• DE VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAP EN INNOVATIE (VRWI) Koloniënstraat 56, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 212 94 10 Fax 32-(0)2 212 94 11 E-mail: info@vrwi.be E-mail: danielle.raspoet@ewi.vlaanderen.be Webstek: www.vrwi.be
• AGENTSCHAP VOOR INNOVATIE DOOR WETENSCHAP EN TECHNOLOGIE (IWT) Ellipsgebouw Koning Albert II-laan 35, bus 16, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 432 42 00 Fax 32-(0)2 432 43 99 E-mail: info@iwt.be Webstek: www.iwt.be
• MINISTERIE VAN DE VLAAMSE GEMEENSCHAP DEPARTEMENT ECONOMIE, WETENSCHAP EN INNOVATIE (EWI) Ellipsgebouw Koning Albert II-laan 35, bus 10, B-1030 Brussel Tel. 32-(0)2 553 59 80 Fax 32-(0)2 553 60 07 E-mail: info@ewi.vlaanderen.be E-mail: Peter.viaene@ewi.vlaanderen.be Webstek: www.ewi-vlaanderen.be
• VLAAMSE INTERUNIVERSITAIRE RAAD (VLIR) Ravensteingalerij 27, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 792 55 00 Fax 32-(0)2 211 41 99 E-mail: administratie@vlir.be Webstek: www.vlir.be
• FONDS VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (FWO) Egmonstraat 5, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 512 91 10 Fax 32-(0)2 512 58 90 E-mail: Elisabeth.Monard@fwo.be Webstek: www.fwo.be
W E T E N S C H A P I N N O VAT I E T E C H N O LO G I E
• EXPERTISECENTRUM O&O MONITORING Waaistraat 6, PB 3536, B-3000 Leuven Tel. 32-(0)16 32 57 23 Fax 32-(0)16 32 57 99 E-mail: koenraad.debackere@econ.kuleuven.be Webstek: www.ecoom.be
• VLAAMSE HOGESCHOLENRAAD (VLHORA) Ravensteingalerij 27, bus 3, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 211 41 90 Fax 32-(0)2 211 41 99 E-mail: info@vlhora.be Webstek: www.vlhora.be
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 011
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 011
W E T E N S C H A P I N N O VAT I E T E C H N O LO G I E
NUTTIGE ADRESSEN VAN HET VLAAMS WTI-SYSTEEM:
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 011
2
COLOFON Het Vlaams Indicatorenboek 2011 is een uitgave van het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap in opdracht van de Vlaamse minister van Innovatie, Overheidsinvesteringen, Media en Armoedebestrijding en van de Vlaamse minister van Onderwijs, Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel. Hoofdredactie:
Prof. dr.ir. Koenraad Debackere Prof. dr. Reinhilde Veugelers (Expertisecentrum O&O Monitoring)
ISSN:
1374-6294
Coรถrdinatie en tekstaanpassing:
Dani Vandepoel
Lay-out en druk:
Altera Grafische Vormgeving, Heverlee Drukkerij Van der Poorten, Kessel-Lo
Copyright 2011
Vlaamse Overheid Koning Albert II-laan 35, bus 10 B-1030 Brussel
3
I N H O U D S O P G AV E COLOFON
2
WOORD VOORAF
10
BIJ WIJZE VAN INLEIDING …
11
HOOFDSTUK 1: HET VLAAMS WTI-SYSTEEM: EEN OVERZICHT EN EEN BESPREKING
13
1.1
Situering
14
1.2
Vlaanderen: enkele kerncijfers
17
1.3
De actoren in het Vlaams WTI-systeem
20
1.3.1
De universiteiten
20
1.3.2
De Vlaamse onderzoeksinstellingen
21
1.3.3
De collectieve centra
22
1.3.4
De bedrijven
22
1.3.5
De hogescholen
23
1.3.6
De herverdelende mechanismen: IWT-Vlaanderen, FWO-Vlaanderen, 23
1.3.7
Het departement Economie, Wetenschap en Innovatie
25
1.3.8
De Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie
25
1.3.9
De adviesorganen
26
1.3.10 De Steunpunten Beleidsrelevant Onderzoek
26
1.3.11 Specifieke acties naar technologietransfer en diffusie
27
1.3.12 Sensibilisering
27
Conclusie
27
HOOFDSTUK 2: HET MENSELIJKE POTENTIEEL IN WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN
29
2.1
Inleiding
30
2.2
Instroom in het Vlaamse hoger onderwijs: kwantificatie en stratificatie
30
2.3
Overzicht van de uitgereikte diploma’s
36
2.4
Internationale vergelijking
45
2.5
Besluit
47
HOOFDSTUK 3: ONDERZOEKSCARRIÈRES IN VLAANDEREN: INSTROOM, DOORSTROOM EN UITSTROOM VAN DOCTORAATSONDERZOEK
49
3.1
Evolutie van het onderzoekspotentieel in Vlaanderen
50
3.2
Ontwikkelingen in doctoraatsonderzoek en – productie
50
3.2.1 Instroom van onderzoekers
50
3.2.2 Doorstroom en het behalen van het doctoraat
54
3.2.3 De doctoraatsduur
58
Conclusie
58
3.3
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 I N H O U D S O P G AV E
1.4
Hercules, BOF en IOF
4
HOOFDSTUK 4: MOBILITEIT IN DE ONDERZOEKSCARRIÈRE 4.1
4.2
4.3
61
Internationale mobiliteit van onderzoekers
62
4.1.1 De internationale oriëntatie van Vlaamse onderzoekers
62
4.1.2 Het internationale profiel van onderzoekers in Vlaanderen
63
Intersectoriële samenwerking en mobiliteit van onderzoekers
65
4.2.1 Samenwerking met actoren uit andere sectoren
65
4.2.2 Mobiliteitsintentie naar andere sectoren
65
4.2.3 Effectieve mobiliteit naar andere sectoren
67
Conclusie
67
HOOFDSTUK 5: O&O-ACTIVITEITEN VAN DE VLAAMSE BEDRIJVEN
69
5.1
Inleiding
70
5.2
Methodologie
70
5.2.1
Populatie
70
5.2.2
Definities
71
5.2.3
Schattingen: inter- en extrapolatie
71
5.3
5.4
Resultaten voor de inventaris
72
5.3.1
Responsgraad
72
5.3.2
O&O-cijfers voor de inventaris
72
Resultaten voor de totale populatie
78
5.4.1
De totale uitgaven voor interne O&O bij de Vlaamse bedrijven in 2008 en 2009
78
5.4.2
Historische evolutie van de uitgaven voor interne O&O van Vlaamse bedrijven
78
5.4.3
Evolutie van de uitgaven voor interne O&O bij de Vlaamse bedrijven als % van BBPR
78
5.5
Conclusie
79
5.6
Referenties
79
Bijlage 1: Overzicht van de definities die gebruikt werden in de O&O-enquête van 2010
80
Bijlage 2: Belangrijkste etappes van de schattingsmethodologie van de O&O-gegevens bij de bedrijven
81
Bijlage 3: NACE-BEL 2008-classificatie
83
Bijlage 4: Top-50 bedrijven
84
HOOFDSTUK 6: ONDERZOEK EN ONTWIKKELING BINNEN DE NON-PROFIT SECTOR
85
6.1
Inleiding
86
6.2
Het O&O-personeel
87
6.3
De O&O-uitgaven geanalyseerd
93
6.4
Internationale vergelijking
97
6.5
Besluit
HOOFDSTUK 7 - DEEL 1: DE TOTALE O&O-UITGAVEN IN VLAANDEREN: GERD
100
101
7.1
De gebruikte indicatoren
102
7.2
GERD per uitvoeringssector
103
7.3
O&O-intensiteit: GERD als % van het BBPR voor Vlaanderen
105
7.4
Een internationale vergelijking
106
7.5
Totale O&O-uitgaven per financieringssector
107
5
7.6
Conclusies
108
7.7
Referenties
108
Appendix: Overzicht van de Collectieve Onderzoekscentra (BERD Collectieve Centra), Publieke Onderzoekscentra (GOVERD), en Particuliere Non-profit Instellingen (PNP)
HOOFDSTUK 7 - DEEL 2: HET TOTALE O&O-PERSONEEL BINNEN VLAANDEREN
108
111
7.1
Totaalbeeld en internationale vergelijking
112
7.2
Besluit
116
HOOFDSTUK 8: DE OVERHEIDSKREDIETEN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE IN VLAANDEREN
117
8.1
Inleiding
118
8.2
Vlaamse overheidskredieten voor wetenschap, technologie en innovatie
119
8.3
Overheidskredieten voor de Vlaamse universiteiten
123
8.4
Besteding van de middelen verdeeld via het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek Vlaanderen (FWO)
123
8.5
Overheidskredieten voor industrieel onderzoek
124
8.6
O&O-input voor de Vlaamse onderzoeksinstellingen IMEC, VITO, VIB en IBBT
126
8.7
O&O-input voor de Vlaamse wetenschappelijke instellingen
127
8.8
O&O-uitgaven in de publieke sector in Vlaanderen: een internationale vergelijking
127
8.9
Overheidssteun voor eco-innovatie
127
8.10 Referenties
HOOFDSTUK 9: INNOVATIE-INSPANNINGEN VAN VLAAMSE ONDERNEMINGEN: KERNRESULTATEN VAN DE CIS-2009 ENQUĂŠTE
132
135
Inleiding
136
9.2
Methodologie
136
9.3
Analyse
137
9.4
Profiel van de respondenten
137
9.5
Product- en procesinnovatieactiviteiten in Vlaanderen
137
9.6
