Rapport Meeswijk.pdf by Vlaanderen-be

Landinrichting Maasvallei LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut, in de strikte en in de ruime betekenis oktober 2018

Vlaamse overheid

VLM.be LNE.be

Landinrichting Maasvallei LIP Meeswijk-Leut De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut, in de strikte en in de ruime betekenis (intern rapport, versie 23/11/2018)

Eddy Dupae Vlaamse Landmaatschappij, regio Oost, Hasselt

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

INHOUD Inleiding ........................................................................................................5

Inventarisatie ..........................................................................................7

Vegetatieanalyse ................................................................................... 23 2.1

Stroomdalplanten .................................................................................................. 23

2.2

Stroomdalgraslanden ............................................................................................ 26 a. Syntaxonomie ................................................................................................. 27 b. Wijzigingen in de tijd binnen de associaties 14Bc1 en 2 ................................ 31 c. IHD .................................................................................................................. 31 d. Milieu .............................................................................................................. 32 e. Bedreiging-achteruitgang ............................................................................... 37 f. Beheer ............................................................................................................ 38

Intermezzo: natuurontwikkeling in het Maasdal. .................................................. 40

Geomorfologie en Maasverplaatsingen .................................................. 44 Intermezzo: het successiemodel van Maas e. a. ................................................ 54

Cultuurhistorie ...................................................................................... 57

Inrichtings- en beheerplan ..................................................................... 60

Literatuur.................................................................................................... 69

Bijlage 1: resultaten van het veldwerk ..................................................................... 76 Bijlage 2: toevallige waarnemingen van vogels........................................................ 92 Bijlage 3: kaarten uit Beschermd Landschap Vilain XIIII (Anon., 2013) .................... 95 Bijlage 4: kaarten ................................................................................................... 114 Bijlage 5: dwarsdoorsnede ..................................................................................... 125

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 3 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

INLEIDING Het landinrichtingsproject Maasvallei focust momenteel op de herinrichting van de dorpskern van Kessenich. In de toekomst staan mogelijk ook de dorpskernen van Leut en Meeswijk op het programma. Beide dorpen worden landschappelijk/toeristisch sterk gelinkt aan het kasteelpark VilainXIIII. Helemaal achteraan in dit kasteelpark, vlakbij de dijk aan de Maas, ligt een complex van ecologisch bijzonder waardevolle graslanden. Over die unieke stroomdalgraslanden en hun relatie met de Maas handelt dit rapport.

Vilain XIIII

Met dank aan Inge, Hilde, Jurgen, Luc, Wouter, Jurgen, Jef en Guy. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 5 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

1 INVENTARISATIE Kaart 1b (in Bijlage 4) toont de ‘percelen’ 1 t.e.m. 13 die in 2018 geïnventariseerd werden op planten. Samen vormen ze het studiegebied. Bijlage 1 toont de resultaten en geeft wat meer duiding over dat veldwerk. Tabel 1 vat de aandachtsoorten (diagnostische soorten, milieu-indicatoren) en zeldzame soorten/perceel samen. Terloops werden ook wat toevallige vogelwaarnemingen genoteerd (Bijlage 2). Wat opvalt in bijlage 1 is niet alleen de bijzonder hoge soortenrijkdom van sommige graslanden, bv. over de 80 soorten voor perceel 10 en over de 140 soorten voor perceel 1, maar ook het groot aantal zeldzame soorten. De lijst van zeldzame soorten (Kilometeruurhokfrequentieklasse KFK, gaande van 1 tot 10: 1=uiterst zeldzaam, 2=zeer zeldzaam, 3=zeldzaam, 4=vrij zeldzaam en 5=vrij algemeen, volgens Van Landuyt e.a., 2006) ziet er als volgt uit: KFK 1: rozetkruidkers KFK 2: ruige scheefkelk, bitter barbarakruid, voorjaarszegge, kruisdistel, smalle raai, stijf vergeet-mijnietje (te controleren), zacht vetkruid KFK 3: zachte haver, bevertjes, zomerfijnstraal, gevlekte dovenetel, viltganzerik, kleine pimpernel, wit vetkruid, tripmadam, steenhoornbloem KFK 4: gewone bermzegge, heksenmelk, kaal breukkruid, dicht havikskruid, kattendoorn, ruige weegbree, gulden sleutelbloem, egelantier, grote tijm, muskuskaasjeskruid KFFK 5: grote klit, geel walstro, bermooievaarsbek, beemdkroon, ruige leeuwentand, grote teunisbloem, wilde marjolein, plat beemdgras, knolsteenbreek, viltig kruiskruid, goudhaver, veldsla, zwarte toorts, knikkend tandzaad De volgende soorten aanwezig in het studiegebied zijn volgens Van Landuyt e.a. (2006) de laatste decennia in Vlaanderen zeer sterk achteruitgegaan: grote tijm, goudhaver, bevertjes, ruige leeuwentand, dicht havikskruid, kattendoorn, muizenoor en kruisdistel.

Smalle raai ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 7 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Tabel 1: Aandachtsoorten gevonden in 2016 t.e.m. 2018, rood = zeldzame planten (XX=veel)

Akkerhoornbloem Beemdkroon Bermooievaarsbek Bevertjes Bitter barbarakruid Echt bitterkruid Dicht havikskruid Echte kruisdistel Egelantier Duinriet Geel walstro Gevlekte aronskelk Gevlekte dovenetel Gewone agrimonie Gewone bermzegge Gewone brunel Gewone reigersbek Gewone rolklaver Gewone valeriaan Gewone veldbies Gewone vogelmelk Gewoon biggenkruid Gewoon duizendblad

Gewoon struisgras Glad walstro Glanshaver Goudhaver Grasklokje Grasmuur Groot streepzaad Grote bevernel Grote klit Grote teunisbloem Grote tijm

1a 1b 1c X

1d 1e 1f

1h 2

X X X X

X X

7 X X X

11 12

X X

X X X X X

X X X X

X X X

X X X X

X X X X X X

XX X

X X X

X X

X X X X X X X X X X X X

X X

X X X

X X X X X X

X X X X X

X X X X

X X 57

X X

Gulden sleutelbloem

Hazenzegge Heksenmelk Ijzerhard Jacobskruiskruid Kaal breukkruid Kamgras Kattendoorn Kleine bevernel Kleine klaver Kleine leeuwentand Kleine pimpernel Klimop

X X

XX X

X X X

X X XX X X

X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Knikkend tandzaad Knolboterbloem Knolsteenbreek Knoopkruid Kraailook Kruipend zenegroen Madeliefje Margriet Muizenoor Muskuskaasjeskruid Peen Penningkruid Pinksterbloem Plat beemdgras Rapunzelklokje Reukgras Rietgras Rood guichelheil Rode waterereprijs Rozetkruidkers Ruige leeuwentand Ruige scheefkelk Ruige weegbree Ruige zegge Slangenkruid Smalle raai Steenhoornbloem

X X

X X X X

X X

X X X X

X X

X X X X X XX

X X X X X X

X X

X X X

X X XX X

X X X

X X X X X X X

X X X

X X

X X X

X X

XX X

X X

X X X X X

X X

Stijf vergeet-mij-nietje

St-Janskruid

1ex X

X X X

X X

Tripmadam (perceel 1)

Valse voszegge Veldsla Vijfvingerkruid Viltganzerik Viltig kruiskruid Voorjaarszegge Vroegeling Wilde bertram Wilde marjolein Wilde reseda Wit vetkruid Witte munt Zacht vetkruid Zachte haver Zandhoornbloem Zandmuur Zandraket Zeepkruid Zomerfijnstraal Zwarte toorts

X X

X X X X

X X

X X X X

X X

X X X

X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 9 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Bespreking van de vegetatie per perceel Perceel 1 In de delen 1a (prikkeldraadvegetatie) en 1b (een eerder soortenarme grasmat) van perceel 1 is de negatieve invloed van het aanpalend, intensief gebruikte landbouwperceel te merken aan de soortenarmoede van de vegetatie en de afwezigheid van zeldzame planten. Wel neemt de eventuele negatieve landbouwinvloed af van 1a naar 1b, waar al wat meer interessante soorten groeien. Uit voorgaande volgt alvast de noodzaak tot buffering van perceel 1 om de negatieve landbouwinvloed te weren. Perceelsdeel 1c omvat de grazige prikkeldraad- en wegbermvegetatie van perceel 1 grenzend aan de onverharde grintweg. De vegetatie van die wegberm is grotendeels te vergelijken met perceel 7, de wegbermen prikkeldraadvegetatie van perceel 8, grenzend aan dezelfde grintweg. Waardevolle soorten in 1c zijn bevertjes, bitter barbarakruid, veldsla, viltganzerik, grote tijm, goudhaver, zacht vetkruid, slangenkruid en knolsteenbreek, soorten die niet aanwezig zijn in 7, maar perceel 7 bevat als bijkomende soorten beemdkroon, gewone vogelmelk, ijzerhard, rapunzelklokje en wilde marjolein. Interessante gemeenschappelijke soorten van beide wegbermen zijn geel walstro muizenoor, akkerhoornbloem, bermooievaarsbek, heksenmelk, kleine bevernel, kleine pimpernel, knolboterbloem, gewone agrimonie, wit vetkruid, zeepkruid, zachte haver en zwarte toorts. De wegbermen van perceel 7 en 1c waren net gehooid op 22/6/2018, maar zouden volgens het bermbeheerplan van de gemeente één keer per jaar eind september gehooid worden (Maashofweg). Perceelsdeel 1d omvat de grotendeels met struweel begroeide dijk palend aan perceel 1. Wat hier vooral opvalt is dat er onder het struweel geen interessante soorten staan, maar enkel banale planten van nitrofiele zomen (Verbond van Look-zonder-look) zoals ijle dravik, hondsdraf, kleefkruid, bosandoorn, look-zonder-look, paarse en witte dovenetel, grote brandnetel, dagkoekoeksbloem, geel nagelkruid, robertskruid, terwijl de weinige open, grazige plekken op die dijk wel waardevolle planten bevatten, bv. knoopkruid, kleine bevernel, groot streepzaad, knolboterbloem, knolsteenbreek, bitterkruid, bermooievaarsbek, gewone agrimonie. Dit is een algemene vaststelling voor heel het studiegebied: overal zorgt verstruweling voor een banalisering van de aanwezige vegetatie! Het grotendeels verwijderen van het struweel en van de humuslaag op de dijk is botanisch gezien dan ook dringend gewenst, al dient niet al het struweel verwijderd te worden, bv. rond de aanwezige konijnenburchten, omdat begrazing door konijnen vermoedelijk mee aan de basis ligt van de uitzonderlijke waarde van perceel 1. Perceelsdelen 1e, 1f en 1g zijn grintkuilen. Hier treffen we voor het studiegebied een aantal exclusieve soorten aan van pioniervegetaties op erg droge grint-/zandbodem: kaal breukkruid, smalle raai, viltig kruiskruid en steenhoornbloem. Perceelsdeel 1h beslaat de grootste, centrale oppervlakte van perceel 1 en is een erg soortenrijke grasmat waar in de loop van het seizoen tal van soorten (lokaal) het aspect bepalen, bv. slangenkruid in de hoogzomer. Vermeldenswaardige soorten voor perceel 1 zijn heksenmelk, rozetkruidkers, knolsteenbreek, gewone vogelmelk, plat beemdgras, bitter barbarakruid, wilde tijm, slangenkruid, zeepkruid, zwarte toorts, wilde reseda. In 1h staan zowel kalkminnende soorten zoals kleine bevernel, kleine pimpernel en ruige weegbree, naast eerder ‘zure’ soorten zoals viltganzerik, vroegeling, geel walstro, gewoon biggenkruid, gewoon duizendblad, gewone veldbies, gewoon struisgras, gewone ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

rolklaver, kleine leeuwentand, muizenoor, zandhoornbloem, zandmuur, knolboterbloem en Jacobskruiskruid. Het beheer van perceel 1h omvat begrazing door koeien (en konijnen). In 2018 werd tijdens de verschillende veldbezoeken hierover het volgende genoteerd: 26/4: 20 koeien in de percelen 1, 2, 3, 4 en 6; 11/5: perceel 1: 0 dieren en 25 koeien in perceel 3; 14/5 en 22/6: geen dieren in perceel 1; 17/7: geen dieren in de percelen 1, 2, 3, 4 en 6. Perceel 2 Perceel 2 is de voortzetting van de dijk 1d. In tegenstelling met 1d omvat perceel 2 haast geen struweel, maar is het grotendeels een soortenrijke, grazige dijk grenzend aan het intensief gebruikte perceel 3. Ook perceel 2 wordt beheerd door begrazing met koeien (op 26/4: 20 koeien in de percelen 1, 2 en 3; 11/5: kort afgegraasd, 25 dieren, 17/7: geen dieren aanwezig). Perceel 2 wordt steeds samen met de percelen 3, 4 en 6 begraasd. Op de dijk van perceel 2 staat veel kamgras, knolsteenbreek, peen, ruige leeuwentand en kleine bevernel. Andere vermeldenswaardige soorten zijn knolboterbloem, goudhaver, beemdkroon, gewone agrimonie, groot streepzaad, grote bevernel, kraailook, knoopkruid, glad walstro, margriet, rapunzelklokje, pinksterbloem, wilde marjolein en witte munt. Die soorten maken duidelijk dat we hier met een overgang glanshaverhooiland-kamgrasweiland te maken hebben. Perceel 3 Dit perceel bevat een soortenarme, banale grasmat, die op een hoge voedselrijkdom wijst, vermoedelijk te wijten aan bemesting, hoge veebezetting ĂŠn intensieve overschaduwing/bladval vanwege de vele grote Amerikaanse eiken, zomereiken en essen. Percelen 4, 5 en 6 Perceel 4 is een stenige, sterk vertrappelde dijk, die deels grenst aan een bosje (perceel 5) en deels aan de soortenrijke graslandvegetatie van perceel 6. Drie bijzondere soorten zijn beperkt tot dit deel van het studiegebied: voorjaarszegge, kattendoorn en echte kruisdistel (een 20tal exemplaren). Vermeldenswaard zijn verder ruige weegbree, kleine pimpernel, kleine bevernel, ruige leeuwentand, knolboterbloem, goudhaver, dicht havikskruid en tot slot grasklokje in de prikkeldraadvegetatie grenzend aan de onverharde weg richting Oude Maashoeve. Opvallend is hier de weinig interessante vegetatie van dijk 4 waar die grenst aan perceel 5: boskortsteel, akkerkool, ijle dravik, klimop, gevlekte aronskelk, wat ervoor pleit om het bos van perceel 5 wat grotendeels verruigd/verbraamd is en geen waardevolle bosvegetatie bevat, over een aanzienlijke oppervlakte grenzend aan de dijk te kappen. Perceel 8 Perceel 8 is een grasland met vele Amerikaanse eiken en wat populieren. Het grootste deel van het perceel bevat een banale grasmat, maar een deel ervan, gelegen onder het talud die het perceel zowat doorsnijdt, en grenzend aan wegberm 7, bevat wel tal van waardevolle planten: akkerhoornbloem, bitter barbarakruid, grote tijm, gewone vogelmelk, gulden sleutelbloem (57 exemplaren), groot streepzaad, knolsteenbreek, knolboterbloem, kleine bevernel, ruige weegbree, zachte haver. Het beheer van dit perceel is allesbehalve voordelig voor de gulden sleutelbloemen: op 9/4 toen de planten net stonden te bloeien graasden er 19 koeien in het perceel. Op 26/4 waren er geen koeien meer in perceel 8, maar alle gulden sleutelbloemen waren afgegeten! Op 11/5 zagen we geen dieren en op 22/6 ca. 40 koeien.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 11 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Perceel 9 Perceel 9 is eveneens beplant met vele hoge bomen en bevat een erg soortenarme grasmat die op een hoge voedselrijkdom van de bodem wijst: Engels raaigras, grote brandnetel, kropaar, ruw beemdgras, akkerdistel, kweek. Perceel 10 Perceel 10 wordt in principe eens in het jaar gehooid en nadien nabegraasd. In 2018 was het perceel op 22/6 net gehooid. Het perceel valt in april op door de massale bloei van honderden gulden sleutelbloemen. Later bepaalt o.m. groot streepzaad het aspect. Op 14/3/2018 werd het net gekapt struweel in de rand van perceel 10 met grote tractoren en karren afgevoerd waarbij over tal van gulden sleutelbloemen die net in knop stonden, gereden werd! Perceel 10 bevat een konijnenburcht. Volgens boer Joris Willems van de Oude Maashoeve was het grasland van perceel 10 ca. 10 jaar geleden nog maïsakker! Opvallend op de luchtfoto zijn de vele cirkels in het perceel, gevormd door duinriet. Perceel 11 Perceel 11 omvat een oude groeve die grotendeels verbost is met jong bos. Opvallend is wel een vrij uitgestrekte grasmat in het oostelijk deel van het perceel waar de vegetatie haast uitsluitend bestaat uit plat beemdgras en vijfvingerkruid, met in de (struweel)randen opvallend vaak echte valeriaan, bitter barbarakruid, gewone agrimonie en gewone bermzegge. Die laatste zoomplant komt overigens op meerdere plaatsen in het studiegebied voor. De soortenarmoede en afwijkende vegetatie van dit grasland is mogelijk te wijten aan de extreme standplaatsfactoren: a. erg grintrijke bodem, b. intensieve begrazing door konijnen, gezien de massale konijnenkeutels in het gras, c. vaak langdurige overstroming in de winter/lente. Het is bekend dat in extreme milieus vaak weinig soorten aanwezig zijn, aangepast aan dat milieu, maar er dan wel massaal voorkomen. Vermoedelijk verklaart dat het ontstaan hier van een ‘plat beemdgras-vijfvingerkruid-grasland’! Overigens is er een dassenburcht in het talud van dit perceel aanwezig. Perceel 12 Perceel 12 is een extensief begraasde dijk met een grintrijke bodem, die er half juli 2018 vrij ruig (hoog gras) bij stond, terwijl de overige graslanden in het studiegebied op dat moment zeer kort afgegraasd waren. Op 11/5 waren er slechts 2 runderen aanwezig en in de loop van het jaar hebben we er nooit meer dieren gezien. Vermeldenswaard is de vondst van 24 gulden sleutelbloemen in april, naast goudhaver, zachte haver, plat beemdgras, kleine bevernel, gewone bermzegge en knolboterbloem. De dijk van perceel 12 werd, net zoals de dijk van perceel 13 en de dijk vlakbij het Oude Maashof, aangelegd door de Mijnen van Eisden, in het kader van het mijnverzakkingsgebied Leut-Meeswijk. Deze dijken zijn aangelegd na 1955 (eerste aanduiding op de NGI-kaart van 1971 in Bijlage 3) en zijn dus van recente datum, in tegenstelling met de Maasdijk van percelen 1d en 2. Perceel 13 Deze dijk is de voortzetting van de dijk van perceel 12, maar wordt niet begraasd. Op de kruin van de dijk bevindt zich een onverhard wandelpad. De vegetatie is in hoofdzaak een banale, ruderale begroeiing waarin een aantal soorten zoals kleine bevernel, knoopkruid, gewone agrimonie, bitterkruid, peen, margriet, vogelwikke, … toch nog verwijzen naar de vroeger veel interessantere ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

vegetatie toen de dijk waarschijnlijk nog gehooid en/of begraasd werd. Het huidige beheer (op 17/7/2018) omvat enkel het klepelen van één maaibreedte langs weerszijde van het wandelpad zonder afvoer van het maaisel. Dat beheer verklaart het uitgesproken ruderale karakter van de vegetatie en zou dringend aangepast moeten worden. Om een idee te hebben over de evolutie van de vegetatie in het studiegebied over de laatste jaren werden de oude floragegevens samengevat in tabel 2. Hoewel de verschillende ‘florabronnen’ zeker niet vergelijkbaar zijn, kunnen we uit tabel 2 toch voorzichtig concluderen dat het studiegebied sinds 1986 niet wezenlijk in soortensamenstelling veranderd is. Ook een analyse van de gegevens van het grasland van Meeswijk in de literatuur (tabel 3) strookt hiermee, vermits alle vermelde soorten in die tabel nog steeds door ons gevonden werden in het studiegebied. Toch staan op de BWK-kaart van 1978-1981 (Kaartbladen Rekem 26/7 en Stokkem 26/3) enkel de dijken als waardevol ingekleurd. De percelen 3, 4, 6 en 8 werden als soortenarm grasland (Hp) ingetekend, perceel 1 was een vochtig populierenbestand met struikopslag (Lhb) en de groeve (perceel 11) werd als opslag van allerlei aard (Sz) gekarteerd. Stroomdalgrasland (Hpu) werd m.a.w. niet genoteerd. Het is duidelijk dat deze inventarisatie niet correct werd uitgevoerd, vermits de meest recente BWK (versie 2) spreekt over Hu met de vermelding ‘stroomdalgrasland’ in het dataveld info (Kaart 2).

Perceel 13

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 13 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Tabel 2: oude en nieuwe soortenlijsten van het studiegebied en omgeving, inclusief nieuwe soorten n.a.v. natuurontwikkelingsprojecten (zie verder: Intermezzo: natuurontwikkeling in het Maasdal). Soorten Akkerdistel Akkerhoornbloem Akkerkers Akkerkool Akkerwinde Beekpunge Beemdkroon Beemdlangbloem Beklierde duizendknoop Bermooievaarsbek Bevertjes Bijvoet Bitter barbarakruid Bitterkruid Bitterzoet Boerenwormkruid Bosandoorn Boskortsteel Canadese fijnstraal Dagkoekoeksbloem Dauwbraam Dicht havikskruid Dolle kervel Draadereprijs Drienerfmuur Echte kamille Echte kruisdistel Echte valeriaan Eenjarig bingelkruid Eenstijlige meidoorn Egelantier Engels raaigras Flor./Hong. havikskruid

Fluitenkruid Geel nagelkruid Geel walstro Geknikte vossenstaart Gekroesd fonteinkruid Gekroesde melkdistel Gestreepte witbol Gevlekte aronskelk Gevlekte dovenetel Gewone agrimonie Gewone berenklauw Gewone bermzegge

Berten LPW X

X X X X

XXX X X

XX X

VLM 2018 X X X X X

X X X X X

X X

X X X X

X X

X X X

X X X X X X

X X

X X X X X X X

X X X

X X X X X

X X X

X X

X X X X X

X XX XX X

XX XXX X XX X X X

X X

X X X

X X X X X X

X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Gewone brem Gewone brunel Gewone ereprijs Gewone es Gewone esdoorn Gewone hennepnetel Gewone hoornbloem Gewone melkdistel Gewone raket Gewone reigersbek Gewone rolklaver Gewone smeerwortel Gewone veldbies Gewone vlier Gewone vogelmelk Gewone waterbies Gewoon barbarakruid Gewoon biggenkruid Gewoon duizendblad Gewoon knoopkruid Gewoon kruiskruid Gewoon robertskruid Gewoon struisgras Gladde iep Gladde witbol Glad walstro Glanshaver Goudhaver Grasklokje Groot heksenkruid Groot streepzaad Grote bevernel Grote brandnetel Grote ereprijs Grote kaardenbol Grote klit Grote lisdodde Grote teunisbloem Grote tijm Grote vossenstaart Grote waterranonkel Grote waterweegbree Grote weegbree Haagbeuk Haagwinde Hanenpoot Hazelaar Heermoes Heggenrank Heksenmelk

X X X X

XX X XXX X X X

X X X X

X X X

X X

X X X X

X X X

X X X X X

XX XX XX

X X X X X

X X X X

X X X X X X X

X X X X X

X X X

X X X X

XX X XX

X X X

X X X X

X X XX X

X X X

X XX

X X X

X X

X X X

X X

X X X X X X X X X X X

X X X X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 15 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Heggenwikke Herderstasje Hondsdraf Hondsroos Hondstarwegras Hop Hopklaver Ijle dravik Jacobskruiskruid Japanse duizendknoop

Kaal breukkruid Kamgras Kantig hertshooi Kattendoorn Katwilg Kleefkruid Klein kruiskruid Klein streepzaad Kleine bevernel Kleine brandnetel Kleine klaver Kleine leeuwenklauw Kleine leeuwentand Kleine ooievaarsbek Kleine pimpernel Kleine veldkers Klimop Klimopereprijs Kluwenhoornbloem Kluwenzuring Knikkend tandzaad Knolboterbloem Knolsteenbreek Knopig helmkruid Kompassla Korrelganzenvoet Kraailook Kromhals Kropaar Kruip. boterbloem Kruipend zenegroen Kruipertje Kruisbladwalstro Kruldistel Krulzuring Liggend vetmuur Liggende klaver Look-zonder-look Maarts viooltje Maasraket

