en de begroeiing. Naamkunde 3: 163-185. Molemans J., 1973. Bijdrage tot de bewonings- en ontginningsgeschiedenis van de Limburgse Kempen. Naamkunde 5: 270-332. Remans. Ijzererts-exploitatie vroeger te Genk. Heidebloemke 1956, 16(1): 18-20. Reners A., 1956. Toponymie van Hasselt, intramuros. Lic. verh. KUL Rensink E. & F. Gerritsen, 2004. Beekdallandschappen in archeologisch perspectief, een kwestie van onderzoek en monumentenzorg. Amersfoort. Reynders J., 1935. Toponymie van Hasselt, extra muros. Lic. verh. KUL Segers J., 1986. Waternamen in de Oetervallei, met name in Neeroeteren. Meded. vd Ver. Voor Limburgse Dialect- en Naamkunde nr 38.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 208 van 209

De Wijers – LIP Open ruimtegebied Kiewit-Zonhoven

HISTORISCHE ECOLOGIE

Schoofs F., 1943. De gemene heide in de Limburgse Kempen. Lic. verh. KUL (over grenzen en heidetwisten) Tielens J., 1980. Zonhoven, landbouw in recessie. Lic. verh. KUL (over houtkanten). Timmermans L., 1981. Bijdrage tot de mineralogie en petrografie van enkele moerasijzerertsen uit de Kempen. Lic. Verh RUG. Vanhaute E., 1992. Heiboeren. Bevolking, arbeid en inkomen in de negentiende eeuwse Kempen. VUBpress en Belgisch centrum voor landelijke geschiedenis, Publicatie 102, 423 blz. Van Maele (Vanmaele?) E., 1960. Toponymie van Genk tot 1600. Lic. verh. KUL Wellens Charles, 1992. De ziel van mijn schoon Kempenland. Lummen, heruitgave dd. 1951 vzw Genootschap Charles Wellens. Wittebrood A., 1990. De houtwallen rondom Balloo. Een inventarisatie en onderzoek naar de houtwallen nabij Balloo, Drenthe. Stageverslag Staring Centrum, Wageningen.

TIJDSCHRIFTEN Bussels M., 1959. De oudste bescheiden over de Kempische landbouw. OLVL: 14: 305-330. Lyna J., 1948. De middeleeuwse maatschappij en het ontstaan der dorpen. Het OLVL 1: 2-8. Indestege L. 1948. Jaargetijden te Zonhoven van de 14de tot de 16de eeuw. Limburg 27: 196-206. Jaenen F. 1975. Zonhoven. Verbod om vuur te maken in de heide (70). Limburg 54: 23-24. Janssen L., 1979. Ijzerwinning in de Romeinse tijd te Opgrimbie. Limburg 58: 259-276.

Emile Van Doren - Paard en kar in de heide

pagina 209 van 209

k S e ek lan gb ee Sl

e be r te

gb n la

o ij l o

ng b

s Roo

k ee

k bee g n a Sl

S l a ng b e e k

750

k bee r e t Zu sterklo o s

s oo l k te r Z us

b te r

ee k

oo st e

ek Z us ter kl

Sc hr ijn

nbeek M 500

e rb

st er oo

er kl us

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

250

e ksb roe

Mu gge

ee k sb Bo 0

ug g

e enb

h rac g d e Vlo

be Sl ang

eek

Sla

o e Ro

Ou d

r be s te

ngb

an gb

e be r e st o Ro

S la

Legende

perimeter LIP Kiewit-Zonhoven perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen

Âą Bron: - Topografische kaart 1/50.000, raster, NGI - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 1: Situering studiegebied

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 2: Bodemgebruik

Âą

1.000 m

Legende

Perimeter historisch ecologisch onderzoek Waterlopen Akker Grasland

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020) - De landbouwgebruikspercelen, ALV, toestand 2018 (Informatie Vlaanderen 2019)

Landbouwinfrastructuur Bebouwing aangemaakt op: februari 2020

69 68

145 52

63 201 205 207

171 153 154

14 4

18 20

172

178 177 173 175 174 176

47 46 45 43 41 44

216

151 192

119 97 96

188

125

214 81

108 130 129

125b

101

105 104

106

196

112

103a 107

87 86

210

142

213

212 66

147

189 190

197

124

143 144

184

121

197

193 150

58 76

161

180

49 50

191

165 162 166 163

122

42 133

194

170 137

182

199

204 209

167

51 55

132

134

21 25

250

500

750

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Historisch ecologisch onderzoek