Oorsprong van innovatieactiviteiten in 2008
139
9.7
Onderzoek en ontwikkeling (O&O)
139
9.8
Publieke financiering van product- en procesinnovaties
140
9.9
Objectieven van de product- en/of procesinnovatieactiviteiten
141
9.10 Actoren in het innovatieproces van de onderneming
141
9.11 Informatiebronnen
143
9.12 Bescherming van innovatie
144
9.13 Historische vergelijking
144
9.14 Organisatorische innovaties
145
9.15 Marketinginnovaties
145
9.16 Totale innovatieactiviteiten in Vlaanderen
146
9.17 Ecologische aspecten van innovatie
146
9.18 Besluit
149
9.19 Referenties
149
BIJLAGE: NACE-afdelingen omvat in de beoogde doelpopulatie voor CIS2009 (NACE-BEL 2008-classificatie; cf. de methodologische richtlijnen van Eurostat)
150
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 I N H O U D S O P G AV E
9.1
6
HOOFDSTUK 10: BIBLIOMETRISCHE ANALYSE VAN HET VLAAMS ONDERZOEK IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT 153 10.1 Inleiding
154
10.2 Bibliometrische studies en de bibliografische gegevensbestanden van het ISI
154
10.3 Databronnen en dataverwerking
155
10.4 Bibliometrische indicatoren
157
10.5 De evolutie van de Vlaamse publicaties in de levens-, natuur- en
technische wetenschappen 10.6 Het Vlaams publicatieprofiel in de levens-, natuur- en technische wetenschappen
158 161
10.7 De citatie-impact van de Vlaamse publicaties in de levens-, natuur- en
technische wetenschappen
163
10.8 De internationale wetenschappelijke samenwerking van Vlaanderen
166
10.9 Slotbeschouwingen
169
10.10 Referenties
170
Bijlage
171
HOOFDSTUK 11: BIBLIOMETRISCHE ANALYSE VAN HET VLAAMS UNIVERSITAIR ONDERZOEK IN DE SOCIALE EN HUMANE WETENSCHAPPEN. DE EERSTE VERSIE VAN HET VABB-SHW
173
11.1 Inleiding
174
11.2 De opbouw van het VABB-SHW
174
11.3 Kenschetsing van de Vlaamse universitaire publicaties in de sociale en
humane wetenschappen
176
11.4 Kenschetsing van de onderscheiden disciplines
177
11.5 Een groei in publicaties
178
11.6 Verschuivingen in taalgebruik
181
11.7 Verschuivingen in publicatietype
182
11.8 Toekomstperspectieven
183
11.9 Besluit
183
11.10 Referenties
184
HOOFDSTUK 12: DE VLAAMSE TECHNOLOGIEPOSITIE: ANALYSE AAN DE HAND VAN EPO-, USPTO- EN PCT-OCTROOIEN
185
12.1 Het belang van octrooistatistieken
186
12.2 Octrooien in België en Vlaanderen: EPO, USPTO en PCT
187
12.2.1 EPO toekenningen
188
12.2.2 Belgische/Vlaamse versus buitenlandse aanvragers
190
12.2.3 Internationale vergelijking
191
12.3 Technologieontwikkeling per type organisatie nader bekeken
192
12.4 Samenwerkingspatronen
194
12.5 Relatieve technologie-specialisatiepatronen
198
12.6 Conclusie
201
Bijlage A
202
7
HOOFDSTUK 13: DE VLAAMSE WTI-ACTIVITEITEN IN EEN INTERNATIONALE CONTEXT
203
13.1 Inleiding
204
13.2 Vlaamse deelname aan het Europese Kaderprogramma voor O&O
204
13.2.1 Inleiding
204
13.2.2 Evolutie van de Vlaamse deelname aan de opeenvolgende kaderprogramma’s
205
13.2.3 De voorlopige Vlaamse deelname aan het Zevende Kaderprogramma
206
13.2.4 Conclusies
211
13.3 ERA-NET
214
13.4 Nieuwe initiatieven van de Europese Commissie
215
13.5 Vlaamse deelname in het EUREKA- Programma
215
13.5.1 Situering
215
13.5.2 EUREKA-projecten
216
13.5.3 Verleende steun aan Vlaamse deelnemers in EUREKA (2008-2010)
216
13.6 Conclusie
218
13.7 Referentielijst
219
HOOFDSTUK 14: CONCLUSIES EN NABESCHOUWINGEN
221
14.1 Inspanningen voor O&O in Vlaanderen
222
14.2 Opleidingen: bachelor & master
222
14.3 Doctoraten
223
14.4 Resultaten: publicaties, octrooien en deelname aan internationale programma’s
224
14.5 Ter afronding
225
HOOFDSTUK 15: DE 11 VLAAMSE KERNINDICATOREN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE
227
O&O-intensiteit: GERD als % van BBPR
228
Kernindicator 2
Overheidskredieten voor O&O (GBAORD) als % van BBPR
231
Kernindicator 3
Totaal O&O-personeel als ‰ van de beroepsbevolking
234
Kernindicator 4
Nieuwe W&T-gediplomeerden (t.o.v. leeftijdsgroep 20-29 jaar)
236
Aanvullende indicator: Percentage hoger onderwijsdiploma's in WWT t.o.v. totale aantal hoger onderwijsdiploma's Kernindicator 5 Kernindicator 6
Totaal aantal innoverende bedrijven (in % van aantal bedrijven in de industrie- en dienstensectoren)
240
Investeringen in ‘venture capital’ (risicokapitaal)
241
Aanvullende indicator: Early stage venture capital (in % BBP) Kernindicator 7
244
Aandeel van innovatieve producten in de omzet (nieuwe producten in % van de totale omzet)
Kernindicator 9
242
Aantal aangevraagde EPO-octrooien met uitvinder van betreffend land of regio per miljoen inwoners
Kernindicator 8
238
246
Tewerkstellingsgraad in medium-hightech en hightech industrie en diensten als % van de totale beroepsbevolking
248
Kernindicator 10
Groei van het Bruto Binnenlands Product per Regio (BBPR)
250
Kernindicator 11
Exportaandeel van de hightech sectoren in Vlaanderen
251
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 I N H O U D S O P G AV E
Kernindicator 1
8
DOSSIERS DOSSIER 1: ANALYSE VAN HET VLAAMS INNOVATIENETWERK (VIN)
253 254
1.1
Inleiding
254
1.2
Methodologie
254
1.3
Vlaams innovatie netwerk (VIN)
255
1.3.1 Structuur van het VIN
255
1.3.2 Werking van het VIN
258
1.3.3 Aanbevelingen voor het IWT voor de toekomstige ontwikkeling van het VIN
259
DOSSIER 2: HET VABB-SHW: EERSTE VERSIE KLAAR, NU VERFIJNEN
260
2.1
Sociale en humane wetenschappen tellen mee
260
2.2
Het besluit op de bijzondere onderzoeksfondsen
260
2.3
Onderzoeksmiddelen verdelen tussen universiteiten
260
2.4
Van boeken tot proceedings
261
2.5
Algemene werkwijze
262
2.6
Werkwijze voor tijdschriften
262
2.7
Werkwijze voor uitgevers
263
2.8
Werkwijze voor proceedings
263
2.9
Plannen voor de toekomst
263
2.9.1 Gelijke behandeling van boeken, tijdschriften en disciplines
263
2.9.2 Individuele beoordeling van proceedings
264
2.9.3 Potentiële differentiatie binnen publicatietypes
264
2.9.4 Bijkomend publicatietype ‘geannoteerde corpora’
264
DOSSIER 3: OVER DE MOGELIJKHEDEN EN BEPERKINGEN VAN DE H-INDEX
265
DOSSIER 4: STRUCTURELE ANALYSE VAN INSTITUTIONELE ONDERZOEKSPROFIELEN
268
4.1
Belang van onderzoeksprofielen
268
4.2
Databronnen en dataverwerking
268
4.3
Clusters en classificatie op basis van onderzoeksprofielen
268
4.4
Sterke verschillen in onderzoeksgedrag
269
4.5
Internationale en lokale samenwerking
272
4.6
Referenties
273
DOSSIER 5: INTERNATIONALISERING ONDERZOEKSPROGRAMMA’S FWO 5.1
5.2
5.3
274
Internationalisering van FWO als organisatie
274
5.1.1 Toenemende internationalisering van de interne procedures
274
5.1.2 Lidmaatschap van ESF en EUROHoRCs
274
5.1.3 De Europese onderzoeksruimte (ERA) en het Europees onderzoeksbeleid
275
5.1.4 Vlaams aanspreekpunt voor Europese programma’s
276
Internationalisering van de onderzoeksprogramma’s
276
5.2.1 Overzicht van de gevestigde programma’s
276
5.2.2 Nieuwe programma’s
280
Toekomstplannen inzake internationale programma’s
281
5.3.1 Rationalisering
281
5.3.2 Groeipad programma bilaterale onderzoekssamenwerking
282
9
DOSSIER 6: VALORISATIE VAN ONDERZOEK IN DE HUMANE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN
283
6.1
Situering
283
6.2
Onderzoeksvragen en onderzoeksdesign
283
6.3
20 Casestudies
284
6.4
Naar een typologie van valorisatie in de humane en sociale wetenschappen
288
6.5
Kwantitatieve analyse van de geldstromen
288
6.6
Het instrumentarium voor valorisatie
289
6.7
Algemene conclusies
290
DOSSIER 7: SECTORIËLE INNOVATIEPROFIELEN 7.1. 7.2.
