Issuu

Verrekijker EEN UITGAVE VAN DE V L A A M S E M I L I E U M A AT S C H A P P I J - SEPTEMBER 2004

Waterkwaliteit

Inhoud

Vooruitkijken

En het licht scheen in het oppervlaktewater

Planten zijn biologische waterzuiveraars

Gezond water leeft en laat leven

Het biologische monster

Floepje verovert de wereld

Knappe posters van Vlaamse rivierbekkens

Zwemwater in Vlaanderen varieert

Duidelijke signalisatie van de zwemwaterkwaliteit

De ziekmakers onder de loep

Het Waterloket: uw aanspreekpunt voor alle watervragen

Bouwen of verbouwen? Spaar water, spaar centen

Strenge controle op drinkwaterkwaliteit

De natuur reageert op waterzuivering

Exotische dieren plantsoorten in ons vaarwater

Tien op tien

Tegengas

Zes eeuwen waterverontreiniging

Update

Colofon

www.vmm.be

Vooruitkijken In onze natte contreien lijken weinig dingen meer vanzelfsprekend dan de aanwezigheid van water. Al in lang vervlogen tijden waren we bezig water in te dammen, te kanaliseren, land op water te veroveren. De zee en rivierbeddingen werden polder, dijken brachten veiligheid. Eeuw na eeuw kregen we meer greep op het water.

De voorbije jaren werden door de overheid – zowel op Vlaams als op Europees niveau – de bakens uitgezet voor een beleid dat het waterprobleem in zijn totaliteit aanpakt. En dat beleid werpt zijn vruchten af. Vissen keren terug in onze waterlopen, de verscheidenheid aan watervogels groeit, de algemene waterkwaliteit verbetert.

Onze dagelijkse activiteiten hebben dat water vervuild. Vooral de laatste decennia is de vervuiling tot een mondiaal probleem uitgegroeid en dit met soms verstrekkende gevolgen voor mens en natuur.

In Vlaanderen is het de Vlaamse Milieumaatschappij die de kwaliteit van het water continu meet en hierover rapporteert. Elk jaar publiceert de VMM in september een verslag over de meetresultaten van het voorgaande jaar. 2003 was een uitzonderlijk droog jaar en droogte vormt samen met hoge temperaturen een bedreiging voor de waterkwaliteit. Globaal genomen heeft de waterkwaliteit deze ‘beproeving’ goed doorstaan. De gunstige evolutie van de waterkwaliteit van het voorbije decennium stagneert in 2003, maar er is geenszins sprake van een sterke algemene kwaliteitsvermindering zoals door sommigen werd gevreesd. Onze inspanningen worden dus beloond, maar we zijn er nog lang niet. Waarom de inzet van de gezinnen – u en ik dus zo belangrijk is, leest u in dit nummer. We wensen u veel leesplezier!

Frank Van Sevencoten Administrateur-generaal

Henk Maeckelberghe ÂŠ Jan Caudron

En het licht scheen in het oppervlaktewater Complex verhaal met veel invalshoeken 4

ÂŠ Jan Caudron

En het licht scheen in het oppervlaktewater www.vmm.be

Water mag in onze natte streken een evidentie lijken, water van goede kwaliteit is dat niet. Toch levert de overheid enorme inspanningen - het kostenplaatje spreekt voor zich - om de waterkwaliteit te verbeteren. En zoals dikwijls moeten we afwegingen maken tussen ecologische en economische belangen. Henk Maeckelberghe van de VMM dompelt ons onder in een fascinerende wereld.

Heeft oppervlaktewaterkwaliteit ook te maken met drinkwaterkwaliteit en de kwaliteit van putwater? In principe wel, want als het over water gaat, is alles rechtstreeks of onrechtstreeks met elkaar verbonden: hemelwater valt naar beneden en vormt plassen, dat water kan doorsijpelen tot in het

Wat is oppervlaktewaterkwaliteit?

is dat een indirecte, diffuse verontreini-

grondwater, grondwater komt op een

Laat die zich in cijfers vangen?

ging. Verontreiniging met energie is

aantal plekken terug aan de oppervlak-

De kwaliteit van het oppervlaktewater is

bijvoorbeeld de opwarming van opper-

te, water verdampt en slaat terug neer,

een bijzonder complex onderwerp omdat

vlaktewater door de koelinstallatie van

enzovoort. Dit noemen we de water-

het zo sterk verbonden is met andere

een centrale.

cyclus. Het is noodzakelijk ook rekening

milieuthemaâ€™s zoals de verspreiding van

Naast de feitelijke verontreiniging, zijn er

te houden met de kwaliteit van de water-

zware metalen, pesticiden, overbemes-

ook andere schadelijke vormen van

bodem. Als in de waterbodem toxische

ting, noem maar op. Het begrip opper-

verstoring die de oppervlaktewaterkwali-

stoffen aanwezig zijn, kunnen die ook

vlaktewater slaat zowel op rivieren, kana-

teit bedreigen: verdroging, vernieling van

terug oplossen in het water. We probe-

len, beken, sloten, meren, enzovoort. Wij

de natuurlijke structuur van waterlopen

ren naar het geheel te kijken. Specialisten

bepalen de kwaliteit van het oppervlakte-

door vergraving, uitdiepen, rechttrekken,

spreken in dat verband van een aquatisch

water op basis van de aanwezigheid van

oeverversteviging en dergelijke meer.

ecosysteem: daarin vormen water, water-

een aantal stoffen in het water en we onderzoeken de verscheidenheid en de gezondheid van dieren die in het water leven. Uiteraard moeten we als Vlaamse Milieumaatschappij met wetenschappelijk onderbouwde methoden kunnen

Het aquatisch ecosysteem

werken. Via diverse meetnetten analyseren we uiteenlopende kenmerken die belangrijk zijn voor de waterkwaliteit, en die meetresultaten toetsen we aan

ZAND

normen â€“ voor zover die bestaan. KLEI

BRON

Er is vast een verband met waterverontreiniging?

KWELZONE ZAND

Het spreekt vanzelf dat waterverontreiniging de kwaliteit van het oppervlakte-

KWEL KLEI

water beĂŻnvloedt. Verontreiniging is voor ons de inbreng van stoffen en energie in het water door de mens, direct of indirect. Als je kind met een luier aan in een zwemvijver speelt, veroorzaakt dat direc-

Infiltratie van regenwater Grondwaterstroming

te waterverontreiniging, en als de mest-

Permanente afvoer van grondwater

stof uit je tuintje uitspoelt met de regen

Kwel

bodem, oevers, chemische stoffen en

en waterlopen niet zomaar rechtgetrok-

wordt gemeten via het MAP-meetnet en

planten en dieren die in dat systeem leven

ken, want zulke ingrepen hebben grote

vrij recent beschikken we ook over een

één geheel.

gevolgen voor het leefmilieu. Daarom

meetnet voor riooloverstorten. En er zijn

Aangezien vrij veel oppervlaktewater

werken alle partijen nu aan een integraal

nog andere meetnetten.

benut wordt voor de drinkwaterproductie,

waterbeheer dat gebaseerd is op de

is de kwaliteit van dat oppervlaktewater

verschillende functies van water.

wel erg belangrijk.

maar waarom fysisch? Welke functies kan oppervlaktewater

Oppervlaktewaterkwaliteit hangt ook af

Wie is er verantwoordelijk voor wat

dan hebben?

van fysische eigenschappen zoals de

er gebeurt met het oppervlaktewater?

Scheepvaart, drinkwaterproductie en

geleidbaarheid, de aanwezigheid van

Eenvoudig gezegd zijn er waterkwanti-

industrieel gebruik zijn voorbeelden van

zwevende stoffen en de watertempera-

teitsbeheerders

waterkwaliteits-

mensgerichte functies. Daarnaast zijn er

tuur. ‘Chemisch’ slaat op het speuren

beheerders. De Administratie Water-

de natuurgerichte functies, met afbake-

naar stoffen zoals zware metalen,

wegen en Zeewegen is bijvoorbeeld een

ning van paaiplaatsen voor vissen en het

pesticiden, stikstofverbindingen, fosfaten,

kwantiteitsbeheerder net als gemeenten

behoud of herstel van de biodiversiteit.

chloriden, sulfaten en zo meer. Heel

en provincies. Zij staan in voor het

belangrijk is ook de aanwezigheid van

dagelijks beheer van de waterlopen. De

Hoe wordt waterkwaliteit bepaald of

zuurstof in het water: zuurstof is essen-

VMM is een kwaliteitsbeheerder: wij

gemeten?

tieel voor het overleven van hogere

kijken naar de chemische en biologische

Daarvoor bestaan er verschillende meet-

organismen.

facetten van het water. Maar ook de

netten die elk een eigen taak hebben. De

kwantiteitsbeheerders hebben oog gekre-

belangrijkste zijn het fysisch-chemische,

gen voor het leven in het water. Oevers

het biologische en het bacteriologische

gisch meetnet nodig?

worden beter niet zomaar gebetonneerd

meetnet. De invloed van landbouwmest

Het is niet omdat de fysisch-chemische

Verontreinigd oppervlaktewater © VMM

Chemisch spreekt tot de verbeelding,

Waarom hebben we ook een biolo-

En het licht scheen in het oppervlaktewater www.vmm.be

Transport van baggerspecie © Peter Slaets

waarden van het water behoorlijk zijn, dat

kwaliteit moeten evalueren en de Unie

de biologische waterkwaliteit goed is. Het

legt ook normen vast voor gevaarlijke

is best mogelijk dat één soort organismen

stoffen. Voor Europa is de biologische

al het leven domineert, zodat er te weinig

waterkwaliteit het belangrijkst omdat die

biodiversiteit is. Om de biologische water-

ook de lat het hoogst legt. Een goede bio-

kwaliteit vast te stellen, inventariseert de

logische kwaliteit impliceert dat de

VMM macro-invertebraten. Dat zijn klei-

fysisch-chemische kwaliteit al goed is,

ne ongewervelde diertjes zoals wormen,

anders zou er in dat water niet veel leven

kreeftachtigen en insecten die in het water

mogelijk zijn.

en op en in de waterbodem leven. We weten dat bepaalde soorten gevoelig zijn

Van Europa gesproken: hoe zit het met

voor sommige verontreinigingen en ook

grensoverschrijdende verontreiniging,

de verscheidenheid van soorten is voor

wordt er daarrond samengewerkt?

ons een waardevolle indicatie. Deze bio-

Van Europa gesproken: hoe zit het met

monitoring wint trouwens aan belang

grensoverschrijdende verontreiniging,

omdat de Europese regelgeving hier sterk

wordt er daarrond samengewerkt?

de nadruk op legt. Europa wil namelijk

Om grensoverschrijdende verontreiniging

dat we vanaf 2007 ook het visleven en

aan te pakken, werken we nauw samen

verschillende plantaardige levensvormen

met onze buren; Nederland, Frankrijk en

Wat is het belang van de andere

in het water monitoren.

het Waalse Gewest. De verontreiniging

meetnetten?

van de Schelde en de Leie, stroomop-

Met het bacteriologisch meetnet contro-

Welke rol speelt Europa in dit verhaal?

waarts van de gewestgrens, blijft zeer

leert de VMM de kwaliteit van het zwem-

Europa vaardigt kaderrichtlijnen uit die

aanzienlijk en wordt door Vlaanderen

water aan de kust en in het binnenland.

onder andere voorschrijven hoe we water-

geregistreerd.

Het MAP-meetnet kadert in het mest-

7 Waterbodemonderzoek door VMM © Fotohuis Lovendegem

Het meetnet voor de waterbodemkwaliteit is relatief nieuw, maar we merken nu al dat de resultaten verstrekkende gevolgen zullen hebben. Haast alle waterbodems in Vlaanderen zijn verontreinigd. Dat doet onze inspanningen op gebied van waterzuivering en dergelijke voor een deel teniet © VMM

omdat enerzijds het aquatisch leven zich niet of onvoldoende kan herstellen omwille van die slechte bodemkwaliteit en anderzijds de waterkwaliteit niet voldoende kan verbeteren doordat toxisch

actieplan dat de verontreiniging van

gebruiken we een schepnet waarmee we

stoffen terug in het water terechtkomen

grond- en oppervlaktewater met nitraten

over de waterbodem schrapen en in de

via de waterbodem, waarin deze stoffen

en fosfaten wil tegen gaan. De meet-

waterkolom scheppen. Dat doen we

waren opgeslagen.

punten bevinden zich uitsluitend in land-

steeds over een bepaalde vaste lengte.

bouwgebieden. We hebben met de

Dan kijken we welke organismen we alle-

Is onze waterkwaliteit erop

Boerenbond en het Algemeen Boeren-

maal hebben gevangen: hoe groter de

vooruitgegaan de voorbije jaren?

syndicaat samengewerkt om te bepalen

diversiteit en hoe gevoeliger de aan-

De industrie heeft knap werk geleverd,

waar de punten moesten komen. Zo

getroffen soorten, hoe beter.

want haar lozingen zijn ten opzichte van

kunnen we met zekerheid de verontrei-

Hoe zit het met de waterbodemkwaliteit?

1992 sterk gedaald. Ook de verontreini-

niging meten die afkomstig is van bemes-

ging door gezinnen is veel verbeterd. De

ting, zonder dat er andere verontreini-

belasting van het oppervlaktewater met

gende factoren meespelen. Dit meetnet

stikstof en fosfor door de landbouw blijft

telt honderden punten en de resultaten

echter problematisch. De nitraatveront-

ervan hebben een zeer sensibiliserende

reiniging is niet alleen het gevolg van

invloed gehad op de landbouw. Het meet-

bemesting, ook het weer speelt hierin

net overstorten meet verontreiniging van

een grote rol. Als het veel regent, spoelt

oppervlaktewater door rioolwater. Bij

meer nitraat uit de landbouwgronden.

overvloedige regenval kunnen de riolen

het watervolume niet meer aan en dan

Wat zijn de belangrijkste

leiden overstorten het teveel af naar een

verontreinigingen in ons water?

waterloop. Op die manier krijg je natuur-

Helemaal bovenaan de lijst staan zuur-

lijk een acute verontreiniging van het

stofbindende stoffen en nutriënten.

oppervlaktewater. Er bestaat ook een

Zuurstofbindende stoffen zijn bijvoor-

meetnet voor waterbodems.

beeld eiwitten, koolhydraten en vetten. Die worden afgebroken door bacteriën in

Hoe gaat dat meten concreet in z’n werk?

het water, en bij dat proces wordt veel

Dat hangt af van de soort meting. Fysisch-

zuurstof verbruikt. Daardoor sterven de

chemische analyses gebeuren op basis

meest gevoelige organismen af. Stikstof

van schepmonsters, doorgaans vanop een brug. Bij biologische metingen

en fosfor zijn nutriënten, voedingsstoffen Biologische monsterneming door VMM © Jan Caudron

voor planten. Als te veel stikstof en

En het licht scheen in het oppervlaktewater www.vmm.be

fosfor in het oppervlaktewater terecht-

krijgen. Nitraat bijvoorbeeld ontstaat uit

in geringe mate rekening met de aan-

komen, wordt het water te voedselrijk en

stikstof die oplost in water en dit veroor-

rijking van gifstoffen in waterbodems en

kan er een overmatige groei van algen

zaakt een problematische vervuiling van

de risico’s van bioaccumulatie of het

ontstaan.