X X X

XX X

X X X

X X

X X X

XX XX

X X X

X XX X XX

X X

X X X

X X X X

X X

X X X

X X

XX X X

X X X X

X X

X X XX XX XXX X

X X

X X X X X X X X X X X X X X X X X X

XX XX

X X X

X XX X

X X

X X X X

X X

X X X

X X X X X X X

X X X X X X

X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Madeliefje Mannetjesvaren Mariadistel Margriet Melganzenvoet Moeraskers Muizenoor Muskuskaasjeskruid Muurpeper Paardenbloem Paarse dovenetel Peen Penningkruid Perzikkruid Pinksterbloem Plat beemdgras Rapunzelklokje Reukeloze kamille Reukgras Reuzenberenklauw Ridderzuring Riet Rietgras Rietzwenkgras Ringelwikke Rode ganzenvoet Rode klaver Rode kornoelje Rode waterereprijs Rood guichelheil Rood zwenkgras Rozetkruidkers Ruige leeuwentand Ruige scheefkelk Ruige weegbree Ruige zegge Ruwe smele Schaduwgras Scherpe boterbloem Sint-Janskruid Slangenkruid Sleedoorn Slipbladige ooievaarsbek Smalle raai Smalle weegbree Spaanse zuring Speerdistel Speenkruid Spiesmelde Steenhoornbloem

X X

X X X

XXX X

X X X X X X X X

X X X X

X X

XXX X XX X X XX X

X X X X X X X

X X

XX X

X X X X

X XX X X X

X X X

X X

X X X X X X X X X X

X X

X X X X X X X

XX X XX X XX

X X X X X

X X X X X X X X X

XX X X

X X

X X X

X X XX

X X X

XX X XXX

X X X X

X X X

X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 17 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Stijf havikskruid Stijf vergeet-mij-nietje Stinkende gouwe Straatgras Tengere rus Tijmereprijs Tripmadam Varkensgras Veelbloemige veldbies Veenwortel Veldbeemdgras Veldereprijs Veldkruidkers Veldlathyrus Veldsla Veldzuring Vijfvingerkruid Viltganzerik Viltig kruiskruid Viltige basterdwederik Vlasbekje Voederwikke Vogelkers Vogelmuur Voorjaarszegge Vroegeling Waterpeper Wilde bertram Wilde marjolein Wilde reseda Wit vetkruid Witte dovenetel Witte klaver Witte munt Zacht vetkruid Zachte dravik Zachte duizendknoop Zachte haver Zachte ooievaarsbek Zandhoornbloem Zandmuur Zandraket Zeepkruid Zilverschoon Zoete kers Zomereik

XX X X X

X X

X X X

X X X X

XX XX X

X X

X X X X X

X X

X X X

X XX XX X

X X X

X X

X X X

X X

X X X X X XX

X X X X X

X X

X X X X X

X X

Zompvergeet-mij-nietje Zwarte nachtschade

Zwarte mosterd 216 soorten

X X X X

XXX X X X X X

X X X X

X X

X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X

X X

X X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Legende tabel 2: Berten: Streeplijst Bert Berten + Wielewaal Mechelen, Meeswijk, 25/5/1986, hokcode (kaart-uurhokkilometerhok): D7-36-14. LPW: Limburgse Plantenwerkgroep, Leut, voormalige groeve Maasdijk, 7/8/2006, hokcode D7-36-32. a. Streeplijst B. Berten, achterkant Vilain XIIII, weiland met groeven + rand bos, geen Maasoevers, 15/7/2016, zonder dijk, hokcode D7-36-14. b. Streeplijst E. Dupae en J. Bernaerts opgesteld in het kader van de beheerovereenkomsten, percelen 2 en 4 (rood), perceel 3 (groen), perceel 1 (zwart), 3 + 9/5/2016 en 5/7/2016. c. Streeplijst B. Berten, E. Dupae, H. Stulens en J. Bernaerts, enkel perceel 1, 31/5/2017. VLM 2018: inventarisatie in 2018 uitgevoerd door E. Dupae, percelen 1 t.e.m. 8 d. Soorten die volgens de literatuur opdoken in recente natuurontwikkelingsprojecten (Kurstjens e.a., 2010, Peters e.a., 2004, Peters e.a., 2007, Peters & Kurstjens, 2008, Peters & Kurstjens, 2011, Peters & van Looy, 1996, Rotthier & Sykora, 2016, Van Looy & Kurstjens, 1997, Van Looy, 2004, Van Looy e.a., 2009), alsook: aardbeiklaver, absintalsem, akkerdoornzaad, bermooievaarsbek, beemdkroon, bilzekruid, blaassilene, bont kroonkruid, borstelkrans, brede ereprijs, bruin cypergras, cipreswolfsmelk, daslook, donderkruid, dreps, dubbelkelk, echt duizendguldenkruid, eekhoorngras, Engelse alant, fijne en ronde ooievaarsbek, gele morgenster, gestreepte klaver, gevlekte scheerling, graslathyrus, grijskruid, grijs havikskruid, groot glaskruid, grote centaurie, grote leeuwenklauw, gulden sleutelbloem, harige ratelaar, hartgespan, hazenpootje, heksenkruid, hokjespeul, hondstarwegras, ijle zegge, ijzerhard, kalketrip, kandelaartje, klavervreter, klein glaskruid, kleine kaardenbol, kleine ratelaar, kleine ruit, kleine rupsklaver, kruidvlier, kruisbladwalstro, moeslook, mantelanjer, mottenkruid, peperkers, pijlkruidkers, pijpbloem, polei, postelein, riempjes, rijstgras, rode ogentroost, rozetsteenkers, ruig hertshooi, ruig klokje, ruige anjer, ruige rupsklaver, sikkelklaver, slangenlook, spiesleeuwenbek, springzaadveldkers, stengelomvattend havikskruid, stinkende ballote, veldsalie, vijfdelig kaasjeskruid, welriekende agrimonie, witte munt, wondklaver, zandweegbree, zomerfijnstraal, zwarte toorts. Overigens merken Kurstjens e.a. (2010) op dat tormentil niet voorkomt langs de Maas en verward wordt met viltganzerik, idem voor cipreswolfsmelk en heksenmelk.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 19 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Tabel 3: Meeswijk in de literatuur. Rode soorten werden niet door ons aangetroffen in het studiegebied. Soort beemdkroon bitter barbarakruid bleeksporig bosviooltje echte kruisdistel geel walstro gewone reigersbek gewone rolklaver gewone veldbies gewone vogelmelk gewoon barbarakruid gewoon biggenkruid gewoon struisgras groot streepzaad grote tijm heksenmelk hemelsleutel hopklaver Jacobskruiskruid kaal breukkruid kleine bevernel kleine leeuwenklauw kleine pimpernel knolboterbloem knolsteenbreek knoopkruid kraailook margriet moeslook muizenoor muurpeper ruige weegbree slangenkruid slipbladige ooievaarsbek smalle raai Spaanse zuring steenhoornbloem Sint-Janskruid tripmadam veldereprijs viltganzerik vroegeling wit vetkruid zacht vetkruid zandhoornbloem zandmuur zeepkruid

c. x

f. x

x x

x x x x x x x x x x x x x x

x x x x x x x x x

x x x x x x

x x

x x x

x x

x x x x

x x x x x x x

x x x

x x x x

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Legende: a. Vandenborn (1865). Mechelen aan de Maas. b. Kurstjens e.a. (1995) situatie 1983. Meeswijk staat volgens deze auteurs model voor vegetaties van laagdynamische grintsubstraten. c. Peters & Van Looy (1996) situatie 1995 van het ‘grintgrasland Meeswijk’. d. Peters e.a. (2000). Smalle raai samen met tripmadam, wit vetkruid en kleine pimpernel is volgens deze auteurs een soortencombinatie die ook langs de Allier voorkomt op de overgang van grindbanken naar grasland (van den Berg e.a., 2000). e. Zwaenepoel e.a. (2002). f. Van Landuyt e.a. (2005) vinden Meeswijk het mooiste schraalland van de Maasvallei.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 21 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Volledigheidshalve vermelden we hier Anon. (2013). Dit rapport vermeldt dat er heel wat vegetatieopnames werden gemaakt en dat de percelen 3, 4, 6 en 8 en de bermen 1c en 7 ecologisch zeer waardevol zijn, rijk aan stroomdalgraslandsoorten. Zo leverde volgens Anon. (2013) een intensieve veldkartering door de Onderzoeksgroep Monitoring Biodiversiteit van INBO in juni 2010 82 soorten op voor het onderste deel van perceel 8 nabij de dijk met o.m. kamgras, goudhaver, ruige leeuwentand, knolsteenbreek, kleine bevernel, rapunzelklokje, geel en glad walstro, ruige weegbree, knolboterbloem, kleine ooievaarsbek, veelbloemige veldbies, grasklokje, viltganzerik, beemdkroon, brunel, gewone vogelmelk, grote tijm, gewone agrimonie, wit en zacht vetkruid en muizenoortje. Opname 52, gelegen op het winterdijkje nabij de Oude Maashoeve dat wij niet onderzochten, bevat volgens Anon. (2013) o.m. bevertjes, kamgras, ruige leeuwentand, knolboterbloem, kleine bevernel, zachte haver en gewone veldbies. Kaart 30 in Anon. (2013) is een verspreidingskaart van bijzondere plantensoorten en fauna, maar de kaart is dermate onduidelijk dat die soorten niet konden gelokaliseerd worden. Wel werden alle vermelde kruidige soorten op die kaart door ons gevonden, uitgezonderd vals muizenoortje/weidehavikskruid. Tot slot vermeldt Anon. (2013) verschillende territoria van de geelgors en de groene kikker in perceel 11. Spijtig genoeg beschikken we niet over de vegetatieopnames uit Anon. (2013), noch over de gegevens van het INBO, verzameld in 2010.

Samenvattend bevat het studiegebied niet alleen bijzonder soortenrijke graslanden, maar er komen ook tal van erg zeldzame soorten in het gebied voor en blijkbaar heeft het beheer van de afgelopen decennia die uitzonderlijke natuurwaarden bestendigd.

Smalle raai en viltig kruiskruid

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

2 VEGETATIEANALYSE 2.1 STROOMDALPLANTEN Het is bekend dat er langs de Maas zogenaamde stroomdalplanten (Fluviatiele soorten) voorkomen, vaak met een meer Zuid-Europese verspreiding. Zoals het woord al zegt, zijn dat soorten die vooral in het dal van de grote stromen groeien, al zijn de specialisten het er niet over eens wat al dan niet een stroomdalplant is (bv. Zwaenepoel e.a., 2002, Schaffers e. a., 2010). Tabel 4 maakt dit duidelijk. Uit die tabel blijkt alvast dat er in het studiegebied heel wat van die stroomdalplanten aanwezig zijn en er sprake is van stroomdalgraslanden (zie verder).

Juli 2018, volledig verdorde vegetatie

Stroomdalplanten vertonen ruimtelijke verschillen in hun verspreiding. Zo vermelden van Dijk e.a. (1983) dat sommige soorten eerder in het benedenstroomgebied van de Maas gedijen (veldsalie, breedbladige ereprijs, kweekdravik), terwijl andere soorten zoals kleine pimpernel en beemdkroon net in het oostelijk deel, het bovenstroomgebied van de Maasvallei staan waar het studiegebied ligt. Het benedenrivierengebied van de Maas wijkt m.a.w. botanisch af van het bovenrivierengebied. Het bevat veel minder stroomdalplanten en eerder de algemene soorten. De stroomdalplanten staan in het benedenstroomgebied ook haast niet op rivierdijken, in tegenstelling tot het bovenMaasgebied (van der Zee & Sykora, 1990), waar dijken vaak een laatste refugium voor die soorten vormen (Van Loo & De Blust, 1995). Soorten die eerder in het bovenrivierengebied van de Maas, dus in het studiegebied, voorkomen zijn verder zachte haver, sikkelklaver, echt bitterkruid, marjolein, kleine ratelaar, bevertjes, grote tijm, cipreswolfsmelk, kleine ruit, kleine bevernel, grote centaurie, grote bevernel, ruige leeuwentand, rapunzelklokje, geoorde zuring, duifkruid, tripmadam, gewoon fakkelgras, gewone veldbies, muizenoor, ruige weegbree, lathyruswikke, zacht vetkruid en schapenzuring (Drok, 1988, van der Zee & Sykora, 1990, Sykora & Liebrand, 1987, van Dijk e.a., 1984). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 23 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Tabel 4: stroomdalplanten langs de Maas Soort veldsalie kruisdistel heksenmelk sikkelklaver kweekdravik liggende ereprijs breedbladige ereprijs gevlekte dovenetel aardpeer Spaanse zuring Maasraket tripmadam kleine rupsklaver gele honingklaver karwijvarkenskervel viltig kruiskruid stalkaars akkerleeuwenbek bittere wilg damastbloem Engels alant groot warkruid polei smalle aster kleine pimpernel ruige leeuwentand zacht vetkruid ruige weegbree duifkruid kleine bevernel kattendoorn knolboterbloem zandwolfsmelk geoorde zuring kleine ruit torenkruid cipreswolfsmelk wilde averuit viltganzerik blaassilene knolsteenbreek eekhoorngras kleine ratelaar herfsttijloos gulden sleutelbloem pastinaak slangenlook

a. X X X X X X X

b. X X X

c. X X X

d. X X X X

e. X

f. X X X X

g. X X X X

X X X X X X

X X X X X X X X X X X

X X X X X

X X X X X X X X X X X X

X X X X X X

X X

X X X X X X X X X X X X X X X X X X X X

(X)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

pijpbloem ronde ooievaarsbek harige ratelaar grote stekelnoot wit vetkruid wegedoorn voorjaarsganzerik glad walstro getande weegbree katwilg poelruit gevlekte rupsklaver paardenbloemstreepzaad weidealant rivierfonteinkruid moeraskruiskruid ijzerhard wilde marjolein beemdkroon

X X X X X (X) X X X X X X X X X X X

Legende: De soorten in het rood in tabel 4 komen voor in het studiegebied. a. Westhoff (1971) b. Berten (1993) c. Van Landuyt e.a. (2005) somt de soorten op die of uitsluitend in de Maasregio of daar meer dan elders voorkomen. d. Schaffers e. a. (2010) e. Peters & Van Looy (1996) f. op basis van een eigen inschatting a.d.h.v. de verspreidingskaarten in de Atlas van de Flora van Vlaanderen en het Brussels Gewest (Van Landuyt e.a., 2005). De Leemstreek en de Maasregio delen de volgende planten: heggerank, kruldistel, bosrank, borstelkrans, kruisbladwalstro, geel walstro, zeegroene rus, beemdkroon, kattendoorn, kleine pimpernel, marjolein, kleine bevernel, ruige weegbree, gulden sleutelbloem, heggenroos, kruidvlier, witte krodde, grote tijm, goudhaver, ijzerhard, maarts viooltje, zachte haver. De soorten in het rood komen voor in het studiegebied. g. Berten en Leten in: Van Looy & De Blust (1995) Overigens bespreken Rotthier & Sykora (2016: pg 46 ev.) de trouwheidsgraad van meerdere stroomdalsoorten en tonen ze in Bijlage IV de syntaxonomische vegetatietabellen bij (her)vestiging van stroomdalsoorten die zich hebben uitgebreid.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 25 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

2.2 STROOMDALGRASLANDEN De droge graslandvegetaties langs de Nederlandse Maas omvatten volgens van Dijk e.a. (1984), die als eerste een overzicht maakte van die graslanden, het Dwerghaver-verbond (Theo-Airion: 14Ba), het Verbond der droge stroomdalgraslanden (Sedo-Cerastion: 14Bc), het Glanshaververbond (Arrhenatherion pratensis: 16Bb), het Verbond der matig droge kalkgraslanden (Mesobromion erecti: 15Aa) en het Marjoleinverbond (Trifolion medii: 17Aa). Vroeger werden de droge stroomdalgraslanden zelfs tot de kalkgraslanden gerekend, maar nu behoren ze tot Klasse 14, de Klasse van de droge graslanden op zand. Volgens Sykora & Liebrand (1987) staan de meeste stroomdalsoorten in het glanshavergrasland (Arrhenatheretum elatioris: 16Bb1), het kamgrasweiland (Lolio-Cynosuretum: 16Bc1) en in de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver (Medicagini-Avenetum pubescentis: 14Bc2, zie verder), dat overgaat in het glanshavergrasland of het kamgrasweiland wanneer de bodem vochtiger, voedselrijker of kleiïger wordt. Ook van Dijk e.a. (1983) schrijven dat bij wat meer klei eerder glanshavergraslanden met o.m. geoorde zuring optreden. Zwaenepoel e.a. (2002) denken dat de Vlaamse stroomdalgraslanden varianten zijn van het glanshaverhooiland, het kamgrasweiland of, in de vochtige-natte sfeer, het zilverschoonweiland (LolioPotentillion anserinae: 12Ba). Verder lijken de Maasbegeleidende winterdijken erg op het zogenaamde kalkrijke kamgrasweiland (de Associatie van Ruige weegbree en Aarddistel, Galio-Trifolietum: 16Bc2) bekend van Haspengouw en de Voerstreek met soorten als ruige weegbree, gulden sleutelbloem, kattendoorn, knolboterbloem, ijzerhard, grasklokje, ruige leeuwentand, geel walstro, kraailook. Inderdaad komen er in de graslanden langs de Maas en in het studiegebied in het bijzonder haast alle soorten voor van de Associatie van Ruige weegbree en Aarddistel (Dupae, 2013, Dupae & Stulens, 2003, Jacquemyn & Brys, 2015). Zwaenepoel e.a. (2002) merken tot slot op dat de situatie van het Verbond der droge stroomdalgraslanden in Vlaanderen bijzonder slecht gekend is, omdat er zeer weinig opnames van de Associatie met vetkruiden bestaan en al helemaal geen opnames van de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver. In elk geval bevat het stroomdalgrasland langs de Maas zowel ‘zure’ soorten typisch voor de zandstreek (Klasse 14: Droge graslanden op zandgrond), alsook soorten van eerder basische bodems (leem, krijt, mergel) uit Klasse 15 (Klasse der kalkgraslanden) en Klasse 16 (Klasse der matig voedselrijke graslanden), naast planten verwijzend naar het Marjolein-verbond (Sykora & Liebrand, 1987, Van Looy & De Blust, 1999). Soorten van Klasse 15 en 16 zijn bv. kleine pimpernel, ruige weegbree, duifkruid, grote centaurie, ruige leeuwentand. Soorten van de Klasse 14 zijn o.m. kleine bevernel, grote tijm, schapengras, zandmuur, knolboterbloem, akkerhoornbloem, muizenoor, geel walstro. Bij oppervlakkige uitloging groeien soorten van zure, droge, arme zandgrond die niet diep wortelen hier samen met kalkminners die dieper wortelen (Drok, 1988, Schaminée e.a., 1996). M.a.w. langs de Maas ‘vangen’ de graslanden, door het voorkomen van zowel kalkrijk als kalkarm zand, de soorten uit de aangrenzende streken op, met name de ‘kalkplanten’ uit o.m. de leem- en de Voerstreek, de ‘zure soorten’ uit de Kempen, alsook ‘zuiderse soorten’ aangevoerd door de Maas. Vandaar de mix van Klasse 14, 15, 16 en ook Klasse 17 soorten! Sykora & Liebrand (1987) en van Dijk e.a. (1983) merken overigens op dat het fluviatiel district ook meerdere soorten gemeen heeft met de kalkrijke duinen aan de kust en met de kalkgraslanden uit het ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

krijtdistrict (Zuid-Limburg). Slings (1994) somt in zijn artikel over de kalkgraslanden van de duinen bv. de volgende soorten op voor de zogenaamde Zeedorpenvegetaties: bitterkruid, heksenmelk, wondklaver, ruige scheefkelk, kleine pimpernel, kleine ratelaar, wit vetkruid, stinkende ballote, kleine bevernel, pijpbloem, bevertjes. Rotthier & Sykora (2016) merken tot slot op dat stroomdalgraslanden binnen Europa uniek zijn voor Nederland, België en Duitsland en we dus een internationale verantwoordelijkheid dragen inzake hun behoud. Stroomdalgraslanden (speciale BWK-code Hpu) met soorten afkomstig van Midden- en ZuidEuropa vormen dan ook de belangrijkste natuurwaarden van de Maasvallei (Van Looy, 1998, Van Looy & De Blust, 1999).

Zeepkruid

a. Syntaxonomie (Weeda e.a., 2002, Adams e.a., ongedat., Schaminée e.a., 1996, Schaminée e.a., 1998, Schaffers e. a., 2008, 2010, Westhoff, 1971, zie Rothier & Sykora, 2016: Bijlage I, III en IV). Onlangs werd een uitgebreid overzicht gepubliceerd over de syntaxonomie van de stroomdalgraslanden (Schaffers e. a., 2008, 2010), waar we hier graag gebruik van maken. Voor een

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 27 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

detailopsomming van de kenmerkende en differentiërende soorten verwijzen we naar de tabellen 2,3,4 en 10 t.e.m. 13 in Schaffers e. a. (2008) en naar tabel I in Schaffers e. a. (2010). Volgens Schaffers e. a. (2008) behoren stroomdalgraslanden in strikte zin enkel tot het Verbond der droge stroomdalgraslanden (het Sedo-Cerastion: 14Bc) uit de Klasse der droge graslanden op zandgrond (Klasse 14). Daarnaast rekenen zij ook de volgende vegetaties met Sedo-Cerastionsoorten tot de stroomdalgraslanden senso lato: -het glanshavergrasland (16Bb1) met stroomdalsoorten (zowel de subassociatie luzuletosum campestris met gewone veldbies als de subassociatie medicaginetosum falcatae met sikkelklaver) -het kamgrasweiland (16Bc1) met stroomdalsoorten (subassociatie plantaginetosum mediae met ruige weegbree). In deze zogenaamde stroomdal-Arrhenatheretalia loopt het Sedo-Cerastionaandeel niet terug, maar neemt het aandeel klasse 16 en 16B-soorten sterk toe, waardoor het aandeel van klasse 16 soorten groter wordt dan dat van klasse 14. -de Associatie van Schapengras en Tijm (Festuco-Thymetum serpylli: 14Bb1). De minder gebufferde, zwak zure kant van het Verbond der droge stroomdalgraslanden vertoont binnen klasse 14 verwantschap met het Dwerghaververbond (Thero-Airion) en met het Verbond van Gewoon struisgras (Plantagini-Festucion: 14Bb), meerbepaald de Associatie van Schapengras en Tijm. In het studiegebied komen alle stroomdalgraslanden, zowel die in de strikte betekenis als die in de brede zin voor en dat is uniek in Vlaanderen. Omdat de stroomdalgraslanden in strikte zin langs de Vlaamse Maas zelfs beperkt zijn tot het studiegebied gaan we uitgebreid in op de beide associaties van het verbond der droge stroomdalgraslanden. De Associatie van Vetkruid en Tijm (14Bc1) Langs de grintkuilen 1e, f en g treffen we een bijzonder zeldzame pioniervegetatie aan, met name de Associatie van Vetkruid en Tijm (Sedo-Thymetum pulegioides), met als kenmerkende soorten voor het studiegebied: wit en zacht vetkruid, tripmadam, steenhoornbloem, kaal breukkruid, rozetkruidkers, plat beemdgras, grote tijm, zandhoornbloem, zandmuur en vroegeling, Rond de grintkuilen bloeien vroegeling en zandhoornbloem als eerste, later in de lente volgt knolboterbloem, aan het begin van de zomer verschijnen de vetkuiden en in het midden van de zomer vallen grote tijm, geel walstro en slangenkruid op. Associatie 14Bc1 bevat nogal wat soorten van de Associatie van Kandelaartje en Plat beemdgras (13Aa: Alysso-Sedion, Saxifrago tridactylites-Poetum compressae: 13Aa2), een pioniergraslandvegetatie met vetkruiden op stenige bodems en steengruis (De Fré & Hoffmann, 2004) uit Klasse 13, de klasse der pioniergraslanden op steengruis, al lijkt de term graslanden voor de vegetatie van deze klasse m.i. niet helemaal terecht. Volgens Schaminée e.a. (1998) beslaat de Associatie van Vetkruid en Tijm meestal erg kleine oppervlaktes. Vroeger kwam die Associatie op meerdere plaatsen voor langs de Maas, maar het vegetatietype is na 1960 vrijwel geheel verdwenen. van Beusekom (2016) stelt dat intact droog stroomdalgrasland type Vetkruid en Tijm in Nederlands Limburg nog slechts op 3 plaatsen aanwezig is, ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

maar Weeda e.a. (2002) beweren dat de associatie 14Bc1 niet meer voorkomt langs de Grensmaas. Volgens Weeda e.a. (2002) staat er, in tegenstelling met vroeger, zelfs geen zacht vetkruid meer langs de Grensmaas! De Associatie van Vetkruid en Tijm gedijt op droge, humus- en kalkarme tot licht kalkhoudende, maar niet te zure, grove, vaak grintrijke zandgrond. De Associatie van Vetkruid en Tijm is zeldzamer en meer afhankelijk van beweiding dan de volgende te bespreken Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver.