7.3
7.4
7.5
292
Inleiding
292 292 292
7.2.2 Innovatieactiviteiten
294
7.2.3 Octrooien
294
Essenscia
295
7.3.1 O&O-activiteiten
295
7.3.2 Innovatieactiviteiten
296
7.3.3 Octrooien
296
Fedustria
297
7.4.1 O&O-activiteiten
297
7.4.2 Innovatieactiviteiten
298
7.4.3 Octrooien
298
Fevia
299
7.5.1 O&O-activiteiten
300
7.5.2 Innovatieactiviteiten
300
7.5.3 Octrooien
300
Referenties
301
AUTEURSLIJST
302
LIJST VAN VOORNAAMSTE AFKORTINGEN
304
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 I N H O U D S O P G AV E
Agoria 7.2.1 O&O-activiteiten
10
WOORD VOORAF
Het Expertisecentrum voert tevens voortdurend onderzoek uit
Vlaanderen in Actie en Pact 2020 hebben het pad uitgestippeld
systeem. Zo kreeg ECOOM een nieuwe kerntaak toebedeeld:
om van Vlaanderen tegen 2020 een kenniseconomie te maken
de ontwikkeling en het onderhoud van het “VABB” (Vlaams
die tot de Europese top behoort. Om innovatieve weten-
Academisch Bibliografisch Bestand) met in het bijzonder de
schappelijke en technologische ontwikkelingen te stimuleren
uitbouw van een bibliografische databank voor de Humane en
dienen we onze kennisinstellingen en onderzoekscentra van de
Sociale wetenschappen. Om over meer recente gegevens te
nodige (financiële) proviand te voorzien. Na enkele moeilijke
kunnen beschikken om O&O-ontwikkelingen op de voet te
naar nieuwe indicatoren en optimalisatie van het indicatoren-
jaren heeft de Vlaamse onderzoeksgemeenschap terug zicht
kunnen volgen, worden de O&O-uitgaven van de Vlaamse
op een groeipad voor O&O-middelen. Deze middelen alleen
bedrijven vanaf 2010 jaarlijks bevraagd in plaats van tweejaarlijks.
zijn echter niet genoeg. De resultaten die onderzoek oplevert, moeten geëvalueerd worden.
Met trots stellen we u het Vlaams Indicatorenboek 2011 voor, het vijfde in rij van een reeks excellente uitgaven, die de
Er zijn beleidsindicatoren nodig die enerzijds de ontwikkeling
indicatoren voor de ontwikkeling van het Vlaams O&O-potentieel
van het Vlaams potentieel inzake wetenschap, technologie en
voor een ruim publiek toegankelijk maken. Dankzij de samen-
innovatie waarheidsgetrouw kunnen meten en anderzijds een
werking tussen de onderzoekers van ECOOM, de verschillende
kosten/baten analyse kunnen verschaffen op het vlak van input
bevoegde administraties en de Vlaamse openbare instellingen
ten opzichte van output, outcome en impact. Een dergelijke
stellen we u een gevarieerd aanbod van indicatoren voor die
evaluatie en impactanalyse moet rekening houden met een
het mogelijk maken om het Vlaams beleid inzake wetenschap,
ruimere economische en maatschappelijke context, met een gericht
technologie en innovatie op een periodieke basis in kaart te
innovatiebeleid dat de grote maatschappelijke en economische
brengen en op te volgen in een internationaal perspectief.
uitdagingen helpt aanpakken, en een solide basis van nietgericht onderzoek. Om de economische en maatschappelijke
Wij wensen u veel professioneel genot toe met het O&O
hefboomeffecten in kaart te brengen, is gedegen monitoring
Indicatorenboek 2011.
noodzakelijk. De overheid heeft de taak om bij de besteding van de middelen uit te gaan van een wetenschappelijk gefundeerd ‘evidence based’ beleid, waarbij programma’s en
Ingrid Lieten
beleidsmaatregelen ‘bewezen werkzaam’ moeten zijn en evaluatie
Viceminister-president van de Vlaamse Regering en Vlaams
aan belang wint.
minister van Innovatie, Overheidsinvesteringen, Media en Armoedebestrijding
De Vlaamse overheid kan sinds 2009 steunen op de kennis en ervaring van het interuniversitair Expertisecentrum O&O Monitoring (ECOOM) voor cijfermatige ondersteuning bij
Pascal Smet
beleidsvragen. Dankzij een uitgebreid en goed beheerd
Vlaams minister van Onderwijs, Jeugd, Gelijke Kansen en Brussel
indicatorensysteem kunnen de beleidsmakers beschikken over relevante en gevalideerde cijfergegevens op het vlak van kredieten en uitgaven, bibliometrische indicatoren, octrooien en menselijk potentieel en deelnames aan internationale programma’s inzake O&O. Met de gegevens die rond O&O en innovatie worden ingezameld, voldoet Vlaanderen aan de internationale rapporteringsverplichtingen terzake van de OESO en Eurostat.
11
BIJ WIJZE VAN INLEIDING …
De redactie en het schrijven van dit boek kwam dan ook tot stand onder impuls van een redactiegroep van experts
Wetenschap, technologie en innovatie worden onmiskenbaar
behorend tot de verschillende beleidsactoren uit het Vlaams
de voornaamste hefbomen tot economische welvaart en sociaal
Innovatiesysteem, die de staf van het Expertisecentrum O&O-
welzijn in de kenniseconomie van dit nieuwe millennium.
monitoring (ECOOM) van de Vlaamse overheid bijstond in zijn
De Vlaamse overheid heeft dan ook, naarmate ze door
opdracht dit Indicatorenboek te ontwikkelen. Elk van hen droeg
de regionalisering van de Belgische Staat over meer
bij tot de conceptie van dit werk. Wij willen hen dan ook van
bevoegdheden
harte danken voor de constructieve samenwerking om onder
inzake
wetenschaps-,
technologie-
en
innovatiebeleid beschikte, veel aandacht besteed aan de
hoge tijdsdruk dit document af te werken:
verdere ontwikkeling van de kwaliteit en de slagkracht van het Vlaams wetenschaps-, technologie- en innovatiesysteem.
• De Heren Bart Motmans en Bartel Vandewalle van het
Het brede spectrum van wetenschappelijk en technologisch
Kabinet van de Vlaamse Vice-minister-president en tevens
onderzoek werd hierbij verder vervolledigd met maatregelen
voorzitter en ondervoorzitter van het beheerscomité van het
om het innovatievermogen van ondernemingen te verhogen,
Expertisecentrum O&O-monitoring,
om de kleine en middelgrote ondernemingen meer innovatie-
• Mevrouw Linda De Kock van de Administratie Hoger Onderwijs,
kansen te bieden, en om het bredere publiek dichter bij
• Mevrouw Danielle Gilliot van de Vlaamse Interuniversitaire Raad,
het wetenschaps- en innovatiegebeuren te betrekken.
• Mevrouw Pascale Dengis van het Departement Economie,
Het is dan ook nuttig en wenselijk om het geheel aan acties,
• De Heer Eric Sleeckx van het IWT,
en hun reeds meetbare resultaten, in een coherent, regelmatig
• De Heer Edwin Pelfrene van de studiedienst van de Vlaamse
Wetenschap en Innovatie,
te verschijnen indicatorenboek te bundelen. Dit is dan ook de
Gemeenschap,
doelstelling van dit vijfde Vlaams Indicatorenboek Wetenschap,
• Mevrouw Daniëlle Raspoet en Mevrouw Kristine Vercoutere
Technologie en Innovatie, dat de eerdere tijdsreeksen die in
van de Vlaamse Raad voor Wetenschaps- en Innovatiebeleid,
vorige Indicatorenboeken verschenen, verder actualiseert en
• De Heer Hans Willems van het FWO,
uitbreidt. Zo wordt het mogelijk, dankzij de inspanningen die
• De collega’s Tim Engels (ECOOM-Antwerpen), Wolfgang Glänzel
de laatste tien jaar op het vlak van dataverzameling en
(ECOOM-Leuven) en Karen Vandevelde (ECOOM-Gent),
regionalisering van wetenschaps-, technologie- en innovatie-
• Mevrouw Dani Vandepoel die het ganse opzet administratief
indicatoren op Vlaams niveau werden geleverd, een valide en
in goede banen heeft geleid,
internationaal vergelijkbaar overzicht te geven van de situatie in die samen de nodige expert-inzichten en inbreng geleverd
van onderzoek, ontwikkeling en innovatie.
hebben bij het tot stand komen van de Vlaamse O&O gegevens.