Vlaamse drinkwaterbronnen. Ook algen-

opstapelen van toxines in diersoorten.

groei levert serieuze problemen op voor

Alles hangt af van de bril waardoor we

Zijn er nog andere belangrijke

drinkwaterproducenten.

Andere

kijken, en daar voltrekken zich op dit

verontreinigende stoffen?

risico’s vormen bacteriën in private water-

ogenblik wijzigingen. Volgens de Euro-

Zware metalen en organische micro-

putten en bacteriën uit dierlijke uitwerp-

pese kaderrichtlijn moeten alle opper-

verontreinigingen kunnen het water

selen. Ook voor pesticiden stellen we hier

vlaktewaters tegen 2015 in goede toe-

giftig maken voor een aantal planten en

en daar normoverschrijdingen vast. Deze

stand verkeren. De kaderrichtlijn vertrekt

dieren. Dat verstoort het biologisch even-

stoffen zijn meestal moeilijk uit het water

echter vanuit een integrale visie op

wicht. Sommige verbindingen kunnen ook

te verwijderen. De drinkwaterproducenten

waterbeheer en wij meten nog niet alle

mutaties veroorzaken en hebben soms

installeren daarom dure actief-koolfilters.

indicatoren die nodig zijn om dergelijke

kankerverwekkende

kwaliteitsverbetering vast te stellen.

eigenschappen.

Probleem is dat we nog niet veel gege-

Kunnen we veilig zwemmen, vissen

Kortom: wellicht gaan we erop vooruit,

vens hebben over de giftigheid van som-

of spelen langs de waterkant?

maar minder snel dan gehoopt. Om te

mige verbindingen. Zo is uit onderzoek

De kwaliteit van het zwemwater wordt

zeggen hoe we zullen scoren volgens de

naar de kwaliteit van het Rijnwater geble-

streng opgevolgd, dus wie rekening houdt

nieuwe normen is het nog wat vroeg.

ken dat amper vijf procent van de waar-

met de voorschriften en de kwaliteitsver-

genomen toxiciteit kon worden verklaard

melding aan het water, loopt nauwelijks

Klopt het dat ook de vorm van de

door teruggevonden verbindingen.

risico. Geurhinder langs waterlopen is

waterloop iets vertelt over de water-

Ook gechloreerde koolwaterstoffen zoals

natuurlijk niet ideaal voor een gezellige

kwaliteit?

PCB’s vormen een risico. Ze stapelen zich

picknick. Te veel nutriënten in het water,

Wij spreken van de structuurkenmerken

op in het vetweefsel van dieren, en hun

eutrofiëring heet dat, maken het water

van een oppervlaktewater, dat zijn

concentraties stijgen in de voedselketen:

niet alleen dood, bepaalde blauwwieren

bijvoorbeeld het meanderen of kronkelen

we zien ze toenemen van ongewervelden

kunnen tijdens hun bloei ook giffen pro-

van de stroom, aanwezigheid van holle

naar vissen en visetende vogels.

duceren waar je huidirritatie en maag-

of bolle oevers, afwisseling van diepten

Door lozing van rioolwater van zieken-

darmproblemen van kan krijgen.

en ondiepten, oeverplanten en water-

huizen of afvalwater van slachthuizen

Zoetwatervissers moeten uitkijken waar

planten, enzovoort. In onze definitie van

kunnen er ook bacteriën, virussen, schim-

ze hun hengels uitwerpen: op sommige

oppervlaktewaterkwaliteit, waarbij we

mels en dergelijke in het oppervlaktewater

plaatsen mag je de vis niet meenemen

rekening houden met de verscheiden-

komen. Dat kan gevaarlijk zijn voor alle

omdat er te veel gevaarlijke stoffen in

heid en gezondheid van planten en

planten en dieren die met dit water in

zitten, dat is bijvoorbeeld het geval met

dieren die in en om het water leven, zijn

contact komen.

paling.

deze structuurkenmerken inderdaad een kwaliteitsindicator. Als de oevers bij-

Welke effecten heeft waterveront-

Zal de kwaliteit van het oppervlakte-

voorbeeld worden verhard, vernietigt dat

reiniging voor de mens?

water in de toekomst verbeteren?

de natuurlijke oeverbiotoop. Stuwen,

Alle vormen van verontreiniging verhogen

Voor ons betekent kwaliteitsverbetering

turbines en andere barrières maken het

de druk op de drinkwaterproducenten die

een vooruitgang ten aanzien van de

voor veel vissoorten onmogelijk zich te

meer moeten investeren en nieuwe tech-

normen. De huidige wettelijke kwaliteits-

verplaatsen. Daardoor zijn steur en zalm

nologieën gebruiken opdat u en ik zuiver

normen dateren in oorsprong al van eind

grotendeels verdwenen uit onze water-

en gezond drinkwater uit de kraan zouden

jaren ‘70. Deze normen houden slechts

lopen.

een werk van lange adem zijn.

oppervlakken bij waardoor het regenwater niet meer in de grond kan dringen maar snel afstroomt naar riolen en beken en het

van de voorbije jaren daar iets mee

watersysteem terug belasten met extra

te maken, of waren die het gevolg

water. Overstromingsgebieden zijn woon-

van de weersomstandigheden?

zones geworden, met alle gevolgen van

De overstromingen zijn zeker het gevolg

dien. Vroeger kon daar het overtollige

van de infrastructuurwerken die op de

water terecht, en de zwevende stoffen in

waterlopen zijn uitgevoerd. Water werd

dat water konden er bezinken. Nu gaat al

Rechttrekken en betonneren van waterlopen heeft gevolgen voor het leefmilieu ÂŠ Peter Slaets

vroeger bekeken als iets dat je best zo snel

dat zwevende materiaal zeer snel stroom-

mogelijk naar de zee moest leiden, dan

afwaarts, waar het zich dan massaal

Door rechttrekkingen en het bouwen van

was je er vanaf. Waterlopen werden recht-

ophoopt. Waar mogelijk herstellen we dit

stuwen wordt ook het stromingspatroon

getrokken, beken in buizen gestoken,

nu: beken en rivieren krijgen opnieuw meer

van het water gelijkmatig. In het algemeen

enzovoort. Maar rechttrekkingen veroor-

ruimte, sommige gebieden worden zelfs

bevordert dat vissoorten die traag-

zaken net overstromingen: de stroom

ontpolderd om ze terug als overstromings-

stromend water verkiezen zoals brasem,

wordt korter, er kan minder watervolume

gebied te laten functioneren. Dit is een

blankvoorn en baars, maar vissen die snel-

in een rechte dan in een kronkelende

grote omslag: veel oudere mensen die de

ler stromend water nodig hebben, de rivier-

waterloop. Bij zware regenval krijgen we

grote overstroming van 1953 nog hebben

donderpad, barbeel en beekforel, worden

een overbelasting van dat systeem, de

meegemaakt, kunnen er niet bij dat we een

zeldzaam of sterven uit. Momenteel lopen

watermassa werd onderschat, zodat

dijk doorsteken en een stuk polder op-

er een aantal projecten om de structuur-

dijken en rioleringen het zwaar te verduren

offeren, bijvoorbeeld in Zeeland ligt dit erg

kenmerken te verbeteren, maar dat zal

krijgen. Er komen steeds meer verharde

gevoelig.

ÂŠ Yves Adams

Hebben ook de vele overstromingen

En het licht scheen in het oppervlaktewater www.vmm.be

Overstroming ÂŠ Guido Coolens

VMM zet actuele meetresultaten waterkwaliteit op het web Nieuwsgierig hoe het in uw streek gesteld is met de waterkwaliteit? Op de website van de VMM (www.vmm.be/waterkwaliteit) vindt u onder de rubriek Water en vervolgens Waterkwaliteit een overzicht van de meetresultaten van de verschillende meetnetten. Beslist de moeite waard! 11

Planten zijn biologische waterzuiveraars Een aantal moerasplanten zijn prima

daar afgevoerd. De zuivering gebeurt

geschikt om verontreinigd water te

door de filterende werking van het zand,

zuiveren. In de praktijk worden matte-

de werking van bacteriën en andere

bies, lisdodde, gele lis en riet gebruikt.

micro-organismen. Ook het riet zorgt

Riet is het populairst omdat het snel

voor extra zuivering. Hoe fijner de vulling

groeit, veel en diepe wortels heeft, sterk

van het filterbed, hoe effectiever de

en stevig is, makkelijk te kweken en op-

zuivering. Zand werkt dus beter dan

gewassen is tegen piekbelastingen door

kiezel, maar de kans op verstopping is

onder andere zuren en zouten. Met z’n

groter. Het riet kan op lange termijn het

holle wortelstokken vervoert het ook zuur-

bed luchtig houden met zijn sterk vertakte

stof naar de bodem.

en grove wortelstokken.

Alle zuiveringssystemen met planten heb-

Andere plantensystemen zijn het vloeiveld

ben een ondoorlaatbare bodem om het

en het wortelzoneveld. In een vloeiveld

grondwater te beschermen. Een bekend

stroomt het water horizontaal over een

systeem is het percolatierietveld. Het

licht hellend veld met mattebies en riet

afvalwater stroomt na bezinking van het

als hoofdplanten, en eventueel lisdodde,

grovere materiaal over een filterbed dat

watermunt en gele lis als extra beplan-

met riet is beplant. Het vuile water

ting. Het voorbehandelde vuile water

sijpelt verticaal naar de bodem en wordt

wordt aan de afwaartse zijde terug op-

Een pas aangelegd vloeiveld © VMM

Aangelegd rietveld © VMM

Lisdodde © Yves Adams

Infiltratievijver © VMM

Planten zijn biologische waterzuiveraars

www.vmm.be

gevangen en afgeleid. Micro-organismen

zuiverende werking. Wortelzonevelden

waterzuivering gedurende een jaar

in het water, op de bodem en voor-

zijn vooral nuttig als nazuivering. In de

volgde (voorjaar 1999 – voorjaar 2000).

namelijk op de plantenstengels zorgen

praktijk worden verschillende planten-

Om aan de informatiebehoefte van de

voor de waterzuivering.

systemen immers naast elkaar gebruikt

gemeentelijke milieudiensten en de

In een wortelzoneveld stroomt het water

om een optimale zuivering te bekomen.

burgers te voldoen, besliste de VMM de

onder het oppervlak van een veld met

resultaten van dit onderzoek te publi-

moeras- of waterplanten. De korrels

Het Provinciaal Instituut voor Hygiëne

ceren in 2001.

waarop de beplanting staat zijn vol-

van Antwerpen (PIH) heeft in samen-

U kunt het rapport ‘Monitoring klein-

doende grof om een vlotte waterdoor-

werking met de VMM een monitorings-

schalige waterzuivering door planten-

stroming toe te laten. Bacteriën op de

project opgezet dat tien verschillende

systemen’ gratis aanvragen bij het VMM-

wortels en de korrels zelf zorgen voor de

plantensystemen voor kleinschalige

Infoloket.

Ward De Cooman Â© Jan Caudron

Gezond water leeft en laat leven www.vmm.be

Gezond water leeft en laat leven Het waterecosysteem herstellen In een integrale visie op waterkwaliteit vormt het waterecosysteem het vertrekpunt voor alle kwaliteitsverbeteringen. Samen met Ward De Cooman gaan we na welke factoren inspelen op dit bijzondere ecosysteem.

moet wel: als we die tachtig procent zouden uitbaggeren hebben we 23 miljoen kubieke meter specie. Dat is genoeg om heel Vlaanderen onder een laagje specie van 1,8 centimeter te bedekken.

Laten we eens kijken naar de bronnen

door vermindert de productie van dier-

van verontreiniging. Zijn wij als huis-

lijke mest. Om je een idee te geven: in

U doet veel onderzoek naar waterbo-

houdens grote vervuilers in vergelij-

2001 produceerde de Vlaamse veestapel

demkwaliteit en het waterecosys-

king met de industrie?

39 miljoen kilogram fosfor en bijna 200

teem. Wat heeft dit te maken met de

Zeker! De industrie is trouwens het verst

miljoen kilogram stikstof. Ook voor wat

kwaliteit van ons oppervlaktewater?

gevorderd in het terugdringen van de

betreft de aanwezigheid van gewas-

De waterbodem maakt deel uit van het

waterverontreiniging. Strengere normen,

beschermingsmiddelen of pesticiden in

waterecosysteem en de kwaliteit van de

meer controle en fikse heffingen op

het oppervlaktewater zien we een beschei-

bodem bepaalt mee de kwaliteit van het

lozingen hebben bij de industrie een

den verbetering.

water. Denken vanuit het ecosysteem

gedragsverandering teweeggebracht.

wordt steeds belangrijker omdat daarin de

Als zes miljoen Vlamingen een plasje doen,

Het zuiveren van oppervlaktewater is

totaliteit van alle milieu- en gezondheids-

dan is dat pakweg een half miljoen liter

vast een dure onderneming?

aspecten aan bod komt. In een ecosys-

urine, dat kan tellen als bron van stikstof.