Het milieu van de Associatie van Vetkruid en Tijm in één van de grintkuilen ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 29 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

De Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver (14Bc2) De tweede strikte stroomdalgraslandvegetatie in het studiegebied is de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver (Medicagini-Avenetum pubescentis), voorkomend in perceel 1h (subassociatie lulzuletosum), 1c en in perceel 7. Overgangen tussen de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver en stroomdalgraslanden in meer brede betekenis zijn te vinden in de percelen 4, 6 en 8 (14Bc2/16Bc1 plantaginetosum medicae/16Bb1 medicaginetosum falcatae). Perceel 2, 10 en 12 rekenen we eerder tot het stroomdalgrasland in de brede betekenis, t.t.z. een glanshavergrasland met vele kalkminnende soorten in (16Bb1: Arrhenatheretum elatioris, subassociatie medicaginetosum falcatae). Kensoorten van de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver in het studiegebied zijn viltganzerik, kruisdistel, grote tijm, akkerhoornbloem, muskuskaasjeskruid, kleine pimpernel en soorten van het kalkrijke kamgrasweiland (Galio-Trifolietum, 16Bc2): kattendoorn, ruige weegbree, kleine bevernel, gulden sleutelbloem, geel walstro, knolboterbloem, ruige leeuwentand, voorjaarszegge, zachte haver en de begeleiders knolsteenbreek, gewoon reukgras en rood zwenkgras. Beide subassociaties van dit stroomdalgrasland lijken in het studiegebied aanwezig te zijn. De zuurdere en voedselarmere subassociatie luzuletosum die het meest op de Associatie van Vetkruid en Tijm lijkt, kenmerkt zich vooral door gewone veldbies, gewoon struisgras, muizenoor, voorjaarsganzerik, muurpeper, zacht vetkruid, grote tijm, zandhoornbloem, gewoon duizendblad, gewone rolklaver en zandmuur. De meer basische, wat voedselrijkere subassociatie arrhenetheretosum bevat eerder glanshaver, kropaar, kweekdravik, geoorde zuring, goudhaver, gele morgenster, kraailook, knoopkruid, madeliefje, bevertjes en de beweidingsindicatoren (Cynosurionsoorten) witte klaver, kamgras, Engels raaigras en madeliefje. De subassociatie arrhenetheretosum is verwant aan het glanshavergrasland (subassociatie medicaginetosum falcatae) of aan het kamgrasweiland (subassociatie plantaginetosum mediae) met o.m. ruige weegbree, echte kruisdistel en kattendoorn. Deze laatste drie soorten duiden op beweiding en verdwijnen bij strikt hooilandbeheer. De Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver evolueert o.i.v. verzuring naar de Associatie van Schapengras en Tijm; o.i.v. overzanding en verruiging naar de Kweekdravik-Associatie (Bromo inermisEryngietum campestris: 31Ca2); o.i.v. bodemverstoring naar de pioniervervangvegetatie 14BC1 en tot slot o.i.v. lichte bemesting naar het glanshaverhooiland of kamgrasweiland (SchaminĂŠe e.a., 1998, van Beusekom Fr., 2016). De Kweekdravik-Associatie is een ruige pioniervegetatie op droge, zonnige kalken stikstofrijke zanden zavelgrond (jonge rivierduinen en grintbanken) met o.m. zeepkruid, kweekdravik, hemelsleutel, geoorde zuring, heksenmelk, knikkende distel, sikkelklaver, echte kruisdistel, duinriet. De Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver gedijt op min of meer kalkrijke, enigszins humushoudende zand en op lichte zavel. Deze associatie wordt begraasd of gehooid. In alle Sedo-Cerastionvegetaties is het aandeel klasse 14 soorten groter dan dat van klasse 16. Binnen de Associatie van Vetkruid en Tijm zijn verbondskensoorten vooral aanwezig in de subassociatie medicaginetosum. Het Vetkruid en Tijm-aspect is aanwezig in de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver, maar niet omgekeerd. Het aandeel verbondssoorten is wel groter in de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver dan in de Associatie van Vetkruid en Tijm. Zodra het 14Bc2 element begint, verschijnen de klasse 15 en 16B soorten, maar de klasse 14 soorten blijven wel de overhand hebben in de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver. De overgang van die Associatie naar 16B ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

heeft niet zozeer te maken met het feit dat de Sedo-Cerastion of Klasse 15 soorten sterk afnemen, maar vooral doordat soorten van klasse 16 en 16B sterk toenemen en het aandeel klasse 16-soorten nu groter is geworden dan dat van de klasse 14. Stroomdalgraslanden komen vooral voor op dijken en zijn dan eerder Glanshavergraslanden (de subassocatie luzuletosum op neutrale tot zwak zuur substraat en de subassociatie medicaginetosum op kalkrijkere bodem) en daarnaast vooral op zandige oeverwallen, waar eerder de strikte stroomdalgraslanden gedijen (Huiskes e.a., 1997).

b. Wijzigingen in de tijd binnen de associaties 14Bc1 en 2 Schaffers e. a. (2008) bespreken de floristische veranderingen die de vegetaties van het Verbond der droge stroomdalgraslanden de laatste decennia hebben ondergaan. In de Associatie van Vetkruid en Tijm namen vooral grote tijm, hopklaver, tripmadam, kaal breukkruid, liggende ereprijs, voorjaarszegge, cipreswolfsmelk, zacht vetkruid, smal fakkelgras en muurpeper af. Toegenomen daarentegen zijn kweek en schapenzuring. De eerste soort wijst op verruiging, de tweede op stikstofaanrijking. Ook vogelmuur, Engels raaigras en de Arrhenatheretalia-soorten goudhaver, kleine klaver en grasmuur namen toe. Dus tegen de afname van de Sedo-Thymetumsoorten en verbondssoorten staat een toename van soorten die op verruiging en op meer stikstof wijzen. Bij de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver zijn de opnames van de subassociatie luzuletosum (veldbies) voor 1960 gemaakt en die van de subassociatie arrhenatheretosum (glanshaver) erna. De verandering komt hier m.a.w. neer op een verschuiving tussen beide subassociaties en die verschuiving is dramatisch: grote tijm, voorjaarszegge, voorjaarsganzerik en muizenoor namen bijzonder sterk af, evenals cipreswolfsmelk, wilde averuit, hopklaver, zacht vetkruid, tripmadam, kleine ruit en muurpeper; liggende ereprijs verdween helemaal. Kropaar, glanshaver, goudhaver en Engels raaigras daarentegen namen fors toe, evenals geoorde zuring en kweekdravik. Onder de stijgers zijn verder soorten van voedselrijkere en vochtigere bodem: veldzuring, scherpe boterbloem, rode klaver, gele morgenster, paardenbloem, heermoes, fioringras, rapunzelklokje, naast algemene soorten als herderstasje, eenjarig streepzaad, ganzenvoet, vogelmuur en kleefkruid. Sykora & Rotthier (2014) stellen eveneens dat de veldbies-subassociatie van de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver voor 1950 de overheersende vorm van het stroomdalgrasland was, terwijl nu glanshavergrasland overheerst. Ook zij vermelden dat bij vergelijking van de situatie van voor en na 1960 veel kenmerkende soorten zijn afgenomen binnen de gemeenschap van Vetkruid en Tijm, terwijl soorten van voedselrijkere bodems zijn toegenomen.

c. IHD Het studiegebied (Kaart 7, Bijlage 3) maakt deel uit van het Habitatrichtlijngebied BE 2200037 Uiterwaarden langs de Limburgse Maas met Vijverbroek en het bevat delen van het VEN-gebied ‘Grensmaas-Zuid’ (nr. 416-2). Annex I van de Habitatrichtlijn bevat volgende stroomdalgraslandsoorten: Engelse alant, harige ratelaar, karwijvarkenskervel en heksenmelk. Volgens Vandenbussche e.a. (2001) vallen in het studiegebied de dijk tussen Stokkem en Meeswijk en het gebied rond Vilain XIIII onder de richtlijn.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 31 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

De stroomdalgraslanden senso stricto behoren tot de code 6120 ‘Kalkminnend grasland op dorre zandbodem’ (Decleer, 2007). Tot die code rekent men volgens Decleer (2007) ook het Thero-Airion met smalle raai, bitter barbarakruid en viltganzerik. De overige stroomdalgraslanden behoren tot code 6510 ‘Laaggelegen schraalhooiland’ (Alopecurus, Sanguisorba officinilais), een vegetatie gebonden aan overstromingen of tot code 6230: kalkarme, schrale struisgraslanden. Code 6510 bevat naast overstromingsgrasland ook kalkhoudende glanshaverhooilanden en de kalkrijke kamgrasweilanden. Het ‘oprekken’ van 6510 is o.i. echter discutabel. Zo is het moeilijk te begrijpen dat die code bv. ook het kalkrijke kamgrasweiland (Galio-Trifolietum) bevat, wat helemaal niet tot het overstromingsmilieu behoort. Overigens, de term struisgraslanden moet o.i. in Decleer (2007) struisgrasgraslanden zijn. Van Looy (2009) voegt hieraan nog de volgende codes toe: -6430: voedselrijke zomen met torenkruid, ruig klokje, kruisbladwalstro, groot warkruid, kleine kaardenbol, groot glaskruid, gevlekte dovenetel, kruidvlier, kraailook, muursla, vogelmelk, gulden boterbloem, bloedzuring, donkersporig bosviooltje, -een subtype van 6210 (Kalkgraslanden), meer bepaald de kalkrijke zomen (Trifolion medii, Berberidion) met o.a. wegedoorn, wilde liguster, wilde kamperfoelie, donderkruid, ruig viooltje, borstelkrans, hokjespeul, marjolein, kattendoorn, viltig kruiskruid, welriekende agrimonie. Het is alvast duidelijk dat het studiegebied vegetaties van de Habitatrichtlijn bevat en er bijgevolg een Europese verplichting bestaat inzake hun behoud.

d. Milieu (Adams e.a., ongedat., Schaffers e. a., 2008, Sykora & Liebrand, 1987, Sykora & Rotthier, 2014, van Dijk. e.a., 1984, van Eck e.a., 2005)

Bodem Droge stroomdalgraslanden gedijen in rivierdalen op licht tot matig voedselrijke, droge tot matig droge open grond. Ze gedijen op hooggelegen, neutrale tot kalkhoudende (pH (6)7-8), humusarme tot licht humushoudende zand of lichte zavel. Volgens Rotthier & Sykora (2016) zijn laaggelegen plekken te vochtig, te voedselrijk en te weinig zandig voor stroomdalgraslanden. De voedselrijkdom van stroomdalgraslanden is wel groter dan die van de andere graslanden van de Droge graslanden op zand uit Klasse 14. Stroomdalgraslanden hebben een lutumgehalte van maximaal 20%, een CaCo3-gehalte tussen 2 en 6% en een organisch stofgehalte tussen 3,2 en 4,7 (Liebrand & Sykora, 1990). In de stroomdalgraslanden hangt de variatie in soortensamenstelling vooral af van calcium, pH-KCl, kationenuitwisseling (C.E.C.), CaCo3, de fractie grof (0,5-1mm) en zeer grof zand (1-2mm), stikstof, koolstof, organisch materiaal, fosfor en magnesium. Ook de fractie zeer fijn zand (50-106microm) en de fractie kleiner dan 50microm blijken van belang. De associatie Schapenras en Tijm en de associatie Vetkruid en Tijm groeien bv. op de meest voedselarme, relatief zure en grofzandige bodems. De Glanshaver-subassociatie van de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver vergt daarentegen een grote fractie fijn zand (Sykora & Rotthier, 2014, zie ook Bijlage II en V). Volgens Rotthier & Sykora (2016) is de associatie van Vetkruid en Tijm inderdaad aan grover zand gebonden dan de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Hoofdstuk 2.3 in Rotthier & Sykora (2016) gaat uitgebreid in op de abiotische bodemkenmerken van de stroomdalgraslanden, als eventuele referentiewaarden bij mogelijk latere bodemanalyses in het studiegebied. Volgens deze bron zijn vooral voedselrijkdom, pH, CaCo3 en de grofheid van het zand belangrijk. Van Looy (2009) gaat specifiek in op de milieucondities van het stroomdalgrasland in Vlaanderen. Zo correleert het ‘zoutgehalte’ positief met overstromingsfrequentie en negatief met korrelgrootte, pH positief met riviercontact en negatief met afstand tot de rivier. Tussen de standplaatsfactoren riviercontact en afstand tot de rivier, evenals tussen overstromingsfrequentie en korrelgrootte bestaan negatieve, significante correlaties (Van Looy (2009: tabel 3.1). Overstroming zorgt voor de aanvoer van kalkrijk water, wat de bodem buffert, maar met elke overstroming wordt ook het zoutgehalte verhoogd, zeker bij fijne sedimenten. De soortenrijkste graslanden liggen op de minst frequent overstroomde plaatsen (Van Looy, 2009).

Zomer 2018, zicht op de volledig verdorde vegetatie van perceel 1h

Stroomdalgraslanden groeiden oorspronkelijk op oeverwallen, rivierduinen en stuifzanden die steeds beweid werden, pas later waren deze graslanden ook op zandige en zavelige winter- en zomerdijken aan te treffen. De sedimenten waarop de huidige bodem van sommige stroomdalgraslanden zich vormde, werden 174-627 jaar geleden afgezet. In de hierop volgende periode hebben zich geen hoog dynamische processen van erosie en sedimentatie meer voorgedaan. Een lange laagdynamische periode is dus waarschijnlijk een voorwaarde voor het ontstaan en behoud van soortenrijk stroomdalgrasland (Sykora & Rotthier, 2014).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 33 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Droge stroomdalgraslanden liggen volgens Van Looy (2009: Fig 3.2) op hoogwaterafzettingen in het winterbed. Ze hebben een voorkeur voor een diepe grondwaterstand, grove texturen en lage organische gehaltes bovenaan in de bodem. Vanuit de correlaties tussen pH, zoutgehalte en overstromingscontact zien we duidelijk de directe invloed van overstroming op vegetaties.

Verzuring Bij de vorming van oeverwallen en rivierduinen met kalkrijk zand en zavel verschijnen eerst pioniersoorten van tamelijk voedselrijk milieu. De voedingsstoffen logen echter snel uit, maar de ontkalking verloopt veel minder snel. Zolang de verzuring zich beperkt tot de toplaag gedijen zuurminnende soorten die oppervlakkig wortelen samen met kalkindicatoren die dieper gaan. Bij verdere verzuring, na honderden jaren, ontstaat uit stroomdalgrasland uiteindelijk heischraal grasland. Het kalkgehalte neemt overigens toe met de overstromingsfrequentie (Van Looy & De Blust, 1995) en dat laat vermoeden dat het studiegebied aanvankelijk erg kalkrijk moet zijn geweest, vermits het al erg lang vlak langs de Maas ligt en vermoedelijk vaak overstroomd moet geweest zijn, tenminste tot de aanleg van de dijken. Verzuring van het milieu leidt tot de volledige verdwijning van vegetaties uit het Verbond van de stroomdalgraslanden. Er valt immers een gradiĂŤnt te bespeuren van matig zuur naar zwak basisch (en van stikstofarm naar matig stikstofrijk) in de reeks Associatie van Schapengras en Tijm, Associatie van Vetkruid en Tijm subassociatie ornithopodetosum, vervolgens subassociatie medicaginetosum, over de Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver subassociatie luzuletosum, vervolgens subassociatie arehenatheretosum naar uiteindelijk het Glanshavergrasland (subassociatie medicaginetosum falcatae). Bij verzuring gaan stroomdalgemeenschappen dus uiteindelijk over in een nietstroomdalgraslandtype, met name de Associatie van Schapengras en Tijm. Stroomdalgraslanden verzuren van nature (Adams e.a., ongedat.). Ze vormen een stadium in een successiereeks die deels door riviermorfologische en bodemkundige processen wordt gestuurd. De natuurlijke degradatie van stroomdalgrasland die voor een belangrijk deel wordt veroorzaakt door ontkalking is moeilijk tegen te gaan. Overstroming en overzanding kan mogelijks de verzuring terugdraaien, maar net overstroming en overstuiving van de hoger gelegen stroomdalgraslanden treedt momenteel door verlaging van de waterstanden in de Maas veel minder op, een gevolg van de normalisatie van de Maas. Mogelijk zorgt niet overstroming, maar bioturbatie, bv mierenbulten, voor het op peil houden van het basengehalte (Anon., 2015). Ook Sykora & Rotthier (2014) melden dat het niet bekend is in hoeverre zandafzetting nodig is om de natuurlijke verzuring van stroomdalgrasland tegen te gaan, want ook er zonder kunnen goed ontwikkelde stroomdalgraslanden blijven bestaan (bioturbatie, incidentiĂŤle overstroming). Stroomdalgraslanden ontstaan, we herhalen het, volgens Rotthier & Sykora (2016) enkel op laagdynamische plekken waar hoegenaamd geen zand meer afgezet wordt en die enkel nog bij uitzondering, bij extreem hoog water, kortstondig overstroomd worden. Goed ontwikkelde stroomdalgraslanden vergen waarschijnlijk eeuwen voor hun ontstaan en blijven eeuwen bestaan zonder sedimentatie (zoals in het studiegebied?). Misschien is de impact van verzuring volgens Rotthier & Sykora (2016) toch kleiner dan gedacht. Mogelijk is de N-depositie wel nog te hoog voor de ontwikkeling van soortenrijke stroomdalgraslanden. van Beusekom (2016) beaamt dat oude stroomdalgraslanden 2 tot 6 eeuwen ontwikkeling vergen. Ook Maas e.a. (2003) gaan ervan uit dat stroomdalgraslanden waarschijnlijk een abiotiek hebben die lange tijd nodig heeft om zich te ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

ontwikkelen. De verschillen tussen de vegetaties zijn ook volgens deze auteurs sterk gecorreleerd met de hoogteligging t.o.v. van de rivier. Verzuring van stroomdalgrasland kan volgens hen ook worden tegengegaan indien voldoende basenrijk water de wortelzone kan bereiken (Maas e.a., 2003). Mogelijk zorgt in de winter overstroming met gronden/of Maaswater bij hoge waterstanden van de Maas voor het opladen van de bodem met basen in het studiegebied. Volgens dhr. H. Gielen van De Vlaamse Waterweg nv overstroomde perceel 1 regelmatig tussen 1999 en 2003, geen enkele keer tussen 2004 en 2011, maar opnieuw in 2011 en 2013 (zie www.waterinfo.be). Overigens kan een analyse bij hoge waterstanden van de waterkwaliteit van het (grond- of Maas-)water in het studiegebied in dat verband interessante gegevens opleveren.

Op 24-1-2018 stonden de grintkuilen volledig en perceel 1 deels blank met grondwater.

Expositie De vegetaties van het Verbond der droge stroomdalgraslanden hebben een sterke voorkeur voor een Z en ZW-expositie en die voorkeur stijgt met het lutumgehalte van de bodem. Stroomdalgraslanden zijn ook beperkt tot steile (20-30°: 1:3 – 1:2) bodems. Steile hellingen zijn droger door de verhoogde waterafstroming. Zo houdt een helling van 30° twee keer minder water vast dan een helling van 10°. Stroomdalgrasland groeit in de lage landen aan de grens van zijn Centraal-Europese, Submediterrane en Mediterrane verspreiding. Optimaal komen ze voor bij een klimaat van hete, droge zomers. In het koelere Atlantisch klimaat vergen ze daarom een vergelijkbaar microklimaat van zuid(west)hellingen,

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 35 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

met een hellingshoek van 20-30° en lichte, goed doorlatende bodems van zand tot lichte zavel (Sykora & Rotthier, 2014).

Overstroming De graslanden van het Sedo-Cerastion zijn erg gevoelig voor overstroming (De Blust, 1999). De optimale overstromingsfrequentie volgens Adams e.a. (ongedat.) is incidenteel in de winter (geen opname van voedingstoffen) gedurende gemiddeld minder dan 10 dagen. Langdurige winterse onderdompeling is erg nadelig (van Eck. e.a., 2005), terwijl ze zonder overstroming wel gedijen. Grote dynamiek is dus niet goed voor de ontwikkeling van stroomdalgrasland. Juist de hooggelegen, laagdynamische plekken zijn essentieel voor hun vorming (Anon., 2015). De meest soortenrijke vegetaties in het rivierengebied zijn inderdaad beperkt tot de hoogste delen van de uiterwaard. Toch is volgens Schaffers e. a. (2008) het belang van winterse overstromingen of van overzanding slecht of niet gekend. Hetzelfde geldt volgens deze auteurs overigens ook voor de aspecten dispersie, atmosferische depositie en beheerintensiteit (zie verder). Peters e.a. (2009) beschrijven tot slot goed de vegetatiegradiënt door overstroming, in dit geval voor de Stalberg (zie fig. 1):

Fig. 1: Vegetatiegradiënt in de Stalberg (Uit: Peters e.a., 2009). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Zone I wordt vaak overstroomd en bevat o. a. rode ogentroost. Zone II is periodiek overstroomd grasland op leem-lemig zand, relatief kalken (matig) voedselrijk met soorten als gulden sleutelbloem, duizendguldenkruid, heksenmelk, knolboterbloem, viltig kruiskruid. Zone III omvat overstromingsarm grasland op zand met grote tijm, voorjaarszegge, ruige weegbree, kleine ratelaar, smal fakkelgras, vroege haver, grasklokje, kruisdistel, vroegeling, vogelmelk, gewone bermzegge, geel walstro. Zone IV tot slot is overstromingsvrij en bevat zuur grasland met gewone veldbies en viltganzerik.

e. Bedreiging-achteruitgang De floristische verarming van de stroomdalgraslanden dateert van voor 1900 (SchaminĂŠe e.a., 1996). Jac. P. Thijsse was in 1938 al bezorgd over de aantasting van de natuur langs de grote rivieren. Victor Westhoff publiceerde uitgebreid over die achteruitgang in 1956 en stelde dat de stroomdalgraslanden toen reeds tot de meest bedreigde biotopen van Nederland behoorden (cfr. van Dijk e.a., 1984). Tal van auteurs hebben gewezen op de achteruitgang gedurende de vorige eeuw van een steeds groter aantal soorten typisch voor het stroomdalgrasland. Vermoedelijk verdwenen zijn o.m. duifkruid, wilde averuit en driedistel, veelbloemige veldbies, rozetsteenkers, harige ratelaar, basterdklaver en smal fakkelgras; (sterk) afgenomen zijn grote tijm, muurpeper, zacht vetkruid, breedbladige en liggende ereprijs, veldsalie, ruige weegbree, tripmadam, gewoon fakkelgras, wit vetkruid, voorjaarsganzerik, gewoon fakkelgras, zachte haver, kleine bevernel, kleine pimpernel, beemdkroon, voorjaarszegge, gestreepte klaver, wilde tijm, kleine ruit, geoorde zuring, grote centaurie, bevertjes, liggend walstro, karwijvarkenskervel, sikkelklaver, kaal breukkruid, knolbeemdgras, herfsttijloos, cipreswolfsmelk, kruipend stalkruid, lathyruswikke, handjesgras en duifkruid (Beusekom, 2016: Tabel I, van Dijk e.a., 1983, 1984, Van Looy, 1998: Tabel 1). De rode soorten staan in het studiegebied. Grote tijm, muurpeper en zacht vetkruid kwamen in de jaren 50 nog overal voor langs de Maas, maar zijn thans erg zeldzaam. Volgens Peters & Kurstjens (2011) stonden vroeger in de beemden en overstromingsgraslanden langs de Maas ook veel gulden sleutelbloemen, knolsteenbreek en polei. Op droge terrasranden en droge oeverwalruggen waren begin 20 ste eeuw de volgende soorten nog aanwezig: grote tijm, bevertjes, kleine pimpernel, zachte haver, ruige weegbree, kleine ratelaar, tripmadam, voorjaarszegge, ruige scheefkelk. Toen waren veldsalie, duifkruid en herfsttijloos al zeldzaam en de pioniersoorten bruin cypergras en riempjes al zo goed als verdwenen. In de jaren 50 hadden de droge stroomdalgraslanden zich teruggetrokken op dijken en natuurlijke terrasranden. Het dieptepunt treedt op in de jaren 1980, beschreven door Van Dijk e.a. (1983). Toen kwamen soortenrijke stroomdalgraslanden nog enkel voor in Meeswijk en in Nederland. De laatste 15 jaren breiden meerdere stroomdalsoorten zich gelukkig dankzij natuurontwikkeling weer uit (zie het Intermezzo: natuurontwikkeling in het Maasdal). Volgens Sykora & Rotthier (2014) geldt voor alle stroomdalgraslandgemeenschappen dat zij uit ongeveer 90% van de oorspronkelijke km-hokken zijn verdwenen en zich haast niet uitgebreid hebben naar nieuwe uurhokken. Schaffers e. a. (2008) vullen aan dat het Verbond der droge stroomdalgraslanden bijzonder sterk in oppervlakte en in soortenaantal is afgenomen. Als oorzaken voor die dramatische achteruitgang vermeldt de literatuur intensieve landbouw (kunstmest,

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 37 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

akkerbouw), afwezigheid van beheer (verruiging), aanleg van wegen, stortsteenbekleding, zanden grintwinning, dijkverhogingen, campings, ... (Neijenhuijs, 1967).