Na een overzicht van het wetenschaps-, technologie- en
Daarnaast danken we tevens alle auteurs die op basis van de
innovatie-systeem in Vlaanderen, worden de verschillende
inbreng van de redactiegroep, de verschillende hoofdstukken
actoren, programma’s en hun resultaten in de daaropvolgende
en dossiers hebben uitgewerkt, geschreven en gedocumenteerd
hoofdstukken in detail besproken en, waar mogelijk,
met relevant en betrouwbaar cijfermateriaal.
internationaal vergeleken. Alsdusdanig wordt een globaal overzicht bekomen van de respectievelijke actoren en hun
Zonder hun gezamenlijke inspanning was dit vijfde Indicatoren-
bijdrage tot de werking van het Vlaams Innovatie Systeem.
boek nooit tot stand kunnen komen!
Aan de hand van zeven dossiers, die dit boek afsluiten, worden bovendien een aantal recente studies inzake
Van harte dank!
wetenschap en innovatie samengevat die in opdracht van de Vlaamse overheid werden uitgevoerd sinds het verschijnen van de vorige editie van dit Indicatorenboek.
Prof. Koenraad Debackere en Prof. Reinhilde Veugelers Redacteurs Vlaams Indicatorenboek Wetenschap,
Uiteraard kan dergelijk Indicatorenboek slechts tot stand
Technologie en Innovatie
komen dankzij de bundeling van de inspanningen van vele enthousiaste medewerkers.
Leuven, september 2011
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011
Vlaanderen op vlak van de bestedingen voor en de resultaten
12
13
HET VLAAMS WTI-SYSTEEM: EEN OVERZICHT EN EEN BESPREKING Door Koenraad Debackere (K.U.Leuven) en Reinhilde Veugelers (K.U.Leuven)
01
14
1.1 SITUERING
De Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie (VRWI) fungeert als centraal adviesorgaan van de Vlaamse overheid inzake het
In dit inleidend hoofdstuk wordt een beschrijving gegeven van
WT&I-beleid en staat aldus tussen alle beleidsactoren in.
de voornaamste actoren in het Vlaams Wetenschap,
Daarnaast zijn er specifieke overlegorganen tussen actoren,
Technologie en Innovatie (afgekort als WT&I)-systeem en van
zoals de Vlaamse Interuniversitaire Raad (VLIR) en de Vlaamse
hun rol hierin. Sinds het begin van de jaren 1990 heeft dit
Hogescholen Raad (Vlhora) die ook inzake WT&I-materies
Vlaams WT&I-systeem volop vorm gekregen. Als gevolg van
coördinerend en adviserend optreden tussen en voor hun leden,
de continu voortschrijdende federalisering van België werden
doch wiens activiteitenspectrum uiteraard ruimer is dan enkel
significante bevoegdheidspakketten inzake het WT&I-beleid
WT&I-materies. Beide raden werken sinds 2010 voor een aantal
en zijn implementatie ondergebracht bij de Gewesten en
materies samen in de Vluhr, de Vlaamse universiteiten en
Gemeenschappen. Bij de analyse van het Vlaamse WT&I-beleid
hogescholenraad. Tot slot vermelden we ook de Commissie voor
dient men dan ook rekening te houden met de specifieke
Federale Samenwerking (de CFS) en haar werkgroep CFS-STAT
Belgische federale staatsstructuur, die een onderscheid maakt
die instaat voor de coördinatie en de afspraken tussen federale
tussen gewest- en gemeenschapsmateries. Voor wat betreft de
en regionale overheden inzake indicatorontwikkeling en -
betrokkenheid van de “private” sector (bedrijfssector en
implementatie. Het is duidelijk dat dit landschap continu in
instellingen zonder winstoogmerk) en de Vlaamse overheid bij
beweging is. Zo lopen er via het instrument van de IWT-
het “meten” van de resultaten van het WT&I-beleid, wordt het
haalbaarheidsstudies, dat in de loop van de jaren 2007 en
Vlaams Gewest als territoriale entiteit gehanteerd. Het hoger
2008 volledig operationeel werd, continu studies voor nieuwe
onderwijs is evenwel gemeenschapsmaterie. De politieke keuze
initiatieven inzake analyse en voorbereiding van mogelijke
van de Vlaamse Gemeenschap bestaat erin de Vlaamse publieke
strategische onderzoekscentra en competentiepolen.
middelen die worden toegekend aan onderwijsinstellingen die in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn gevestigd,
Sinds 1995 heeft de Vlaamse overheid een uitgesproken
bij Vlaanderen te tellen en dit zowel voor wat betreft de
stimuleringsbeleid
statistieken die worden opgemaakt per financieringsbron als
De zogenaamde “inhaalbeweging” die in 1995 werd ingezet,
voor wat betreft deze voor de uitvoering van het onderzoek.
heeft ervoor gezorgd dat sinds 1995, de Vlaamse overheids-
gevoerd
inzake
WT&I
activiteiten.
kredieten voor Onderzoek en Ontwikkeling (verder afgekort De sleutelactoren in de conceptie en de uitvoering van dit
als O&O) beduidend zijn toegenomen. Dit heeft ertoe geleid
Vlaams WT&I-beleid zijn vandaag: het departement Economie,
dat Vlaanderen anno 2009 een ratio van 2,12% (berekend op
Wetenschap en Innovatie (EWI), het Vlaams Instituut voor de
Gewestniveau) of 2,18% (berekend op Gemeenschapsniveau)
bevordering van het Wetenschappelijk-Technologisch onderzoek
van het Bruto Binnenlands Product per Regio besteedt aan
in de Industrie (IWT), het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek
O&O-activiteiten, waarbij deze laatste naast onderzoek en
Vlaanderen (FWO-Vlaanderen), de Hercules-Stichting ter
ontwikkeling uiteraard ook een belangrijke innovatiecomponent
financiering middelzware en zware onderzoeksapparatuur,
bevatten, zoals verder zal blijken uit de verschillende hoofdstukken
de grote Vlaamse strategische onderzoekscentra - de zogenaamde
van dit Indicatorenboek. Daarmee scoort Vlaanderen nog
SOC’s - (IMEC, VITO, VIB en IBBT), de Vlaamse universiteiten
steeds boven het Europees gemiddelde. Aan de kant van
en hun associaties (K.U.Brussel, K.U.Leuven met campus
de overheid merken we daarbij een continue en consistente
Kortrijk, Universiteit Hasselt met als zusteruniversiteit de tUL
stijging van de geleverde inspanningen. Aan de kant van
(transnationale Universiteit Limburg), U. Antwerpen, U. Gent
de bedrijfsuitgaven voor O&O is de trend eerder stagnerend.
en V.U.Brussel), drie autonome kennisinstituten (ITG - Instituut voor Tropische Geneeskunde, de Vlerick Leuven Gent
De Vlaamse overheid is er dus in geslaagd haar inspanningen
Management School en de AMS Management School), en de
op peil te houden, al blijkt verdere groei de laatste jaren niet
competentiepolen die de brug slaan naar de diffusie en toepassing
steeds evident gelet op de economische en financiële uitdagingen
van nieuwe technologieën in het bedrijfsleven. De hogescholen
waarmee ook de Vlaamse regio geconfronteerd wordt.
die heel belangrijke actoren zijn in het toegepast wetenschappelijk onderzoek zijn, via de vorming van de associaties, met hun respectievelijke associatie-universiteiten verbonden.
15
Niettegenstaande die uitdagingen, heeft de Vlaamse overheid
Ten tweede heeft het Vlaamse WTI-beleid op gezette
in 2011 beslist om het O&O-groeipad resoluut verder te zetten,
tijdstippen de nood herkend en erkend om voor bepaalde,
met een bijkomende stijging van de O&O-budgetten ten belope
toekomstgerichte speerpuntdomeinen een voldoende concentratie
van 65 miljoen euro reeds in 2011, gevolgd door engagementen
aan middelen te voorzien. Op regelmatige ogenblikken zijn er
van 60 miljoen euro in 2012, 70 miljoen euro in 2013 en nog
dus meer “top-down” gerichte interventies die de vrijheids-
eens 70 miljoen euro in 2014. Deze engagementen zijn recurrent
graden voor “bottom-up” onderzoek en ontwikkeling aanvullen,
en cumulatief! Er blijven duidelijk nog heel wat extra-inspanningen
integreren en bundelen tot meer slagkracht. Getuige hiervan
te leveren wil men de 3% norm halen die Europees Commissaris
zijn de vier grote strategische onderzoekscentra: IMEC (op het
Busquin in 2002 heeft geïntroduceerd, doch de Vlaamse overheid
vlak van nano- en micro-elektronica), VITO (op het brede vlak
is zich daarvan ten volle bewust en zet er zich voluit voor in.
van technologisch onderzoek), VIB (op het vlak van biotechnologie) en recent het IBBT (op het vlak van
Onderzoek, innovatie en welvaart zijn bijgevolg sleutelbegrippen
breedbandtechnologie). Deze concentratie is nagenoeg steeds
geworden in het beleid van elk land of regio. Innovatie wordt
het gevolg geweest van succesvolle “bottom-up” inspanningen
daarbij eenvoudig en eenduidig gedefinieerd als de succesvolle
én
transformatie van creativiteit en kennis in economische waarde.
onderzoekswereld, zowel de academische als de industriële.