Als we alles ineens zouden willen zuive-

teembenadering kijken we naar het geheel

We kunnen ook nog veel beter ons best

ren, zodat we overal water van een goede

van planten en dieren en hun wisselwer-

doen, want er verdwijnen nog steeds

ecologische kwaliteit krijgen, is dat inder-

king met milieufactoren.

massaâ€™s troep zoals verf, oplosmiddelen

daad onbetaalbaar. De kost zou astrono-

Stel je voor dat we een doorsnede maken

en pesticiden in de gootsteen. Was-

misch hoog zijn. Daarom zijn de opper-

van een waterloop. Dan heb je boven het

middelen zonder fosfaten zijn ook beter

vlaktewateren volgens functie ingedeeld,

wateroppervlak de lucht, daaronder

voor het milieu en het gebruik van

bijvoorbeeld viswater of water voor

bevindt zich de waterkolom, en daaron-

gechloreerde schoonmaakmiddelen zoals

scheepvaart. Vervolgens leggen we prio-

der zit de waterbodem. Tal van toxische

bleekwater kan je beter vermijden.

riteiten vast, en volgens die prioriteiten

stoffen zetten zich vast in die bodem en

wordt de verbetering van de waterkwali-

dat heeft uiteraard zâ€™n gevolgen voor het

Met de landbouw schijnt het minder

teit aangepakt. De waterbodems zijn zelfs

leven in die bodem. De verontreiniging

vlot te gaan?

voor meer dan tachtig procent zwaar ver-

van de waterbodem kan tot duizend keer

Via de landen tuinbouw komen er inder-

ontreinigd.

groter zijn dan de verontreiniging van de

daad nog altijd grote hoeveelheden

waterkolom. Bovendien is er een wissel-

fosfor en vooral stikstof in het water

Is het dan haalbaar om al die water-

werking tussen de waterkolom en de

terecht. Toch boeken we ook hier voor-

bodems te reinigen?

waterbodem. Als het water zuiverder

uitgang. De veestapel verkleint en daar-

Ook hier werken we met prioriteiten en dat

wordt, is de kans groot dat een aantal

de voedselketen. Er komt terug meer en meer vis in onze waterlopen, maar die vissen kunnen veel verontreiniging in zich Algenbloei ten gevolge van eutrofiëring

dragen die hogere, visetende soorten dan

opstapelen. Past bioaccumulatie in dat plaatje? Ja, maar we hebben nog niet genoeg toxische stoffen opnieuw uit de bodem in

worden testorganismen zoals insecten-

gegevens over de accumulatie van

het water oplossen door een chemische

larven blootgesteld aan het verontreinig-

giftige stoffen in de voedselketen. Recent

evenwichtsreactie.

de veldmonster. Vervolgens stellen we

zag ik nog een aalscholver aan de Dender

vast hoe de beestjes zich gedragen. Als

in de buurt van Aalst. De aalscholver is een

Hoe gaan jullie te werk om de water-

bijvoorbeeld vijftig procent na 24 uur is

grote viseter die net als de meeuw meer

bodemkwaliteit te bepalen?

gestorven, krijgen we een beeld van de

en meer in het binnenland voorkomt. Er

Met een speciaal schepapparaat nemen

mortaliteit van dat organisme onder

is dan ook sprake van herpopulatie van

we stalen uit de waterbodem. Die worden

invloed van die waterbodem. Het eco-

de visbestanden. Veel vissoorten doen

in het laboratorium verder onderzocht en

toxicologisch effect is het resultaat van alle

het relatief goed. Maar de aalscholver is

dat is monnikenwerk: het kost enkele

aanwezige microverontreinigingen, ook

tuk op vette vis en in dat vet kunnen veel

maanden tijd voor we een duidelijk

de stoffen die we niet kunnen meten.

gifstoffen zich opstapelen. Onderzoek in

resultaat verkrijgen. De bodem wordt

Maar bij ecotoxicologisch onderzoek

onder andere Nederland en Canada heeft

onderzocht volgens fysisch-chemische,

speelt alles zich in het laboratorium af: we

uitgewezen dat aalscholvers die te veel

biologische en ecotoxicologische para-

weten niet wat het gedrag in het veld zou

DDT en PCB’s binnenkrijgen geen goede

meters. Deze drievoudige meting, we

zijn. De biologische meting vult die

eierschalen meer ontwikkelen, de scha-

spreken van het triadeconcept, geeft ons

lacune in: hier kijken we welke organis-

len blijven dun. Als de vogels dan begin-

inzicht in de ecologische kwaliteit van de

men we in de waterbodem terugvinden.

nen broeden, drukken ze hun eigen eieren

waterbodem. De triademethode, zoals

Hoe groter de verscheidenheid of

plat. De aalscholver heeft ook andere

die nu wordt gebruikt, is een Vlaamse

diversiteit en hoe meer gevoelige dieren,

uitvinding die vandaag navolging krijgt in

hoe beter de waterbodem- en de water-

andere landen.

kwaliteit. Veel muggenlarven zijn bijvoorbeeld een slecht teken, omdat er teveel

Welke voordelen biedt de ecotoxi-

van één soort is. En muggenlarven zijn

cologische benadering? In wat

aangepast aan zuurstofarme en dus ook

onderscheidt deze aanpak zich van

verontreinigde situaties. Aanwezigheid

andere systemen?

van libellen is een goed teken, want dit zijn

In een ecotoxicologische benadering

heel gevoelige dieren.

kijken we na wat de invloed van een waterbodem is op organismen die in het labo-

Bekijken jullie ook de ecotoxicologi-

ratorium werden gekweekt. We hebben

sche effecten bij hogere organismen?

verschillende soorten testorganismen die

Nog niet, hoewel dat interessant zou

elk op hun manier reageren op bepaalde

kunnen zijn. Daaruit zouden we meer zicht

mengsels van microverontreinigingen.

kunnen krijgen op de manier waarop

Tijdens een ecotoxicologisch onderzoek

toxische stoffen worden meegenomen in

Aalscholver © Michel Decleer

Gezond water leeft en laat leven www.vmm.be

problemen met pesticiden: er is bewezen

Wij staan bovenaan in de voedsel-

dat de kleppen van z’n snavel krom groei-

keten. Lopen we risico? Gebeurt daar

en door de aanwezigheid van pesticiden.

onderzoek naar?

Hierdoor kan hij geen vis meer vangen.

Naar de invloed op de mens is er nog niet

Zo zie je hoe een zekere verbetering in de

echt veel onderzoek gedaan. Maar als er

waterkwaliteit gunstig is voor een aantal

op veel plekken een vangst- of con-

vissoorten, maar dat we daardoor

sumptieverbod op zelf gevangen paling

nieuwe problemen krijgen bij visetende

rust, dan is dat een gevolg van bioaccu-

vogelsoorten. Een waterecosysteem is

mulatie door de paling van met name

een ketting van heel fijne evenwichten,

PCB’s, polychloorbifenylen. PCB’s zijn

en als je daarin een aantal schakels

zeer giftig voor ons, en eigenlijk niet zozeer

doorknipt is het geen evidentie dat terug

voor de paling zelf die ze in z’n vet opslaat.

te herstellen.

Dat geldt trouwens ook voor zalm, snoekbaars, snoek, enzovoort. PCB’s worden

Is het mogelijk een breuk in een aqua-

niet door ons maagzuur afgebroken en we

tisch ecosysteem te herstellen?

slaan ze op in ons lichaamsvet. Als we

We kunnen ernaar streven, maar het gaat

onze vetreserves afbreken, komen die

om heel ingewikkelde processen en even-

PCB’s in ons bloed terecht.

wichten. Een goed en veel voorkomend voorbeeld van een breuk in een water-

Eindelijk een reden om niet te

ecosysteem is eutrofiëring. Te veel stik-

vermageren! Bedankt voor dit gesprek.

stof en fosfor veroorzaken grote algenbloei. Die algen doen net als alle planten aan fotosynthese: overdag produceren

Van boven naar onder: Vlagzalm - Snoekbaars - Snoek - Paling © Rollin Verlinde

ze veel zuurstof, soms zoveel dat we van zuurstofoververzadiging spreken en de kieuwen van de vissen ervan ‘verbranden’. ‘s Nachts gebruiken ze dan weer alle zuurstof op en sterven soorten die zuurstof nodig hebben. Ook onkruidverdelgers en insecticiden breken de schakels van het ecosysteem. Het waterecosysteem haakt ook in op voedselketens van andere ecosystemen: onder invloed van zonlicht ontstaat er plantengroei in het water. Daar profiteren plantenetende vissen van. Roofvissen eten die planteneters op. Visetende zoogdieren en vogels kunnen die roofvissen opeten, waardoor we in een andere voedselketen terechtkomen, enzovoort.

Leven in het water

Borstelworm © Rollin Verlinde

Platworm © Rollin Verlinde

Waterschorpioen © Rollin Verlinde Kokerjuffer © Rollin Verlinde

Schijfhorenslak © Rollin Verlinde

Libellenlarve © Rollin Verlinde

Drijfhorenslak © Rollin Verlinde

(verontreinigde) stoffen komen vrij uit de bodem

Keverlarve

Opname door planten

Watermijt © Rollin Verlinde Muggenlarven © Rollin Verlinde

Vlokreeft © Rollin Verlinde Borstelworm © Rollin Verlinde

Vuurjuffer © Rollin Verlinde

Poelslak © Rollin Verlinde

(verontreinigde) zwevend stof zet zich af op de bodem

Muggenlarve © Rollin Verlinde

Mosselkreeftje © Rollin Verlinde

Relatie waterbodem, waterkolom ACTIEF SEDIMENT Opname door dieren

Erwtemossel

WATERBODEM Muggenlarve

HISTORISCHE BODEM

Het biologische monster De VMM waakt: per rivierbekken bemonsteren specialisten door middel van monsternemingen de waterkwaliteit. We volgen een VMM-team bij het nemen van een monster in een oude arm van de Leie in het natuurreservaat Bourgoyen-Ossemeersen nabij Gent. VMM-biologe Annick De Winter laat zien hoe kleine, ongewervelde waterdiertjes een goede indicatie geven van de oppervlaktewaterkwaliteit.

Biologische metingen van de waterkwaliteit gebeuren op basis van handnetmonsters. In de terreinwagen zit alles wat de VMM-monsternemer in het veld nodig heeft: een rubberpak, netten, emmers, zeven, proefbuisjes en bewaarpotjes, een waaier van meettoestellen en grote determinatiebakken die lijken op de ontwikkelbakken zoals fotografen gebruiken.

De monsternemer gaat met zâ€™n net langs de bodem, door de waterplanten,â€Ś en verzamelt organismen uit zoveel mogelijk biotopen: oeverbegroeiing, een dieper waterdeel, een plek waar het vee komt drinken, enzovoort. De frequentie van de staalname hangt af van de functie van het water: in de Bourgoyen meten we elke drie jaar, sommige plekken worden veel intenser opgevolgd.

Geert Meganck ÂŠ Jan Caudron

Het biologische monster www.vmm.be

In de determinatiebakken kijkt het team na welke organismen uit het net zijn gekomen. Houtresten en takken worden geschud en gespoeld om er de macro-invertebraten, dit zijn insecten, kreeftachtigen en dergelijke, ervan tussen te halen. Die determineren we volgens familie en geslachtsniveau; de heel specifieke determinatie tot op soortniveau voeren we niet routinematig uit. Ook bij een biologische monitoring van de waterkwaliteit bekijkt het team een aantal fysische parameters. Het zuurstofgehalte, de zuurtegraad, en de geleidbaarheid vertellen veel over de belasting van de waterloop en de aard van het leven dat we in het water kunnen verwachten.

Het water van deze oude arm van de Leie is van goede tot zeer goede kwaliteit. In de determinatiebakken vinden we veel waterleven terug, zoals dit karpertje, wantsen, slakken, waterkevers, eendagsvliegen, bloedzuigers, kokerjuffers en wormen. Na determinatie zetten we de meest zeldzame diertjes terug in het water.

Ook deze grote larve van een libel toont aan dat we ons in gezond water bevinden. Deze insecten zijn vrij gevoelig voor verontreiniging. Een libellenlarve is een geduchte vleeseter die veel grotere prooien moeiteloos verorbert. Daarvoor beschikt hij over een vangmasker: een uitklapbare scherpe mondtang waarmee hij zelfs stekelbaarsjes kan vangen.

In het laboratorium worden de monsters nauwkeuriger onderzocht op zeer kleine organismen die in het veld moeilijk te determineren zijn. Alle families van indicatororganismen brengen we bij elkaar. Na determinatie worden ze gefixeerd in formol en vervolgens bewaard op alcohol. Jaarlijks verzamelt en verwerkt het team in Gent enkele honderden stalen. Ook in Oostende, Leuven en Herentals doen collegaâ€™s hetzelfde werk.

Elk monster gaat naar het Koninklijk Belgisch Instituut voor Natuurwetenschappen in Brussel. Daar worden alle collecties bijgehouden voor wetenschappelijke en studiedoeleinden. Zo beschikt het instituut over een historische staalkaart van onze biologische waterkwaliteit. De collecties maken het ook mogelijk om soortgerichte determinaties uit te voeren als daar ooit behoefte aan zou zijn.

Floepje verovert de wereld We schrijven 1996 als Floepje het daglicht ziet, en ondertussen is deze vliegende vis bekend tot in ZuidAfrika. Floepje geeft vorm en inhoud aan de milieueducatieve pakketten over water en lucht die de VMM heeft ontwikkeld. Milieu-educatie voor basis- en middelbaar onderwijs Milieu-educatie is een van de beste manieren om mensen aan te zetten tot milieusparend gedrag, en basis- en middelbare scholen bereiken jonge mensen waar bewustmaking het meeste resultaat zal opleveren. De kinderboekjes 'Floepje in het water' en 'Floepje in de lucht', bestemd voor het kleuter- en basisonderwijs, zijn bestsellers die al op meer dan 200.000 exemplaren werden verspreid. Voor het basisonderwijs bestaan er tien publicaties met lesbladen voor leerlingen en leerkrachten. Voor het secundair onderwijs zijn er zestien publicaties met lesbladen voor leerlingen en leerkrachten. Het didactische materiaal is beschikbaar tegen betaling, lesbladen mogen mits bronvermelding worden gefotokopieerd. Internationale tournee In 1997 deed Floepje al zijn intrede in de provincie Gauteng in ZuidAfrika. Teksten werden naar het Engels vertaald, we pasten een aantal elementen aan aan de lokale cultuur en Floepjes naam veranderde in Floepie. Oostenrijk, Cyprus, Denemarken, Estland, Duitsland, Hongarije, Ierland, Italië, Nederland, Roemenië en Slovenië zouden volgen. Lespakketten bestellen Er zijn spelletjes, video's en didactisch materiaal voor elke graad van het basis22

onderwijs beschikbaar. De pakketten leggen de nadruk op milieusparend gedrag: voorkomen is beter dan genezen. Voor het middelbaar onderwijs bestaan er lesbladen in vier categorieën, van eenvoudig tot moeilijk. In de moeilijkste categorie gaan we bijvoorbeeld in op waterschaarste, het zelfzuiverend vermogen van oppervlaktewater en de (bio)chemische zuurstofvraag. Voor meer informatie en bestellingen: www.vmm.be/floepje, info@vmm.be of tel 053/72 64 45, fax 053/71 10 78.

Floepje verovert de wereld www.vmm.be

Knappe posters van Vlaamse rivierbekkens Educatieve VMM-postercollectie Vlaanderen mag dan volgens sommigen één grote stad zijn, er zitten nog prachtige stukken groen tussen die dat ook moeten blijven. Sinds enkele jaren werkt de VMM aan een reeks van posters die tekst en uitleg geven bij de rivierbekkens in Vlaanderen. Scholen, natuurverenigingen en andere betrokken organisaties kunnen de poster van het bekken waarin zij zich bevinden kosteloos bestellen bij de VMM (053/72 64 45). Leerkrachten kunnen de posters gebruiken in vakken als biologie en aardrijkskunde.