Beheer

Over het optimale beheer van stroomdalgraslanden bestaat geen eensgezindheid, al kiezen de meeste auteurs voor (intensieve zomer-)begrazing. Stroomdalgraslandsoorten zijn immers vooral lage soorten en daardoor beperkt tot een korte grasmat (op laagdynamische plaatsen). In ruigten worden ze snel weggeconcurreerd. Hooien of vrij intensief begrazen is dus in principe aangewezen. Zo is voor het behoud van de Associatie van Vetkruid en Tijm begrazing die de vegetatie laag houdt het enige gepaste beheer. De Associatie van Sikkelklaver en Zachte haver daarentegen gedijt zowel bij hooien in de nazomer (aug./sept.), als bij begrazing of bij een combinatie van beide, al verdraagt die Associatie geen intensieve beweiding volgens Sykora & Liebrand (1987). Traditioneel vond op vele plaatsen zomerbeweiding plaats tussen april – november (Adams e.a., ongedat., Schaminée e.a., 1996). Vermoedelijk moeten stroomdalgraslanden in elk geval kort de winter in, eventueel door nabegrazing met paarden, want paarden grazen korter dan runderen (Adams e.a., ongedat., Schaffers e. a., 2008). Adams e.a. (ongedat.) stellen overigens voor om voedselrijkere delen (perceel 3) eerst te verschralen vooraleer die te begrazen samen met voedselarmere delen (perceel 1). Voor dijken merken ter Horst. e.a. (1990) op dat soortenrijke glanshavergraslanden langs het Julianakanaal zowel op begraasde (rondtrekkende schaapskudde) als op gehooide dijken voorkomen. Volgens deze auteurs worden Z-hellingen best gehooid, terwijl N-hellingen eerder begraasd kunnen worden. Aanhangers van natuurontwikkeling langs de Maas zweren echter bij extensieve begrazing als optimale beheersmaatregel. Volgens Van Looy (1998) bracht een onderzoek naar de waardevolste stroomdalgraslanden langs de Maas extensieve begrazing als beste beheersvorm naar voren, naast soms 1 hooibeurt/jaar. Peters & Van Looy (1996) bespreken ook het grintgrasland van Meeswijk in het studiegebied dat volgens hen onder een extensief beheer van zomerbegrazing valt en volgens hen één van de weinig goed ontwikkelde graslanden op grind langs de Maas is. Nochtans kent dit grasland in de praktijk net korte periodes van intensieve begrazing! Peters & Van Looy (1996) proberen aan te tonen dat met extensieve jaarrondbegrazing ‘zeker zo rijke stroomdalgraslanden tot ontwikkeling kunnen komen’ dan onder het traditionele hooiland- of zomerbegrazingsbeheer met vrij hoge veedichtheden waardoor reeds op het einde van de zomer een korte grasmat wordt bereikt. Zelfs typische hooilandsoorten zoals groot streepzaad, margriet en rapunzelklokje handhaven zich volgens de natuurontwikkelaars bij extensieve begrazing (Peters & Kurstjens, 2008). Die stelling wordt door hen echter met weinig data uit slechts 10 gebieden, o.m. Meeswijk (!), Maaswinkel, Hochter Bampd en Koningssteen, onderbouwd (Peters & Van Looy, 1996: tabel II, III). M.i. beschikken we voorlopig over te weinig langlopend onderzoek van natuurontwikkelingsterreinen om extensieve begrazing voor de handhaving van oude, soortenrijke stroomdalgraslanden te verdedigen. Ook volgens Rossenaar e.a. (2006) wordt de vegetatiesuccessie in natuurontwikkelingsprojecten nog niet lang genoeg gevolgd om goed onderbouwde uitspraken te kunnen doen over het succes ervan langs de Maas of zelfs over welke richting die successie net uitgaat (Langbroek e.a., 2013). Vooral de eerste jaren na inrichting is een positieve ontwikkeling te merken die erna echter vaak weer verdwijnt. Extensieve begrazing is lang niet voor alle soorten positief (Rossenaar e.a., 2006)! Zo blijkt uit onderzoek dat in Hochter Bampd het aantal bijzondere soorten is achteruitgegaan door verdwijning ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

van de pioniersoorten (bv bruin cypergras, viltganzerik) en van de stroomdalsoorten (bv. veldsalie, kleine ratelaar, wondklaver) te wijten aan vegetatiesuccessie (Van Looy e.a., 2009). Extensivering van het beheer (een graasdruk van 0,7-1 GVE/ha) leidt volgens Sykora & Rotthier (2014) tot verruiging o.m. met duinriet, boerenwormkruid en kruisdistel en tot de verdwijning van stroomdalgraslanden. Een continu relatief intensief beheer is voor deze auteurs dan ook een sine qua non voor het behoud van het stroomdalgrasland. De graasdruk moet daarbij vooral in de lente en in de zomer voldoende hoog zijn. Bij extensieve jaarrondbegrazing is die druk afgestemd op de winterperiode waardoor in de zomer de biomassa onvoldoende wordt verwijderd. Peters & Kurstjens (2008) stellen inderdaad dat vooral winterbegrazing voor open plekken zorgt. In de zomer pakken de grazers, zelfs bij hoge dichtheden, de ruigten en het struweel nauwelijks aan. Er is dan genoeg smakelijker voedsel voor handen. Overigens breken runderen die ruigten als eerste open. De paarden volgen en houden de vegetatie vervolgens kort. Onderdrukking van verruiging door nieuwe zandafzetting werkt ook niet, omdat de meeste stroomdalgraslandsoorten niet door een laag zand van 20 cm heen geraken. Duinriet kan dit echter wel. Voor de ontwikkeling van nieuw stroomdalgrasland is volgens Sykora & Rotthier (2014) na een periode van grote dynamiek met nieuwe rivierduinvorming, dan ook een erg lange periode met lage dynamiek en weinig zandafzetting vereist. Rotthier & Sykora (2016) en Anon. (2015) vervolgen dat bij extensieve, ‘natuurlijke’ begrazing vooral de voedselrijke delen vrij intensief begraasd worden, maar net de voedselarmere plekken verruigen door onderbegrazing. Goed ontwikkelde stroomdalgraslanden vergen daarom intensieve beweiding. Voorgaande lijkt mij aannemelijk, omdat stroomdalgraslanden historisch waarschijnlijk net ontstaan zijn door intensieve begrazing met huisdieren en niet door natuurlijke processen. In die oude cultuurstroom-dalgraslanden komen dan ook heel wat soorten voor die aan vrij intensieve beweiding aangepast zijn (van de Steeg, 1988). Ofwel kunnen ze na vraat sterk uitstoelen (bv. kamgras), ofwel beperken ze net vraat door een ‘grondstand’ (rozetplanten zoals madeliefje, weegbree, Jacobskruiskruid), met stekels (bv. kattendoorn en kruisdistel) of door de aanmaak van gifstoffen (bv. boterbloemen, wolfsmelksoorten, kruiskruidsoorten).

Samenvattend is het studiegebied vrij uniek, omdat het vele stroomdalplanten bevat en omdat alle stroomdalgraslandtypes, zowel die in de enge als in de ruime betekenis, er voorkomen, een unicum in Vlaanderen. Die stroomdalgraslanden behoren tot de zeldzaamste en meest bedreigde vegetatietypes van Vlaanderen en we dragen een internationale verantwoordelijkheid inzake hun behoud. Stroomdalgraslanden zijn gebonden aan hooggelegen, laagdynamische plekken in het rivierenlandschap. Ze worden dus nog zelden overstroomd. Wildernisbeheer met extensieve jaarrondbegrazing valt waarschijnlijk negatief uit voor deze graslanden die historisch gezien net ontstaan zijn door langdurige, vrij intensieve begrazing door vee. De vele natuurontwikkelingsprojecten tonen (voorlopig) dan ook niet aan dat ‘klassiek’, soortenrijk stroomdalgrasland opnieuw gevormd wordt.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 39 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Intermezzo: natuurontwikkeling in het Maasdal. De aanzet tot de visie dat de Maas veel natuurlijker moest ingericht en beheerd worden stamt van 1985 met het “Plan ooievaar” (Bruin e.a., 1987): meer ruimte voor natuurlijke processen van rivierdynamiek en extensieve begrazing in combinatie met omzetting van landbouwgrond in natuurgebied, en dat alles betaald door ontgronding (Helmer, 1999). In het kader van het landinrichtingsproject Ooijpolder werd in 1987 op initiatief van het Wereld Natuur Fonds (WNF) gestart met het eerste natuurontwikkelingsproject langs de grote rivieren in Nederland. In 1991 zag Toekomst voor een grindrivier vanwege adviesbureau Stroming bv het leven. Snel daarna, in 1992, bracht het WNF haar visie ‘Levende rivieren’ uit en in 1994 startte het Levende Grensmaasproject tussen Nederland en Vlaanderen (Peters e.a., 2014, Toebat e.a., 2000). In 1994 koos met name de ‘Vlaams-Nederlandse coördinatiecommissie Grensmaas’ voor het scenario ‘Levende Grensmaas’ waarbij het contact tussen de Maas en haar winterbed een centrale plaats toebedeeld kreeg, in tegenstelling met voordien toen het ‘traditionele uiterwaardenlandschap’, t.t.z. het bedijkte cultuurlandschap uit het recente verleden, het streefbeeld was (Van Looy & De Blust, 2002). Dat oude cultuurlandschap dreigt volgens Renes (2003) nu wel volledig te verdwijnen door natuurontwikkeling. Hij waarschuwt dat het rivierengebied daarbij verdeeld wordt in buitendijkse natuurgebieden en binnendijkse landbouwsteppen. In beide gebieden is weinig ruimte voor historische objecten en structuren. Rond 2005 ging het ambitieus plan ‘Maas in Beeld’ van start en zagen heel wat natuurontwikkelingsprojecten langs beide zijden van de Grensmaas het levenslicht. Sinds het eerste natuurontwikkelingsproject in 1990 in Koningssteen steeg het areaal natuurgebied van 100 naar ruim 1500 ha, met een projectleeftijd inmiddels van ca. 8 tot meer dan 20 jaar. Het grensoverschrijdend project Rivierpark Maasvallei heeft langs Vlaamse zijde reeds 300 van de voorziene 900 ha opgeleverd, o.m. Zomerbed, Hochter Bampd, Maaswinkel, Kerkeweerd, Bichterweerd, Koningssteen, Kollegreend en tot slot Maasbeemden (met de grintplas Maasbeemdergreend en aangrenzende oeverstrook van de Maas gaande van Mazenhoven tot Meeswijk). Dit laatste is een pilootproject van nv De Scheepvaart waarbij de steile Maasoever over 2 km ca. 50 m teruggetrokken en afgeschuind werd (Peters & Kurstjens, 2008, Van Looy e.a., 2009). Van vuil water, bedijking en stortsteen ging het de laatste decennia richting properder water, natuurlijkere oevers, nevengeulen, al dan niet permanent verbonden plassen en moerassen, stroomdalgraslanden (?) en ooibossen (van den Brink. e. a., 2014). Uit de monitoring van die projecten volgt alvast dat tal van stroomdalplanten en andere waardevolle soorten volop profiteren, naast tal van adventieven, sierplanten en ingeburgerde soorten (Kurstjens e.a., 1995). Kerkeweerd wordt daarbij vaak als het meest succesvolle terrein met 70 bijzondere soorten aangehaald. Begin 19de eeuw was dit gebied communaal weidegebied. De kaden waren aan het begin van het natuurontwikkelingsproject rijk aan bijzondere soorten die niet in het gebied zelf voorkwamen: beemdkroon, blaassilene, gulden sleutelbloem, kamgras, kleine pimpernel, knolsteenbreek, kattendoorn, rapunzelklokje, marjolein, witte munt (Kurstjens e.a., 2006). Haast alle destijds (19701995) aanwezige waardevolle soorten hebben zich inmiddels uitgebreid en tal van nieuwe, bijzondere soorten zijn er dankzij de natuurontwikkeling in de periode 1998-2007 bijgekomen, bv. bermooievaarsbek, borstelkrans, donderkruid, echt duizendguldenkruid, fijne en ronde ooievaarsbek, goudhaver, harige ratelaar, grote leeuwenklauw, kandelaartje, rode ogentroost, sikkelklaver, slangenlook, veldsalie, hokjespeul, wit vetkruid, wondklaver, zomerfijnstraal. Enkel muurleeuwenbek, ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

ruige leeuwentand en ruige rupsklaver verdwenen. Kerkeweerd blinkt overigens uit in pioniersoorten van droog grint, in stroomdalsoorten en in zoom-/mantelsoorten. In de nieuwe natuurgebieden verschijnen dus tal van bijzondere, zelfs haast verdwenen soorten en nieuwe soorten steken de kop op of breiden uit (Van Looy & Kurstjens, 1997; zie tabel 2, kolom d). Rivierdynamiek lijkt hierbij een voorwaarde te zijn om nieuwe biotopen te scheppen. In een synthese van de nieuwe projecten in 2009 (Van Looy e.a., 2009: Bijlage 1: lijst bijzondere soorten/gebied) valt de hoge soortenrijkdom op, over de 100, aan stroomdalplanten en een extensief graasbeheer zou daarbij optimaal zijn. De negatieve trend van een groot aantal stroomdalplanten is volgens deze bron dankzij natuurontwikkeling gekeerd, bv. voor wilde marjolein, geel walstro, blaassilene, witte munt en beemdkroon. Bovendien doken zelfs een aantal verdwenen stroomdalplanten weer op: dubbelkelk, harige ratelaar, slangenlook en kalketrip. Anon. (2017) schrijft dat van de zeldzame stroomdalplanten 70% er dankzij natuurontwikkeling op vooruit is gegaan en van 15-20% is volgens deze bron de achteruitgang gestopt. Volgens Lenssen e.a. (2016) nemen dankzij natuurontwikkeling zelfs alle stroomdalplanten toe, ook die van het Sedo-Cerastion. In 2011 werd, als onderdeel van het project ‘Maas in Beeld’, verslag gedaan van 15 jaar ecologisch herstel langs de Maas (Kurstjens e.a., 2010, Kurstjens & Peters, 2011). Soorten van water, frequent overstroomde pioniermilieus, rivierdalruigte en zoom- en mantelvegetaties vertonen een zeer positieve ontwikkeling. De trend voor pioniers van droog, hoger gelegen grint- en zandplekken, vochtig grasland en hardhoutbos is minder opvallend, maar toch stijgend. De soorten van kwelmoeras en broekbos tot slot laten geen duidelijke trend zien. Bij de pioniers van vaak overstroomde, droogvallende slik-, zanden grintoevers gaat het bv. om slijkgroen, bruin cypergras, fraai duizendguldenkruid en rijstgras, maar polei en riempjes blijven zeldzaam. Droge pioniers van enkel ‘s winters overstroomde plaatsen reageren bij begrazing ook positief bv. bermooievaarsbek, pijlkruidkers, fijne ooievaarsbek, wit en zacht vetkruid. Door het ontbreken van stevige overstromingen sinds 93-95 waarbij dikke zanden grintpakketen afgezet worden, gaan soorten als bilzenkruid, klein glaskruid, ruige anjer, ruige rupsklaver, zandweegbree wel opnieuw achteruit. De hoogwaters van 93, 95 en ook 99 zorgden als het ware voor een ‘kickstart’ met veel bijzondere soorten. Toen werden bv. in Meers en Kerkeweerd dikke pakketten grint geërodeerd en afgezet en er ontstonden indrukwekkende hoge grintvlaktes, op locaties die relatief weinig overstromen (Peters & Kurstjens, 2008). Veel soorten van matig vochtig grasland nemen duidelijk toe: gulden sleutelbloem, knolsteenbreek, rode ogentroost, vaak op lemige (oever)bodems na afwerking van de grintplassen. Soorten van ruigten en zomen breiden zelfs zeer sterk uit: gewone en welriekende agrimonie, kruisbladwalstro, marjolein, witte munt, borstelkrans, ruig hertshooi, pijpbloem, kleine kaardenbol, springzaadveldkers, slangenlook. Ook soorten van wat rijkere iets vaker overstroomde graslanden doen het beter: beemdkroon, grote pimpernel, kattendoorn, graslathyrus, rapunzelklokje, in tegenstelling met kleine pimpernel, ruige weegbree en veldsalie. Volgens Peters & Van Looy (1996) staat kleine pimpernel langs de Allier nochtans in pionierssituaties met tripmadam, wit vetkruid, cipreswolfsmelk en slangenkruid. De succesfactoren voor de sterke toename van tal van soorten zijn volgens Kurstjens e.a. (2010) en Kurstjens & Peters (2011) een toename in de rivierdynamiek, meer ruimte voor natuur en graafwerken die voor pioniermilieus zorgen. De faalfactoren zijn de afwezigheid van grote, nabije bronpopulaties ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 41 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

(bv. voor polei, duifkruid, riempjes, smal fakkelgras) én het gebrek vooral aan droge, zandige en grindrijke pioniersituaties voor stroomdalgraslandsoorten. Kritiek Stroomdalgraslanden van droge, zandige bodem met soorten als voorjaarszegge, grote tijm, smal fakkelgras en voorjaarsganzerik boeken bij natuurontwikkeling geen vooruitgang, zelfs eerder achteruitgang. Die achteruitgang is volgens de natuurontwikkelaars wel niet te wijten aan verruiging door extensivering van het beheer, zoals gesuggereerd door Rossenaar et al. (2006). Toch is het duidelijk dat natuurontwikkeling niet voor alle natuur langs de Maas een positief verhaal is en tal van auteurs waarschuwen voor een te groot optimisme. Soorten die geen toename en zelfs eerder een afname vertonen zijn bv. adderwortel, bevertjes, voorjaarsganzerik, voorjaarszegge, tripmadam, fraai duizendguldenkruid, cipreswolfsmelk, veldsalie, ruige weegbree, duifkruid, grote tijm, kluwenklokje, smal fakkelgras, zachte haver, gestreepte klaver, kleine bevernel, kleine pimpernel, ruig viooltje, torenkruid, wilde averuit, herfsttijloos, zandwolfsmelk, polei, riempjes, ruige anjer, spiesleeuwenbek, stijf vergeet-mij-nietje, herfsttijloos, zandwolfsmelk (Kurstjens e.a., 2010, Peters e.a., 2004, 2006, Peters & Kurstjens, 2008, Peters & Kurstjens, 2011, Rossenaar e.a., 2006, Rotthier & Sykora, 2016, Van Looy e.a., 2009). Zo verdwijnt ruige weegbree als indicator van halfnatuurlijke soortenrijke graslanden steeds verder. Volgens Sykora & Rotthier (2014) profiteren vooral stroomdalgraslandsoorten die halfschaduw verdragen en o.a. in zomen en ruigten groeien, evenals stekelige soorten zoals kruisdistel van de natuurontwikkelingsprojecten. Kurstjens e.a. (2010) vergeleken de situatie voor natuurontwikkeling (1980-1993) met die erna (19942009) en concludeerden dat tal van soorten in de Grensmaas inderdaad toegenomen waren, maar ook dat heel wat soorten geen trend vertoonden: vogelmelk, aardaker, aardbeiklaver, beemdkroon, beemdooievaarsbek, bittere veldkers, donderkruid, Engels alant, aronskelk, goudhaver, grasklokje, graslathyrus, groot springzaad, grote tijm, kamgras, kandelaartje, kattendoorn, kleine pimpernel, kleine ratelaar, kleine rupsklaver, knolsteenbreek, kruipend zenegroen, kruisbladwalstro, muskuskruid, pijlkruidkers, rapunzelklokje, ruige leeuwentand, sikkelklaver, slijkgroen, Spaanse zuring, viltganzerik, vingerhelmbloem, voszegge, wondklaver, zandweegbree. Volgens Van Looy e.a. (2009) en Peters & Kurstjens (2011) breiden conservatieve soorten zoals veldsalie, ruige weegbree, smal fakkelgras, bevertjes, voorjaarszegge, voorjaarsganzerik, herfsttijloos en grote tijm zich niet of moeilijk uit vanuit een lokale bronpopulatie. De geïsoleerde populaties van deze soorten lijken ‘op slot’ te zitten door gebrek aan verspreidingsmiddel (geen contact meer met de rivier), te grote onderlinge afstand (geen uitwisseling meer van genetisch materiaal) en onvoldoende aanbod van groeiplaatsen (hooggelegen zand/grintmilieu’s). De soorten die niet profiteren van natuurontwikkeling missen inderdaad een goede dispersiecapaciteit en investeren eerder in overleven ter plaatse als volwassen plant. Lenssen e.a. (2016) voegen daaraan toe dat de meeste stroomdalplanten geen permanente zaadbank hebben en verruiging populaties doet verdwijnen. Rotthier & Sykora (2016) stellen dat stroomdalgraslanden enkel op laagdynamische plekken ontstaan waar hoegenaamd geen zand meer afgezet wordt en die enkel nog bij uitzondering bij extreem hoog water kortstondig overstroomd worden. Het is volgens hen dus helemaal niet zeker dat stroomdalgraslanden zullen profiteren van natuurontwikkelingsprojecten die net op hoogdynamische systemen mikken. Anon. (2017) treedt voorgaande auteurs bij door te stellen dat natuurontwikkeling weliswaar voor een spectaculair herstel van soorten van hoogdynamische milieus zorgde (planten, ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

vogels, zoogdieren, sprinkhanen en libellen), maar niet voor het herstel van de minder mobiele soorten (vlinders, reptielen, amfibieën) en van plantensoorten van laagdynamisch milieu. Voorgaande doet twijfelen aan de optimistische voorspelling met het Model Ecodyn (Van Looy e.a., 2005) dat er vele tientallen ha soortenrijk stroomdalgrasland langs de Maas te ontwikkelen zijn o.m. vlakbij het studiegebied in Meeswijk (zie Fig. 9 in Van Looy e.a., 2005). Van Looy (2009) stelt dat de bedijking een groot deel van het natuurlijk verspreidingsgebied van stroomdalgrasland afgesneden heeft. In de toekomst is daarom enkel binnen de winterdijken een duurzame bescherming en herstel van dit vegetatietype mogelijk (Van Looy, 2009). Kalkrijke grintafzettingen dichtbij de rivier bevatten immers een vegetatie met veel vetkruiden (Alysso-Sedion), meer zandige afzettingen op de oever tonen het Sedum-Thymetum pulegioides met grote tijm, zacht vetkruid, knolbeemdgras, kandelaartje, glad breukkruid, fijne ooievaarsbek, rozetkruidkers, plat beemdgras, sikkelklaver, gestreepte klaver, wondklaver, kattendoorn, harige ratelaar en verder van de rivier komen door uitloging van de kalk en het ontbreken van buffering door overstroming eerder schrale Thero-Airion pioniervegetaties voor met smalle raai, tripmadam, viltganzerik, kleine leeuwenklauw, klein vogelpootje, bitter barbarakruid, vroegeling en dwergviltkruid. Voldoende ruimte voor de rivier vormt daarbij wel de sine qua non.