Innovatie is vandaag de centrale hefboom tot waardecreatie.
Recentelijk zijn in diezelfde sfeer ook de strategische
Waar het economisch weefsel in het Westen zich tot bijna
onderzoeksinitiatieven rond materialen en translationele
excellentie
qua
bereikte
resultaten
vanuit
de
het eind van de vorige eeuw kon handhaven door zich te
biomedische innovatie gestart. Meer bepaald door de oprichting
differentiëren op basis van productiviteit, kwaliteit en flexibiliteit,
in 2009 van het SIM (Strategisch Initiatief Materialen) en het
is dit vandaag zonder meer uitgesloten. Uiteraard zijn deze
CMI (Centrum voor Medische Innovatie), met de expliciete
drie sleutelfactoren nog steeds van groot belang, doch het zijn
steun van de Vlaamse overheid. Beide initiatieven zouden
nodige voorwaarden tot competitiviteit en groei geworden.
op termijn kunnen uitgroeien tot nieuwe strategische
Volstaan doen ze al een tijdje niet meer. Innovatie en
onderzoekscentra.
internationalisatie zijn de echte welvaartsdifferentiatoren Daarnaast zijn er de sterk vraaggedreven, innovatiegerichte
ook hard gewerkt aan het ondersteunen van deze transformatie-
middelenconcentraties en platformen, de zogenaamde
processen. Vandaag wordt daarom meer dan ooit de kritische
competentiepolen, met als doel het bedrijfsweefsel maximaal te
vraag gesteld of we niet nog “beter” kunnen met ons WTI-beleid.
ondersteunen met kennistoepassingen op een specifiek
Dit “beter” kent een eenvoudig maar belangrijk bijkomend
thematisch domein. We vermelden hier de lopende initiatieven
beoordelingscriterium: welke resultaten worden behaald?
van gerichte technologieontwikkeling voor de automobielindustrie
De tijd van “input-denken” is immers aan verdere actualisatie toe:
(Flanders’ Drive), voor de mechatronica-industrie (Flanders’
“output-denken” zal de komende jaren nieuwe inzichten brengen.
Mechatronics), voor het ondersteunen van de toepassing van
Bij dit “output-denken” staan zowel de economische als de
geavanceerde methodologieën voor materiaalkundig onderzoek
maatschappelijke finaliteit van het Vlaamse WT&I-beleid centraal.
(Flanders’ Materials Research Centre of FLAMAC, dat sinds 2009
Innovatietrajecten waarbij economische en maatschappelijke
werd geïntegreerd in het SIM-initiatief, zie vorige paragraaf),
finaliteit elkaar versterken, bieden immers duidelijk een sterke,
voor de voedingsindustrie (Flanders’ Food), voor de design
positieve wissel op de toekomst van de regio. Het Vlaamse
industrie (Flanders’ InShape), voor de kunststoffenindustrie
WTI-beleid wordt vandaag bij wijze van samenvattend
(PlasticVision), voor de logistieke sector (Vlaams Instituut voor
overzicht gekenmerkt door de volgende tendensen.
de Logistiek - VIL), voor de sector van de mobiliteit (Vlaams Instituut voor de Mobiliteit - VIM), op vlak van waterkwaliteit
Ten eerste creëert het beleid aanzienlijke ruimte voor “bottom-up”
(VLAKWA), en voor de ontwikkeling van innovatieve
initiatieven. Dit zijn initiatieven die vanuit de onderzoekswereld
arbeidsorganisaties (Flanders’ Synergy). Tevens werd sinds
(op initiatief van de vorser) of vanuit het bedrijfsleven (eigen
2009 het concept van de proeftuinen geïntroduceerd waarbij
O&O-projecten) zelf ontstaan. Significante hoeveelheden
de verschillende kennisactoren rond een thematische
middelen zijn beschikbaar voor “bottom-up” projectfinanciering.
infrastructuurcomponent samenwerken, bijvoorbeeld de
We vinden deze in grote mate terug bij het IWT, het FWO-
proeftuin elektrische voertuigen.
Vlaanderen en het Bijzonder Onderzoeksfonds (het zogenaamde BOF) van de universiteiten.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 1
geworden. Vlaanderen heeft gedurende de laatste twintig jaar dan
16
De laatste jaren is, dankzij de oprichting de Hercules-Stichting,
Mobiliteit tussen de Vlaamse universiteiten, kenniscentra en
een gestructureerde aanpak ontwikkeld die het belang van
ook met het bedrijfsleven (via het Baekeland programma)
een goede onderzoeksinfrastructuur expliciet op de voorgrond
wordt eveneens structureel aangemoedigd. Het stimuleren
brengt. Deze onderzoeksinfrastructuur is zowel voor het
van diversiteit in de Vlaamse onderzoekspopulatie, door onder
bedrijfsleven als voor de kennisinstellingen van groot belang
andere het structureel stimuleren van de vervrouwelijking van
wil men onderzoeksmatig internationaal competitief blijven
de onderzoekspopulatie, staat ook duidelijk op de agenda van
meespelen. Het Herculesinitiatief ter financiering van
het WTI-beleid.
middelzware en zware apparatuur kent bijgevolg een gecombineerd aanbod- en vraaggericht karakter.
Ten zevende, de omzetting van onderzoek in innovatie vereist een grote, niet aflatende inzet van financiële middelen.
Ten derde hebben de Vlaamse O&O-actoren, zowel uit de
De Vlaamse overheid heeft dan ook niet nagelaten om via
publieke sector als uit de private sector, ruim aandacht besteed
de Participatiemaatschappij voor Vlaanderen (PMV) de nodige
aan de verscheidenheid en complementariteit aan acties die
financiële hefbomen te creëren onder de vorm van de
noodzakelijk zijn om een voldoende verweven en tegelijk
investeringsvehikels Arkimedes en VINNOF (i.e. het Vlaams
toegankelijk WTI-landschap (of Regionaal Innovatiesysteem) te
Innovatiefonds). Recent werd bovendien het SOC-fonds
creëren. Dit heeft geleid tot het herkennen en erkennen van de
opgericht, met als doel investeringsmiddelen ter beschikking te
nood aan netwerking en coördinatie op verschillende niveaus
stellen van de Strategische Onderzoekscentra om op die manier
van het WTI-beleid. Het IWT speelt hierin een centrale rol.
hun spin-off beleid nog verder te stimuleren. Met de recente
De creatie (en verlenging in 2010) van 5 regionale innovatie-
goedkeuring van het Witboek Nieuw Industrieel Beleid, zal
centra, als een “joint-venture” tussen het IWT en het Agentschap
vanaf 2011 ook het TINA-fonds (het zogenaamde Transformatie
Ondernemen (AO) kadert in dit regionaal beleid, naast andere
en INnovatieAcceleratie fonds) 200 miljoen euro aan investerings-
vraaggedreven samenwerkings- en stimuleringsverbanden
middelen kunnen inzetten in het kader van een op innovatie
(de zogenaamde VIS-trajecten).
gestoeld industrieel transformatiebeleid. Op die manier zorgt de Vlaamse overheid voor een coherent en afgestemd geheel
Ten vierde kan een Vlaams WTI-beleid onmogelijk plaatsvinden
aan investeringskanalen ter bevordering van de economische
in een vacuüm. Toetsing van en alertheid voor de Vlaamse
dynamiek van de Vlaamse regio.
aanwezigheid in de Europese Kaderprogramma’s en sinds een aantal jaar ook bij de ERC-grants (naast de veelheid en diversiteit
Ten achtste, naast subsidiemaatregelen, is er de laatste tien jaar
aan andere EU-initiatieven), evenals in de verschillende acties en
ook een beduidende en structurele toename van fiscale stimuli
programma’s van de Belgische federale overheid, zijn en blijven
voor onderzoek en innovatie in België. Meer bepaald verdient
dan ook een continu aandachtspunt van het Vlaams WTI-beleid.
de gedeeltelijke vrijstelling van bedrijfsvoorheffing voor onderzoekers, in de kennisinstellingen en het bedrijfsleven,
Ten vijfde is de positie die Vlaanderen vandaag verworven heeft
meer dan een gewone vermelding. Het is een maatregel met
qua WTI-performantie mede het gevolg van de significante
een significante financiële impact voor alle betrokken actoren.
bedrijfsinvesteringen voor O&O. De rol van de private sector
Bovendien is de maatregel ook beleidsmatig heel cruciaal
in het Vlaams WTI-systeem mag dus helemaal niet worden
omdat hij aantoont dat de stimulering van onderzoek en
onderschat. Innovatie is en blijft immers een zaak van het
innovatie in de toekomst hoe dan ook zal evolueren naar een
bedrijfsleven. Het zijn ondernemers en bedrijven die creativiteit en
mix van meer generieke fiscale stimuli en meer specifieke
kennis transformeren tot marktresultaten en economische waarde.
subsidiestimuli. Met andere woorden, de innovatie “policy mix” zal hierdoor mogelijks vrij ingrijpend veranderen. In die context
Ten zesde, heeft de Vlaamse overheid de laatste jaren expliciet
is het, naar het bedrijfsleven toe, eveneens relevant om te
veel aandacht besteed aan de verhoging van de mobiliteit
verwijzen naar de fiscaal voordelige behandeling van het
en diversiteit in de onderzoekspopulatie. Zo zijn er gericht
economisch gebruik octrooien in ons land.
maatregelen genomen om beloftevolle, zeer performante onderzoekers uit het buitenland naar Vlaanderen te halen (het Odysseus programma) en om excellente onderzoekers voldoende financiële armslag te geven (het Methusalem programma).