Tweezijdig bruikbaar Aan de ene kant van de posters staat informatie over het rivierbekken met zijn flora en fauna, de andere zijde is steeds bedrukt met een fraaie natuurfoto. Daarom ontvangen Reeds beschikbare posters: Beneden-Schelde • Boven-Schelde • Dender • Demer • Nete • Maas Brugse Polders • Gentse Kanalen • Leie

Wedstrijd Floepje Maak in klasverband een kunstwerk met Floepje en win een klasuitstap met de VMM! Speciaal voor het basisonderwijs organiseert de Vlaamse Milieumaatschappij een leuke wedstrijd. Maak in klasverband een kunstwerk rond Floepje en stuur dit naar: Katrien Smet, VMM - A. Van de Maelestraat 96, 9320 Erembodegem voor 1/12/04. Daniël Verlé, Kathleen Vancaester en Katrien Smet van de VMM kiezen drie winnaars uit de inzendingen.

scholen de poster trouwens in tweevoud. De foto's zijn van de hand van onze beste natuurfotografen.

1 ste prijs een klasuitstap naar Planckendael.

2 de prijs een buitenles aan een waterloop in de buurt met Ward De Cooman en Lieven Detemmerman van de VMM.

3 de prijs het volledige Floepje-pakket voor lager en middelbaar onderwijs met spelletjes en video.

4 de t.e.m. 10 de prijs de volledige reeks VMM-posters van de Vlaamse rivierbekkens. Meer info via het VMM-Infoloket.

VMM controleert zwemwater aan zee en in binnenland

VMM controleert zwemwater aan zee en in binnenland www.vmm.be

Veel landgenoten blijven lekker thuis om van de zomer te genieten, en als het zonnetje schijnt dan zoeken ze graag de stranden van de Noordzee op of de waterrecreatieterreinen in het binnenland. Martin Verdievel, specialist zwemwaterkwaliteit van de VMM, houdt mee een oogje in het zeil, zodat we zorgeloos kunnen afkoelen aan de waterkant.

Bestaat er een kwaliteitscontrole op zwemwater? Uiteraard, we controleren zeer nauwgezet de kwaliteit van het zwemwater volgens normen die zijn vastgelegd in de Europese zwemwaterrichtlijn. Die normen werden trouwens overgenomen in onze eigen Vlaamse milieureglementering, de Vlarem. De Vlaamse kust is wellicht een belangrijk actieterrein? Aan de kust zijn er 39 badzones of aangeduide stranden waar we tijdens het badseizoen minstens twee keer per week monsters nemen. Wanneer de kwaliteit slecht blijkt te zijn, volgen we de betreffende badzone dagelijks op. Aan de kust kan de toestand namelijk heel snel evolueren. De resultaten van onze analyses maken we over aan de minister van leefmilieu. Vandaar worden ze doorgestuurd naar de Europese Commissie, die jaarlijks een rapport maakt van de zwemwaterkwaliteit in Europa. Vanwaar die snelle kwaliteitsverandering van ons kustwater? De hoofdreden is de aanvoer van verontreinigd oppervlaktewater in periodes van zeer zware neerslag. Als het onweert en er valt een pak water uit de lucht, krijg je een vergelijkbaar effect als van een overstort. De vele waterlopen uit het binnenland voeren plots een grote watermassa naar de zee waarin zich veel verontreinigd water bevindt. Bovendien is onze kust maar circa 65 kilometer breed: die smalle strook heeft slechts een beperkt zelfreinigend vermogen.

Blaarmeersen â€˘ Martin Verdievel ÂŠ Jan Caudron

Duidelijke signalisatie van de zwemwaterkwaliteit Op weg naar het water? De VMM en de Vlaamse Gezondheidsinspectie zorgen ervoor dat je ter plekke kunt zien wat de kwaliteit is van het zwemwater.

Aan de kust en in het binnenland maken

Blauw, lachend gezicht:

we de waterkwaliteit bekend met drie

uitstekend zwemwater dat aan de

gezichtjes.

strengste Europese norm, de zgn.

Op het strand vind je de borden bij de

streefwaarde beantwoordt.

hoge reddersstoelen van de strand-

Grijs, neutraal gezicht:

bewaking. Bij recreatievijvers staan

goed zwemwater volgens Europese

infoborden.

minimumnormen.

Check de kwaliteit van het zwemwater op het web.

De signalisatie wordt enkel aangebracht

Rood, droevig gezicht:

bij erkende zwemzones. Op andere

water voldoet niet aan minimumnor-

Op www.vmm.be vind je via een link op de startpagina een overzicht van de actuele waterkwaliteit.

plekken is er geen garantie van behoor-

men.

lijke kwaliteit en is er geen toezicht op veiligheid.

Is de zwemwaterkwaliteit aan de

rijker voor de volksgezondheid is het

te gaan en van een monitor de bacte-

kust overal dezelfde?

bacteriologisch onderzoek. Daarbij

riologische kwaliteit onmiddellijk af te

Neen, rond Knokke – het gebied ten

kijken we na welke ziekteverwekkers

lezen.

Oosten van de haven van Zeebrugge -

zich in het water bevinden. We zoeken

vind je de beste kwaliteit. De waterlopen

naar referentiebacteriën of indicatoren:

Is salmonella nog altijd een grote

en kanalen die in de omgeving van

als we die boven de normen terugvinden,

bedreiging?

Knokke uitmonden, hebben eerder een

weten we dat er een probleem is.

Eigenlijk niet. Iedereen kent deze bac-

minieme impact op de kwaliteit van het

terie van naam, maar in het zwemwater

zwemwater. Dit komt omdat ze via

Hoe gaat een staalname in z’n werk?

is het risico eerder klein. Of anders

havendammen verder in zee uitmonden.

We houden een fles ongeveer dertig

gezegd: je loopt misschien wel meer

In de havens van Oostende en Blanken-

centimeter onder water en laten ze

risico als je op het strand een boule de

berge is dit niet het geval.

vollopen. In het laboratorium verdunnen

Berlin koopt waar iemand al een halve

we dat monster om de bacteriën beter

dag mee loopt te venten, dan wanneer

Welke criteria onderzoeken jullie in

te kunnen tellen. Die verdunde oplossing

je een paar happen zeewater binnen-

de waterstalen?

wordt dan door een filter geperst. Om

krijgt.

Om de zwemwaterkwaliteit te controle-

de bacteriën zichtbaar te maken, wordt

ren, voeren we een bacteriologische en

de filter op een gelachtige kweekbodem

Is onze zwemwaterkwaliteit goed in

fysisch-chemische analyse uit. De

gelegd. Voor sommige bacteriën moe-

vergelijking met andere Europese

fysisch-chemische factoren die we

ten we één à twee dagen geduld oefe-

landen?

nagaan zijn onder andere zuurtegraad,

nen vooraleer we ze kunnen gaan tellen,

Wat de minimumnormen betreft staan we

kleur, doorzichtigheid, aanwezigheid van

voor salmonella duurt dat zelfs een week.

mee aan de top in Europa, voor geen

minerale oliën en oppervlakteactieve

Er bestaat vandaag nog geen techniek

enkele van onze zwemwaters werd een

stoffen zoals schuim. Maar nog belang-

die toelaat met een sonde in het water

overschrijding opgetekend in 2003. We

VMM controleert zwemwater aan zee en in binnenland www.vmm.be

De Blauwe Vlag Beheerders van zwemwaters die voldoen aan de strengste niet-verplichte normen kunnen de Blauwe Vlag aanvragen. Dit is een kwaliteitslabel op Europees niveau toegekend door de Foundation for Environmental Education (FEE). Daarvoor moeten de uitbaters van de zwemwaters voldoen aan criteria zoals goede waterkwaliteit, aanwezigheid van een informatiepunt voor natuur en milieu, veilige omgeving, milieuvriendelijk beheer en infrastructuur. Voor ons land coördineert de Bond Beter Leefmilieu de erkenningen. In 2003 werd de Blauwe Vlag uitgereikt aan: Kampeerverblijfpark Diepvennen in Londerzeel, de grote en kleine vijver De Lilse Bergen in Lille, het Recreatiecentrum De Mosten in Hoogstraten, Wouterbron in Opoeteren, Domein Ter Heide in Rotselaar, Nuclea in Mol en Domein Kelchterhoef in Houthalen-Helchteren. Jachthavens die de Blauwe Vlag kunnen voeren: Heerlenaak (Maaseik), De Spanjaard (Ophoven), Jachtclub Schoten (Schoten), Willemdok (Antwerpen), Koninklijke Jachtclub, Westhoek en VVW (alle drie in Nieuwpoort). Meer info op www.bblv.be/blauwevlag en www.blueflag.org.

doen het echter veel minder goed als we

sportactiviteiten

windsurfen,

aan een nieuwe richtlijn gewerkt. Het

kijken naar de niet-verplichte normen of

worden verboden. Overigens kunnen

ziet ernaar uit dat in de toekomst de

streefwaarden.

sommige watersporten riskanter zijn dan

normen zullen verstrengen. Daarmee zal

zwemmen. Er is ooit onderzoek gedaan

het ziekterisico van de bader verminde-

Welke ziekterisico's lopen we?

naar bijvoorbeeld waterskiën, en blijkt dat

ren. Bovendien zal niet uitsluitend geke-

Er zijn drie grote ziektebeelden die het

de fijne waternevel die zich rond de skiër

ken worden naar de kwaliteit van het

gevolg kunnen zijn van zwemmen of

bevindt en die wordt ingeademd, min-

zwemwater maar evenzeer naar de

sporten in verontreinigd zwemwater:

stens evenveel gezondheidsrisico’s kan

inspanningen die geleverd worden om

gastro-enteritis of maagdarmontsteking,

inhouden dan wanneer iemand gewoon

die kwaliteit te verbeteren.

oor- en keelontstekingen en huidaan-

in datzelfde water gaat zwemmen.

zoals

doeningen.

Kunnen wij iets doen om de zwemHoe staat het met de kwaliteit van

waterkwaliteit te verbeteren?

Worden de binnenwateren even

onze badzones in zoet water?

De zwemwaterkwaliteit wordt vooral

streng gecontroleerd?

In 2003 voldeed 92 procent van de

door externe factoren bepaald. Toch

De binnenwateren waar regelmatig in

badzones in zoet water aan de verplichte

kunnen we er zelf ook iets aan doen,

gezwommen wordt, worden wekelijks

minimumnormen en 64 procent haalde

door bijvoorbeeld gebruik te maken van

gecontroleerd, de vijvers waar enkel

de veel strengere streefwaarden. Dit is

de sanitaire voorzieningen bij de zwem-

recreatie beoefend wordt, worden twee-

een opmerkelijke verbetering ten opzich-

zone. Verder is het ook belangrijk om

wekelijks bemonsterd. De eerste mon-

te van de beginjaren negentig.

huisdieren uit het water te houden,

sterneming vindt plaats voor de start

omdat zij vaak de oorzaak zijn van

van het seizoen, dat loopt van mei tot

Zullen de normen in de toekomst

half september. Een zwemverbod

nog verstrengen?

betekent dus ook dat bepaalde water-

Er wordt momenteel op Europees niveau

bijkomende verontreiniging.

De ziekmakers onder de loep Wie zijn de boosdoeners die de pret van de badgasten bederven? Microscopisch klein leven kan voor grote problemen zorgen bij de medemens die ze binnenkrijgt. De fecale colibacteriën en streptokokken zijn de belangrijkste indicatoren, maar er zijn er nog.

Van boven naar onder: streptokokken Gerwin Dumont salmonella - blauwalgen - amoebe © Jan Caudron

Klein venijn: microbiologie Fecale colibacteriën: deze bacteriën

Ziekte van Weil: de ziekte van Weil kan

bevinden zich in grote aantallen in onze

je oplopen in zoet oppervlaktewater, door

darmen en in die van warmbloedige

een bacterie die zich verspreidt via de

dieren. Ze helpen daar voedsel verteren.

urine van ratten. Besmetting is mogelijk

De colibacterie is een indicator: wanneer

door de slijmvliezen van mond, neus en

we haar aantreffen is het water veront-

ogen. De symptomen lijken op een plots

reinigd met uitwerpselen en zullen er ook

opkomende griep met zeer hoge koorts

andere, mogelijk gevaarlijker ziekte-

en alle ellende die daar bijhoort. De

verwekkers in het water aanwezig zijn.

verschijnselen treden op vijf tot veertien

Fecale streptokokken: ook deze bacte-

dagen na besmetting. Haal hier, net als in

riën komen uit ons maagdarmkanaal en

alle andere gevallen, onmiddellijk een dok-

het zijn eveneens indicatoren van ziekte-

ter bij: de gevolgen kunnen ernstig zijn.

verwekkers. Fecale streptokokken kunnen

Botulisme: wordt veroorzaakt door de

bacteriële longontsteking, middenoor-

bacterie Clostridium botulinum, die een

ontsteking en bacteriële meningitis

verlammend zenuwgif produceert. In onze

(hersenvliesontsteking) veroorzaken.

streken treft de ziekte enkel watervogels

Salmonella: veroorzaakt koorts, misse-

en vissen, maar de kadavers van deze

lijkheid, darmkrampen, braken, diarree.

dieren veroorzaken wel een verontreini-

Blauwalgen of blauwwieren: blauwalgen

ging die risicovol is voor ons. Mensen die

zijn in werkelijkheid bacteriën die under-

besmet zijn met botulisme zien en

cover zijn gegaan en zich als algen voor-

spreken moeizaam, hebben minder fut en

doen. Bij warm weer ontstaan ze in zoet

klagen over slappe spieren.

stilstaand water, en dus ook in zwem-

Naast bacteriën bestaan er ook

vijvers. Op het oppervlak vormen ze een

protozoën, parasietachtige

olieachtige laag. Als de laag dikker wordt

organismen, die ziekten kunnen

en de algen minder ruimte hebben,

veroorzaken. De eencellige

sterven ze af. Dan ontstaat een groen-

amoebe ken je vast nog uit de

achtige, stinkende brij waarin toxische

biologieles.

stoffen voorkomen die schadelijk kunnen

Amoebe: kan amoebedysenterie veroor-

zijn voor mens en dier. Risico is er enkel

zaken, met ernstige diarree, spierpijnen,

als er water via de mond binnenkomt. De

koorts, leverabcessen en dood als gevolg.

symptomen duiken op na twaalf uur en

Toxoplasm gondii: veroorzaakt toxo-

zijn uiteenlopend: hoofdpijn, uitslag,

plasmose, met als symptomen griep,

maagkramp,

braken,

opzwellen van de lymfeklieren, en risico

diarree, koorts, keelpijn, oorpijn, oog-

van spontane abortus en herseninfecties

irritaties, enzovoort.

bij zwangere vrouwen.

misselijkheid,

(Bron: www.lenntech.com)

OVERLEVEN IN DEHet OZONSMOG Waterloket www.vmm.be

Overleven Het Waterloket in de ozonsmog uw aanspreekpunt voor alle watervragen Lagere pieken maar stijgende achtergrondconcentraties

Als er iemand de ingewikkelde mechanismen doorgrondt die ozonsmog veroorzaken, dan is het wel Gerwin Dumont, doctor in de fysica en internationaal erkende ozonspecialist. Al jarenlang bestudeert hij bij de VMM hoe klimaat, zonlicht en vervuiling de ingrediënten van een adembenemende cocktail leveren. Mogen we nog naar Beach Rock en de IJzerbedevaart? Helpen overheidsmaatregelen? De fysicus geeft tekst en uitleg.