Kaal breukkruid

Samenvattend gaan we ervan uit dat natuurontwikkelingsprojecten weliswaar een redding kunnen zijn voor tal van stroomdal(grasland)soorten, maar niet voor de cultuurhistorisch waardevolle stroomdalgraslanden als specifiek vegetatietype, ontstaan op laagdynamische plekken dankzij eeuwenlang menselijk beheer. Wat wel niet wil zeggen dat die ‘nieuwe’ vegetaties geen natuurbehoudswaarde zouden hebben.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 43 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

3 GEOMORFOLOGIE EN MAASVERPLAATSINGEN Zijn er aanwijzingen dat de zeer soortenrijke graslanden in het studiegebied zeer oud zijn? Immers, de accumulatie van soorten vergt meestal bijzonder veel tijd. Om de eventuele ouderdom van de graslanden in het studiegebied te achterhalen, duiken we eerst in de geomorfologische ontstaansgeschiedenis van het gebied om vervolgens, in hoofdstuk 4, de cultuurhistorie te duiden. Vanaf de middeleeuwen werden er winterdijken aangelegd aan de buitenzijde van het overstromingsgebied om vooral bewoning te beschermen. Volgens Renes (1995) dateren die dijken van minstens de 16de eeuw. Het vastleggen van de Maasoevers met zomerdijken en de opsedimentatie van de uiterwaarden begon in de 17de eeuw met de aanleg van die eerste zomerdijken. Zomerdijken zijn echter vooral aangelegd in de tweede helft van de 20 ste eeuw. De dijkenbouw aan het kasteel van Vilain XIIII dateert van 1614-1615. Vanaf dat ogenblik overstroomde het studiegebied vermoedelijk niet meer of toch zeer uitzonderlijk. Renes (1995: Fig. 2) toont met de oudste editie van de Rivierenkaart (ca. 1849) de dijken langs de Maas. Lokale haakvormige dijken dwars op de rivier met een uitloper parallel aan de rivier, o.a. ten zuiden van Leut, moesten de dorpskern aan de boven- en rivierzijde afschermen. Deze dijken sloten aan op de hogere gronden, met name de Maasterrassen. Het ontbreken aan aaneengesloten ringdijken had te maken met de zeer doorlatende grintondergrond voor kwelwater. Een aaneengesloten ringdijk zou er enkel maar toe leiden dat het kwelwater langer bleef staan. Dat het water achter de dijk terugstroomde was minder erg, omdat door het grote verhang het water dan toch nog lager kwam te staan dan wanneer het direct over het land zou zijn gestroomd. De dijken moesten vooral voorkomen dat de hoofdstroom van de Maas door of te dicht bij de dorpen zou komen. Ook op de Tranchotkaart van 1803-06 is te zien hoe een systeem van open dijken in de vorige eeuwen werd aangelegd ter verdediging van bebouwing (Hanhuis, 1997). In het traktaat van 1863 werden vergaande afspraken gemaakt tussen BelgiĂŤ en Nederland over de normalisatie van de Grensmaas. Ergens tussen 1860 en 1880 werd gestart met de aanleg van aaneengesloten zomerdijken vlakbij de rivier om de gehele winterbedding landbouwkundig te kunnen gebruiken. De aanleg van die zomerdijken en de verhoging van bestaande dijken werd sterk opgedreven na de overstromingen van 1880 en 1926. De meeste winterdijken dateren dan ook van na de overstroming van 1926 (Allemeersch, 1993, Janssen & Dreesen, 2010). Door het vastleggen vanaf 1860 van de oevers met continue zomerdijken trad een aanzienlijke aanslibbing van het winterbed op en is heel de stroomvlakte opgevuld met een dikke laag klei en leem (Van Looy, 2004). Het winterbed verloor m.a.w. zijn zandig karakter en werd sindsdien landbouwkundig veel intensiever gebruikt (van Beusekom, 2016). De dikte van het alluvium bovenop het grint varieert momenteel van 1-3 m. Nabij Mechelen a/d Maas en Stokkem hebben de fluviatiele afzettingen praktisch een constante dikte van 8m grint, hier overdekt met 2m alluvium (Paulissen, 1973). Het alluvium omvat plaatselijk een opeenvolging van laagjes grof zand met soms daarin kleine grintkeitjes, leem of silt. Waar het zand overheerst wijst dat op een nog vrij hoge stroomsnelheid, typisch voor een ligging vlakbij de Maas. Verderaf van de Maas bezonk het vruchtbare fijner materiaal waardoor de Kelten zich daar vestigden. Meerdere Maasdorpen zijn van Keltische oorsprong. (Janssen & Dreesen, 2010). Met de afstand van de geul nemen de sedimentatie en het zandgehalte van het ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

sediment dus sterk af, terwijl het kleigehalte net stijgt. Ook stroomafwaarts treedt een afname en verfijning van het afgezette sediment op (Maas e.a., 2003). In een natuurlijk riviersysteem leidt sedimentatie tot een steeds groter hoogteverschil tussen oeverwallen en naastgelegen komgebieden, maar de Maas heeft niet het typische patroon van oeverwallen en lagere komgronden. Er zijn geen oeverwallen aanwezig, behalve dan 300m ten noorden van Stokkem (Paulissen, 1973).

Fig. 2: ligging van de oude dijken langs de Maas (Uit: Renes, 1995). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 45 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Door de indijkingen nam de erosiekracht van de Maas toe waardoor de stroom haar bedding verdiepte met meerdere meters (Fig. 3). Soms sneed ze zelfs doorheen het grint tot in de onderliggende Mioceenzanden. Het resultaat is een onnatuurlijke Maas die plots kan overstromen met enorme ravage (Janssen & Dreesen, 2010). De bedding is momenteel met 3-4m verlaagd (Van Looy e.a., 2010), nog steeds voortgaand met ca 20 cm/decade. Het zomerbed is dermate versmald dat er tijdens hoogwater extreme stroomsnelheden optreden waardoor alle fijn grint is weggespoeld en er zich een onnatuurlijke, grofstenige bodemafpleistering vormde van dikke, dakpansgewijs geordende zwaardere stenen die de rivier niet meer kan opbreken. Zo bedroeg de gemiddelde diameter van het bodemsubstraat vroeger 15 mm, maar nu is dat 35 mm (Van Looy, 2009, Van Looy e.a., 2009). In plaats van zich zijdelings te bewegen ging de rivier zich door de normalisatie dus in de diepte ingraven. Versterkt door grindwinning heeft de Grensmaas zich binnen een eeuw plaatselijk zelfs 3-6 m verdiept en zijn de oevers met 1,5m opgehoogd door sedimentatie (van Winden e.a., 2002). Die grindwinning is rond 1930 opgestart. Voor WOII werd het grint enkel uit de bedding gehaald, maar vanaf 1950 verschoof de grintontginning naar de alluviale vlakte (Janssen & Dreesen, 2010). Het gevolg van al die ingrepen is een diep verzonken rivier: van breder en minder diep, ging de Maas naar smaller en dieper. Het huidig beeld van de Maas is dan ook een diepe en smalle hoofdgeul, opgeslibde uiterwaarden achter zomerdijken en een lagergelegen gebied achter de winterdijken (Van der Molen e. a., 2002: zie fig. 1). De breedte van de historische Maas was haast het dubbele van de huidige. De breedte/diepteverhouding is momenteel dus zeer onnatuurlijk en vrije meandering is niet meer mogelijk. Er is daardoor langs de Grensmaas geen brede stroomvlakte meer waarbinnen zich zandige substraten, brede grintbanken, kwelgeulen en dus stroomdalgraslanden en ooibos kunnen ontwikkelen (Peters e.a., 2000, Van Looy & Peters, 2000). Zo is de ‘verwilderingsgraad’ van de Maas door de te sterke stroming sterk verminderd, o.a. te zien in een afname van het aantal eilanden van 32 naar 22.

Fig. 3: historisch (rond 1500) en huidig profiel dwarsprofiel van de Maas bij Urmond (Uit: van Winden, 2002)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Het onnatuurlijke karakter van de huidige Maas is ook af te lezen aan haar overstromingsdynamiek. De gemiddelde waterstand van de Maas is sinds 1910 met 2,5 m gedaald, bv. in Maaseik tussen 18811960 met 2,84 m in de zomer en met 2,41m in de winter t.g.v. baggeren, stuwen en de voeding van de kanalen (Paulissen, 1973). Daardoor is ook de grondwaterstand langs de Maas gedaald en daardoor treden er momenteel veel minder overstromingen op (Paulissen, 1973). Het debiet varieert momenteel tussen minder dan 10 en 3000m³/s. Vanaf 150Om³/s, wat eens per 2 jaar optreedt, stroomt de Maas over de zomerdijken en vanaf 3000m³/s over de winterdijken. De meeste overstromingen treden wel in de winter op. De Maas bereikt immers in augustus haar kleinste en in januari haar grootste debiet (Paulissen, 1973). Extreme hoogwaters traden op in 1643, 1740, 1799, in 1926, op 22/12/1993 (3120m³/s in Borgharen) en in 1995. Het laatste hoogwater was in januari 2003 met 2800 m³/s (Van Looy Kr. e.a., 2009). De hoogste stand ooit was in 1643, 1 m hoger dan in 1993 (Renes, 1999). Door de dijkdoorbraken in 1926 heeft men de oude dijken van 1880 overal op het niveau van 1926 + 0,7m gebracht. Van Looy (2009) vat de ecologische gevolgen van de gewijzigde Maasvallei als volgt samen: -de huidige afvoer vertoont een veel sterkere variatie dan 100 jaar geleden en dan van nature, o.m. door gewijzigd landgebruik in het stroomgebied. Zo is de frequentie van piekafvoeren de laatste 100 jaar vergroot. Een afvoer van 3000m³/s steeg bv. van 1/200j naar 1/115j. Bij te hoge frequentie van zomerpieken krijgen pioniers geen kans tot bloei en zaadzetting. Zomerpieken moeten eigenlijk uitzonderlijk blijven. -in de zomer zorgt de wateronttrekking voor de kanalen dat het waterregime te vaak/langdurig eerder kritisch laag staat. Dat geeft zuurstofgebrek, algenbloei en opwarming van het water. -door de dijken mag de rivier zich niet meer verleggen. Ook het wegvallen van sedimentaanvoer door bovenstroomse stuwing betekent een tekortkoming t.a.v. de natuurlijke toestand. De huidige erosieen sedimentatieprocessen vormen een bedreiging voor de beddingstabiliteit, de regionale grondwatertafel en de stabiliteit van de dijken (te hoge erosie in het zomerbed, te hoge sedimentatie in het winterbed). Een natuurlijk riviersysteem is daarentegen erg dynamisch voor habitats en populaties en geeft aanleiding tot een verschuivend landschapsmozaïek door de terugzetting van ontwikkelingen, naast door het landschap ‘wandelende meanders’. Hoe het er in ongestoorde situatie aan toegaat wordt door het successiemodel van Maas e. a. (2003) verduidelijkt (zie Fig. 4 en Intermezzo: het successiemodel van Maas e. a.). In een interessant artikel over de paleo-ecologie van het rivierengebied stelt Kooijmans (1997) echter dat dat rivierengebied reeds in de Midden-Bronstijd een echt boerenlandschap was met nog nauwelijks groot wild. Tot slot merken we op dat Meeswijk en Leut door de steenkoolontginning van de mijn van Eisden met meerdere meters gezakt zijn! Vooral hier moeten de winterdijken beschermen tegen overstroming, want deze dorpen liggen onder het gemiddeld zomerwaterpeil van de Maas. Het ganse jaar door wordt grondwater opgepompt om die dorpen van overstroming te vrijwaren. De mijnverzakking tussen Vucht en Stokkem zorgt er ook voor dat het oorspronkelijk profiel van de Maas veranderde: stroomopwaarts bij Leut verhoogde het verval tot 0,95m/km, stroomafwaarts tussen Stokkem en Elen daalde het tot 0,25 m/km.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 47 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Fig. 4: De belangrijkste sedimentatievormen in het natuurlijke rivierenlandschap (Uit: Kooijmans, 1997).

Maasverplaatsingen Oude Maas is een uitdrukking die courant gebruikt wordt om een vroegere Maasbedding aan te duiden. De Maas heeft zich inderdaad in historische tijden vaak verplaatst (Fig. 5). De rivier schoof onder natuurlijke omstandigheden in wisselende lussen en in zich zijdelings verplaatsende geulen over het grintpakket heen. Zowat 400 000 jaar geleden liep de Maas ca. 5 tot 6 km meer westwaarts. De gelokaliseerde meanders van de Maas variëren in ouderdom van 6000jaar BP tot de recente tijd (Van Looy e.a., 2010). De laatste grote meanderafsnijding was die van Obbicht-Stokkem tussen 1751 en 1818 (van Winden e.a., 2002). De Maasverplaatsingen zijn pas gestopt na de systematische dijkenbouw. De Maas verplaatst haar bedding dus door meanders of door geulverlegging bij hoog water. De rivier kent twee typen afzettingen: zanden en grove grinden getransporteerd door rollen (saltatie), ook beddingmateriaal genoemd en daarnaast silten en klei vervoerd in oplossing (suspensie), ook overstromingsmateriaal genoemd. Klei en silt worden in praktisch stilstaand water afgezet. Voorgaande betekent dat overal waar er grof grind ligt, zoals in het studiegebied, de Maas ooit als bedding is gepasseerd. In de alluviale vlakte van de Maas komen enkele positieve reliëfs voor, zoals het dekzandeiland van Leut (41m t.o.v. 38-39m) dat een gedeelte van de gemeenten Leut en Meeswijk omvat en aansluit bij het dekzandgebied. De kaart van Leclerc (ca. 1740, zie fig. 5) toont ten zuiden van Leut een grote meanderbocht, overeenkomend met de huidige oude meander van Leut rond het natuurgebied Maasbeemdergreend. Die meander werd waarschijnlijk afgesneden begin 18e eeuw, na de kaart van Leclerc en voor Ferraris. Op de Ferrariskaart van ca. 1770 is de meander nog in open verbinding met de Maas. Hij is morfologisch nog steeds zeer duidelijk te zien en slechts weinig opgevuld op de kaart van Leclerc. Bij Leut divergeerde de Maas en ze convergeerde opnieuw nabij Papenhoven-Grevenbicht: de westelijke arm ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Evolutie van de Maas bij Stokkem

Fig 5.: de verplaatsingen van de Maas in historische tijden (Uit: Paulissen, ongedat., 1973, 1986). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 49 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

lag tegen de dorpskernen van Meeswijk-Stokkem-Dilsen, de oostelijke tak langs Berg, Obbicht en Papenhoven. De 3-ledige vertakking tussen Uikhoven en Stein, aanwezig op alle kaarten tussen 1633 en Fricx zijn volgens Paulissen zeer waarschijnlijk niet echt. Tussen Mechelen a/d Maas en Meeswijk is de Maas haast rechtlijnig. Dit traject is tussen Ferraris (1771-1774) en de topografische kaart van 1931-1939 niet gewijzigd (Paulissen, 1973). M.a.w. reeds omstreeks 1770 had de Maas haar huidige configuratie: alle huidige meanders hebben immers grosso modo dezelfde locatie en vorm als op de kaart van Ferraris. De verlaten geulen langs het rechtlijnige stroomgedeelte in Vucht zijn restanten van Maasarmen rond eilanden. Op de kaart van Ferraris staan de verlaten geulen van Leut (Maasbeemdergreend) en Dilsen nog in open verbinding met de Maas. Ook tussen Stokkem en Meeswijk is een oude loop aanwezig. Die oude loop in Meeswijk, gelegen in het studiegebied (Fig. 6 en Kaart 3), had in 1750 een verbinding met de meander van Dilsen langs Ganzenweert en een gedeelte van de oude meander van Stokkem (Paulissen, ongedat.). Overigens, weerd(t), werde of waard is een gebied gelegen tussen 2 Maaslopen, een stuk land ingesloten door rivierarmen, ook eiland of griend (Renes, 1999). In het gebied tussen Meeswijk-Berg en Dilsen-Grevenbicht deden zich in de laatste eeuwen de meeste stroomverplaatsingen voor. De oudste loop is de oude Maas vanaf het Oude Maashof in Meeswijk, langs Meeswijk, Stokkem, via de meander van Dilsen naar het noorden. Deze bedding komt overeen met de westelijke arm op de kaart van Leclerc. Op de Ferrariskaart is deze loop volledig verlaten: de Maas stroomt tegen Berg-Obbicht, vormt de meander van Stokkem, die doorloopt ten zuiden van Booien in de richting van Papenhoven. Vast staat dat begin 17e eeuw de Maas zich reeds naar het oosten verplaatst had, zoals op de kaart van Leclerc staat. Maar de beschikbare kaarten stellen ons niet in staat die verplaatsing exact te dateren.

Fig. 6: ligging van de oude Maasloop in het studiegebied (Uit Paulissen, 1973). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Steunend op de morfologie en alluviumdikte in de westelijke arm Meeswijk-Stokkem-Dilsen kan volgend zeer waarschijnlijk evolutieschema van de Maas opgesteld worden (Paulissen, 1973). De oude bedding langs het Oude Maashof en Meeswijk-Dorp (volledig verland) werd verlaten voor het deel Meeswijk-Stokkem (deels verland) en voor de meander van Dilsen (volledig open water). Daar deze armen steeds open waren naar de Maas, op praktisch eenzelfde afstand, wijst een verschil in verlanding op een verschil in ouderdom. Bij de eerste verplaatsing werd het beddinggedeelte Oude Maashof-Meeswijk verlaten ten gunste van de bedding Palmenhof-Stokkem (rond 1616, t.t.z. vlak voor de aanleg van de dijken van Vucht tot voorbij het studiegebied in 1614-15?). Door die verplaatsing kwam perceel 1 van de rechter- op de linkeroever van de Maas terecht. De oude Maasloop bevond zich toen net tussen de percelen 1 en 3 (Kaart 3)! Bij een tweede oostelijke verplaatsing werd de bedding Papenhof-Stokkem verlaten ten gunste van Obbicht, de meander van Stokkem, terwijl de meander van Dilsen actief bleef. Met de kaart van Tranchot (Fig. 7) kan de opvulling van de talrijk verlaten geulen gevolgd worden. De Tranchotkaart voor Limburg dateert van 1803-1806 (Renes, 1999). Op de Tranchotkaart is de aaneengesloten winterdijk op het huidig tracĂŠ van de kern van Vucht richting kasteelpark Vilain XIIII tot net voorbij het studiegebied duidelijk te zien (de voorloper van het Maasdijkenplan). Op die kaart is een voormalig geulenstelsel dat vanaf Palmenhof (iets benedenstrooms van Meeswijk gelegen) naar Stokkem loopt nog grotendeels als watervoerend weergegeven. Uit de kaarten vanaf de 17de tot de 19de eeuw komt in elke geval een veel meer dynamische rivier naar voren dan nu het geval is. Paulissen (1973) beschrijft op pagina 119 uitgebreid de Oude leemgroeve in Meeswijk, nabij het Oude Maashof (perceel 11). De groeve is gelegen onmiddellijk ten oosten van de Oude Maasloop die op de kaart van Leclerc omstreeks 1700 nog in open verbinding stond met de Maas. Deze loop werd zeer waarschijnlijk verlaten in het begin van de 17e eeuw. De gemiddelde dikte van het alluvium in die groeve, bestaande uit leem en klei op grint, bedraagt 1-2 m, tot 5m in de geulen. Onmiddellijk op de grindbanken rust een zandig alluvium, 40-50% zand. Het alluvium langs de huidige Maas is ook zandig. Deze zandige sedimenten van sterk wisselende ouderdom, werden steeds afgezet in de nabijheid van een verlaten stroomgeul of van de huidige Maas. Deze afzettingen zijn oeverwalsedimenten opgebouwd door verschillende stroomgeulen tijdens hun actieve fase. De verticale opbouw van deze sedimenten neemt een einde bij stroomverplaatsing. De verlaten bedding wordt dan met suspensiemateriaal opgevuld. Hoewel de alluviale vlakte regelmatig wordt overstroomd en zandige sedimenten worden afgezet in de onmiddellijke nabijheid van de stroom, bouwde de Maas toch geen morfologisch merkbare oeverwallen op. Door de vele verplaatsingen van de bedding kan de oeverwal, aanvankelijk steeds aanwezig, zich niet verder ontwikkelen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 51 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Fig 7: de Tranchotkaart. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Samenvatting In historische tijden heeft men met tal van dijken de overstroming door de Maas beperkt, ook t.h.v. het studiegebied, wat een zeer onnatuurlijk valleikarakter heeft opgeleverd. Door de dijkaanleg heeft de Maas zich immers sterk verdiept, stopte de hermeandering en werd het overstromingsregime sterk gewijzigd. Vermoedelijk heeft de Maas zich t.h.v. het studiegebied vlak voor 1614-15 definitief verplaatst van de oude loop rakelings langs het Oude Maashof naar haar huidige bedding. Het studiegebied is waarschijnlijk geruime tijd de rechteroeverwal van de Maas geweest, maar kwam na 1614-15 definitief op de linkeroever terecht. Vlak daarna heeft men de overstroming beperkt door de aanleg van doorlopende dijken vanaf Vucht tot net voor bij het studiegebied. Nog later, rond 1830, werd het Engels park rond het kasteel aangelegd. Voorgaande houdt in dat vermits de historische bedijking rond het studiegebied dateert van rond 1614, de stroomdalgraslanden in het studiegebied mogelijks al van voor die tijd dateren. Immers, hoe kan anders het erg hoge soortenaantal, inclusief vele stroomdalsoorten die in principe door overstromingen van de Maas moeten aangevoerd worden, verklaard worden? Immers net die overstromingen heeft men door de bedijking van het studiegebied begin 17de eeuw proberen te voorkomen!

Kruisdistel

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 53 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Intermezzo: het successiemodel van Maas e. a. Hoge rivierduinen zijn net na vorming door het droge, kalkrijke, zandige materiaal zeer geschikt als fysiotoop voor stroomdalgraslanden, maar in de loop van de eeuwen leidt de ontkalking tot droog schraal zandgrasland zonder stroomdalplanten. Die natuurlijke degradatie door ontkalking en afzetting van klei is moeilijk tegen te gaan. Het ontstaan van nieuwe standplaatsen door natuurlijke dynamiek is dan ook de beste manier om stroomdalgraslanden op langere termijn te behouden. Maas e.a. (2003) schetsen hoe dit onder natuurlijke omstandigheden in zijn werk gaat (Fig. 8). Links in figuur 8 is de ‘standaard’ ontwikkelingsreeks te zien uitgaande van een voortgaande, laterale uitbouw van de uiterwaard, zoals vaak optredend in de binnenbocht van de rivier. Het model sluit goed aan bij modellen over kronkelwaardontwikkeling door opeenvolgende opbouw van banken, op voorwaarde dat er ruimte is voor voldoende laterale verplaatsing van de geul (zie ook Fig. 4). In het eerste stadium van het successiemodel vormt zich, in een periode van ca. 50 jaar, een eerste zandbank langs de oever. Die zandbank langs de oever is na ca. een halve eeuw zo hoog dat de bank voor het grootste deel van het jaar droogvalt en er zich fioringrasland vestigt. De sedimentatiesnelheid is dan nog groot, centimeters per jaar en omvat tot 80% zandmateriaal. Enkele eeuwen later heeft dit proces zich inmiddels geulwaarts van de nieuwe bank herhaald, terwijl de oorspronkelijke zandbank is omgevormd tot oeverwal door verdere opslibbing met licht, zavelig materiaal. De sedimentatiesnelheid is nu afgenomen tot enkele mm per jaar en het hoogste deel van de oeverwal overstroomt nog maar eens in de 4-5 jaar. Nu kan zich stroomdalgrasland vormen. Door verdere laterale uitbouw van de uiterwaard neemt nog later de afstand tot de geul verder toe. Hierdoor neemt de sedimentatiesnelheid verder af tot onder 1 mm/jr. De initiële zandbank wordt nu enkel nog bij extreem weer, eens in de 10-100 jaar, overstroomd en er wordt wat kleiig materiaal afgezet. Het stroomdalgrasland vormt zich nu langzaam om tot glanshavergrasland. Dit proces is in het studiegebied stopgezet door de dijkaanleg in de 17e eeuw waardoor het gebied nooit met kleiig materiaal overdekt werd. Stroomdalgrasland verdwijnt dus van nature of door ontkalking of door aanvoer van meer kleiig materiaal. Het ontstaan van nieuwe standplaatsen door natuurlijke morfologische processen is dan ook de beste manier om stroomdalgraslanden op langere termijn te behouden (cfr Hommel et al., 1994). Stroomdalgraslanden zijn m.a.w. successieonderdelen van een natuurlijk, dynamisch riviersysteem (Peters & Van Looy, 1996). Rechts in Figuur 8 staat de alternatieve reeks waarbij rivierduinen ontstaan die door opstuiving zo hoog kunnen worden dat ze nooit meer overstromen: eveneens een ideaal biotoop voor stroomdalgrasland. Onder de huidige omstandigheden, waarbij het zomerbed vastligt, is laterale aanwas echter onmogelijk geworden. Dan groeien de oeverwallen direct naast de geul met zandig materiaal uit tot hoog boven het gemiddelde jaarlijkse overstromingsniveau. Stroomdalgrasland dat zich hier op vormt, zal uiteindelijk ontkalken zonder nieuwe standplaatsen ter vervanging. Het ontstaan van nieuwe zandige, kalkrijke oeverwallen is nodig om de huidige fysiotopen van de oude degraderende stroomdalgraslanden op den duur te vervangen. De optimale standplaatsen voor stroomdalgraslanden vormen zich in een zone van 50 tot 100 m van het zomerbed. Best kan in dergelijke zones, vlakbij de oude stroomdalgraslanden, 1-2 m worden afgegraven om artificieel nieuw milieu voor stroomdalgraslanden te ontwikkelen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Fig. 8: het successiemodel van Maas e. a. (Uit: Maas e.a., 2003). ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 55 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Slangenkruid