17
Ten negende, heeft de Vlaamse overheid ook voldoende oog
Het BBPR moet onderscheiden worden van het Bruto
voor de creatie van innovatieve beleidsinstrumenten ter
Regionaal Product (BRP), wat de tegenhanger is van het Bruto
stimulering van O&O. Zo verwijzen we heel expliciet naar de
Nationaal Product (BNP). Het BBPR is samengesteld uit de som
maatregelen die door de Vlaamse regering worden genomen
van de bruto toegevoegde waarden (tegen basisprijs, in
om innovatief aanbesteden mogelijk te maken en op die manier,
werkelijke prijzen) van alle bedrijfstakken binnen de geografische
door de creatie van een markt voor innovatie, het innovatie-
eenheid, vermeerderd met de BTW op de producten en met
gedrag van de Vlaamse ondernemingen verder te stimuleren.
de indirecte belastingen bij de invoer, en verminderd met subsidies bij de uitvoer. Verdiscontering van de BTW, de indirecte
Tot slot, en meer algemeen, de Vlaamse overheid heeft bij
belastingen en de subsidies, geschiedt overeenkomstig de
de regionalisering snel oog gehad voor het opdrijven van de
verdeling van de bruto toegevoegde waarde over de gewesten,
O&O-intensiteit in Vlaanderen. In 1995 werd daartoe een
wat maakt dat het aldus bepaalde BBPR een schatting betreft,
eerste significante “inhaalbeweging” opgestart. Deze werd
weliswaar volgens de bepalingen van Eurostat, het Europees
sindsdien continu en op significante wijze verder gezet en
Bureau voor de Statistiek. Tabel 1.1 en tabel 1.2 geven
geactualiseerd conform de uitvoering van het Innovatiepact, dat
de geschatte waarden van het BBPR voor het Vlaamse Gewest
voor Vlaanderen het streven naar en het bereiken van de zopas
(en de andere gewesten) voor opeenvolgende jaren van
vermelde 3% O&O-norm moest onderbouwen. Gelet op deze
de periode 1980-2009 evenals de projecties tot en met 2015,
inhaalbeweging, gelet op de aanzienlijke middelen die door
in constante prijzen (met 2000 als referentiejaar) en in
de Vlaamse overheid worden ingezet in het kader van innovatie
lopende prijzen.
en economische ontwikkeling, en gelet op voorgaande beschouwingen over resultaatgerichtheid, zal de Vlaamse overheid
Een tweede gegeven, relevant voor de normalisering van
de komende jaren terecht expliciet aandacht besteden aan het
bepaalde WT&I-gegevens, betreffen de bevolkingsgegevens.
op een valide en transparante wijze in kaart brengen van de
De basisgegevens voor de bevolking woonachtig in het
resultaten of “outputs” van deze investeringen en inspanningen.
Vlaamse Gewest zijn afgeleid uit de tabellen van het Nationaal Instituut voor de Statistiek (N.I.S.) dat op zijn beurt aangewezen is op de registraties van de loop van de bevolking door het
de uitvoering van het Pact 2020 van de Vlaamse Regering
Rijksregister. Aangenomen wordt dat de bevolking van de
dat samen met het Vlaanderen-in-Actie programma een
“Vlaamse Gemeenschap” is samengesteld uit de bevolking van
toekomstbeleid voor Vlaanderen uittekent rond zes doorbraken
het Vlaamse Gewest en 20 procent van de bevolking van het
naar 2020 toe (de open ondernemer, de lerende Vlaming,
Brusselse Hoofdstedelijke Gewest. Tabel 1.3 geeft de
het medisch centrum Vlaanderen, het groen stedengewest,
bevolkingsgegevens weer per 1 januari 2010.
de slimme draaischijf Europa, en een slagkrachtige overheid).
1.2 VLAANDEREN: ENKELE KERNCIJFERS De federalisering van de Belgische staat heeft ervoor gezorgd dat een statistisch apparaat op Vlaams niveau werd gecreëerd. Dit leidt tot volgende belangrijke eerste-orde gegevens voor Vlaanderen, relevant voor verdere normalisatie van de WT&Igegevens. In de eerste tabellen wordt de evolutie van het Bruto Binnenlands Product per Regio weergegeven. Het Bruto Binnenlands Product (BBP) is een maat voor de welvaart welke gecreëerd wordt binnen een afgebakend gebied. De maat laat zich het eenvoudigst berekenen voor nationale staten, maar ook het Bruto Binnenlands Product per Regio (BBPR) voor regio’s of deelgebieden binnen nationale staten kan bepaald worden mits een aantal aannames.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 1
Dit alles is dan ook een belangrijk beleidsaandachtspunt in
18
Tabel 1.1:
Gewestelijke verdeling van het Bruto
Tabel 1.2:
Gewestelijke verdeling van het Bruto
Binnenlands Product per Regio, in constante
Binnenlands Product per Regio, in lopende
prijzen, 1980-2009, met projecties voor
prijzen, 1980-2009, met projecties voor
de periode 2010-2015, in miljoen euro en
de periode 2010-2015, in miljoen euro.
met referentiejaar 2000
1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Brussels Gewest 35.085,4 36.172,8 35.684,9 35.141,4 35.828,6 35.816,2 36.099,9 37.046,3 37.918,4 38.746,8 40.647,8 40.057,8 40.634,7 39.883,9 41.313,2 41.649,2 42.610,8 43.572,6 44.452,9 46.422,9 48.055,5 48.959,1 50.316,5 50.366,5 51.583,8 52.832,2 54.148,2 55.078,6 55.992,5 54.769,3 55.705,3 56.627,5 57.824,0 58.953,5 60.308,7 61.572,6
Vlaams Gewest 86.356,7 85.458,3 86.822,1 87.610,3 90.829,2 92.980,1 94.410,2 97.666,1 103.617,8 109.707,9 113.366,1 115.476,1 117.044,3 116.314,6 120.909,9 124.699,9 126.232,4 132.171,4 134.499,1 139.592,9 144.783,2 145.323,6 147.043,8 148.203,0 153.356,3 155.971,0 160.693,9 166.616,2 168.004,8 162.929,8 166.105,2 169.202,6 173.267,3 177.339,8 181.601,4 185.858,5
Waals Gewest 41.767,2 42.023,1 41.682,5 41.811,2 42.046,7 42.376,5 42.970,9 43.855,5 45.897,9 47.572,2 48.486,1 50.699,7 51.096,6 50.694,4 51.669,2 52.739,8 53.327,9 54.743,9 55.980,9 57.244,2 59.376,9 59.916,0 60.313,3 61.128,5 63.154,1 64.031,4 65.539,1 66.916,2 67.616,8 65.900,7 67.018,8 68.033,9 69.624,9 71.019,4 72.531,6 74.085,0
1980 1981 1982 1983 1984 1985 1986 1987 1988 1989 1990 1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Brussels Gewest 18.690,3 20.201,3 21.409,0 22.412,1 24.312,0 25.467,9 26.744,2 27.867,1 28.919,2 30.387,9 32.683,8 33.440,9 35.242,1 36.244,9 37.890,8 39.619,6 40.557,0 41.707,4 43.439,9 45.347,0 48.055,5 49.820,2 52.121,0 53.192,3 55.512,5 57.953,3 59.922,3 62.563,1 64.541,0 63.677,2 65.598,3 67.912,4 70.616,5 73.343,9 76.369,4 79.419,4
Vlaams Gewest 46.989,0 48.676,0 53.294,3 56.687,0 61.736,3 66.313,0 69.447,8 72.505,4 78.500,9 86.279,0 91.782,1 96.090,2 100.793,7 103.940,4 110.255,2 118.176,9 120.141,7 126.917,5 131.357,1 136.904,4 144.783,2 148.725,5 153.549,3 158.082,7 167.303,8 174.011,8 183.646,3 194.422,0 199.654,6 195.563,5 202.786,4 210.888,8 220.843,7 231.112,0 241.691,0 252.606,3
Bron: HERMREG , december 2010 - Jaren 1980-1994: retropolatie door HERMREG-team (Fed. Planbureau en gewestelijke statistiekinstellingen); - 1995-2008: basismateriaal regionale rekeningen INR, waarbij bbp van het extraregionaal gebied (ambassades‌) verdeeld werd over de 3 gewesten; - Jaren 2009 en volgende: ramingen en prognoses door HERMREG-team (Fed. Planbureau en gewestelijke statistiekinstellingen).