Wie meer wil weten over water, moet bij het Waterloket zijn. Via een gratis nummer kan je er terecht met alle vragen die met water te maken hebben. Het centrale aanspreekpunt is bij de VMM gelokaliseerd, maar er wordt samengewerkt met andere waterinstanties zodat altijd een deskundig antwoord gegeven wordt. Het loket organiseert ook infosessies en studiedagen en verspreidt publicaties. Een excellente website vormt de kroon op het werk.

Wat moeten we ons voorstellen bij

stikstofdioxide en vluchtige organische

ozon?

stoffen (VOS). Daarom spreken we van

Ozon is een gas dat in lage concentra-

fotochemische luchtvervuiling, de chemi-

ties in de natuur voorkomt, behalve in de

sche reactie wordt in gang gezet door

stratosfeer waar er veel ozon aanwezig

licht (fotonen). De ozon op leefniveau is

is. Net als zuurstof is ozon opgebouwd

schadelijk voor mensen en planten en

uit zuurstofatomen, maar ozon bestaat

tast materialen aan. Maar de ozonlaag in

uit drie atomen, zuurstof uit twee. Ozon

de stratosfeer waarin dat fameuze gat zit,

kunt u zien als een driehoeksverhouding,

bevindt zich tientallen kilometers boven

U kunt het Waterloket bereiken door

de relatie tussen de atomen is zelden

ons hoofd en werkt daar als filter tegen

te bellen naar 0800 99 004, of via www.waterloketvlaanderen.be.

duurzaam en duurt niet lang. Het gas is

Waar we leven is er soms te veel ozon, en hoog in deElke stratosfeer is er soms te De website richt zich tot particulieren, landbouwbedrijven en gemeenten. doelwoord ozon komt van het Griekse ‘ozein’, groep krijgtbetekent. info via FAQ’s. Daarnaast dat ruiken Het gas heeft dankan je via deze weg ook tal van publicaties weinig. heel onstabiel en reageert direct met

andere stoffen in zijn omgeving. Het

opvragen die metgeur water hebben, van nuttige tips tot lijvige rapporten. ook een typische dieteumaken kunt ruiken na onweer met veel bliksems. Sinds zijn oprichting begin 2003 heeft hetschadelijke loket een kleine 10.000zonnestralen. vragen beantultraviolette

reden technisch niet mogelijk de ozon

Zijn ozonsmog het gat in de ozonen 80.000enbezoekers ontvangen. Op de onbetwiste eerste plaats staat uit de lucht te filteren. En als dat al zou woord Kunnen we de ozon we hier te lukken, en we zouden de ozon naar de laag aspecten van hetzelfde probleem? - u dacht het al - de vraag naar informatie over subsidies. Maar de die burger ligt ook Het gaatvan omde twee afzonderlijke veel hebben gebruiken om het wakker kwaliteit van het probleoppervlaktewater en hetniet drinkwater, de heffingen,

ozonlaag kunnen transporteren, dan nog

men. we leven er soms te veel en deWaar recuperatie vanisregenwater.

ozongat te dichten?

zou het niet veel uithalen. Op leefniveau

ozon, en hoog in de stratosfeer is er soms

Neen. Omdat ozon zo onstabiel is, kan

zit er namelijk niet genoeg ozon om het

te weinig. Ozon op leefniveau ontstaat in

je het niet bewaren in een fles of zo. Het

gat daarboven te dichten. Bovendien zou

de zomer door inwerking van zonne-

gas zou direct ontbinden door contact

ook die ozon er afgebroken worden door

stralen op lucht die vervuild is met

met de fleswanden. Het is om dezelfde

de ozonafbrekende stoffen die daar door

Bouwen of verbouwen? Spaar water, spaar centen Wie bouwt of verbouwt, doet er goed aan na te denken over watergebruik in de woning en de gescheiden opvang van regenwater. We zetten u op weg via een aantal thema's.

vlakken bijkomen (opritten voor garages,

twintig tot vijftig procent vloeit naar het

paden, wegels, ...), stroomt het regen-

riool tegenover negentig procent bij een

water massaal naar de riolen. Bij onweer

gewoon dak. Een groendak isoleert ook

veroorzaakt dit waterverontreiniging

goed: vooral het koelend effect in de

omdat de riolen de toevloed niet

zomer is merkbaar.

aankunnen en via overstorten vervuild rioolwater in waterlopen laten stromen.

Interne leidingen

Regenwater gebruiken

Er bestaan goede alternatieven voor

Heb je nog loden leidingen in huis? Al te

Drinkwater is schaars en regenwater niet.

bodemverharding. Je kan water naar

gek: lood moet eruit. Metaal is, op roest-

Regenwater is gratis, zacht water:

zachte bermen leiden, waterdoorlaten-

vrij staal na, nooit aangewezen voor

ideaal om kleren mee te wassen, om de

de straatstenen of bestrating met brede

drinkwaterleidingen.

tuin te besproeien, schoon te maken en

voegen gebruiken. Je kan ook werken

risico betekenen aansluitende combina-

toiletten door te spoelen. Daarom is het

met steenslag, dolomiet, mulchbedek-

ties van verschillende metalen in

aanbevolen regenwater op te vangen in

king: dat hangt af van hoeveel gewicht

eenzelfde systeem: dit kan reacties ver-

een regenwaterput.

het infiltratiesysteem moet kunnen

oorzaken die de drinkwaterkwaliteit beĂŻn-

De loodgieter kan via een gescheiden

dragen.

vloeden. Koperen buizen horen helemaal

leidingstelsel zorgen voor de wateraan-

Een

bijzonder

niet in contact te komen met verzinkte

voer van de toiletten, de wasmachine, de

Groendaken

ijzeren buizen en dergelijke. Aanbevolen

garage en de tuin. Regenwater is bac-

Om regenwater te bufferen zijn behalve

zijn leidingen met kunststofcoating langs

teriologisch niet zuiver en er mag geen

regenwaterputten en -tonnen, ook groen-

binnen. Daarmee ben je er nog niet: ook

vermenging met drinkwaterleidingen

daken een interessante oplossing.

de kranen moeten van goede kwaliteit zijn

mogelijk zijn.

Groendaken zijn dakbedekkingen van

en mogen geen nikkel afgeven. De door-

levende planten, en ze kunnen in de

snede (dimensionering) en wijze van

Vasthouden dat water!

meeste gevallen worden uitgevoerd op

aanleg van de leidingen hebben ook een

Voor een goed waterbeheer is het nodig

bestaande dakconstructies. Dat hoeft

invloed op de kwaliteit van je water: een

regenwater en afvalwater gescheiden af

geen fortuin te kosten, bovendien geven

goed vakman kan je hierover adviseren.

te voeren. Riolen horen enkel veront-

veel gemeenten subsidies. Een eenvou-

Vanaf 1 juli 2004 moet de drinkwater-

reinigd water te bevatten en regenwater

dig groendak met vetplanten, mossen

leverancier erover waken dat water van

volgt zijn eigen weg, bijvoorbeeld via

en kruiden vergt nauwelijks onderhoud:

een onberispelijke kwaliteit de drink-

beken, maar veelal door gewone

jaarlijks de waterafvoer controleren

waterkranen in de woning bereikt.

insijpeling in de bodem.

volstaat. Je helpt er niet alleen het milieu

Daarom worden nieuwe drinkwater-

Rioolwaterzuiveringsinstallaties kunnen

mee vooruit, een groendak is ook mooi

installaties in de woning vanaf die datum

dan beter functioneren want ze moeten

om naar te kijken. Bij regenval houden

gekeurd. Indien de waterkwaliteit aan de

minder grote debieten slikken.

de lagen van het groendak een deel van

kraan niet voldoet door een probleem

Doordat er steeds meer verharde opper-

het water vast, een deel verdampt:

met de binnenhuisinstallatie, moet de

Bouwen of verbouwen? Spaar water, spaar centen www.vmm.be

Zo doen wij het In ons ecologisch gebouw in de Dr. De Moorstraat in Aalst hebben we werk gemaakt van een duurzaam watergebruik. Onze platte daken zijn groendaken, waarop tien soorten sedum (vetplantjes) staan. Het afstromende regenwater stroomt naar een forse regenwaterput (250 m3). Wanneer de regenwaterput overloopt, stroomt het water naar een infiltratiezone rond de regenwaterput. Daar kan het langzaam in de bodem trekken. De klimatisatie gebeurt met regenwater via de buizen van de vloerverwarming. 's Zomers stroomt daar koel regenwater door dat we oppompen uit onze regenwaterput. Zo kunnen we het gebouw met 8°C koelen zonder dat we een energieverslindend aircosysteem nodig hebben. Het dak van de garage is betegeld met grote betonstenen met brede voegen voor de waterafvoer. In de voegen is gras gezaaid. Meer weten? Vraag naar de gratis brochure ‘Op en Top VMM’ bij het VMM-Infoloket.

drinkwaterleverancier dit melden aan de klant en ook de mogelijke herstelmaatregelen toelichten. Met deze nieuwe aanpak wil men de gebruiker behoeden voor dikwijls dure en moeilijk uit te voeren herstelmaatregelen. De nieuwe technische reglementering vind je op www.svw.be. 31

Bouwers, verbouwers, architecten en bouwprofessionals kunnen altijd terecht bij het VMM-Infoloket voor meer informatie (053/72 64 45). De brochure 'Waterwegwijzer in op dit onderwerp. Je kan ze gratis bestellen via info@vmm.be.

voor architecten' gaat ten gronde

Strenge controle op de kwaliteit van ons drinkwater 32

ÂŠ Jan Caudron

Leidingwater kan gezonder zijn dan flessenwater

Strenge controle op de kwaliteit van ons drinkwater www.vmm.be

We vinden het vanzelfsprekend dat er gezond, drinkbaar water uit onze kranen loopt, maar daar hebben verschillende partijen hard aan gewerkt. Waar komt ons drinkwater vandaan en hoe zuiver is het eigenlijk? Paul Van Huffel, specialist drinkwater van de afdeling Water van AMINAL, legt uit dat er bij drinkwaterproductie niet over één nacht ijs wordt gegaan.

Is de kwaliteit van grondwater beter dan de kwaliteit van oppervlaktewater? Wordt grondwater opgepompt? Ons grondwater is inderdaad in de regel minder verontreinigd dan het oppervlakte-

water gewoon leidingwater, maar dat geldt

water, zodat er minder zuivering nodig is.

dus niet voor de 150.000 gezinnen die nog

Meestal moet het grondwater opgepompt

altijd putwater gebruiken en niet op de

worden, soms wordt het ook opgevangen

waterleiding zijn aangesloten. Ook som-

in draineergalerijen. In gespannen lagen,

mige waters in flessen vallen onder de

zoals moeilijk doordringbare kleilagen,

definitie ‘water bestemd voor menselijke

kan het water onder druk staan en komt

consumptie’.

het soms spontaan naar het oppervlak. Als het grondwater via een bron naar

Waar komt ons drinkwater vandaan?

boven komt, kan je het natuurlijk ook daar

Twintig procent van het totale volume

opvangen.

komt uit Wallonië en in veel kleinere mate uit Frankrijk en Nederland, tachtig procent

Welke behandelingen ondergaan

wordt gewonnen uit grondwater en

grond- en oppervlaktewater om ze

oppervlaktewater. De grootste bron van

te zuiveren?

oppervlaktewater is het Albertkanaal dat

De behandelingen zijn afhankelijk van de

met Maaswater wordt gevoed. Voor de

kwaliteit van het water en de te verwij-

drinkwaterproductie

Vlaanderen

deren ongewenste stoffen. Grondwater

Wat is drinkwater? Mogen we aan-

gebruiken we ongeveer voor de helft

wordt belucht om er zuurstof in te

nemen dat de kwaliteit ervan door

oppervlaktewater, voor de helft grond-

brengen en koolzuurgas te verwijderen.

strenge normen wordt bewaakt?

water. Om milieuredenen, bijvoorbeeld

Het gaat ook door een zandfilter om

Drinkwater wordt wettelijk omschreven

verdroging, willen we echter die grond-

metalen en eventueel ammonium te

als ‘water bestemd voor menselijke con-

waterwinning terugschroeven.

elimineren. Oppervlaktewater laten we

Paul Van Huffel © Jan Caudron

sumptie’. Het moet voldoen aan Europese

eerst rusten in spaarbekkens of stuw-

normen en wordt zeer streng gecontro-

Wat is het probleem met grond-

meren, zodat de natuur het zelf voor een

leerd. De Europese Unie baseert zich op

waterwinning?

deel kan zuiveren. Met behulp van

aanbevelingen van de Wereldgezond-

Grondwater maakt deel uit van de water-

chemicaliën zorgen we voor vlokvorming

heidsorganisatie. Volgens de normen mag

cyclus, het komt naar boven in kwel-

op het water. Op die vlokken zetten zich

drinkwater niets bevatten dat de volks-

gebieden en via bronnen, en wordt

veel zwevende stoffen, organische

gezondheid in gevaar kan brengen. Voor

gevoed via insijpeling door de bodem.

vervuiling en bacteriën vast. Als we die

een aantal parameters worden er zelfs

Dat transportproces kan tientallen en

vlokken wegnemen is het water alweer

maximaal toelaatbare waarden opgelegd.

zelfs duizenden jaren duren. Het water-

een pak zuiverder. In zandfilters worden

De controle van ons drinkwater gebeurt

volume in de watervoerende lagen is wel

de rest van de vlokken en eventueel

door verschillende instanties, maar het

vele keren groter dan het volume

ammonium verwijderd. Ook ozongas

belangrijkst is de zelfcontrole door de

oppervlaktewater, maar het is niet onuit-

komt er aan te pas om het water te ont-

verdelers. Dat zijn allemaal openbare

puttelijk. Daarom wensen we liever spaar-

smetten en organische polluenten af te

instellingen. In de meeste gevallen is drink-

zaam met dit water om te gaan.

breken. Vervolgens stroomt het water

door een filter van actieve kool. Die haalt er de laatste sporen van organische vervuiling uit, zoals moeilijk te verwijderen pesticiden. De koolfilter komt ook de smaak en geur van het water ten goede. ÂŠ Jan Caudron

Tenslotte ontsmet de verdeler het water om de laatste ziektekiemen te doden en het te beschermen in de leidingen. Dit is maar een voorbeeld, want in elk productiecentrum zal je andere behandelingsschemaâ€™s tegenkomen, bovendien evolueren deze ook met de techniek mee. Klopt het dat er chloor aan drinkwater wordt toegevoegd? Dat is correct, ons drinkwater wordt meestal in zeer lichte mate gechloreerd als minimale ontsmetting. De ontsmettende werking van chloor is langdurig, maar de gebruikte concentraties blijven ver beneden de maximumnorm. Hierover bestaat dan ook een wat irrationele ongerustheid. Als je de chloorsmaak en -geur hinderlijk vindt, kan je het water een aantal uren in een karaf in de koelkast zetten of anders volstaat het enkele druppels citroensap toe te voegen.