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

4 CULTUURHISTORIE Voor het cultuurhistorisch aspect putten we uit het rapport Beschermd Landschap Vilain XIIII, uitgebreid en gezamenlijk bosbeheerplan met aanvullend deel landschapsbeheerplan opgesteld door LAND landschapsarchitecten, i.s.m. landschapsarchitecte Raïssa. Bratkowski + Esher/Grontmij in opdracht van de gemeente Maasmechelen (Anon., 2013). Het studiegebied ligt in de vroegere gemeenten Meeswijk en Leut. De grens tussen die vroegere gemeenten loopt doorheen het studiegebied en is nog duidelijk op de kadasterkaart te volgen (Kaart 2, Bijlage 3). Het studiegebied maakt als cultuurhistorisch gegeven deel uit van het beschermd erfgoed rond Vilain XIIII (Kaart 9, Bijlage 3). Het behoort tot de Ankerplaats A70044 Maasvallei van Maasmechelen tot Stokkem, inclusief kasteelpark Vilain XIIII en tot de relictzone R70050 Maaswinkel, met als doel zowel het versterken van de natuurwaarden als het tegengaan van de intensivering van de landbouw (Kaart 8, Bijlage 3). Dit laatste o.m. in het kader van de beschermingszone III van het waterwingebied Meeswijk. Het studiegebied ligt met name volledig in een nitraatgevoelige zone. De percelen 1 t.e.m. 6 zijn bovendien natuurgebied op het gewestplan (Kaart 6, Bijlage 3). De overige percelen, zelfs perceel 11, zijn landschappelijk waardevol agrarisch gebied! Op basis van de historische kaarten in Anon. (2013) werd tabel 5 opgesteld, een overzicht van de minimale ouderdom van een aantal percelen in het studiegebied. De historische bedijking is al aanwezig op de Ferrariskaart (ca 1777, Kaart 12, Bijlage 3), evenals tal van buitendijkse Maasheggen. De eerste vermelding van die historische bedijking dateert van 1614-1618. Toen werden langs de Maas dijken aangelegd ter bescherming van Leut en Meeswijk. Vanaf de tweede helft van de 19de eeuw intensifieert de aanleg van zomerdijken op ca. 100 m van de Maas. De Tranchotkaart (ca. 1810: O=Oseraie: zachthoutooibos, P=paturage, B-bois?, T=terre, Kaart 13, Bijlage 3) toont de aaneengesloten winterdijk van de kern van Vucht tot aan Vilain XIIII. De Tranchotkaart merkt de percelen 3, 4 en 6 aan als Br(uyère) en de percelen 10 en 1 als T(erre), akker! Vandermaelen (ca. 1850, Kaart 14, Bijlage 3) tekent haast alle percelen in als grasland (Schaepweide), behalve percelen 9, 1O, 11, 12, 13 en delen van perceel 8, allen akkerland. Het bovenste deel van perceel 8 was toen al beplant met bomen. De rest van dat perceel is akker en grasland. Overigens werd het Engels landschapspark aangelegd rond 1830, na de indijking dus. Kaart 15 (Dépot de la guerre van 1872, Bijlage 3) en kaart 16 (Institut cartographique militaire ca. 1908, Bijlage 3) tonen voor het eerst de lagere ligging van perceel 6 en perceel 5 als bos. Voor het overige is er geen opvallende wijziging t.o.v. de vorige kaart. Perceel 10 is overigens nog steeds akkerland, evenals een groot deel van perceel 8. Op de topografische kaart van 1936 (Kaart 17, Bijlage 3) is voor het eerst perceel 8 volledig en perceel 10 deels grasland. Eveneens voor het eerst is de dijk van perceel 4 ingetekend (aangelegd na de overstroming van 1926?). Terecht vermeldt deze kaart de term Weert in de buurt van het studiegebied. Eigenaardig genoeg is de dijk van perceel 4 op de volgende topografische kaarten van 1955 en 1971 (Kaart 18 en 19, Bijlage 3) niet meer te zien. De kaarten van 1955 en van 1971 tonen wel voor het eerst een grintkuil in perceel 1, dat overigens grotendeels met bomen beplant lijkt te zijn. Het is dan ook fout wat Peters & Kurstjens (2011) beweren, met name dat Meeswijk een oud stroomdalgrasland is, ontstaan na het graven van een boerenkuil! ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 57 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Tabel 5: bodemgebruik/aanwezigheid op basis van de historische kaarten in Bijlage 3 Ferra -ris 1777 Perceel 1

Kc in perceel 1 Perceel 1d+2 X (Maasdijk) Perceel 3 Perceel 4 (dijk) Perceel 5 (bos) Bosdeel van perceel 8 Rest perceel 8 Perceel 10

Perceel 11 (Kc) Perceel 12 (dijk) Perceel 13 (dijk) Oude Maashof Oude

Tranchot 1803 -06

VdMaelen 1850

1872

1908

1936

1955

1971

1990

Deels B, deels Hp

Deels bos, deels Hp? X

Hp-B

heide

X X

heide

X (deels met dijk)

Hp-B?

Hp-B

B, klein deel Hp?

Hp-B

Deels B, deels Hp

Hp-B

B, klein deel Hp

Deels B, deels Hp B, klein deel Kc

Maashofdijk

Legende: X: aanwezig onder huidige vorm; ?: onduidelijk; blanco: afwezig; B: akker, Hp: grasland, Hp-B: grasland met bomen, Kc: groeve.

Op de kaarten 18 en 19 staat een vroegere weg evenwijdig met de huidige dijk, in tegenstelling met de kaart van 1936, waar die weg niet op afgebeeld werd. Op de kaart van 1955 is reeds een deel van de latere groeve van perceel 11 aanwezig en is een grintkuil in perceel 1 te zien. Pas op de kaart van 1971 zijn voor het eerst de dijken aan het Oude Maashof (o.a. perceel 12) aanwezig! Tussen de percelen 11 en 12 bevindt zich dan grasland, nu akker. Door perceel 1, deels als bos aangeduid, loopt ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

nog steeds een blind eindigende weg. Perceel 10 is deels grasland, deels akker. De kaart van 1990 tot slot (Kaart 20, Bijlage 3) toont weinig verandering: tussen de percelen 11 en 12 bevindt zich nog steeds grasland, maar pas voor het eerst is ook perceel 10 nu volledig grasland. Perceel 10 is dus vermoedelijk een ‘jong grasland’ zoals vermeld door boer Willems van het Oude Maashof.

Samenvatting Het historisch kaartmateriaal levert geen eenduidig beeld op over het bodemgebruik van het soortenrijkste perceel van het studiegebied, met name perceel 1. Wel dateert het grasland van perceel 1 waarschijnlijk minstens vanaf 1830 en mogelijk is het ouder.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 59 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

5 INRICHTINGS- EN BEHEERPLAN Dit LIP beoogt de oprichting van een nieuw natuurgebied, waarvan de grens is aangeduid op kaart 4. Die begrenzing hield rekening met de verspreiding van de botanisch waardevolle percelen, met de mogelijkheid om negatieve bemestingsinvloed te weren, met de mogelijkheid om een biotoop voor de boomkikker te creëren en tot slot met de mogelijkheid om alle onderdelen onderling door grazende dieren te verbinden. De totale oppervlakte van dit nieuwe natuurgebied bedraagt ca 32ha (33,29 ha inclusief arceerde deel in Kaart 4). Het spreekt vanzelf dat dit nieuwe natuurgebied er enkel kan komen wanneer de boer van het Oude Maashof een volwaardig alternatief krijgt voor de gronden die hij afgeeft binnen zijn huiskavel. Voor de huidige eigendomssituatie verwijzen we naar Kaart 1 in Bijlage 3. De slaagkans van het LIP neemt o.i. ook toe wanneer de boer van het Oude Maashof ingeschakeld wordt bij het beheer van dat toekomstig natuurgebied.

Bufferen en vergroten Om de negatieve invloed van het aanpalend intensief landbouwgebruik te weren dient het nieuwe natuurgebied gebufferd te worden. Tevens laat gebiedsuitbreiding toe grotere populaties op te bouwen en die zijn robuuster voor veranderingen. Op de volgende plaatsen wordt buffering voorzien: -vooreerst in de rand met de percelen 1, 2 en 4. Daartoe dient perceel 3, minstens gedeeltelijk, deel uit te maken van het toekomstige natuurgebied, waardoor verschraling van dit perceel mogelijk is en de buffering van de percelen 2 en 4 verzekerd is. Het gearceerd deel van perceel 3 op kaart 4 kan eventueel eigendom blijven in de huiskavel van boer Willems, bedoeld als schaduwplek voor het vee. -perceel 10: omzetting van de aanpalende akkers, na verschraling, in grasland. -percelen 11 en 12: omzetting, na verschraling, van de smalle akker tussen beide percelen in grasland. Het streven naar vrij grote natuurgebieden volgt o.m. uit het feit dat bij de stroomdalgraslanden de soortenrijkdom sterk gerelateerd is aan de grootte en ook isolatie van de habitatplekken. Soortenrijkdom en aantal zeldzame soorten zijn opmerkelijk lager in kleine, sterk geïsoleerde plekken (Van Looy, 2009). De relatie met habitatgrootte heeft o.a. met de heterogeniteit in het gebied te maken. Elke oppervlaktevergroting of –verbinding die voor meer afwisseling zorgt in bodem-, structuur- en (micro-)klimaateigenschappen is m.a.w. na te streven. Nochtans toont Van Looy (2006) dat de grootste soortenrijkdom en de meeste zeldzame soorten voorkomen in de kleinste stroomdalgraslanden (fig. 9)! Alleen is het in deze figuur niet duidelijk wat soort vegetaties onder zijn definitie van stroomdalgrasland vallen! Gaat het hier om recente natuurontwikkelingsvegetaties?

Kappen van bomen en struiken De natuurwaarden in het studiegebied hebben vooral met waardevolle graslanden te maken en graslandsoorten zijn volledig aan het licht gebonden. Overschaduwing door bomen en struiken is voor die soorten erg nadelig, los van de bemestende invloed door bladval/humus. Niet voor niets staan onder het struweel in het studiegebied enkel banale soorten, terwijl de waardevolle planten er net verdwijnen. Daarom worden de volgende kappingen voorgesteld:

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Fig. 9: relatie oppervlakte-soortenaantal in stroomdalgraslanden langs de Maas. (Uit: Van Looy, 2006).

Perceel 1e, 1f en 1g: zo goed als volledig kappen van het struweel rond de grintkuilen (want actuele stroomdalgraslanden zijn waardevoller dan een potentiĂŤle grauwe klauwier!). Perceel 1d: grotendeels verwijderen van het struweel op de dijk, met enkel het behoud van het struweel boven de konijnenburcht. Afschrapen van de humuslaag. Perceel 1h: kappen van alle bomen, inclusief 2 grote Amerikaanse eiken, eventueel exclusief 1 wilg, 1 zomereik en 2 gewone essen. Perceel 2: populierenrij aan de voet van de dijk in perceel 3 kappen (14 populieren). Perceel 3: 6 Amerikaanse eiken kappen Perceel 4: bos van perceel 5 terugzetten over 20 meter en 4 populieren kappen aan de voet van de dijk. Perceel 5: zeer grote bruinrode beuk vrijstellen. Perceel 8: alle bomen onder het talud in het perceel kappen: een 30tal Amerikaanse eiken en 11 populieren. Perceel 10: 4 grote en twee kleine populieren kappen, alsook het meidoornstruweel in het perceel. De rand met houtkant is erg breed: tot 20 meter!

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 61 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Perceel 11: minstens 50% ontbossen en aanplant van stekelige (braam)rand voor boomkikker, blootleggen van grote oppervlakte grintsubstraat voor zeldzame pioniersoorten. Vanzelfsprekend moet voorafgaand aan het kappen nagegaan worden of er geen holtebewonende dieren (spechten, vleermuizen, marters) aanwezig zijn en eventueel van kapping afgezien of compenserende maatregelen getroffen worden.

Afgraven Om nieuw habitat voor de erg waardevolle stroomdalgraslanden, gebonden aan zand-/grintbodems in het gebied te creëren, moet op diverse plaatsen de toplaag afgegraven worden tot op het grint. Uit de ervaringen met natuurontwikkeling langs de Maas blijkt dat het creëren van artificiële, hoge, droge zand/grinthabitats van uitzonderlijk belang is voor het behoud/vergroting van de bestaande waardevolle stroomdalgraslanden en van waardevolle pioniervegetaties in het bijzonder (Van Looy e.a., 2009). De site Meeswijk biedt goede kansen om erg waardevolle pioniervegetaties tot ontwikkeling te brengen, gezien de aanwezigheid van een soortenrijke bronpopulatie, de mogelijkheid om extra voedselarme, droge zand-/grintsubstraten aan te bieden en de mogelijke zaadaanvoer door de Maas via ‘dijkkwel’(Van Looy, 2010). Zo zagen Peters & Kurstjens (2011) bij weerdverlaging tot op de oude zanden grintbodem dat tal van boeiende soorten zich vestigden en uitbreidden bv. mottenkruid, eekhoorngras, goudhaver, rapunzelklokje, zacht en wit vetkruid, tripmadam, sikkelklaver, echte kruisdistel, gestreepte klaver, wilde hokjespeul, fijne en ronde ooievaarsbek, ijzerhard, echt bitterkruid, zandweegbree en blaassilene. Deze auteurs raden aan om na afgraving niet in te zaaien, maar het substraat spontaan te laten begroeien. Dezelfde auteurs melden ook dat de stroomdalgraslanden van Oeffelter Meent hun ontstaan danken aan het vergraven van grint- en zandbodems, zogenaamde ‘boerenkuilen’ voor lokaal gebruik (Peters & Kurstjens, 2008). Peters e.a. (2000) stelden langs de Allier vast dat tal van stroomdalgraslandsoorten op droge pionierplaatsen groeien, bv. kleine pimpernel, knolsteenbreek, gewone veldsla, viltganzerik, voorjaarsganzerik, breukkruid en vetkruiden.

In de omgeving van de grintkuilen bedreigt het struweel het stroomdalgrasland ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Een bijzonder interessant, onbedoeld ‘afgraafexperiment’ in dit verband had plaats tijdens WOII. Dit ‘natuurontwikkelingsproject avant la lettre’ werd uitgevoerd door het Britse leger dat nood had aan grint en zand. Op de afgegraven plekken ontstond na enige jaren een erg soortenrijk stroomdalgrasland met o.a. grote tijm, muurpeper, voorjaarszegge, knolboterbloem, geel walstro, grasklokje, akkerhoornbloem, zandhoornbloem, viltganzerik, gewone bermzegge, vroegeling, muizenoor, kleine leeuwenklauw, liggende klaver en kaal breukkruid (Hoegen, 1999). In het studiegebied is de afgraving tot op het grint vanzelfsprekend bedoeld om extra oppervlakte te creëren voor de reeds aanwezige, waardevolle (pionier-)soorten. Om de diepte van het grint in het studiegebied te bepalen werd door collega Luc Hauben een bodemkartering uitgevoerd met vooral aandacht voor de diepte van het grint (Kaart 5). Uit Kaart 5 blijkt dat het grint haast aan het oppervlak zit in de percelen 1 en 3, maar dieper dan een meter zit in de rest van het onderzochte gebied. Op basis van deze en de officiële bodemkaart (Kaart 28 in Bijlage 3) in combinatie met de hoogtekaart werden op kaart 6 de plekken aangeduid waar afgraving tot op het grint voorgesteld wordt. Het afgraven van de zandleemdeklaag wordt door De Vlaamse Waterweg nv echter niet toegestaan (mond. meded. Herman Gielen), omdat bij hoge waterstanden van de Maas het achterliggend gebied dan veel sneller overstroomt via dijkkwel. Als alternatief voor afgraven van de deklaag stelt De Vlaamse Waterweg nv voor om bv. bovenop de deklaag een laag van zand/grint aan te brengen. Een andere mogelijkheid, die wij eerder aanhangen, is om het toekomstige natuurgebied deels met dijken te omringen (Kaart 7) om het ‘achterland’ tegen overstroming te beschermen waardoor lokale afgraving van de deklaag toch mogelijk is. Bij correcte aanleg vormen die dijken een extra verbinding en habitat voor de waardevolle planten in het gebied en de extra dijkkwel zorgt mogelijk voor extra aanvoer van zaden en basen! Tot slot bevat volgens Anon. (2013) het studiegebied mogelijk archeologisch erfgoed uit verschillende periodes en dat erfgoed wordt best in situ geconserveerd. Daarom is steeds een archeologisch bodemvoor-onderzoek vereist bij eventuele bodemverstoring.

Beheer Begrazen Zonder beheer in de vorm van begrazen of hooien groeien graslanden snel dicht met struiken en bomen. Omdat de meeste graslandsoorten uitgesproken lichtbehoeftige planten zijn, leggen ze in de schaduw snel het loodje ten voordele van o.m. algemene zoom- en ruigteplanten. Een zeer lang aangehouden, continu beheer is dan ook een sine qua non voor de ontwikkeling van soortenrijke graslandecosystemen (Cousins et al., 2002). Dit heeft o.m. met het feit te maken dat graslandplanten geen langlevende zaadbank aanleggen en die soorten voor hun overleving bijgevolg afhankelijk zijn van regelmatige zaadvorming en –kieming … en daartoe hebben die planten veel licht nodig. Begrazing vormt, net zoals de laatste decennia, ook in de toekomst het basisbeheer van het nieuwe natuurgebied. Tal van soorten in het gebied zijn immers typische beweidingsindicatoren, bv. ruige leeuwentand, kattendoorn, knolboterbloem, kruisdistel, ruige weegbree en grote tijm. Zo verdraagt kruisdistel, een kensoort van het kamgrasweiland, helemaal geen hooien. Overigens, volgens Van Looy (1998) zijn begraasde dijken sowieso al erg zeldzaam.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 63 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Begrazing is om twee redenen cruciaal. Vooreerst omdat grazers alle gebiedsdelen onderling verbinden, bv. alle percelen met gulden sleutelbloem. Grote grazers, maar bv. ook mieren en muizen, zorgen voor dispersie op perceelniveau. Grazende dieren zijn in staat om via de modder tussen de hoeven, de vacht of de mest zowat alle graslandsoorten te verspreiden van het ene perceel naar het andere. Hiertoe dient het nieuwe natuurgebied als één geheel afgerasterd te worden, liefst met ursusen prikkeldraad, omdat schapen de beste plantenverbreiders zijn. De tweede reden om te begrazen is dat dieren door vertrappeling voor pionierssituaties zorgen, bv. in en om de grintkuilen en net die pionierssituaties zijn essentieel voor het behoud van tal van bijzondere soorten in het studiegebied (Peters & Kurstjens, 2008). Vanden Broeck et al. (2013) stelden vast dat bv. grote tijm enkel kiemt op open plekken, o.m. ontstaan door vertrappeling vanwege het vee. Overigens, volgens deze auteurs vallen de zaden van grote tijm vlak onder de moederplant, maar ze worden dankzij schapen en mieren toch veel verder verspreid.

Hooien Er zijn een aantal redenen om begrazing te combineren met hooien. Vooreerst merken Ouborg e.a. (1991) op dat bij kleine populaties het uitermate belangrijk is dat de planten tot bloei en zaadzetting kunnen komen, wat soms door begrazing verhinderd wordt. Dan wordt volgens deze auteurs best, eventueel tijdelijk, op hooien overgeschakeld. In elk geval mogen de dieren pas in het perceel komen wanneer de belangrijkste soorten uitgezaaid zijn of men wisselt tussen de jaren de timing van begrazing af (‘chaotisch beheer’). Voorgaande is zeker van toepassing op het perceel 8 van het ANB waar in 2018 de begrazing veel te vroeg werd toegelaten waardoor alle gulden sleutelbloemen nog voor de zaadvorming afgegeten waren! Een tweede reden waarom hooien aangewezen is heeft te maken met het feit dat er in het studiegebied soorten voorkomen die eerder aan hooien gebonden zijn. Zo groeit knolsteenbreek vooral in gemaaide (1x/jr) percelen, maar ook in extensief begraasde gebieden (Van Looy (1998). Ook van der Meer & Jacquemyn (2016) stellen dat hooilandbeheer, al dan niet met nabegrazing, het optimale beheer is voor deze soort. Een laatste reden om te hooien is om (te) voedselrijke gebiedsdelen sneller te verschralen. I.v.m. het hooien stellen, specifiek voor de gulden sleutelbloem, Brys et al. (2005) dat hooien individuen van die soort stimuleert om van vegetatieve toestand over te gaan naar bloei, maar hooien vermindert anderzijds wel de kieming en vestiging. Begrazen heeft net de omgekeerde effecten: minder bloei, maar meer vestiging. Onder voedselarme omstandigheden is volgens deze auteurs hooien na zaadzetting, al dan niet met nabegrazing, de beste beheerstechniek voor gulden sleutelbloem. Dit beheer wordt dan ook beoogd voor de percelen 8, 10 en 12. Zwaenepoel e.a. (2002) merken op dat voor de gulden sleutelbloem best niet gehooid wordt voor juli. Het zaad wordt immers vooral in juli en augustus gelost (vanaf half juli tot in september: Brys & Jacquemyn, 2009). Omdat de gulden sleutelbloem zowel in weilanden als in hooilanden voorkomt (Brys & Jacquemyn, 2009) lijkt ons een afwisseling tussen hooien en begrazen te verkiezen. Daarbij wordt best een variërende graasdruk gehanteerd. I.v.m. het aspect hooien willen we tot slot vooreerst nog wijzen op de aanwezigheid van vrij grote, cirkelvormige duinrietvegetaties in perceel 10. In lage vegetaties is duinriet vaak aanwezig als cirkelvormige klonen die in 5-10 jaar een doormeter van 10-20m kunnen bereiken, met een ijle stand aan de rand van de kloon, maar een dikke strooisellaag in het centrum (Drost & Muis, 1988). Duinriet ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

is een dominante ruigtesoort die d.m.v. uitlopers sterk geneigd is tot de vorming van soortenarme begroeiingen. Volgens Briemler & Ellenberg (1994) verdraagt duinriet echter zeer slecht zomermaaien. De soort kan hoogstens 1 maaibeurt/jaar in de herfst aan (M-getal=2, gaande van 1 (houtig, nooit maaien) tot 9 (hooilandsoorten)). In die zin is eenmaal hooien in de zomer met nabegrazing waarschijnlijk een goede maatregel om duinriet al enigszins te beperken. Volgens Drost & Muis (1988) grazen, in tegenstelling met runderen, paarden de soort wel af. Bestrijding van duinriet is hoe dan ook absoluut noodzakelijk, omdat de soort in staat is om met zijn diepe wortels (zeker tot 1m) een voedselarme bovengrond sterk te verrijken. O.i. wordt de soort daarom best meerdere malen/jaar gehooid (Drost & Muis, 1988). Tot slot wensen we te benadrukken dat er nog geen dieptegesprek heeft plaats gehad met de huidige beheerder over het gevoerde beheer en dat dit in de toekomst zeker nog dient te gebeuren!

Dispersie Een van de allerbelangrijkste problematieken in het huidige natuurbehoud is het gebrek aan dispersie of anders gesteld het probleem van isolatie op landschapsniveau (Ouborg e.a., 1991). Zowat alle waardevolle, soortenrijke graslanden zijn in een ver verleden ontstaan onder dispersiefenomenen die momenteel volledig verdwenen zijn. Denk maar aan de heerdgang, de dagelijkse rondgang van de dorpskudde in en om het dorp (Hillegers, 1993) of meer van toepassing op dit studiegebied aan overstroming door de Maas. Beide fenomenen behoren voor het studiegebied alvast tot de voltooid verleden tijd. Daardoor dreigen deze graslanden hun soortenrijkdom op langere termijn, grootteorde van enkele decennia, te verliezen, tenzij ze weer ‘verbonden’ worden. Dat fenomeen staat bekend als “extinction debt” (Helm et al., 2006; Cousins, 2009). Het is belangrijk te beseffen dat populaties van graslandsoorten naijleffecten vertonen op de veranderingen in hun milieu (Gustavsson et al., 2007). Hierdoor kunnen ze nog wel aanwezig zijn, ook al zijn de voorwaarden voor hun overleving inmiddels verdwenen (Lindborg & Eriksson, 2004; Helm et al., 2006). De meeste waardevolle graslandsoorten beschikken over geen langlevende zaadbank en slechts over zeer beperkte verspreidingscapaciteiten. Het zijn meestal korte-afstand-verbreiders. Grazers zijn echter in staat om de dispersie van planten drastisch te verhogen. Vooral schapen, we herhalen het, zijn uitermate geschikte “mobiele corridors” (Bruun & Fritzboger, 2002; Poschlod et al., 1998; Poschlod & Bonn, 1998; Couvreur et al., 2004). De enige manier om de isolatie van het studiegebied op te heffen bestaat er m.a.w. in om grazers (of hooi) tussen de natuurgebieden uit te wisselen (Lenssen e.a., 2016). Daarom wordt hier gepleit om de vroegere verbindende invloed van de overstromende Maas te vervangen door uitwisseling van grazend vee tussen het studiegebied en gelijkaardige biotopen in de directe omgeving. Te denken valt aan de Maasdijken en nog meer naar het zuiden aan het natuurgebied Mazenhoven, in eigendom en beheer bij het Limburgs Landschap en aan het natuurreservaat Maaswinkel van Natuurpunt met o.m. boomkikker en kamsalamander. Ideaal daarbij zou een rondtrekkende schaapskudde met herder zijn.