Waals Gewest 22.607,3 23.687,2 25.461,4 27.017,4 28.599,8 30.153,8 31.438,4 32.400,8 34.640,1 37.373,3 38.875,0 41.589,1 43.653,4 44.881,4 46.893,5 49.854,2 50.695,8 52.577,5 54.892,9 56.317,2 59.376,9 60.887,5 62.585,7 64.441,2 68.008,6 70.880,2 74.624,7 77.962,8 80.480,1 79.543,6 82.196,7 85.134,4 89.008,6 92.802,8 96.771,5 100.944,5
19
Tabel 1.3:
Bevolking per Gewest per 1 januari 2010 Brussels Hoofdstedelijk Gewest
Rijk
Duitstalige Gemeenschap
Stand op
Vlaams Gewest
Waals Gewest (incl. Duits. Gem.)
EU27 (miljoen)
01/01/2010
6.251.983
3.498.384
1.089.538
10.839.905
75.222
01/01/2009
6.208.877
3.475.671
1.068.532
10.753.080
74.540
01/01/2008
6.161.600
3.456.775
1.048.491
10.666.866
497,5
01/01/2007
6.117.440
3.435.879
1.031.215
10.584.534
495,1
01/01/2006
6.078.600
3.413.978
1.018.804
10.511.382
01/01/2005
6.043.161
3.395.942
1.006.749
10.445.852
72.512
491,0
01/01/2004
6.016.024
3.380.498
999.899
10.396.421
71.899
488,8
01/01/2003
5.995.553
3.368.250
992.041
10.355.844
486,6
01/01/2002
5.972.781
3.358.560
978.384
10.309.725
484,6
01/01/2001
5.952.552
3.346.457
964.405
10.263.414
483,8
01/01/2000
5.940.251
3.339.516
959.318
10.239.085
482,8
01/01/1999
5.926.838
3.332.454
954.460
10.213.752
01/01/1998
5.912.382
3.326.707
953.175
10.192.264
01/01/1997
5.898.824
3.320.805
950.597
10.170.226
01/01/1996
5.880.357
3.314.568
948.122
10.143.047
01/01/1995
5.866.106
3.312.888
951.580
10.130.574
01/01/1994
5.847.022
3.304.539
949.070
10.100.631
01/01/1993
5.824.628
3.293.352
950.339
10.068.319
01/01/1992
5.794.857
3.275.923
951.217
10.021.997
01/01/1991
5.767.856
3.258.795
960.324
9.986.975
01/01/1990
5.739.736
3.243.661
964.385
9.947.782
01/01/1989
5.722.344
3.234.767
970.501
9.927.612
01/01/1988
5.696.051
3.209.319
970.346
9.875.716
01/01/1987
5.685.601
3.205.651
973.499
9.864.751
01/01/1986
5.676.194
3.206.165
976.536
9.858.895
01/01/1985
5.669.879
3.207.646
980.196
9.857.721
01/01/1984
5.662.336
3.208.253
982.434
9.853.023
01/01/1983
5.654.964
3.213.176
989.877
9.858.017
01/01/1982
5.641.579
3.218.236
994.774
9.854.589
01/01/1981
5.634.152
3.229.001
1.000.221
9.863.374
01/01/1980
5.618.952
3.227.443
1.008.715
9.855.110
01/01/1979
5.600.903
3.225.041
1.015.710
9.841.654
01/01/1978
5.584.847
3.223.594
1.028.972
9.837.413
01/01/1977
5.565.991
3.215.259
1.042.052
9.823.302
01/01/1976
5.548.967
3.213.398
1.050.787
9.813.152
01/01/1975
5.527.094
3.206.184
1.054.970
9.788.248
493,0
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 1
20
1.3 DE ACTOREN IN HET VLAAMS WT&I-SYSTEEM
Naast de werkingstoelagen om naast het onderwijs het wetenschappelijk onderzoek te financieren, dienen tevens de belangrijke inspanningen vermeld te worden die geleverd
Het Vlaams WT&I-systeem wordt gekenmerkt door een breed
worden op niveau van de betoelaging voor het Bijzonder
spectrum aan actoren die elk hun eigen bijdrage leveren tot
Onderzoeksfonds (BOF), het Industrieel Onderzoeksfonds (IOF),
de implementatie van O&O- en innovatie-activiteiten. We vatten
het FWO-Vlaanderen, het Strategisch Basisonderzoek (SBO) bij
ze hierna kort samen.
het IWT en de specialisatiebeurzen van het IWT, met het oog op een versterking van het fundamenteel onderzoek. Daarnaast is
1.3.1 De universiteiten
er de werking van de Hercules-Stichting, die de financiering van middelzware en zware onderzoeksapparatuur voor haar
Zoals verder zal blijken spelen de Vlaamse universiteiten
rekening neemt. Via het FWO-Vlaanderen worden tevens
een cruciale rol in het Vlaams WT&I-systeem. Momenteel telt
belangrijke excellentieprogramma’s gefinancierd. Het betreft
Vlaanderen zes universiteiten: K.U.Brussel, K.U.Leuven, UHasselt,
het Odysseus-programma (dat excellente onderzoekers
Universiteit Antwerpen, UGent en V.U.Brussel. Deze universiteiten
terughaalt naar Vlaanderen) en het Methusalem-programma
zijn significante spelers in de wetenschapscreatie in Vlaanderen.
(dat Vlaamse excellente onderzoekers van een significante
Meer dan 85% van alle wetenschappelijke publicatie-output in
onderzoeksfinanciering voorziet).
Vlaanderen is immers afkomstig van deze zes universiteiten. Ook voor wat betreft de vertaling van academisch onderzoek
Voor wat betreft de Vlaamse universiteiten worden de voorbije
naar economisch relevante innovaties toe, wordt de rol van de
vijftien jaar niet enkel gekenmerkt door een significante
universiteiten in toenemende mate erkend en belangrijk geacht
toename van de onderzoeksintensiteit, doch tevens door een
door de Vlaamse overheid. De laatste tien jaar heeft ze daartoe
duidelijke aanpak inzake de kwaliteitsbewaking en -opvolging
een passend wettelijk kader gecreëerd dat onder andere de
van het uitgevoerde onderzoek. Dit kwaliteitsbeleid is en blijft
eigendomsrechten van vindingen gemaakt door universitaire
duidelijke een van de hoofdthema’s voor het management van
onderzoekers toewijst aan de universiteiten.
de Vlaamse universiteiten voor de komende jaren. Temeer daar vanaf het begrotingsjaar 2003 een gedeelte van de
Het Vlaamse universiteitslandschap heeft de laatste jaren nogal
onderzoeksmiddelen die toegewezen worden aan de Vlaamse
wat beweging gekend. Zo werd in de periode 2000-2002
universiteiten, met name van de middelen voor het Bijzonder
de fusie van de drie Antwerpse universiteiten (RUCA, UFSIA en
Onderzoeksfonds aan de universiteiten, verdeeld worden op
UIA) een feit met het ontstaan van de Universiteit Antwerpen
basis van de publicatie- en citatieoutput van de betreffende
(UA) als geïntegreerd geheel. Daarnaast heeft de UHasselt (UH)
instellingen. Waar de meting van deze publicatie-output zich in
een grensoverschrijdende samenwerking met de Universiteit
eerste instantie beperkte tot de Web-of-Science databanken
Maastricht in Nederland, waarbij de tUL of de transnationale
van Thomson-Reuters, en daardoor de Sociale en Humane
Universiteit Limburg werd gecreëerd. Tot slot werden, samen
wetenschappen minder aan bod kwamen in de publicatie-
met de Bachelor - Master hervormingen van het Hoger Onderwijs
tellingen, is de meting van de Vlaamse publicatie-output sinds
in de Europese Unie, samenwerkingsverbanden of associaties
2010 versterkt en uitgebreid door de ingebruikname van het
tussen de Vlaamse universiteiten en de Vlaamse hogescholen
Vlaams Academisch Bibliografisch Bestand (het zogenaamde
gevormd die de komende jaren het landschap van het hoger
VABB). Het VABB is een uniek databestand dat, onder leiding
onderwijs in Vlaanderen drastisch verder zullen hertekenen
en kwaliteitstoezicht van het zogenaamde Gezaghebbende
en beïnvloeden.
Panel, de publicatie-output in de Sociale en Humane wetenschappen in Vlaanderen in kaart brengt.
De Vlaamse universiteiten hebben in de context van het Vlaamse WT&I-systeem een drievoudige opdracht, waarbij ze:
De Vlaamse overheid heeft verder via verschillende decretale
(1) wetenschappelijk onderwijs verstrekken, (2) wetenschappelijk
bepalingen op de valorisatie van academisch onderzoek sinds
onderzoek definiëren en uitvoeren, en (3) wetenschappelijke en
medio de jaren 1990 eveneens een aantal concrete
technologische dienstverlening verzorgen aan de maatschappij in
beleidslijnen uitgestippeld die het voor universiteiten mogelijk
al haar geledingen, zowel sociaal als economisch. Het onderzoek
maken om de resultaten van hun wetenschappelijk onderzoek
aan de universiteiten wordt daarbij via een veelheid aan
economisch te exploiteren.
kanalen gefinancierd.
21
Zeer concreet is het nu mogelijk voor de Vlaamse universiteiten
Het Interuniversitair Micro-elektronica Centrum (IMEC) werd
op een consistente wijze te investeren in spin-off bedrijven die
opgericht in 1985 in het kader van de DIRV-actie (Derde
universitaire wetenschappelijke kennis commercieel valoriseren.