Is flessenwater toch niet beter?

Stijgt of daalt de drinkwatercon-

Ons drinkwater is alvast een streng

sumptie?

der problemen van drinken?

gecontroleerd product dat geen enkel

Het verbruik blijft stabiel: in 2003 ver-

Helemaal niet. Als uw waterput wordt

gezondheidsrisico inhoudt. Bij flessen-

bruikten de huishoudens, dus niet de

gevoed met grondwater kan dat veront-

water onderscheiden we onder andere de

landbouw of de industrie, 104 liter per

reinigd zijn. U zal dat eerst moeten laten

bronwaters, daarvan is de kwaliteit

persoon. Dat stabiele verbruik is gunstig,

testen in een erkend laboratorium. Ook de

ongeveer dezelfde als die van kraantjes-

want mogelijkheden om de productie uit

VMM voert, in samenwerking met de

water. Minerale waters worden gewonnen

te breiden zijn er nauwelijks nog in

Vlaamse Gezondheidsinspectie, gratis tes-

in mineraalrijke bronnen. Een teveel aan

Vlaanderen, conform het nimby-principe

ten uit indien er geen mogelijkheid is om

mineralen is echter niet altijd even

(not in my backyard). Overigens is meer

leidingwater aan te sluiten. Betreft het een

gunstig voor de gezondheid. En uiter-

zuinigheid, dus minder verbruik, altijd

regenwaterput dan is het water daarin al

aard: een liter water uit de fles kost toch

beter, want zo belasten we het milieu

evenmin drinkbaar. Regenwater is dikwijls

al gauw drie-, vierhonderd keer meer dan

minder. Ook via heffingen wil de overheid

bacteriologisch verontreinigd en kan ook

een liter uit de kraan.

onnodig waterverbruik ontmoedigen.

zware metalen en dergelijke bevatten, bij-

Ik heb een waterput, kan ik daar zon-

Strenge controle op de kwaliteit van ons drinkwater www.vmm.be

Waarom mogen we geen water uit

laten lopen, dat spoelt de leiding. Maar

Regenwater is wel prima geschikt om

het warmwatercircuit drinken?

eigenlijk horen loden binnenleidingen

auto’s mee te wassen, wc’s door te spoe-

Water uit het warmwatercircuit kan meer

vervangen te worden.

len en de planten water te geven.

metalen bevatten en geeft een groter

voorbeeld van zinken daken en dakgoten.

bacteriologisch risico. De kwaliteit van

Wie moet ik verwittigen als ik twijfel

Worden er nog andere stoffen aan

drinkwater is niet meer gegarandeerd:

aan de kwaliteit van mijn drinkwater?

ons drinkwater toegevoegd zoals

door de opwarming verandert de samen-

Neem dan contact op met uw water-

fluor?

stelling, zit er minder zuurstof in en wordt

leverancier, die is verantwoordelijk voor de

In een aantal landen werd het drinkwater

de smaak minder prettig. Veel bacteriën

drinkwaterkwaliteit tot aan uw woning. Voor

gefluoriseerd om het gebit te bescher-

hebben trouwens een boontje voor lauw

verontreinigingen door de binnenleidingen

men, maar dat doen wij niet. Overigens

water en in warm water lossen makkelijk

bent u echter zelf verantwoordelijk.

komt men in die landen daar ook van

metalen op: water uit de warmwaterleiding

terug: fluor blijkt niet zo onschuldig te

bevat veel meer koper, ijzer, nikkel en zink.

Mag ik kraantjeswater gebruiken voor mijn aquarium?

zijn. Tijdens het zuiveringsproces worden wel een aantal chemicaliën aan het

Wat moet ik doen als mijn water rood-

Dat zou ik niet aanbevelen. Voor een

water toegevoegd, maar die worden er

bruin kleurt?

goudvisje lukt dat nog wel, maar echte

later ook weer uitgehaald.

Een roodbruine, zeg maar roestachtige

liefhebbers manipuleren zelf de samen-

kleur wijst op ijzer en dat is geen ramp,

stelling van hun aquariumwater met

Is te veel kalk in water slecht?

maar ook geen goed teken. Eigenlijk hoor

producten uit de handel.

We spreken in dat verband ook wel van

je na te gaan waar het probleem vandaan

hard water, en dat is water met veel kalk

komt: als het binnenkomende water roest-

Duiken er ook nieuwe risico's op?

en magnesium. Deze stoffen zijn gezond,

kleurig is, is dit zaak van de leverancier.

We moeten alleszins alert blijven. Tegen-

voor ons is er dus geen enkel probleem.

Die mag u daar zeker op aanspreken,

woordig zien we toe op de invloed

Maar kalk vermindert wel het rendement

want er is een potentieel besmettings-

van hormoonverstorende stoffen zoals

en de levensduur van een aantal huis-

risico. De kans is echter groot dat de

ftalaten, het is niet uitgesloten dat die in

houdapparaten die water opwarmen. U

verkleuring een gevolg is van de leidingen

het drinkwater terechtkomen. We hebben

kunt bijvoorbeeld filters plaatsen voor dit

in de woningen zelf, en dan is een

daar al wel op getest, en momenteel is

soort apparaten of een waterverzachter

vervanging van de leidingen een optie.

ons drinkwater vrij van deze stoffen.

Ook loden leidingen zouden slecht zijn,

Klopt het dat drinkwater steeds

en wat moeten we denken van koper?

duurder wordt?

Er bestaan ook goedkope apparaten

Lood is zeer toxisch, daarom vervangen

De prijs van het leidingwater is onder-

in de handel die met patronen werken.

de distributeurs systematisch de loden

worpen aan een toelating door de

Wat moeten we daar van denken?

aanvoerleidingen die we soms in steden

minister van Economische Zaken. We

Eigenlijk zijn dit ionenuitwisselaars. Hierin

nog aantreffen tussen de hoofdleiding en

stellen vast dat de laatste jaren de prijs-

worden de calcium en magnesium

de woning. Koper is evenmin gezond,

stijgingen ongeveer de index van de klein-

gewisseld voor een ander ion, namelijk

maar veel minder toxisch dan lood. Als u

handelsprijzen volgen. Op Europees

natrium. In een dergelijk proces worden

in een oud huis woont, kunnen ook de

niveau is onze prijszetting gemiddeld, net

dus nieuwe stoffen aan het drinkwater

binnenleidingen van lood zijn en dan kan

als ons huishoudelijk verbruik overigens.

toegevoegd zoals natrium. Men moet zelf

de loodconcentratie hoog oplopen.

afwegen of men dit wenst te drinken.

Daarom is het raadzaam na een rust-

laten installeren. Dat zijn wel aanzienlijke investeringen.

periode het water een aantal minuten te

Op www.waterloketvlaanderen.be vindt u bij de rubriek ‘gezinnen’ veel informatie over drinkwater.

Blankvoorn ÂŠ Rollin Verlinde

De natuur reageert op waterzuivering Meer planten en dieren, maar alles kan beter De kwaliteit van ons oppervlaktewater laat zich aflezen uit het leven in en om dat water. Hoe staat het met de verscheidenheid aan dieren en planten? Luc De Bruyn en Anik Schneiders van het Instituut voor Natuurbehoud integreren in het Natuurrapport wetenschappelijke gegevens over de fauna en flora van onze wateren.

stilaan moeten overstappen op normen die meer op die natuurlijke verschillen zijn afgestemd. Dieren zoals vissen stellen naast de waterkwaliteit ook nog heel wat andere eisen aan hun leefomgeving. Ze kunnen last hebben

Hoe kijken jullie als natuurspecialis-

De overheid investeert nochtans fors

van sluizen en andere obstakels in de

ten aan tegen waterkwaliteit? Wat is

in waterkwaliteit. De natuur wil blijk-

waterloop. Trekkende vissen zwemmen

de relatie met planten en dieren die

baar niet mee?

bijvoorbeeld de Schelde op maar staan

in of nabij het oppervlaktewater

Vlaanderen doet inderdaad grote inspan-

voor gesloten deuren bij de stuwen van

leven?

ningen, maar mag zeker niet op z'n

Merelbeke. Die stuwen regelen het debiet

We komen van heel ver en de afgelopen

lauweren gaan rusten. De kwaliteits-

van de Schelde voor de scheepvaart en

tien, vijftien jaar zijn we er duidelijk op

normen zijn in de eerste plaats afgestemd

kunnen niet zomaar even opengezet wor-

vooruitgegaan. Er zit meer vis in de

op menselijke gezondheid, zoals bruik-

den om deze vissen door te laten. Er wordt

rivieren, maar het is vĂŠĂŠl te vroeg om

baarheid van oppervlaktewater voor drink-

wel werk gemaakt van zulke knelpunten:

hoera te roepen. Er is eerder sprake van

waterproductie. Maar dieren of planten

om vissen te laten passeren kunnen

een vervlakking: alles neigt meer naar de

kunnen gevoeliger zijn voor sommige

zogenaamde vistrappen worden gebouwd.

middelmaat. Dat betekent dat dode

verontreinigingen. Bovendien vormen de

Tegen 2010 moeten alle knelpunten weg-

wateren verdwijnen, maar ook dat de hele

natuurlijke verschillen in de waterkwaliteit,

gewerkt zijn.

goede wateren met zeldzame planten en

zoals geleidbaarheid, zuurtegraad en

dieren er soms nog op achteruitgaan. Van

voedselrijkdom, de basis voor onze bio-

Met dit soort infrastructuur komen we

sommige zeldzame soorten moeten we

diversiteit. Elk watertype heeft zijn spe-

er dus wel om de vissen te helpen?

het leefgebied dringend herstellen of ze

cifieke planten en dieren. Het is dan ook

Nee hoor, dit is maar een van de vele nood-

verdwijnen volledig.

logisch dat we met de Europese richtlijn

zakelijke ingrepen. Vistrappen zijn nood-

De natuur reageert op waterzuivering www.vmm.be

zakelijk om de versnippering van de leefgebieden van dieren tegen te gaan. Maar vissen moeten zich ook kunnen voortplanten. Hun paaiplaatsen zijn in veel gevallen verdwenen en meestal is een herinrichting van de oevers nodig. Voor andere soorten zoals amfibieën moeten er ook op het land maatregelen genomen worden. Padden en kikkers trekken veel en Barbeel © Rollin Verlinde

schermingsplannen, maar ze worden nog

In de Maas en de Schelde is er veel vis

Welke vissoorten doen het goed en

niet uitgevoerd op het terrein. Sommige

bijgekomen. In de Grensmaas vonden we

welke slecht?

populaties komen alleen nog voor in een

achttien soorten terug, met onder andere

Vooral vissoorten van stilstaand tot lang-

klein beekje en dat over een lengte van

barbeel, kopvoorn en de zeldzame rivier-

zaam stromend water herstellen zich. Aan

pakweg één kilometer of zo. Valt zulk een

donderpad. In het brakke deel van de

de top vinden we de blankvoorn, de

beek droog, dan is er alweer een vissoort

Schelde

Antwerpen,

giebel, de baars terug. Ook de driedoornige

minder in Vlaanderen. Ook illegale puntlo-

waar zoet en zout water mengen, zit met

stekelbaars, de rietvoorn en de brasem

zingen kunnen een grote sterfte veroorza-

59 soorten de meest soortenrijke vis-

komen veel voor. De elrits, de grote

ken en een populatie ernstig bedreigen. Zo

gemeenschap. Tussen Antwerpen en Gent

modderkruiper, de serpeling, de kopvoorn

stierven onlangs duizenden rivierdonder-

valt die diversiteit terug tot 27. In de Leie

en de kleine modderkruiper blijven zeld-

padden in de Voer. Op die manier kunnen

troffen we in 1996 nergens vis aan, in 2000

zaam, hoewel ook deze soorten vaker wor-

jarenlange inspanningen van zuivering plots

op vijf plaatsen. In de grote rivieren is er dus

den aangetroffen in onze rivieren.

tenietgedaan worden. Waterlopen zijn

beterschap. Als we de bovenlopen van de

slechts een dun lijntje in het landschap.

rivieren bekijken is het plaatje minder gun-

Kunnen we ook voor amfibieën van

Elke oeverbewoner is mee verantwoorde-

stig. Het onderzoek van de rivierdonderpad

een voorzichtige verbetering spreken?

lijk voor de kwaliteit van die waterloop. Je

toont aan dat de kleine populaties vaak

Amfibieën zoals kikkers, salamanders en

begrijpt dan ook dat waterlopen in een

geïsoleerd zijn. Hoe kleiner de restpopulatie,

padden leven vooral in stilstaand water

dichtbevolkt gebied als Vlaanderen bij-

hoe lager hun genetische variatie is en hoe

van vijvers, poelen, vennen en dergelijke.

zonder kwetsbaar zijn.

slechter hun conditie. We moeten die

De laatste vijftien tot vijfentwintig jaar zijn

over relatief grote afstanden. Daarom maken we speciale paden en tunnels opdat ze hun vijvers en poelen kunnen bereiken om er hun eitjes te leggen. Maar ook hun leefgebieden zelf moeten we herstellen. De vorm van de plas, de vegetatie errond, de waterkwaliteit, spelen allemaal een rol bij hun overlevingskansen. Vooral voor een aantal bijzondere vissoorten – de beekprik, de rivierdonderpad en de kleine modderkruiper - bestaan nu wel soortbe-

stroomafwaarts

kleine waardevolle beken met zeldzame

de populaties van de gewone pad, de brui-

Komen er in alle waterlopen meer vis-

planten en dieren koesteren. Ons herstel-

ne kikker, de alpenwatersalamander en

sen voor of varieert dat?

beleid moet daar dringend op focussen.

de kleine watersalamander met ongeveer

een derde teruggelopen. Het gaat slecht

Heeft de klimaatverandering een

met de amfibieën, niet alleen door de

invloed?

waterkwaliteit maar ook door de versnip-

Een van de trends die opvalt, is dat medi-

pering van hun leefgebieden.

terrane soorten hier tegenwoordig makkelijker overleven door de warmere winters.