We kunnen niet genoeg het uitzonderlijk belang van uitwisseling van planten tussen gebieden dankzij de uitwisseling van grazende dieren benadrukken!

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 65 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Verstoring Om de verstoring in het toekomstige natuurgebied te minimaliseren wordt voorgesteld om een aantal ‘interne’ wandelpaden af te schaffen, maar ook om nieuwe wandelpaden aan te leggen, o.m. op perceel 13, ook al om dit potentieel waardevolle landschapselement ecologisch en toeristisch op te waarderen door inschakeling in een officieel wandelparcours (Kaart 8). Vergelijking met Anon. (2013) We gaan nu na in hoeverre de voorstellen van dit LIP overeenstemmen met die uit het rapport Beschermd Landschap Vilain XIIII, uitgebreid en gezamenlijk bosbeheerplan met aanvullend deel landschapsbeheerplan (Anon., 2013; kaarten 37 en 38 in Bijlage 3). Een fout voorstel in Anon. (2013) is alvast het uitrasteren van de oude grintkuilen om vertrappeling door vee te voorkomen. De waardevolle vegetatie van die grintkuilen heeft net nood aan vertrappeling! Tevens gaan we niet akkoord om het grootste deel van percelen 8 en 9 te bebossen. Vooreerst omdat zelfs bij volledige bebossing de beboste oppervlakte veel te klein is om hier een waardevol bos te ontwikkelen, anderzijds omdat die bebossing leidt tot de verdwijning van de erg waardevolle stroomdalgraslandvegetatie van perceel 8 en tot slot omdat het, o.m. door schaduwwerking en bladval, een negatief effect heeft op de bijzonder waardevolle vegetaties van de aanpalende percelen 1, 7 en 10. Dit LIP stelt voor om in perceel 8 eerder te kappen dan te bebossen! Het lijkt verder niet aangewezen om een groot deel van het toekomstig natuurgebied te beheren als wastine d.m.v. extensieve begrazing (max. 3GVE/ha/jr), omdat dit rapport aannemelijk heeft gemaakt dat net intensieve begrazing aangewezen is om de cultuurhistorisch waardevolle, semi-natuurlijke stroomdalgraslanden te behouden. Het aanplanten van hagen langs de weg van het Oude Maashof naar de Maas kan tot de vernietiging van de bijzonder waardevolle wegbermen van percelen 1c en 7 leiden! Dit wordt m.a.w. geschrapt. Met het aanplanten van gevlechte Maasheggen van meidoorn langsheen de andere perceelsgrenzen hebben we minder moeite, al zijn dergelijke heggen hier puur cultuurhistorisch gezien niet echt op hun plaats. Dergelijke Maasheggen waren destijds immers gebonden aan het overstroombare winterbed van de Maas. Anon. (2013) voorziet maar 15% open plekken in perceel 11, maar o.m. voor de boomkikker en voor het behoud van het bijzondere ‘platbeemdgras-grasland’ is dat veel te weinig. Minstens 50% open ruimte is eerder aangewezen. Overigens wordt de aanleg van poelen voor de boomkikker in perceel 1 best geschrapt, omdat het hier ten koste gaat van de extreem waardevolle vegetatie. In perceel 11 kunnen daarentegen mogelijk wel extra waterpartijen aangelegd of bestaande watervlakken verdiept worden. De extensieve begrazing van perceel 10 is o.i. niet het ideale beheer voor de vele gulden sleutelbloemen, knolsteenbreek, rapunzelklokje, …. al zou in het Maasbeemdengebied extensieve begrazing voor sterke uitbreiding van net de gulden sleutelbloem hebben gezorgd. Monitoring en meer onderzoek zijn hier gewenst.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Wel zijn we het eens om a. de opslag rond de grintkuilen in perceel 1 te verwijderen, b. om het bomenbestand in perceel 3 uit te dunnen en c. om de Amerikaanse eiken in perceel 8 te verwijderen. Ook de aanbevolen exotenbestrijding van Amerikaanse vogelkers, de bestrijding van de verjonging van Amerikaanse eik en de bestrijding van Japanse duizendknoop worden toegejuicht. In perceel 8 blijft volgens Anon. (2013) best een deel van de oude Amerikaanse eiken staan, maar ze worden geringd om het afsterven te versnellen en de kans op uitzaaien te verkleinen. Over de combinatie extensieve begrazing met extensief hooien in de percelen 1, 2, 3, 4, 6 en 8 en het beheer van deze percelen als wastine d.m.v. extensieve begrazing en dunning van bomen en struiken, valt te redetwisten, maar het lijkt o.i. eerder aangewezen om vooral het huidige beheer dat blijkbaar goede resultaten heeft opgeleverd, gewoon voort te zetten, met dank aan boer Willems.

Perceel 1e

Waarschuwing Om te eindigen willen we een kritische noot plaatsen bij de slaagkansen van het nieuwe natuurgebied en dus waarschuwen tegen een al te groot optimisme. Waar in recente tijden grote oppervlaktes habitat verdween, zoals overal in Vlaanderen, is een extinctieschuld te verwachten. Met extinctieschuld bedoelt men een uitgesteld uitsterven als gevolg of van een sterke daling van de habitatoppervlakte en/of van een sterk toegenomen isolatie waardoor een gebied geen levensvatbare populatie meer bevat (Goovaerts e.a., 2018). Dat uitsterven is te wijten aan genetische erosie (inteelt, genetische drift), aan onvoldoende aanbod aan bestuivende insecten of aan toevalsfactoren zoals vraat, ziekte of bv. extreme droogte. Als vuistregel gelden minstens 500 individuen en liefst zelfs eerder 4000 planten als absoluut minimum voor een Minimum Levensvatbare Populatie (Honnay & Jacquemyn, 2010), op voorwaarde dat er voldoende migratie tussen de subpopulaties is. In het geval van het studiegebied pleit dit er (nogmaals) alvast sterk voor om bv. alle percelen onderling te ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 67 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

verbinden door uitwisseling van de (nabe)grazers en het gebied te verbinden met gelijkaardige gebieden in de ruimere omgeving. Wanneer er meer soorten aanwezig zijn dan op basis van de oppervlakte kan verwacht worden, zoals vermoedelijk voor perceel 1 in het studiegebied, dan wijst dat op een mogelijke extinctieschuld en is de kans reëel dat soorten op termijn toch zullen verdwijnen, want zelfs bij aangepast beheer en inrichting kunnen kleine populaties op langere termijn onvoldoende beschermd zijn tegen uitsterven (Jacquemyn e.a., 2002). Anderzijds is het momenteel zo belabberd slecht gesteld met de natuur in Vlaanderen dat elke kans, hoe klein ook, moet benut en gemaximaliseerd worden, bv. door kleine populaties te beschermen in een extensief gebruikt, bloemenrijk landschap, al was het maar om de kansen op bestuiving te maximaliseren. Goovaerts e.a. (2018) raden daarom stellig aan om vooral bij kleine gebieden de oppervlakte-randverhouding zo sterk mogelijk te beperken om negatieve externe invloeden zo veel mogelijk uit te sluiten, m.a.w. door een zo compact mogelijke structuur, wat dit LIP nastreeft. Uit bijlage 5 volgt tot slot dat het studiegebied mogelijk niet geschikt is als leefgebied voor amfibieën. Uit de gegevens van het digitaal hoogtemodel, opmetingen ter plaatse en peilfluctuaties van de Maas aan het veerpont in Meeswijk volgt immers dat de grintkuilen in het gebied te vroeg in het jaar droogvallen om succesvolle voortplanting van soorten zoals kamsalamander of boomkikker mogelijk te maken. Het peilniveau van de grintgaten in perceel 1 komt overeen met en volgt exact het waterpeilniveau van de Maas. Van zodra de Maas onder het niveau van 30 meter zakt, het laagste punt van de diepste grintkuil, valt perceel 1 volledig droog, wat meestal in de loop van mei gebeurt. De situatie van de kuilen in perceel 11 is niet gekend. Misschien zijn hier betere kansen om poelen voor amfibieën aan te leggen.

Samenvattend is een aangepast hooien vrij intensief begrazingsbeheer aangewezen om de natuurwaarden van het toekomstig natuurgebied te behouden. Daarbij wordt gepleit om de huidige beheerder in te schakelen in het toekomstig beheer. O.m. om negatieve externe invloeden te weren wordt het huidige natuurgebied gebufferd/vergroot. Alle percelen van het nieuwe natuurgebied dienen niet alleen onderling verbonden te worden, maar ook met de natuurgebieden in de directe omgeving door uitwisseling van het vee. Verder krijgen de bijzonder waardevolle stroomgraslanden van het studiegebied en zeker de typische, zeldzame pioniersoorten meer kansen door afgraving her en der van de toplaag tot op het grint. Dit is enkel mogelijk bij volledige indijking van het toekomstig natuurgebied. Door het wandelpadennet tot slot wat aan te passen wordt op meer rust gemikt en worden de ecologische potenties van een aanpalende dijk (perceel 13) in ere hersteld.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

LITERATUUR Adams A.S. e.a., ongedat. Herstelstrategie H6120: Stroomdalgraslanden. Deel II: 489-511. Allemeersch L., 1993. Planten op winterdijken langs de grensmaas. Likonajaarboek 1993. Anon., 2013. Beschermd Landschap Vilain XIIII, uitgebreid en gezamenlijk bosbeheerplan met aanvullend deel landschapsbeheerplan. Tekst- en kaartenbundel. LAND landschapsarchitecten, i.s.m. landschapsarchitecte R. Bratkowski, Esher/Grontmij. Anon., 2015. Stroomdalgraslanden-hou ze kort. O+bn nieuwsbrief winter 2015. Anon., 2017. Ruimte voor Levende Rivieren. Ark. Berten R., 1993. Limburgse plantenatlas. Provincie Limburg. Briemler G. & H. Ellenberg, 1994. Zur Mahdverträglichkeit von Grünlandpflanzen. Natur und Landschaft 69(4): 139-147. Bruin D. e.a., 1987. Ooievaar: de toekomst van het rivierengebied. Stichting Gelderse Milieufederatie. Arnhem. Bruun H.H. & B. Fritzbøger, 2002. The past impact of livestock husbandry on dispersal of plant seeds in the landscape of Denmark. Ambio 31 (5): 425 – 431. Brys R. et al., 2005. Effect of habitat deterioration on population dynamics and extinction risks in an previously common perennial. Cons. Biol. 1633-1643. Brys R. & H. Jacquemyn, 2009. Biological Flora of the British Isles: Primula veris L. J. of Ecol. 97: 581600. Cousins S.A.O., 2009. Extinction debt in fragmented grasslands: paid or not? Journal of Vegetation Science 20: 3 – 7. Cousins S.A.O et al., 2002. Reconstructing past land use and vegetation patterns using palaeogeographical and archeological data. A focus on grasslands in Nynäs by the Baltic Sea in south-eastern Sweden. Landscape and Urban Planning 61: 1-18. Couvreur M. et al., 2004. Large herbivores as mobile links between isolated nature reserves through adhesive seed dispersal. Applied Vegetation Science 7: 229 – 236. Decleer Kr., 2007. Europees beschermde natuur in Vlaanderen. INBO. De Fré Br. & M. Hoffmann, 2004. Systematiek van natuurtypen: pioniersmilieus. IN.0.2004.7. Drok W-J., 1988. Flora en vegetatie van de Maasdijken. Natura 85(4): 89-94. Drost H.J. & A. Muis, 1988. Begrazing van Duinriet op ‘de Rug’ in de Lauwersmeer. De Levende Natuur 89(3): 82-88.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 69 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Dupae E., 2013. Levende relicten uit een ver verleden. De vegetatie van de tumuli in Haspengouw. M&L, monumenten, landschappen en archeologie 32 (4): 22 – 60. Dupae E. & H. Stulens, 2003. Verspreiding en samenstelling van de kalkrijke kamgrasweide (GalioTrifolietum) in Limburgs Haspengouw. Natuur.focus 2 (1): 4 – 10. Goovaerts J. e.a., 2018. Fantoompopulaties en extinctieschuld. Natuur.focus 17(1):18-28. Gustavsson E. et al., 2007. Land use more than 200 years ago explains current grassland plant diversity in a Swedish agricultural landscape. Biological Conservation 138: 47 – 59. Hanhuis D., 1997. Kerkeweerd en de Maas van de 17 e tot de 19e eeuw. Natuurhistorisch Maandblad 86(6): 132-136. Helm A et al., 2006. Slow response of plant species richness to habitat loss and fragmentation. Ecology Letters 9: 72 – 77. Helmer W., 1999. Natuurontwikkeling in de Millingerwaard. In: van Dorp D. e.a., Landschapsecologie: 245-264. Hillegers H.P.M., 1993. Heerdgang in Zuidelijk Limburg. Reeks XL aflevering I. Natuurhistorisch Genootschap in Limburg. Hoegen A.C., 1999. Vegetatiekartering van de Zeldersche Driesen. Natuurhistorisch Maandblad 88(11): 265-278. Hommel P. e.a., 1996. Stroomdalgraslanden en rivierdynamiek. Behoud en ontwikkeling van bloemrijke graslanden langs de Boven-Dinkel. Landschap 4: 299-316. Honnay O. & H. Jacquemyn, 2010. Hoe groot is groot genoeg? Natuur.focus 9(3): 117-123. Huiskes H.P.J. e.a., 1997. Zomerkaden, dijkbeemden en oeverwallen: een overzicht van het plantensociologisch veldonderzoek aan stroomdalgraslanden in Nederland. Stratiotes 15: 28-43. Jacquemyn H. e.a., 2002. Behoud van zeldzame plantensoorten in kleine landschapselementen: sleutelbloemen als voorbeeld. Natuur.focus 1(1): 19-24. Jacquemyn H. & R. Brys, 2015. Kalkrijke kamgrasweiden (Galio-Trifolietum) in de Voerstreek (Belgisch Limburg). Natuurhist. Maandblad 104(9): 163-168. Janssen J. & R. Dreesen, 2010. Geologische fietsroute. Tussen Kempen & Maas. Provinciaal Natuurcentrum. Kooijmans L.P.L., 1997. Paleo-ecologie van het rivierengebied. Het prehistorisch landschap als referentie voor natuurontwikkeling? Landschap 3: 147-158. Kurstjens G. e.a., 1995. Ontwikkeling van flora en fauna in het zuidelijk Maasdal. Natuurhistorisch Maandblad 84(6/7): 135-166. Kurstjens G. e.a., 2006. Maas in Beeld: Proefproject Kerkeweerd. Uit: Maas in Beeld tussenrapport 2006. Bureau Drift/Kurstjens Ecol. Advies, Berg en Dal. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Kurstjens G. e.a., 2010. Maas in beeld. De Flora van het Maasdal. Ontwikkelingen van bijzondere soorten sinds de start van natuurontwikkeling vanaf 1994. Kurstjens ecologisch adviesbureau/Bureau Drift/INBO, Beek-Ubbergen. Kurstjens G. & B. Peters, 2011. 15 jaar ecologisch herstel langs de Maas: hoe reageert de flora? De Levende Natuur 112(1): 11-17. Langbroek E. e.a., 2013. Ruimte voor Rivieren: ontwikkeling van de vegetatiestructuur in de Blauwe Kamer. De Levende Natuur 114(1): 14-19. Lenssen J. e.a., 2016. Ruimtelijke dynamiek van stroomdalplanten in de Gelderse Poort. De Levende Natuur 117(5): 182-187. Liebrand C.I.J.M. & K.V. Sykora, 1990. Een onderzoek naar de effecten van natuurtechnische maatregelen op recent verbeterde rivierdijken. In: Zonderwijk en V.P.O. 1980-1990. Lindborg R. & O. Eriksson, 2004. Historical landscape connectivity affects present plant species diversity. Ecology 85 (7): 1840 â€“ 1845. Maas G.J. e.a., 2003. Verstoring en successie. Rivierdynamiek en stroomdalvegetaties in de uiterwaarden van de Rijntakken. Alterra-rapport 759. Neijenhuijs F., 1967. Het rivierenlandschap bedreigd. De Levende Natuur 70(10): 217-225. Ouborg N.J. e.a., 1991. De omvang van genetische verarming in twee zeldzame plantesoorten in Nederland. Veldsalie en Duifkruid. De Levende Natuur 92(6): 206-212. Paulissen E., 1973. De morfologie en de kwartairstratigrafie van de Maasvallei in Belgisch Limburg. Verhandeling nr. 127 van de Kon. Vlaamse Academie voor Wetenschappen, Brussel. Paulissen E., 1973. Het landschap van de Romeinse Maasvallei in Belgisch Limburg. OLVL: 23:25-55. Paulissen E., 1986. Eerste resultaten van een morfologisch onderzoek in de vallei van de Maas in Belgisch Limburg. Acta Geographica Lovaniensia IV: 114-128. Paulissen E., ongedat. Over de Maas in Limburg: kenmerken en betekenis. Inleiding tot het Maasforum van 1-2 maart 1986. Peters B., 2010. De Zandmaas. Ecologie en historische veranderingen van een terrassenrivier. In: Coolen Fr. e.a., Limburgse natuur in een veranderend landschap. Natuurhistorisch Genootschap in Limburg: 123-151. Peters B. e.a., 2000. Pioniervegetaties langs grindrivieren: de Allier en de Grensmaas. Natuurhistorisch Maandblad 89: 123-136. Peters B. e.a., 2004. Herstel van de (stroomdal)flora in de Gelderse poort. De Levende Natuur 105(6): 237-244. Peters B. e.a., 2007. Maas in Beeld: Proefproject Meers. Uit: Maas in Beeld tussenrapport 2006. Bureau Drift/Kurstjens Ecol. Advies, Berg en Dal. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 71 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Peters B. e.a., 2009. De vegetatie van de Stalberg. Natuurhistorisch Maandblad 98(7): 138-145. Peters B. e.a., 2014. Van Plan Ooievaar tot Smart Rivers. De Levende Natuur 115(3): 78-83. Peters B. & Kr. Van Looy, 1996. Nieuwe kansen voor stroomdalgraslanden in het zuidelijk Maasdal. Natuurhistorisch Maandblad 85(6): 120-126. Peters B. & G. Kurstjens, 2008. Maas in Beeld. Succesfactoren voor een natuurlijke rivier. Syntheserapport. Bureau Drift. Peters B. & G. Kurstjens, 2011. De ontwikkeling van stroomdalflora langs de Maas. Natuurhistorisch Maandblad 100(4): 57-66. Poschlod P. et al., 1998. Plant species richness in calcareous grasslands as affected by dispersability in space and time. Applied Vegetation Science 1: 75 – 90. Poschlod P. & S. Bonn, 1998. Changing dispersal processes in the central European landscape since the last ice age; an explanation for the actual decrease of plant species richness in different habitats? Acta Botanica Neerlandica 47 (1): 27 – 4. Renes J., 1995. Dijken langs de Limburgse Maas. Historisch-Geografisch Tijdschrift 13(1): 1-8. Renes J., 1999. Landschappen van Maas en Peel. Maaslandse Monografieën. Renes H., 2003. Nieuw natuur in een oud cultuurlandschap. Cultuurhistorie en natuurontwikkeling in het rivierengebied. De Levende Natuur 104(6): 272-274. Rossenaar A.-J. e.a., 2006. Natuurontwikkeling en flora langs de grote rivieren. De Levende Natuur 107(6): 237-241. Rotthier S. & K. Sykora, 2016. Zandafzetting, standplaats, beheer en botanische kwaliteit van stroomdalgrasland. O+BN, Rapport nr. 2016/OBN-200-RI. Schaffers A.P. e. a., 2008. De droge stroomdalgraslanden van het Sedo-Cerastion in Nederland. Rapport DK nr. 2008/DK092-0. Schaffers A.P. e. a., 2010. Historische veranderingen in de droge stroomdalgraslanden in Nederland: het Medicago-Avenetum en het Sedo-Thymetum. Stratiotes 40/41: 27-48. Schaminée J.H.J. e.a., 1996. De vegetatie van Naderland. Deel 3. Opulus Press. Schaminée J.H.J. e.a., 1998. De vegetatie van Naderland. Deel 4. Opulus Press. Schaminée J. e.a., 1998. Wegen naar natuurdoeltypen. Rapport IKC Natuurbeheer nr 26. Slings Q.L., 1994. De kalkgraslanden van de duinen. De Levende Natuur 95(4): 120-130. Sykora K.V. & C.I.J. M. Liebrand, 1987. Natuurtechnische en civieltechnische aspecten van rivierdijkvegetaties. LU Wageningen. Sykora K. & S. Rotthier, 2014. Stroomdalgrasland: kort en laagdynamisch. De Levende Natuur 115(3): 134-139. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