Kaart 3a: Situering geïnventariseerde percelen

Legende

Perimeter historisch ecologisch onderzoek Waterlopen

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

Geïnventariseerde percelen

aangemaakt op: februari 2020

E1 9

E1 4

E11 E9

E22

202

0 11

1 11

3 11

3 11 1 14

2 10

100

0 11

6 14

168

9 10

3 10

3 E1

1 11

0 14

116

19a

186

185 26

11a

11c

215

1 11

03 3 1 10

6e 6c

6d 6b

7 11

7a 13

11b

E21

2 0 1 E1 E

8 11

179

116

115

3 18 3 18

4 16

114

E23

E2 E 7 16 E 0 1 18 E E 15

149

215

9 16

181

128 127

195

152

135

126

135

117

8 14

208

5 15 7 15 159 156 136

8 13

206

2 20 3 20

8 19 198 198

12 3

5 20

0 16

1 59 39 9 13

0 12

61 0 20

7 18

131

1 21

39a

21 a

21d

21 b

250

500

750

21 c

21 e

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Historisch ecologisch onderzoek

Kaart 3b: Situering geïnventariseerde lijnvormige elementen

Legende

Perimeter historisch ecologisch onderzoek Waterlopen

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

Geïnventariseerde lijnvormige elementen

aangemaakt op: februari 2020

OB OT

ZcmZcm

Zcg

Zeg

Zdg

ZdgZdg

Sep

V Zdm

OB Sfp Sfp Sfp Zeg

V Zeg

OB Zdg

Zcm

Zdg

Zcg

OB OB

Zeg

Zcg

Zdg

OB Zeg Sfp

Sec

250 Zdg

Zcg

500

Zdg Zdg

Zep OB

Sfp Zcf Zdg

Zeg

Zec

V Sfp Zeg OB

Zdm

Zeg

Zdg

OE Zcg

Zec

Zbg

Zfg

Zdg OB

Zdg

OE Zcg

Zcg OB

Zdg

Zfg

Zdg

OB OT

Zcg

Zfg

Zcg

Sfp

Zeg

Zcg Zcg

Zdg Zcg

Zdg

Zcg

Zcg OB

Sfp

Zdg

Zeg

Zcg Zcg

Zeg

Zdg

Zcg

Zdg

Zcg

Zdg

Zbg

Sfp

Zdg

Zeg

Seg Zdg

Zfp

Zcg

Zcg Zeg

Zeg

Zcg

Zdg

Zcg

ZAg

Zbg

Zeg

Zcg

Zeg

Zdg

Sep Zdg

Zcg

Zeg

Zeg OB

Zdg

Zbg Zcg

Zfg

Zdm

Zfg

Zdg Zeg

750 Zcg

Zfg

ON OB

Zcg

OB Zcm Zcg Sfp Zeg OT OB

Zfp

Zdg

Zcg

OB OB Zeg Zeg Zcg Zdg Zdg OB Zeg OB ZegOB Sfp Zcg Zeg Zcg Zcg OB

Zeg

Zdg

Zeg OT

Zdg

Zdg Zcg Zeg

Zem Sfp V

Zcm

Zfg

Zep

Sfp

Zdg OT Sfp ON ON Zeg

Zeg

Sfp

Zdg

Zbg

Zeg

Zfg

OB Sfp ONOB

Sfp

Zeg

Zep

Zcg

Zeg

Zdg Zdg Zeg

Zcm

Zdm

OB Zcm OB Zcm

Zdm

Zcg

Zdg

Zbm Zbg Zcm Zcg

Zcm

Zeg

0 Zeg

Zcg

Zeg

Zcg

Zdg Zeg Zeg

Zeg

Zdg

Zdm

Zeg

Zdc

Zcm Zcg

Zcm

Zem

Zdm Zdg Zcm OT Zdm Zfp Zdm OB

Zcg

Zec Zem

Zdm

OB Zdg Zcm OB Zeg OB

Zdm

Zcm

Zdm

Zcm Zeg

OT OB

Zcm

Zdg

Zcm

Zdm

Zdm OT

Zdm

Zdm OB

Zcm

Zdg Zeg

Zdm

Sep

Sem

Sep

Zdm

Zeg

Sfp

Sep

Sem

OB OT

Sem Sep V Zcf

Sep

Sfp

Sec

Zeg Zeg

Zeg

Zdm ON

Zdm Zcm Zcm OT Zdm Zeg Zdm Zeg

Zeg Zcm ZegZeg

Zeg OB

Zcm

ZdgZdg

OB OB

Sfp Zeg

Zdg

Zcg Zdg

Zeg

Zcg

Sec Zdg

OB Zcg

Zdg

1.000 m Zeg

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Kaart 4: Bodemkaart - serie

Sfg

Zfg Zeg

Zeg