Hoe zit het met de wateren oever-

De zwervende pantserjuffer is er zo een-

planten?

tje, die trok vroeger in de winter naar het

We hebben geen gegevens voor heel

zuiden, maar nu blijft ze hier en plant ze

Vlaanderen. Maar onderzoek in de pol-

zich ook voort.

ders toont aan dat de watervegetaties in

Daarnaast kunnen we ook problemen ver-

poldergrachten en sloten erop achteruit

wachten met de populatie beverratten.

gaan. Zelfs algemene waterplanten

Momenteel overleeft er een beperkte

verdwijnen. Sinds 1980-1985 is de gemid-

populatie in Vlaanderen, vooral in het

delde aanwezigheid van elf referentie-

Maasgebied. Dat zijn zeer grote dieren van

planten in oevers en sloten met een derde

al gauw 8 kilogram, ingevoerd voor de

afgenomen. Puntkroos, grof hoornblad en

pelskweek en later in de natuur vrijgelaten.

lidsteng zijn volledig verdwenen. Zes ande-

Indien we naar een warmer klimaat evolu-

re soorten, bijvoorbeeld klein kroos en

eren, kan dat een regelrechte plaag

schedefonteinkruid, zijn voor meer dan

worden. Dat is nu al het geval in Zuid-

tachtig procent weg: dit zijn nochtans soor-

Europa: in de Camargue en Italië zit het vol

ten die goed bestand zijn tegen overdre-

met beverratten.

ven voedselrijk water.

Meer informatie vindt u in het Natuurrapport: www.nara.be.

Exotische dieren plantsoorten in ons vaarwater www.vmm.be

Exotische dieren plantsoorten in ons vaarwater Ook in onze oppervlaktewateren treffen we steeds meer exoten aan: exoten zijn organismen uit andere gebieden die door de mens in Vlaanderen zijn ingevoerd en hier vaste voet aan de grond kregen. Deze exoten kunnen de inheemse soorten bedreigen. Voor exoten geldt de 10-procentregel als een vuistregel: van elke tien ingevoerde soorten kan er één overleven. Eén tiende van die overlevers zal hier autonome populaties vormen, en één tiende van dergelijke populaties is invasief: ze verdrukt inheemse soorten. Een van de bekendste exoten is ongetwijfeld de muskusrat. Enkele voorbeelden van ongewenste gasten in Vlaanderen.

Woekeraars Onder de oeverplanten zorgt de ZuidAmerikaanse grote waternavel voor veel problemen. In Nederland is hij sinds 2001 verboden, je mag 'm niet verkopen, bezitten, vervoeren. De grote waternavel - een drijvend parapluutje met een steeltje overwoekert in geen tijd het volledige wateroppervlak en verdringt zo andere planten. Het kost waterbeheerders veel tijd en geld om de grote waternavel te verwijderen. De plant is dol op voedselrijk water en daar ontbreekt het ons niet aan.

Ook in België zorgt de plant voor problemen. De Japanse duizendknoop is een oeverplant die al heel wat waardevolle vegetaties heeft verdrongen. De duizendknoop verspreidt zich via wortelstokken: zelfs een heel klein stukje volstaat om opnieuw een volwassen exemplaar te bekomen. Grote waternavel © Yves Adams

Knagers aan de waterkant

ten, larven, ... De stierkikker leeft uiteraard

bevond zich onbedoeld tussen een

graag tussen andere amfibieën, die al

aantal karpersoorten die Roemenië uit

De Zuid-Amerikaanse beverrat krijgt

zwaar in hun voortbestaan bedreigd zijn.

China invoerde. Via de Donau kwam de

het hier naar haar zin. Door de warmere

Ziet u reusachtige dikkoppen in de dieren-

blauwbandgrondel in de Rijn terecht, in

winters overleven de dieren veel beter.

winkel of het tuincentrum? Verboden,

1990 bereikte de soort Frankrijk en Italië

Beverratten kunnen acht kilogram en méér

schadelijk en onverantwoord!

en in 1992 werd hij voor het eerst in

(!) wegen, beschadigen dijken en eten

Zelfs de Amerikaanse roodwang-

Vlaanderen aangetroffen. Dit traject legde

naast waardevolle natuurlijke vegetaties

schildpad wordt soms aangetroffen in

de blauwbandgrondel niet alleen zwem-

ook landbouwgewassen op. Dat geldt ook

onze wateren. Deze bijtschildpadden zijn

mend af: soms liftte hij mee in de ballast-

voor de muskusrat. Beide soorten wer-

gevaarlijk, grote exemplaren van twintig,

tanks van schepen, soms verstopte hij

den omwille van hun bontvacht ingevoerd

dertig centimeter kunnen makkelijk een

zich gewoon tussen geïmporteerde

rond 1900 en zijn hier ondertussen volledig

vinger afbijten. Tot op heden planten ze

karpers uit Oost-Europa. De blauwband-

ingeburgerd. Door zijn Noord-Ameri-

zich hier niet voort, maar 's winters

grondel is zeer goed opgewassen tegen

kaanse roots is de muskusrat nog beter

graven ze zich in tegen de koude. Deze

vervuilingen en schommelingen in het

opgewassen tegen onze winters. Zij

diertjes kunnen veertig jaar oud worden,

zuurstofniveau van het water: dat geeft

kweken als konijnen: Vlaanderen geeft

dus we zijn er nog niet van verlost.

hem een flinke voorsprong op inheemse

enkele miljoenen euro's per jaar uit aan hun bestrijding.

soorten die hiervoor gevoelig zijn. In 2002

Vissen

was hij de zevende meest voorkomende vis in Vlaanderen, net na de paling. Volgens

Vogels

De blauwbandgrondel, een visje van

sommigen zou er aan de invasie van de

nog geen tien centimeter lang, wordt sinds

blauwbandgrondel een eind komen als de

De rosse stekelstaart is een eend uit

het begin van de jaren '90 gesignaleerd

waterkwaliteit zich verder herstelt en

Amerika, circa veertig centimeter lang, die

in Vlaanderen en kent een explosieve

inheemse soorten zich opnieuw meer

ons door ontsnapping of vrijlating uit Britse

verspreiding. Dit visje komt uit China en

kunnen laten gelden.

collecties heeft bereikt. Probleem is dat hij hier in Europa kruist met de witkopeend, die daardoor onvruchtbaar wordt. De witkopeend is sindsdien in haar voortbestaan bedreigd.

Brulkikkers De brul- of stierkikker heeft zich sedert 40

enkele jaren in onze wateren gevestigd. Een volwassen exemplaar weegt een halve kilo en meet tot twintig centimeter, en dat is een hele hoop kikker. Het gekwaak is navenant, maar nog erger is het voedingspatroon van deze Noord-Amerikaanse exoot. Dit zijn carnivoren die alle inheemse amfibieën lusten en alle andere vlees dat klein genoeg is: vissen, insecRoodwangschildpad © Yves Adams

www.vmm.be

Quiz 10/10

2. Overstromingen zijn a) mede het gevolg van menselijk ingrijpen in de waterlopen zoals rechttrekkingen en inbuizingen. b) het gevolg van de aantrekkingskracht van de planeten. c) het gevolg van vulkanische activiteit. d) een realiteit waarmee we moeten leren leven. 3. Exoten zijn a) inheemse vogels die 's winters naar Zuid-Europa trekken. b) gevaarlijke stoffen die door zeestromingen naar onze kust worden gevoerd. c) dieren uit andere streken die na verloop van tijd ook hier overleven en zich voortplanten. d) geëxtrudeerde plastics die het hormoonstelsel kunnen beïnvloeden. 4. De waterbodem a) heeft nauwelijks invloed op de waterkwaliteit omdat de bovenlaag uit bezonken sediment bestaat. b) heeft een sterk zuiverend vermogen en kan voor een deel de verontreiniging van het oppervlaktewater compenseren. c) maakt in tegenstelling tot de waterkolom geen deel uit van het waterecosysteem. d) kan concentraties van toxische stoffen bevatten die tot duizend keer hoger zijn dan in de waterkolom. 5. Eutrofiëring a) is het opstapelen van toxische stoffen in de vetmassa van dieren. b) is te weinig voedsel in het water door de instroom van onder andere fosfaat en nitraat. c) is een overdreven voedselrijkdom in het water door de instroom van fosfaat. d) is een overdreven voedselrijkdom in het water door de instroom van onder andere fosfaat en nitraat.

a) rioolwater en regenwater samen af te voeren omdat de zuiveringsinstallaties voldoende debiet nodig hebben. b) rioolwater en regenwater gescheiden af te voeren omdat de zuiveringsinstallaties onvoldoende debiet hebben. c) rioolwater en regenwater samen af te voeren omdat dit het overstromingsrisico tegengaat. d) rioolwater en regenwater gescheiden af te voeren, om tal van redenen zoals aanvullen van grondwater en voorkomen van wateroverlast. 7. Regenwater is a) zacht water: prima om schoon te maken, planten te gieten en te drinken. b) zacht water: prima om schoon te maken, planten te gieten en de wc door te spoelen. c) hard water: prima om schoon te maken, planten te gieten en te drinken. d) hard water: prima om schoon te maken, planten te gieten en de wc door te spoelen. 8. Drinkwater komt a) voornamelijk uit oppervlaktewater omdat dit de goedkoopste bron voor drinkwaterproductie is. b) steeds meer uit oppervlaktewater omdat dit minder verontreinigd is. c) voornamelijk uit regenwater omdat dit de goedkoopste bron voor drinkwaterproductie is. d) steeds meer uit oppervlaktewater omdat we grondwaterlagen willen sparen. 9. Drinkwaterproducenten voegen a) b) c) d)

chloor toe als minimale ontsmetting. fluor toe als minimale ontsmetting. natriumchloride toe als minimale ontsmetting. waterstofsulfaat toe als minimale ontsmetting.

10. Als de kwaliteit van onze zwemwateren slecht is a) wordt de Blauwe Vlag gehesen. b) wordt een infobord met een rood droevig gezichtje uitgehangen. c) wordt de Zwarte Vlag gehesen. d) wordt een oranje infobord met uitroepteken uitgehangen. Antwoorden

a) er een verscheidenheid van verschillende dieren en planten in en om dat water leven. b) geen bacteriën in het water leven. c) veel zuurstof, fosfaat en nitraat in het water aanwezig zijn. d) veel algen in het water groeien.

6. Vlaanderen streeft ernaar

1 a; 2 a; 3 c; 4 d; 5 d; 6 d; 7 b; 8 d; 9 a; 10 b.

1. De kwaliteit van het oppervlaktewater is goed wanneer

TEGEN

gas

Waterzuinige apparaten

Praktisch

Schoonmaakmiddelen

• Met automatisch sluitende kranen kan je

• Als je de kraan laat lopen wanneer je je

• In de supermarkt staan er veel meer

tot vijftig procent water en energie bespa-

tanden poetst, ben je al gauw twee liter

schoonmaakmiddelen dan je nodig hebt.

ren.

water kwijt. Gebruik een beker, dat is

Vermijd de agressieve middelen: maak

• Toiletten met dubbele spoelinrichting

veel zuiniger. Ook bij het handenwassen

werken met 3 liter voor de kleine en 6 liter

en het scheren kan die kraan wel even dicht.

voor de grote boodschap. Met een

liever regelmatig schoon. • Gebruik milieuvriendelijke schoonmaakproducten met betrouwbare eco-labels.

spaargewichtje of waterbesparend appa-

• Repareer lekkende kranen onmiddellijk.

Je helpt er niet alleen het milieu mee,

raatje kan je van een oud toilet een water-

Een kraan die tien druppels per minuut

maar het komt ook je gezondheid ten

zuinig toilet maken.

lekt, verliest vijf à zes liter per dag.

goede.

• Een bad bevat al gauw honderd tot

• Neem de juiste dosering schoonmaak-

honderdvijftig liter water, voor een gemid-

middel: het heeft geen zin meer te gebrui-

delde douche heb je maar veertig liter

ken dan nodig, het middel gaat niet in ver-

nodig. Vraag naar het watervolume van

houding beter werken. Kijk vooral uit met

de badkuip als je een nieuwe kuip koopt

geconcentreerde producten.

of laat installeren.

De was en de plas

• Was alleen met volle machines, dan

Wasactieve stoffen

middel. Zuinig en beter voor de natuur.

• Volledig milieuvriendelijk zijn wasmidde-

De spaartoets inschakelen is toch nog

len nooit, er is altijd wel een beperkte ver-

altijd minder efficiënt dan de volle capa-

vuiling. De wasactieve stof - die voor het

citeit te gebruiken. Voorwasprogramma's zijn meestal overbodig. Als de was heel vuil is, kan je het wasgoed ook voor-

gebruik je maar één keer water en was-

waseffect zorgt - was vroeger altijd makkelijk afbreekbare zeep op basis van plantaardige (kokos, palm) of dierlijke vetten. Synthetische tensiden gebaseerd

weken. Gebruik ossengalzeep om hardnekkige vlekken voor te behandelen. Hoe

• Met een spaardouchekop bespaar je 40

op aardolie hebben zeep verdrongen in

lager de wastemperatuur, hoe lager het

à 50 procent water en toch geniet je van

de jaren vijftig, maar deze breken lang-

wateren energieverbruik. Waspoeders

hetzelfde douchecomfort. In de kop

zamer of onvolledig af en bevatten soms

met enzymen zijn het doeltreffendst bij

wordt lucht onder het water gemengd

giftige sporen. Nu bestaan er ook

lage wastemperaturen.

zodat het water in heel kleine druppel-

halfsynthetische tensiden die beter

tjes naar buiten komt en aangenaam

afbreekbaar zijn en het milieu niet meer

bruisend aanvoelt.

belasten dan zeep. Nieuw zijn de

• Koop waterzuinige apparaten als je toe bent aan de vervanging van je was42

machine, vaatwasmachine, enzovoort.

• Met ééngreepsmengkranen heb je maar

suikertensiden, opgebouwd uit plant-

De verschillen zijn zeer groot: voor een

één handgreep om warm en koud te

aardige grondstoffen en volledig afbreek-

40°-was hebben sommige machines

mengen. Voordeel is dat je maar weinig

baar. Als de verpakking biologisch

circa veertig liter water nodig, andere

water moet laten wegvloeien voor je de

afbreekbaar vermeldt, voldoet het

gewenste temperatuur bereikt.

middel aan het wettelijke minimum van

meer dan zeventig. Op tien jaar is dat een verschil van quasi 75.000 liter. Ook bij

• Een bruismondstuk op de kraan brengt

afbreekbaarheid: op 3 à 4 weken moet

afwasmachines zijn de verschillen aan-

net als een douchespaarkop lucht in het

90 procent zijn afgebroken, volledige

zienlijk: geef de voorkeur aan een toe-

water: het waterverbruik daalt maar de

afbraak is niet vereist. Daarom is bio-

stel dat toekomt met twaalf à vijftien liter.

waterdruk blijft behouden.

logisch afbreekbaar nog niet hetzelfde als

Tegengas www.vmm.be

milieuvriendelijk. • Ontharders, blekers, witmakers, enzymen en wasverzachters

voor 780 liter per vierkante meter per jaar.

alternatieven te vinden in de tuinhandel.