ter Horst R.J. e.a., 1990. Vegetatie en beheer op de dijken van het Julianakanaal. De Levende Natuur 91(1): 23-29. Toebat J. e.a., 2000. Het Vlaamse project “Levende Grensmaas”. Natuurhistorisch Maandblad 89: 160163. van Beusekom Fr., 2016. Droge stroomdalgraslanden langs de Maas. Deel 1. Natuurhistorisch Maandblad 105(6): 109-115. van Beusekom Fr., 2016. Droge stroomdalgraslanden langs de Maas. Deel 2. Natuurhistorisch Maandblad 105(7): 134-141. van den Brink Fr. e. a., 2014. Ecologisch herstel Grote Rivieren: hoe zit het met de komst van de ooievaar. De Levende Natuur 115(3): 150-153. Vanden Broeck A. e. a., 2013. Grote tijm (Thymus pulegioides L.). Studie naar de dispersiecapaciteit en genetische herkomsten in Vlaams-Brabant. INBO.R.2013.722930. Vandenborn H., 1865. Catalogue des plantes croissant spontanément aux environs de Saint-Trond, de Cortessem, dans les bruyères de Diepenbeek, Genck, Niel, Beverloo, Oostham et sur les bords de la Meuse à Mechelen et Boorsheim. Bull. De la Soc. Royale de Botanique de Belgique 4: 4-36. Vandenbussche V. e.a., 2001. Ecologische gebiedsvisie voor het rivierbed van de Grensmaas. Rapport Instituut voor Natuurbehoud 2001.9. van den Berg J. e.a., 2000. De Allier als morfologisch voorbeeld voor de Grensmaas. Natuurhistorisch Maandblad 89: 118-122. van der Meer S. & H. Jacquemyn, 2016. De overleving van plantensoorten in veranderende landschappen. Natuur.focus 15(2): 52-58. Van der Molen D. e. a., 2002. Over de dijken? Landschap 2: 105-111. van der Zee F.F. & K.V. Sykora, 1990. Botanische en civieltechnische kwaliteiten van dijkvegetaties in het Benedenrivierengebied. In: Zonderwijk en V.P.O. 1980-1990. van de Steeg H.M., 1988. Is er nog een toekomst voor het soortenrijke dijkhellinggrasland? Natura 85(4): 107-111. van Dijk H. e.a., 1983. De toestand van droge stroomdalgraslanden langs de Maas. Natuurhistorisch Maandblad 72(2): 24-32. van Dijk H.F.G. e.a., 1984. Droge stroomdalgraslanden langs de Maas. KNNV nr. 165. van Eck W. e.a., 2005. Ruimte voor de rivier met ruimte voor stroomdalvegetatie. De Levende Natuur 106(2): 46-49. Van Landuyt W. e.a., 2005. Atlas van de Flora van Vlaanderen en het Brussels Gewest. INBO Van Looy Kr., 1998. Beheer van Maasdijken, behoud van stroomdalsoorten. Likonajaarboek 1998: 5361. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 73 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Van Looy Kr., 2004. De grensmaas op goede weg? Likonajaarboek 2004: 6-13. Van Looy Kr., 2006. Natuurbehoud en de mythe van orde en evenwicht. Natuur.focus 5(4): 124-128. Van Looy Kr. 2009. Instandhouding habitats Maasvallei. INBO.R.2009.14. Van Looy Kr., 2010. Wat speelt bij actief herstel van biodiversiteit? Herstel van stroomdalgraslanden langs de Maas als openluchtlabo. Natuur.focus 9(2): 64-71. Van Looy Kr., 2010. Onderzoek pioniersituaties in de Maasvallei. INBO.R.2010.20. Van Looy Kr. & B. Peters, 2000. Bosontwikkeling en morfodynamiek langs de Grensmaas. Natuurhistorisch Maandblad 89: 137-142. Van Looy Kr. & G. De Blust, 1995. De Maas natuurlijk?! Instituut voor Natuurbehoud. Van Looy Kr. & G. De Blust, 1999. Stroomdalgraslanden op de Maasdijken. Rapport IN.99.11. Van Looy Kr. & G. Kurstjens, 1997. Kerkeweerd: doorkijk naar de natuurontwikkeling langs de Grensmaas. Natuurhistorisch Maandblad 86(6): 155-159. Van Looy Kr. & G. De Blust, 2002. Dynamische planning in beeld: de Grensmaas als leerschool. Natuur.focus 1(2): 69-75. Van Looy Kr. e.a., 2005. De dynamiek ontleed in de tijd en de ruimte. Model voorspelt de ontwikkelingen in het grensmaasgebied. Landschap 3: 127-139. Van Looy Kr. e.a., 2009. Planten liften mee op Maas. Landschap 4: 171-181. Van Looy Kr. e.a., 2009. Vlaamse Maasvallei. Resultaten van 15 jaar ecologisch herstel. Projectgroep Maas in Beeld. Van Looy Kr. e.a., 2010. De Gemeenschappelijke Maas. Een eeuw van teloorgang en terugkeer. In: Coolen Fr. e.a., Limburgse natuur in een veranderend landschap. Natuurhistorisch Genootschap in Limburg: 255-269. van Winden A. e.a., 2002. Ontwerp Grensmaas en historische referenties. Landschap 19(1): 37-47. Weeda E.J., 1988. Over het Fluviatiele district: enige voorlopige notities. Natura 85(4): 82-88. Weeda E.J. e.a., 2002. Atlas van Plantengemeenschappen in Nederland. Deel 2. KNNV. Westhoff V., 1971. Wilde planten deel 2. Zwaenepoel A. e.a., 2002. Systematiek van natuurtypen voor het biotoop grasland.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Op te zoeken literatuur Hegland S.J. et al., 2001. Population structure of Salvia pratensis in relation to vegetation and management of Dutch dry floodplain grasslands. J. of Appl. Ecol. 38: 1277-1289. Gorissen M. & H. Hermans, 1958. Geschiedenis van het Maasland: Dilsen. Het OLVL XIII: 5-42. Janssen J. 2000. Recente evolutie van de uiterwaarden en de alluviale vlakte van de Maasvallei in Belgisch Limburg. Euregio studiedagen. Kerkhof Th. B. M., 2009. Oud en jong stroomdalgrasland langs de Lek. Stratiotes 39: 46-63. Kurstjens G. e.a., 2008. Maas in beeld. Resultaten van 15 jaar ecologisch herstel. Gebiedsrapporten I: Bovenmaas en Grensmaas, II: Maasplassengebied, III: Zandmaas, IV: Bedijkte Maas en Getijdenmaas. Liebrand C.I.J.M., 1999. Restoration of species-rich grasslands on reconstructed river dikes. LU Wageningen. Micha J.-C. & Borlee M.-C., 1989. Recent historical changes on the Belgian Meuse. In: Historical change of large alluvial rivers: Western Europe. Ed/ G.E. Petts. Wiley & Sons. Schreven S., 2010. The ecology of characteristic species of dry levee grasslands and fluviatiele species in the Netherlands. BSc-thesis Wageningen University. Scheper E. & van der Zee F., 1986. De invloed van overstroming en andere milieufactoren op de vegetatie van rivierdijken. Int. Rapport Vakgroep Vegetatiekunde LH Wageningen. Sykora K.V. e.a., 2009. Stroomdalgrasland en veertien jaar verwildering in de Millingerwaard. Stratiotes 39: 21-45. Sykora K.V. & V. Westhoff, 1979. Droge stroomdalgraslanden langs de Maas en Niers. Gorteria 9(10): 334-341. Sykora K. et al., 2009. Fourteen years of restoration and extensive year round grazing with free foraging horses and cattle and its effect particularly on dry species rich riverine levee grasslands. Phytocoenologia 39(3): 265-286. Van Looy Kr. & G. De Blust, 1988. Ecotopenstelsel Grensmaas. Rapport IN. Van Looy Kr. & P. Meire, 2009. A conservation paradox for riparian habitats and river corridor species. J. of Nature Conservation 17: 33-46. Van Looy Kr. et al., 2009. Effects of flood events on the genetic structure of riparian populations of the grassland plant Origanum vulgare. Biol. Conservation 142: 870-878. van der Zee F., 1992. Botanische samenstelling, oecologie en erosiebestendigheid van rivierdijkvegetaties. Vakgroep vegeta tiekunde. LU Wageningen. Wolfert H.P. et al., 2002. The formation of natural levees as disturbance process significant to the conservation of riverine pastures. Landscape Ecol. 17 (suppl I)): 47-57.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 75 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Zicht op de weg tussen perceel 1 en 8 (13-16-2-2002, foto: H. Gielen)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 76 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Bijlage 1: resultaten van het veldwerk

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 77 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Data: 1. 14/3/2018: ANB rijdt met 3 kiepwagens over het terrein van perceel 10 om struweel af te voeren. 2. 9/4/2018: 11: dassenburcht: haar, nestmateriaal, prenten, geul; perceel staat deels nog onder water. 3. 26/4/2018: 1d: oranjetip, het struweel omvat slechts banale soorten: dagkoekoeksbloem, robertskruid, geel nagelkruid, ruige zegge, look-zonder-look, brandnetel, speenkruid, hondsdraf, ridderzuring, penningkruid, fluitenkruid, kleefkruid, aronskelk, ijle dravik, klimop, witte dovenetel. Konijnenburcht. 1g: bijna droog, nog kleine oppervlakte water (doormeter 5m X O,5m). In perceel 10 staan de gulden sleutelbloemen vanaf de Maas tot aan de eerste populier langs het fietspad. Verder 30 gulden sleutelbloemen in de rand van het struweel grenzend aan de veldweg en 36 exemplaren in de rand van het struweel grenzend aan de akker. Konijnenburcht. 20 koeien in perceel 1, 2 en 3. 8: gulden sleutelbloemen te vroeg begraasd: 19 koeien aanwezig op 9/4 toen de planten net stonden te bloeien. Op 26/4 geen koeien meer in perceel 8, maar alle gulden sleutelbloemen zijn afgegeten. 4. 11/5/2018: 1: geen dieren. 1g: op de grintbodem: vooral vijfvingerkruid, krulzuring, penningkruid. 3: 25tal koeien. 2 en 4: kort afgegraasd. 4: aan het bos soortenarm: speenkruid, fluitenkruid, ijle dravik, robertskruid, look-zonder-look, nagelkruid en brandnetel. 7: veel bermooievaarsbek. 8: in de rand met de dijk staan gevlekte dovenetel, groot streepzaad, kruipend zenegroen, knolsteenbreek. Hier bomen kappen. Geen dieren aanwezig. 9: Hp-Hr, laagste deel reeds gemaaid, Amerikaanse eik en populier. 10: glanshaverhooiland, aspect pl. van groot streepzaad, knolsteenbreek bloeit volop, 0 dieren. In het gekapt struweel explosie van bramen. Volgens boer Joris was het grasland ca 10 jaar geleden nog maĂŻsakker. Opvallend veel ronde cirkels van duinriet (clonen?).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

11: veel penningkruid-valeriaan-barbarakruid; grasland van plat beemdgras-vijfvingerkruid en bermzegge; pl. dom. braam, hoornaar, nog wat water in de diepste kuil. 12: 2 runderen, 1 konijnenpijp, haas. Zand en keien. 5. 14/5/2018 Maasdijk vanaf Kraaienbos tot veerpont geïnventariseerd. 1: 0 dieren. 6. 22/6/2018 Joerten in het perceel langs perceel 1. 1c: gemaaid. 1g: nog doormeter 3m water; konijn. Droog op 27/6/2018. 1h: zeer kort afgegraasd, behalve zeepkruid en slangenkruid, geen dieren. 2: kort afgegraasd, veel kamgras - ruige leeuwentand - brunel - muizenoor. 3: zeer korte grasmat, gehooid. 4: dijk is zeer kort afgegraasd, geen dieren, stenige bodem. 6: ca 25 ex. kruisdistel. Berm met onverharde veldweg: grasklokje, kattendoorn en muizenoor. 7: bermen langs de weg zijn gehooid. 8: 40tal runderen 10: net gehooid. 11: open plek met vooral plat beemdgras en vijfvingerkruid, verder vlasbekje, krulzuring, gewone bermzegge en in de struweelrand veel gewone agrimonie, valeriaan en gewone bermzegge. Zeer dorre vegetatie met zeer veel konijnenkeutels, dassenburcht met 7 pijpen. Extreme bodem, extreme konijnenbegrazing en overstromingsregime=soortenarmoede + veel specialisten. 7. 17/7/2018 Alles is dor door de extreme droogte, nergens staan dieren in de percelen. Perceel 13 (slechts één maal onderzocht bij bezoek 7) is bovenaan langs beide zijden over één maaibreedte geklepeld zonder afvoer van het maaisel: ruigte. 8. 11/9/2018 8: ca. 20 runderen

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 79 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

10: geen dieren aanwezig, korte grasmat. Veel vlinderstruiken in de rand. (Graan)voederplaats voor wild in de rand. Veel, eerder kleine rozetten van gulden sleutelbloemen, maar geen zaaddozen aanwezig. Aspect bepaald door bloei Jacobskruiskruid. 11: verse prenten das aan de burcht. Aspect nu bepaald door zachte ooievaarsbek en paarse dovenetel. 12: geen dieren aanwezig, bovenaan talud gehooid?

Kraaienbos Klimop pl. dom., braam pl. dom., gevlekte aronskelk, sneeuwklokje, speenkruid, kleefkruid, bosanemoon, klimopereprijs, sterhyacint (witte bloem met blauwe middennerf onderzijde kroonbladen), grote witte tuinnarcis, veel vingerhelmbloem, aalbes, robertskruid, look-zonder-look, boskortsteel, kraailook, kardinaalsmuts, gewone vlier, meidoorn.

Maasdijk vanaf Kraaienbos tot aan het veerpont: 14/5/2018. Beheer: 1ste m langs het fietspad wordt de tweede helft van mei gehooid, de rest wordt 2x/jaar gehooid. Zijde stroomafwaarts R: Gestreepte witbol, Jacobskruiskruid, margriet, groot streepzaad, beemdkroon, glad en geel walstro, veel vijfvingerkruid, leverkruid en moerasspirea bovenaan, knoopkruid, veldlathyrus, duizendblad, knopig helmkruid, rapunzelklokje, veldzuring, kruipend zenegroen, witte munt, heksenmelk, veenwortel, gewone veldbies, gewone rolklaver, vogelwikke, bermooievaarsbek, kleine pimpernel, fluitenkruid, beemdlangbloem, scherpe en kruipende boterbloem, hopklaver, krulzuring, grote vossenstaart, gewone berenklauw, slipbladige ooievaarsbek, gewone ereprijs, zwarte toorts, ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

marjolein, zeepkruid, madeliefje, rode klaver, bitterkruid, dagkoekoeksbloem, zevenblad, knolsteenbreek, aardpeer, heggenwikke, Maasraket, herfstleeuwentand, stijf vergeet-mij-nietje, voederwikke, poelruit, rode kornoelje, veldsla, gewone bermzegge, peen, rood zwenkgras, kleine klaver, grasklokje, vogelmelk, zomerfijnstraal, kattenstaart, morgenster, zilverschoon, muskuskaasjeskruid, brunel, kraailook en gulden sleutelbloem (nabij het veer). Deze Maasdijk werd volgens dhr. H. Gielen van De Vlaamse Waterweg nv in 2003 heraangelegd in het kader van de verbreding/versteviging van de dijk aan de Maaszijde, o.m. ter bescherming van leidingen tussen Maas en dijk. In principe worden Maasdijken aangelegd met zandleem met 10-15% klei. Zijde stroomafwaarts L: Minder soorten, weinig beemdkroon en rapunzelklokje, wel zeepkruid, kruipend zenegroen, heksenmelk, marjolein, veldbies pl. aspectbepalend, zwarte toorts, biggenkruid, knolsteenbreek, speenkruid. Meeste soorten staan in bovenste 2-3m. In 1926 is de dijk aan het weiland in Meeswijk een laatste keer doorgebroken. De Maas lag toen nog niet zo diep. In 1993 stond volgens boer Joris het water tot aan de nok van het Schuttershof. Waterstanden (m) van de grintkuilen in perceel 1 Datum

Perceel 1e

Perceel 1f

Perceel 1g

14/3/2018

0,5

≥1

9/4/2018

0,5

≥1

26/4/2018

0,5

11/5/2018

0,3

27/6/2018

17/7/2018

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 81 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Soortenlijsten per perceel, verzameld in 2018 door de auteur. Soorten Akkerdistel Akkerhoornbloem Akkerkers Akkerwinde Beemdlangbloem Beklierde duizendknoop Bermooievaarsbek Bevertjes Bitter barbarakruid Bitterkruid Boerenwormkruid Bosandoorn Brosse melkdistel Dagkoekoeksbloem Echte valeriaan Eenstijlige meidoorn Fluitenkruid Geel nagelkruid Geel walstro Gevlekte aronskelk Gestreepte witbol Gevlekte dovenetel Gewone agrimonie Gewone berenklauw Gewone bermzegge Gewone brunel Gewone ereprijs Gewone es Gewone esdoorn Gewone hoornbloem Gewone raket Gewone reigersbek Gewone rolklaver Gewone veldbies Gewone vlier Gewone vogelmelk Gewone waterbies Gewoon biggenkruid Gewoon duizendblad Gewoon knoopkruid Gewoon robertskruid Gewoon struisgras Glad walstro Goudhaver Groot streepzaad Grote brandnetel Grote teunisbloem

1a X

1c X X

X X X X X X X

X X

X X X X X X X X X

X X X

X X

X X X X X

X X X X

X X X

X X

X X X X

X X

X X X X

X X

X X X

X X X X X

X X

X X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Grote tijm Grote vossenstaart Havikskruid spec. Heggenrank Heksenmelk Herderstasje Hondsdraf Ijle dravik Jacobskruiskruid Kaal breukkruid Kamgras Kleefkruid Klein kruiskruid Klein streepzaad Kleine bevernel Kleine brandnetel Kleine klaver Kleine leeuwenklauw Kleine leeuwentand Kleine ooievaarsbek Kleine pimpernel Kleine veldkers Klimop Kluwenhoornbloem Klimopereprijs Kluwenzuring Knikkend tandzaad Knolboterbloem Knolsteenbreek Korrelganzevoet Kraailook Kropaar Kruipend zenegroen Kruipende boterbloem Kruldistel Krulzuring Liggend vetmuur Look-zonder-look Madeliefje Mannetjesvaren Margriet Mariadistel Muizenoor Paardenbloem Paarse dovenetel Penningkruid Perzikkruid Plat beemdgras Reukeloze kamille Reukgras

X X

X X X

X X

X X X

X X

X X X X

X X

X X X

X X

X X X X

X X X X X

X X

X X X

X X

X X X X

X X

X X X

X X

X X X X

X X X

X X X X

X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 83 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Ridderzuring Rietgras Rode ganzenvoet Rode waterereprijs Rood guichelheil Rood zwenkgras Rozetkruidkers Ruige weegbree Ruige zegge Sint-Janskruid Slangenkruid Slipbladige ooievaarsbek Smalle raai Smalle weegbree Speenkruid Speerdistel Spiesmelde Steenhoornbloem Stijf vergeet-mij-nietje Straatgras Tijmereprijs Varkensgras Veldbeemdgras Veldereprijs Veldsla Veldzuring Vijfvingerkruid Viltganzerik Viltig kruiskruid Vlasbekje Voederwikke Vogelmuur Vroegeling Waterpeper Wilg spec. Wilde bertram Wilde reseda Witte dovenetel Witte klaver Wit vetkruid Zacht vetkruid Zachte ooievaarsbek Zachte dravik Zachte duizendknoop Zachte haver Zandhoornbloem Zandmuur Zandraket Zeepkruid Zomereik

X X X X X

X X

X X X X

X X

X X X X X X

X X X X

X X

X X X

X X X X

X X

X X X X

X X

X X X

X X

X X X

X X X X X

X X

X X X X X X X X

X X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 84 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Zompvergeet-mij-nietje Zwarte nachtschade Zwarte toorts 150 soorten Soorten Aalbes Aardpeer Akkerdistel Akkerhoornbloem Akkerkool Akkerwinde Amerikaanse vogelkers Asperge Amerikaanse eik Beemdkroon Beemdlangbloem Berk spec. Bermooievaarsbek Bijvoet Bitter barbarakruid Bitterkruid Bitterzoet Boerenwormkruid Bonte gele dovenetel Bosandoorn Boskortsteel Boskriek Boszegge Brosse melkdistel Brunel Canadese fijnstraal Canadese guldenroede Dagkoekoeksbloem Dauwbraam Dicht havikskruid Duinriet Echte kamille Echte kruisdistel Echte valeriaan Eenjarig bingelkruid Eenstijlige meidoorn Engels raaigras Fluitenkruid Geel nagelkruid Geel walstro Gelderse roos Gele honingklaver Gevlekte aronskelk Gestreepte witbol

X X X

5 X

10 11 12

13 x

X X

X X X

X X

X X X X

X X X

X X

X X X X

X X X

X X X X

X X X X X

X X

X X X

X 20 X X X X

X X

X X X

X X X X

X X

X X X

X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 85 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Gevlekte dovenetel Gewone agrimonie Gewone berenklauw Gewone bermzegge Gewone brunel Gewone ereprijs Gewone es Gewone esdoorn Gewone hoornbloem Gewone raket Gewone reigersbek Gewone rolklaver Gewone smeerwortel Gewone veldbies Gewone vlier Gewone vogelmelk Gewoon biggenkruid Gewoon duizendblad Gewoon knoopkruid Gewoon robertskruid Gewoon struisgras Gewoon wilgenroosje Glad walstro Glanshaver Goudhaver Grasklokje Groot streepzaad Grote bevernel Grote brandnetel Grote ereprijs Grote kaardenbol Grote klit Grote teunisbloem Grote tijm Grote vossenstaart Grote weegbree Gulden sleutelbloem Haagwinde Harig wilgenroosje Hazelaar Heermoes Heksenkruid Heksenmelk Herderstasje Hondsdraf Hondsroos Honingklaver Hopklaver Ijle dravik Ijzerhard

X X

X X X

X X

X X X

X X

X X X

X X X X

X X

X X X X

X X X

X X

X X X X

X X

X X X X

X X

X X X X

X X X

X X

X X X

X X

X X 57

24 X

X X X

X X X X

X X

X X X

X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 86 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Jacobskruiskruid Japanse duizendknoop Kamgras Kardinaalsmuts Kattendoorn Kleefkruid Klein kruiskruid Kleine bevernel Kleine klaver Kleine leeuwenklauw Kleine maagdenpalm Kleine pimpernel Kleine veldkers Klimop Klimopereprijs Kluwenhoornbloem Knolboterbloem Knolsteenbreek Knopig helmkruid Kompassla Kraailook Kropaar Kruipend zenegroen Kruipende boterbloem Kruipertje Kruisdistel Krulzuring Kweek Leverkruid Look-zonder-look Madeliefje Margriet Melganzevoet Muizenoor Paardenbloem Paarse dovenetel Peen Penningkruid Pinksterbloem Pitrus Plat beemdgras Rapunzelklokje Reukgras Ridderzuring Ringelwikke Rode kornoelje Rode klaver Rood zwenkgras Rosa spec. Ruige leeuwentand

XX X

X X

20 X X X

X X

X X X X

X X

? X X

X X X

X X

X X X

X X

X X X

X X

X X X

X X

X X X

X X X X

X X X

X X X X

X X

20 X X

X X

X X X

X X X X X X X

X X

X X X X

X X X

X X

X X X

X X

X X X

X X

X X X X

X X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 87 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Ruige weegbree Ruige zegge Ruw beemdgras Scherpe boterbloem Sint-Janskruid Slangenkruid Sleedoorn Slipbladige ooievaarsbek Smalle weegbree Smeerwortel Sneeuwklokje Spar Speenkruid Speerdistel Stekelvaren spec. Stijf havikskruid Stinkende gouwe Straatgras Tijmereprijs ‘Tuinnarcis’ Varkensgras Veldbeemdgras Veldereprijs Veldesdoorn Veldzuring Vijfvingerkruid Vlasbekje Vlinderstruik Vogelmuur Vogelwikke Voorjaarszegge Vroegeling Wilde lijsterbes Wilg spec. Wilde marjolein Witte dovenetel Witte klaver Witte munt Wit vetkruid Zachte dravik Zachte haver Zachte ooievaarsbek Zeepkruid Zilverschoon Zomereik Zwarte toorts

X X X

X X

X X X

X X X X

X X X

X X

X XX

X X X X X X X X

X X

X X X

X X

X X X X

X X X

X X X X X X

X X X

X X X X

X X X X X X

X X

X X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 88 van 126

Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

‘Gulden sleutelbloemweiland’ (perceel 10): Soorten Akkerdistel Amerikaanse vogelkers Bijvoet Bitter barbarakruid Boerenwormkruid Braam Canadese guldenroede Dagkoekoeksbloem Duinriet Echte kamille Eenstijlige meidoorn Fluitenkruid Geel nagelkruid Gelderse roos Gestreepte witbol Gewone bermzegge Gewone berenklauw Gewone ereprijs Gewone raket Gewone rolklaver Gewone veldbies Gewone vlier Gewone vogelmelk Gewoon duizendblad Gewoon knoopkruid Gewoon wilgenroosje Glad walstro Glanshaver Goudhaver Grasmuur Groot streepzaad Grote brandnetel Grote kaardenbol Grote klit Grote teunisbloem Grote vossenstaart Gulden sleutelbloem Harig wilgenroosje Hazelaar Hazenzegge Hondsdraf Hondsroos Hopklaver Jacobskruiskruid Kamgras Kleine klaver Kleine leeuwenklauw

2017 X X X X

X X X

2018 X X X X X X X X X X X

X X X X X

X X X

X X X X X X X X X X X X

X X

X X X

X X X X X X X X X

X X X X X X X

X X X X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei – LIP Meeswijk-Leut

pagina 89 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Knolboterbloem Knolsteenbreek Kruipend zenegroen Kruipende boterbloem Leverkruid Madeliefje Margriet Pinksterbloem Pitrus Rapunzelklokje Reukgras Rietgras Ringelwikke Rode klaver Rode kornoelje Rood zwenkgras Ruige zegge Ruw beemdgras Ruwe berk Scherpe boterbloem Sint-Janskruid Sleedoorn Slipbladige ooievaarsbek Smalle wikke Speenkruid Speerdistel Tijmereprijs Valse voszegge Veldbeemdgras Veldzuring Vijfvingerkruid Vlinderstruik Wilde lijsterbes Wilde marjolein Witte klaver Witte munt Zachte dravik Zilverschoon Zomereik Zomerfijnstraal 87 soorten

X X X X

X X X X X X X X X X X X X X X X

X X X X X X X X X

X X X X X X X X X X X

X 1 ex. X X X

X X X X X X

X X X X X X X X

2017: Streeplijst B. Berten, E. Dupae, H. Stulens & J. Bernaerts, 31/5/2017 2018: soorten genoteerd in 2018, E. Dupae

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 90 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Grintgaten 1 e en f, voorjaar 2018, bij hoge waterstand van de Maas

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 91 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Zicht op perceel 1 in de richting van perceel 8 (13-16-2-2002, foto: H. Gielen)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 92 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Bijlage 2: toevallige waarnemingen van vogels

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 93 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Toevallige waarnemingen van vogels in 2018, cijfers verwijzen naar de inventarisatierondes, bv. 2=9/4/2018 Soort Boomklever Boomkruiper Buizerd Fazant Geelgors Gekraagde roodstaart Grasmus Grote bonte specht Groene specht Heggenmus Holenduif Houtduif Kneu Koolmees Nijlgans Roodborst Roodborsttapuit Spreeuw Tjiftjaf Torenvalk Tuinfluiter Vink Vlaamse gaai Wielewaal Wilde eend Winterkoning Zanglijster Zwartkop Zwarte kraai

1 X

6 5

11 13 2

6 X 2467 1

1 1 246 4 4 1

26 X

1 1 X 2

1 1 1 24

1 X 1 24 1 1

1 2

1 4

1 1

16 X

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 94 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Bijlage 3: kaarten uit Beschermd Landschap Vilain XIIII (Anon., 2013)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 95 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 96 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 97 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 98 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 99 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 100 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 101 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 102 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 103 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 104 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 105 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 106 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 107 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 108 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 109 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 110 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 111 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 112 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 113 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Zicht op perceel 8 (13-16-2-2002, foto: H. Gielen)

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 114 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Bijlage 4: kaarten

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 115 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 116 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 117 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 118 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 119 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 120 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 121 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 122 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 123 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 124 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

Bijlage 5: dwarsdoorsnede

Ligging van het traject doorheen perceel 1 en grintkuil 1g

Doorsnede, toestand op 24/4/2013. Het diepste punt van grintkuil 1g bevindt zich volgens eigen opmetingen op 30m.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut

pagina 125 van 126

De stroomdalgraslanden van Meeswijk en Leut

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 126 van 126

Landinrichting Maasvallei â€“ LIP Meeswijk-Leut