Sec, Nat zand Zeg, Nat zand

ZAg, Droog zand Zbm, Droog zand antr

Zdg, Vochtig zand

Zem, Nat zand antr

Zbg, Droog zand

Zcm, Vochtig zand ant Zcg, Vochtig zand

Seg, Nat zand Sep, Nat zand Zec, Nat zand

Zep, Nat zand



 Sem, Nat zand antr 

Zfg, Nat zand

OB Zcg

Zcg

Zcf, Vochtig zand Zdm, Vochtig zand ant Zdc, Vochtig zand

Zeg

Zdg

perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen

Bodemserie

Historisch ecologisch onderzoek

Zdg

Zcg

Legende

Zbg

Sfp

OB, Antropogeen OT, Antropogeen

       

Zcm Zdm Zcm Zeg



ON, Antropogeen

 

OE, Antropogeen

Zcg

Zeg

Zfg

bron: - Bodemkaart, ALBON, Dienst Land en Bodembescherming, toestand 2001 (DOV, 2015) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

Zfp, Nat zand

Sfp, Nat zand Sfg, Nat zand

aangemaakt op: februari 2020

Zcm Zdm Zcm Zeg

OB OT

ZcmZcm

Zcg

Zeg

Zdg

ZdgZdg

Sep

V Zdm

OB Sfp Sfp Sfp Zeg

V Zeg

OB Zdg

Zcm

Zdg

Zcg

OB OB

Zeg

Zcg

Sec

250 Zdg

Zcg

Zdg Zdg

Zep OB

Sfp Zcf Zdg

Zeg

Zec

V Sfp Zeg OB

Zdm

Zfg

Zeg

Zbg

Zfg

Zeg

Zdg

OB Zfg

OB OT

Zcg

Zfg

Zcg

Sfp

Zeg

Zcg Zcg

Zcg

Zdg

Zcg

Zcg Zcg

Zeg Sfp Zeg

Zdg

Sfp

Zdg

Zeg

Zdg

Zcg

Zdg

Zcg

Zdg

Zbg

Sfp

Zdg

Zeg

Seg Zdg

Zfp

Zcg

Zcg Zeg

Zeg

Zcg

Zdg

Zcg

OE Zcg

Zcg

Zeg

ZAg

Zbg

Zeg

Sep Zdg

Zcg

Zeg

Zcg

Zdg

Zbg Zcg

Zec

Zdg

Zdm

Zfg

Zeg OB

Zdg OB

Zdg Zeg

750 Zcg

Zfg

ON OB

Zcg

Zdg

Zcg

OB OB Zeg Zeg Zcg Zdg Zdg OB Zeg OB ZegOB Sfp Zcg Zeg Zcg Zcg OB

500

Zfp

Zeg OT

Zdg

Zeg

Zdg

OB Zcm Zcg Sfp Zeg OT OB

Zdg

Zfg

Zep

Sfp

Zdg OT Sfp ON ON Zeg

Zdg Zcg Zeg

0 Zeg

Zdg

OB Sfp ONOB

Zeg

Sfp

Zcm

Zbg

Zdg

OB Zcm OB Zcm

Zdm

Zem Sfp V

Zdm

Zeg

Zfg

Zeg Sfp

Sfp

Zeg

Zep

Zeg

Zcm

Zeg

Zdg Zdg

Zeg

Zcg

Zcm

Zeg

Zbm Zbg Zcm Zcg

Zcg

Zdg

Zcg

Zeg

Zcg

Zdg Zeg Zeg

Zeg

Zdg

Zdm

Zeg

Zdc

Zcm Zcg

Zcm

Zem

Zdm Zdg Zcm OT Zdm Zfp Zdm OB

Zcg

Zec Zem

Zdm

OB Zdg Zcm OB Zeg OB

Zdm

Zcm

Zdm

Zcm Zeg

OT OB

Zcm

Zdg

Zcm

Zdm

Zdm OT

Zdm

Zdm OB

Zcm

Zdg Zeg

Zdm

Sep

Sem

Sep

Zdm

Zeg

Sfp

Sep

Sem

OB OT

Sem Sep V Zcf

Sep

Sfp

Sec

Zeg Zeg

Zeg

Zdm ON

Zdm Zcm Zcm OT Zdm Zeg Zdm Zeg

Zeg Zcm ZegZeg

Zeg OB

Zcm

ZdgZdg

OB OB

Zdg

Zcg Zdg

Zeg

Zcg

Sec Zdg

OB Zcg

Zdg

1.000 m Zeg

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen

Drainage

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 5: Bodemkaart - drainage

Zdg

Zcg

Legende

antropogeen a-d: complex a+b+c+d

Zbg

e: nat f: zeer nat

Zfg Zeg

Sfp

Sfg

Zdg

Zeg

Zcg

Zcg OB

Zcg

Â±

Zeg

Zfg

bron: - Bodemkaart, ALBON, Dienst Land en Bodembescherming, toestand 2001 (DOV, 2015) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