Dat kan tellen. Met een regenwaterput kan

Meer milieuvriendelijke alternatieven op

je dit regenwater recupereren. Regenwater

www.zonderisgezonder.be

• Om waswater te ontharden, voegen pro-

is arm aan kalk en dus zacht water: prima

Ontstoppers en wc-reinigers

ducenten fosfaat toe aan het water. Fos-

om mee te wassen, om toiletten door te

Klassieke ontstoppers zijn agressieve

faat stimuleert de algengroei en is nade-

spoelen, de auto te wassen, de tuin te

producten die het milieu schaden: met een

lig voor het milieu. Fosfaatvervangers zijn

begieten, enzovoort. Regenwater is bac-

zeefje kan je veel ellende vermijden. Als

ook niet altijd onschadelijk, de milieu-

teriologisch niet zuiver en mag niet in het

een leiding toch verstopt raakt, schroef

vriendelijkste ontharders zijn zeoliet,

drinkwatercircuit terechtkomen.

dan eerst de zwanenhals los en maakt die

citraat en soda.

Heb je geen regenwaterput?

schoon. Een alternatief ontstoppingsmid-

• Het bleekmiddel perboraat is vrij giftig

Zet een regenton onder je afvoerpijp en

del: doe twee eetlepels soda en een scheut

voor het waterleven. Percarbonaat is het

gebruik het water voor je tuin of om de

azijn in de afvoerbuis. Laten inwerken en

meest ecologische product.

auto te wassen.

naspoelen met warm water.

Regenwater hoort niet thuis in de riool.

Om het toilet schoon te maken kan je vloei-

• Witmakers zijn slecht afbreekbaar en gebruik je beter niet.

Laat het zoveel mogelijk indringen in de

bare zeep gebruiken. Kalkaanslag kan je

• Enzymen zijn voor honderd procent af-

bodem om de grondwaterreserves aan te

makkelijk met azijn verwijderen. Ontsmetten

breekbare moleculen die de waskracht

vullen. Je kan het dakwater bijvoorbeeld

van toiletten hoeft niet, hoewel dat soms

bij lage temperaturen kunnen verhogen,

naar de tuin leiden of in een gracht laten

als noodzakelijk wordt voorgesteld.

waardoor ze veel energie helpen bespa-

afvloeien.

Spoel geen klein giftig afval door

ren.

Insecticiden en onkruidverdelgers

Spoel geen resten van verf, lijm, oplos-

• Wasverzachters heb je niet nodig om

Laat de gifspuit staan. Al de sproeistoffen

middelen, enzovoort door in het toilet. Ook

goed te wassen en ze bevatten moeilijk

die je gebruikt in de tuin, komen uiteinde-

het spoelwater van kwasten uit waterver-

afbreekbare stoffen.

lijk in de watercyclus terecht. Bovendien zijn

ven (latex, acryl) is eigenlijk KGA en hoor

hedendaagse wateroplosbare bestrij-

je apart op te vangen en in te leveren bij

Help?

dingsmiddelen heel moeilijk uit het water

het containerpark in je buurt.

Overzicht kwijt? We zetten een en ander

te halen. Er zijn tal van milieuvriendelijke

nog even op een rijtje. Een vloeibaar totaalwasmiddel is het slechtst voor het milieu: door de aanwezigheid van water moet er een conserveringsmiddel inzitten. Ook colorwasmiddelen (bontwasmiddelen) zijn nadelig omdat de kleurbeschermers, die trouwens maar

beperkt werken, slecht afbreekbaar zijn. Aanbevolen zijn vloeibare fijnwasmiddelen, of nog beter, poedervormige fijnwasmiddelen.

Zes eeuwen waterverontreiniging 1589

lische strijd, maar het storten gaat verder.

Sir John Harrington vindt in Engeland de wc, het water closet, uit, maar door onverschilligheid ten aanzien van vuil en rioleringen blijft de uitvinding onopgemerkt tot 1778, wanneer Joseph Bramah het concept patenteert en op de markt brengt.

1750

1690 Parijs wordt de eerste Europese stad met een uitgebreid rioleringsstelsel.

1711

Jonathan Swift beschrijft de inhoud van de Londense goten: “veegsel van slagerskramen, mest, ingewanden en bloed, verdronken hondjes, stinkende sprot, allemaal gedrenkt in de modder ...”.

1739 Benjamin Franklin en zijn buren dienen een petitie in om afvalstorten en leerlooierijen te laten verbieden in de commerciële wijk van Pennsylvania. Stank, ziekte en ontwaarding van de eigendommen zijn de argumenten. Franklin wint een symbo-

Een tyfusepidemie maakt duizenden doden in Londen. Belangrijke oorzaak van buiktyfus en cholera is bacteriële verontreiniging van het drinkwater.

Fransen, Britten en Amerikanen, waar directe overheidscontrole alleen bestaat in specifieke domeinen als besmettelijke ziekten en ontsmetting.

1799 Manhattan Company bouwt een water-

1762

leiding in New York. De onderneming

Het Philadelphia Committee, onder

het leven als de Chase Manhattan Bank.

leiding van Benjamin Franklin, tracht waterverontreiniging en afvalstorten te

1800

reguleren.

Londen begint te werken aan zijn riole-

1779

ringsstelsel. Toch worden de watervoor-

Johann Peter Frank schrijft in Duitsland ‘A Complete System of Medical Policy’ waarin hij pleit voor een brede overheidscontrole op zuiver water, rioleringen, afvalverwijdering, voedselinspectie en andere gezondheidsfactoren. Een gezaghebbende ‘medische politie’ moet de controle uitoefenen. Het boek wordt goed onthaald en beïnvloedt de politiek in Duitsland, Italië en andere landen. De autoritaire aanpak slaat niet aan bij de

bestaat nog steeds maar gaat nu door

raden nog regelmatig besmet.

1842 Engelse ingenieurs tekenen het rioleringsstelsel uit voor Hamburg: het Engelse systeem waarbij elk huis op het riool wordt aangesloten, vindt overal ingang in Europa.

1848 Een cholera-epidemie doodt 62.000 Britten.

Zes eeuwen waterverontreiniging www.vmm.be

1849

elimineren. In 1908 neemt de stad Jersey

om Los Angeles van water te voorzien.

Een cholera-epidemie in New York maakt

in de VS het eerste continue chlorerings-

De omvang van dit grote natuurlijke meer

vijfduizend slachtoffers.

systeem voor water in gebruik: gewoon

halveert en het waterpeil daalt met de

1854

rivierwater kan vanaf dan tegen een lage

helft.

kost relatief veilig worden gemaakt voor

John Snow, een arts uit Engeland, wordt

menselijke consumptie.

1959

beroemd als hij de hendel van de Broad

1892

De dam van Malpasset op de rivier Reyran

Street pomp afbreekt om de verspreiding van cholera door verontreinigd drinkwater

De laatste grote cholera-epidemie van

verdrinken. De dam was verzwakt door

tegen te gaan. De verspreiding van cho-

Europa slaat toe in Hamburg, waar veel

zware regenstormen en een mijn-

lera zakt daarna enorm.

slachtoffers vallen. De aangrenzende

ontploffing.

1882

gemeente Altona blijft gespaard: daar

1978

Robert Koch, samen met Louis Pasteur

De olietanker Amoco Cadiz slaat lek voor

een van de grondleggers van de bacterio-

1910

logie of microbiologie, ontdekt de

Op 11 juni wordt Jacques Cousteau gebo-

van 1,3 miljoen vaten. De olielaag vervuilt

cholera- en de tuberculosebacterie. In

ren. De Franse oceanograaf en milieu-

circa 130 kilometer strand, ongeveer

1905 krijgt hij voor zijn doorbraak de

activist helpt de wereld begrijpen dat een

tweemaal de lengte van de Belgische kust.

Nobelprijs voor Geneeskunde. De ont-

bedreiging van het leven in de oceanen een

dekking vormt het formele bewijs voor de

bedreiging is van het leven op aarde.

1986

ziekteverwekkende werking van sommi-

1921

Chemische verontreiniging in Bazel,

ge bacteriën. Veel geleerden geloofden daarvoor in de miasmatische theorie van

Het Amerikaanse Departement van Handel

sterfte in de Rijn in Duitsland, Frankrijk,

het ontstaan van ziekten. Slechte lucht

organiseert een conferentie over water-

Luxemburg en Nederland. Oorzaak is een

was daarin de oorzaak, en het verwijde-

verontreiniging in relatie tot de visserij.

brand in een opslagplaats van chemica-

ren van vuil zou dan volstaan hebben.

Ondertussen onderzoekt het Corps of

liën van Sandoz: door het blussen

1885

Engineers de pollutie in de havens. De

spoelen tonnen chemicaliën in de Rijn.

discussie tussen de staat, federale

Een half miljoen vissen sterven, miljoenen

Britse wetenschappers ontdekken dat

ambtenaren en vertegenwoordigers van

personen hebben geen drinkwater meer.

trage filtering van drinkwater door zand het

de industrie onthult een algemeen falen

aantal bacteriën met 98 procent redu-

van de staten om belangrijke problemen

2000

ceert. In dezelfde periode ontdekken

aan te pakken, met name olievervuiling,

De dam van de Aurul-goudmijn nabij Baia

Amerikaanse labs dat trage zandfilters

industrieel afval en afvalwater die een aan-

Mare in Roemenië overstroomt, waardoor

ook het aantal tyfusbacteriën in rivierwater

tal migrerende vissoorten met uitsterven

een enorme hoeveelheid cyanide de

kunnen verwijderen. In 1900 hebben al

bedreigen.

Donau verontreinigt. De verontreiniging

tientallen

wordt vergeleken met de ramp van

steden dergelijke filters. In 1905 worden

1941

ook kopersulfaat, chloor en ozon gebruikt

Aquaducten leiden het water weg van de

lozing in Zuid-Colorado in 1992

om tyfusachtige en cholerabacteriën te

waterlopen die het Mono-meer voeden

hebben ze een waterzuiveringssysteem.

Amerikaanse

Britse

in de Franse Rivièra breekt: 420 personen

de Franse kust en verliest een olievolume

Zwitserland, veroorzaakt massale vis-

Tsjernobyl in 1986 en met een cyanide-

VMM

Update Milieukenniscentrum open voor publiek Het Milieukenniscentrum van de VMM maakt informatie over het milieu beschikbaar, de nadruk ligt op water en lucht. De bibliotheek is van maandag tot vrijdag open voor het publiek : maak bij voorkeur een afspraak (053/72 64 46). Sinds eind 2003 bevindt de bibliotheek zich in de gerestaureerde pastorie van het ecologische kantoorgebouw van de VMM. Geïnteresseerd? U bent van harte welkom in het Milieukenniscentrum, Dr. De Moorstraat 24–26 in Aalst.

Het nieuwe jaarverslag Waterkwaliteit is er!

Bibliotheek ook op het web beschikbaar Wilt u wel eens wat meer lezen over het milieu, maar heeft u te weinig tijd om in onze bibliotheek te komen grasduinen? Geen nood, u kunt ook virtueel bladeren in onze collectie boeken, tijdschriften en artikels. Daar vindt u ook de digitale versie van de publicaties van de VMM.

U kunt dit wetenschappelijke rapport bestellen via het VMMInfoloket (053/ 72 64 45) of downloaden op onze website. Het rapport beschrijft het meetnet oppervlaktewater, de kwaliteit van het oppervlaktewater en de waterkwaliteit per bekken. Ook het meetnet afvalwater wordt uitvoerig behandeld. Het volledige rapport is ook beschikbaar op cd-rom.

Surf naar www.vmm.be/milieukenniscentrum.

De zomer van de VMM

Brochure Waterkwaliteit Primeur! Het jaarverslag Waterkwaliteit is nu ook beschikbaar in brochurevorm. De inhoud is net zo wetenschappelijk als die van het uitgebreide jaarverslag, maar de brochure is uiteraard beknopter.

De Verrekijker on line Hebt u het gemerkt? Het Ozon-nummer van de Verrekijker (editie lente-zomer 2004) is met lof onthaald door weerman Frank Deboosere. U kunt het nummer downloaden en nalezen wat ozon precies is, wat de risico's zijn en wat we eraan kunnen doen: www.vmm.be/verrekijker.

Ook als de burger van z'n welverdiende zomervakantie geniet, is de VMM druk in de weer met het milieu. Tijdens juli zijn we op stap geweest met de Infomobiel van de Vlaamse overheid. In zeven badsteden konden geïnteresseerden in de Infomobiel terecht met vragen over ozon en zwemwaterkwaliteit. Talloze liefhebbers van de kust en de zon konden met net wat minder zorgen weer uit onze bus vertrekken!

Update www.vmm.be

We zwommen naar Afrika De VMM steunt het project "Zwem naar Afrika". Op 21 augustus waren we met heel wat VMM'ers van de partij op de happening in Oostende. Ambiance te over dankzij de Ketnetband, Jean Bosco Safari, en talloze andere BV's die dit initiatief een warm hart toedragen. Organisator Protos komt op voor een rechtvaardig en duurzaam waterbeheer in het Noorden ĂŠn het Zuiden.

Gratis abonnementen De Verrekijker is een magazine van de Vlaamse Milieumaatschappij voor wakkere burgers met een hart voor groen. Elk nummer gaat in op een bepaald thema. U kunt zich gratis abonneren via de VMM-website of door contact op te nemen met het Infoloket op 053/72 64 45. Da's geen geld voor een beter milieu!

C O L O F O N

Coördinatie en eindredactie Katrien Smet Werkten mee aan dit nummer Elly Branswijck, Ward De Cooman, Evelien de Munter, Els De Putter, Annick De Winter, Henk Maeckelberghe, Isabel Peiremans, Sophie Puype, Mie Van den Kerchove, Johan Van Extergem, Martin Verdievel, Daniël Verlé, Kathleen Vancaester. Met dank aan: Luc De Bruyn en Anik Schneiders, Instituut voor Natuurbehoud Paul Van Huffel, AMINAL Copywriting Bodycopy - Jan Van Hoecke Productie en realisatie ORBID – Filip Degryse www.orbid.be Verantwoordelijke uitgever Johan Janda, afdelingshoofd Informatie Algemene informatie VMM-Infoloket A. Van de Maelestraat 96 9320 Erembodegem info@vmm.be Tel. 053 - 72 64 45 Fax 053 - 71 10 78 De brochure werd gedrukt op gerecycleerd en chloorvrij papier D/2004/6871/024