b: droog

c: matig droog d: matig nat

aangemaakt op: februari 2020

145 53 51

205

48 43

209

125

133

165

125b

147

137 161

151

192

190 19

172 81

134

250

500

750

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 6: Bossen

Âą

1.000 m

Legende

Perimeter historisch ecologisch onderzoek Waterlopen

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

Droog bos Vochtig tot nat bos

aangemaakt op: februari 2020

1 21

59 57

152

E1 9

E1 4

202

2 0 1 E1 E

E11 E9

E22

E21

149

! ( 215

9 16

100

215

168

15 159 156 136

117

8 14

208

5 # * 15 7

! (E23

3 E1

2 20 3 20

E2 7 E1 E 0 E1 E 6 18 15

E8 E6

206

! (

* #

8 13

* #

! (

8 19 198 198

* # 5 20

12 3

0 12

0 14

181

11c

11a

185

6e 6c

6d 6b

7 11

13 11b

19a

21 a

21 b

21d

* # 0

250

500

750

21 c

21 e

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 7: Houtkanten met/zonder oudbosplanten

Legende

Perimeter historisch ecologisch onderzoek

Waterlopen ! ( Dubbelloof * Eikvaren # Houtkant/wal met oudbosplanten Houtkant/wal zonder oudbosplanten

Âą Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

Perimeter historisch ecologisch onderzoek Waterlopen Droge graslanden op zand (Ha)(Ha°)

Grondwaterafhankelijke graslanden (veldrusvegetaties (Hc°) en dotterbloemgraslanden (Hc))

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

Grondwaterafhankelijke graslanden (veldrusvegetaties (Hc°) en dotterbloemgraslanden (Hc)) met elementen van droge graslanden

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 8: Graslandtypes

Moerasspirearuigte (Hf) Pitrusweiland (Hj)

Rompgemeenschap (witbol/reukgras-graslanden (Hp)((Hp+)) ## * *# *# * *# # *# *# *Rompgemeenschap (witbol/reukgras-graslanden (Hp)(Hp+)) met elementen van grondwaterafhankelijke graslanden *# # *# *# * Rompgemeenschap grondwaterafhankelijke graslanden (Hp+) Zilverschoonweiland (Hp+) Zilverschoonweiland (Hp+) met elementen van droge graslanden

k j Rompgemeenschap kleine zeggenvegetatie/borstelgrasland

aangemaakt op: februari 2020

121

12 3

107

3 10

1 3 14 11

8 11

192

180

142

250

500

750

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 9: Heiderelicten

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

Legende

Perimeter historisch ecologisch onderzoek

Waterlopen Geïnventariseerd lijnvormig element met heiderelicten Geïnventariseerd perceel met heiderelicten

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

aangemaakt op: februari 2020

131

7 18 9 13

0 16 65

135

3 10

126

195

9 10

0 20

128 127

1 14

2 10 40

115

8 11

114

6 14

3 11

0 11

1 11

179

116

37 80

186

250

500

750

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 10: Wegbermen

Âą

1.000 m

Legende

Perimeter historisch ecologisch onderzoek

Waterlopen Wegberm met kenmerken van droge graslanden op zandgronden

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

Wegberm met kenmerken van heischrale graslanden

Wegberm met kenmerken van matig voedselrijke graslanden

aangemaakt op: februari 2020

10 11

12 13

2 3

250

500

750

Âą

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

Perimeter historisch ecologisch onderzoek Waterlopen veranderingen tov BWK

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 11: Veranderingen t.o.v. BWK

Veranderingen t.o.v. BWK: 1. Hp + Hc- naar Ur 2. Hp + Hp+ naar B 3. Szcg naar Sz 4. Hp+ naar B 5. Hp+ naar B 6. Hp+ naar B 7. Hp+ naar Hp 8. Cgb naar Qb9. Hp+ naar B 10. Ms- + Hpr+ naar Hpr+ 11. Hp+ naar Hp 12. Hp+ naar Hp 13. Hp+ naar B

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

aangemaakt op: februari 2020

50 « 49 ¬ ¬ «

12 ¬ «

« ¬ 27 « ¬ 26 « ¬

34 28 32 52 30 29

« ¬ ¬ ¬ « « « ¬ « ¬ « ¬

10 ¬ « «8 ¬ « ¬

48 « ¬

42 « ¬

44 « ¬

43 ¬ «

14 « ¬

11 « ¬

45 « ¬ 46 « 47 « ¬ ¬

13 « ¬

«7 ¬6 ¬ « «4 ¬ 5 « «3 ¬ ¬

«2 ¬

«1 ¬ 23 « ¬ 22

17 « 20 ¬ ¬ « 16 ¬ « 18 ¬ 19 « ¬ «

« 21 ¬ « ¬

24 ¬ « 25 « ¬ 38 « ¬ 39 ¬ «

15 « ¬

51 « ¬

40 « ¬

41 ¬ «

37 « ¬

35 « ¬ 36 ¬ «

250

500

750

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 12: Verspreiding watervlakken

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

watervlak

aangemaakt op: februari 2020

* ! (# ! (

* ! (#

# *! ( * ! (# * ! (#

G ! ( G ! (

# *

! (G

250

500

750

Âą

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 13: Verspreiding salamanders

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

! ( alpenwatersalamander

G kleine watersalamander # * vinpootsalamander

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

Âą

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 14: Vogelteltrajecten

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

traject 1 traject 2

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

Âą

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek

Bron: Web Map service met historisch kaartmateriaal van het Vlaamse landsgedeelte van BelgiĂŤ, Ferrariskaart (1777), Vlaanderen (informatie Vlaanderen 2017)

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 15: Ferrariskaart (1777)

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

Âą

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek

Bron: Web Map service met historisch kaartmateriaal van het Vlaamse landsgedeelte van BelgiĂŤ, Topografische kaart Vandermaelen (1846-1854), Vlaanderen (informatie Vlaanderen 2017)

Historisch ecologisch onderzoek

Kaart 16: Vandermaelen (1846-1854)

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

NGI - IGN

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 17: Topografische kaart 1873

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

NGI - IGN

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 18: Topografische kaart 1939

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

NGI - IGN

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 19: Topografische kaart 1969

aangemaakt op: februari 2020

10 10

5 4

15 11

14 12

250

500

750

Âą

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 20: (Voormalige) vijvers

(voormalige) vijvers

Naamgeving (voormalige) vijvers 1. Weutenswijer 9. Kleine saarbroekwijer 2. Wijer 10.0 Elsbergwijer 3. Reuvoortwijer 11. Grote rustwijer 4. Wellekenswijer 12. Kleine rustwijer 5. Droogmanneke 13. Helmkeswijer 6. Ballewijer 14. Kleine staartwijer 7. Ruddelwijer 15. Grote staartwijer 8. Saarbroekwijer 16. Baggewijer

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

aangemaakt op: februari 2020

G GGG GG

G G GG

G GG

G G

GG G

GG G G G G G

G G G

G G

GG G G G

G GG

G G GG

( !

GG G G G GG G G

250

500

750

G G

Âą

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 21: Ijzerkwelindicatoren

( !

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

ijzerkwelindicatoren ijzeroerbrokstukken

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

Âą

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende

perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 22: Inrichtingszone voor de houtkanten akkervogels

Bron: - Digitale versie van de Orthofoto's, middenschalig, kleur (Informatie Vlaanderen, 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

inrichtingszone houtkanten akkervogels

aangemaakt op: februari 2020

250

500

750

1.000 m

LA N D I N R I C H T I N G

De Wijers: Kiewit - Zonhoven

Legende perimeter historisch ecologisch onderzoek waterlopen puntmaatregel 1, creëren van nieuwe watervlakken lineaire maatregel 1, corridor voor boomkikker en knoflookpad

Historisch ecologisch onderzoek Kaart 23: Ecologische visie

Engels raster tegen sluikstorten PP5,inrichtingszone houtkanten en akkervogels PP vlakmaatregel

D 2, verwijdering betonverharding (en platanen)

çç

3, buffering van waardevolle bermen (afpaling met houten paaltjes tegen berijding) 4, rondtrekkende schaapskudde

1, herstel/behoud houtwallandschap met oude bosplanten; aanleg/verbetering poelen voor amfibieën 2, aandachtsgebied voor de vinpootsalamander 3, kapping bos voor heide/graslanden 4, te behouden waardevolle graslanden 5, aangepast heide en graslandbeheer 6, gazon- en bermbeheer ifv grassoorten

Bron: - CartoWeb, Webservice Nationaal Geografisch Instituut (Informatie Vlaanderen 2017) - Vlaamse Hydrografische Atlas - Waterlopen, toestand 12/2019, VMM (Informatie Vlaanderen, 2020)

aangemaakt op: februari 2020