Industriële Revolutie Vlaanderen). Inspirator en oprichter van
Verschillende Vlaamse universiteiten hebben daartoe, samen
IMEC was wijlen Prof. R. Van Overstraeten van het departement
met financiers, participatiefondsen opgericht: het Gemma Frisius
Elektrotechniek van de K.U.Leuven. Het is het “oudste” van
Fonds aan de K.U.Leuven samen met (BNP Paribas) Fortis
de vier onderzoekscentra en het is ondertussen geëvolueerd tot
Private Equity en KBC Private Equity (het eerste Fonds werd
het grootste, onafhankelijk micro-elektronica onderzoekscentrum
opgericht in 1997, het tweede Fonds werd opgericht in 2002,
in Europa. IMEC voert zowel industrieel basisonderzoek uit
en in 2009 werden ze samengevoegd), het Baekeland Fonds
als toegepast onderzoek. Een steeds toenemend gedeelte
aan de UGent samen met (BNP Paribas) Fortis Private Equity en
(meer dan 80% in 2010) van de inkomsten van IMEC ontstaat
GIMV (opgericht in 1998) en gevolgd door het Baekeland II
uit industriële samenwerkingen, waarvan de omvangrijke
Fonds dat met ARKIV-steun werd opgericht, het Wendelen
“Industriële Affiliatie Programma’s” (de zogenaamde IAPs)
Fonds aan de UHasselt samen met (BNP Paribas) Fortis Private
internationaal tot de verbeelding spreken. IMEC ligt eveneens
Equity en KBC (opgericht in 1998; in de loop van 2011 wordt
aan de basis van een 30-tal spin-off bedrijven.
samen met LRM een nieuw investeringsvehikel opgezet), het AIC aan de Universiteit Antwerpen (opgericht in 2001 samen
De Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) is
met Anchis, (BNP Paribas) Fortis Private Equity, GIMV en KBC),
ontstaan in 1993 als een gevolg van de diversificatie van de
en het Brussels I3 Fund aan de V.U.Brussel (opgericht in 2002
activiteiten van het Studiecentrum voor Kernenergie. De VITO
samen met de GIMB, Fortis Private Equity, KBC, Mercator en
is actief op de brede domeinen van materiaaltechnologie en
OMOB). In de loop van 2011 is door UGent en VUB een
-onderzoek, milieu-onderzoek en toepassingen, energie, proces-
nieuw, gezamenlijk ARKIV-initiatief opgestart. En, niet minder
technologie, teledetectie en atmosferische processen. De instelling
belangrijk, sinds 1998 heeft de Vlaamse overheid, zoals
richt zich daarbij zeer sterk op de noden van de industrie.
reeds aangehaald, een wettelijk kader gecreëerd waarbij de Vervolgens is er het Vlaams Instituut voor Biotechnologie (VIB)
worden toegewezen. Dit kader vormt het fundament waarop
dat in 1995 als een virtueel instituut werd opgericht waarin de
het valorisatiebeleid van de Vlaamse universiteiten is gestoeld.
krachten van verschillende uitmuntende biotechnologie
Met het oog op het verder stimuleren en versterken van het
laboratoria aan de Vlaamse universiteiten worden gebundeld.
valorisatiegericht onderzoek, werd door de Vlaamse overheid
Deze bundeling moet niet enkel strategisch basisonderzoek
sinds een vijftal jaar voor de universiteiten (en sinds 2006
verder versterken, doch eveneens de valorisatie van de
eveneens voor de hogescholen toegankelijk), het Industrieel
onderzoeksresultaten op een meer effectieve en efficiënte wijze
Onderzoeksfonds (IOF) opgericht. Het IOF financiert onderzoeks-
mogelijk maken. Het VIB is actief op acht toekomstgerichte
mandaten en -projecten die de kennistransfer naar het
onderzoeksdomeinen, met name moleculair biomedisch
bedrijfsleven toe moeten ondersteunen en verder uitbouwen.
onderzoek, plantgenetica, transgene technologie en gentherapie, humane genetica, immunologie en parasitologie, ontwikkelings-
1.3.2 De Vlaamse onderzoeksinstellingen
biologie, moleculaire genetica en medicinaal proteïne onderzoek.
Naast de universiteiten, die qua fundamenteel onderzoek
Verder werd, op basis van de studie en inzichten van Prof.
de voornaamste actor in het Vlaams WT&I-systeem zijn, heeft
Paul Lagasse, het IBBT opgericht (2004), het Instituut voor
de Vlaamse overheid eveneens geopteerd voor een concentratie
Breedbandtechnologie, dat als een vierde, vraaggedreven
van middelen in een aantal strategische domeinen voor
innovatie-instituut in het Vlaamse landschap van onderzoeks-
wetenschappelijk en technologisch innovatieonderzoek. Dit heeft
instellingen opereert. Het IBBT richt zich als virtueel
geleid tot het ontstaan van vier grote Vlaamse onderzoekscentra.
kennisinstituut op economisch relevante toepassingen van
Dit zijn de zogenaamde SOC’s of Strategische Onderzoeks-
breedbandtechnologie, zoals e-media en e-health toepassingen
centra. Gemeenschappelijke kenmerken van deze centra zijn:
evenals medische beeldverwerking. Op die manier wil de
hun financiering door de Vlaamse overheid op basis van
Vlaamse overheid zich volop inschakelen in de belangrijke
vijfjaarlijkse beheersovereenkomsten en hun oriëntatie naar
digitale evoluties van de 21ste eeuw. De complementaire rol
de industrie toe. Zowel inhoudelijk als qua opdracht en
van het Vlaamse bedrijfsleven en kenniscentra op dit domein
concrete werking verschillen de vier centra van elkaar.
staat daarbij centraal.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 1
eigendomsrechten op academische vindingen aan de universiteit
22
Door de Vlaamse overheid werden sinds 2009 nog twee
(Flanders’ Materials Research Center of FLAMAC, sinds 2009
nieuwe initiatieven opgestart, het Strategisch Initiatief
geïntegreerd in het SIM-initiatief), het kennisinitiatief op vlak
Materialen (SIM) en het Centrum voor Medische Innovatie
van voedingstechnologie (Flanders’ Food), op vlak van
(CMI), met focus op materialenonderzoek enerzijds en
productontwikkeling en -ontwerp (Flanders’ Inshape), op vlak van
translationeel biomedisch onderzoek (met inzonderheid de
kunststofverwerking (PlasticVision), op vlak van mobiliteit (VIM
creatie van een Vlaamse biobank) anderzijds, die op termijn
- Vlaams Instituut voor de Mobiliteit), op vlak van waterkwaliteit
zouden kunnen uitgroeien tot twee nieuwe strategische
(VLAKWA) en op het vlak van innovatieve arbeidsorganisatie
onderzoekscentra.
(Flanders’ Synergy). Het betreft hier steeds publiek-private partnerships die voor een belangrijk technologisch toepassings-
Naast deze vier “grote” onderzoekscentra, beschikt Vlaanderen
domein een complementaire krachtenbundeling nastreven tussen
nog over vier instellingen die eerst opgericht werden op basis
industriële partners en academische onderzoeksgroepen.
van het Koninklijk Besluit van 1961 op de wetenschappelijke instellingen. Hun opdracht bestaat erin wetenschappelijk
Het is duidelijk dat dit landschap continu in beweging is.
onderzoek op hun domein op te volgen, de resultaten ervan
Zo lopen er via het instrument van de IWT-haalbaarheids-
in beleidsgerichte aandachtspunten te vertalen en eveneens
studies, dat in de loop van de jaren 2007 en 2008 volledig
zelf beleidsgericht onderzoek uit te voeren. Deze centra zijn:
operationeel werd, continu studies voor nieuwe initiatieven
(1) het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE),
inzake analyse en voorbereiding van mogelijke onderzoeks-
(2) het Instituut voor Landbouw en Visserijonderzoek (ILVO),
centra en competentiepolen.
(3) het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO), en (4) het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten - Antwerpen
1.3.3 De collectieve centra
(KMSKA). Deze centra (met als prominente spelers: BIL, Centexbel, CRM, Daarnaast beschikt Vlaanderen nog over drie autonome
OCW, SIRRIS, WTCB, WTOCD) werden opgericht door de
kennisinstellingen die nauwe banden hebben met een aantal
Belgische bedrijfsfederaties, meestal onder de vorm van vzw’s,
Vlaamse universiteiten. Het ITG, Instituut voor Tropische
en doen in de eerste plaats aan toegepast onderzoek dat
Geneeskunde, is een wereldleider op het domein van HIV- en
relevant is voor de bedrijven uit hun sector. Daarnaast nemen
AIDS-onderzoek. Met de twee managementscholen, de Vlerick
zij vaak deel aan Europese, federale en Vlaamse onderzoeks-
Leuven Gent Management School en de AMS - Antwerp
programma’s en - of voeren zij zelf onderzoek uit om hun
Management School, is Vlaanderen ook in de wereld van het
kennisniveau op peil te houden. Meer specifiek, in het kader
managementonderwijs en –onderzoek prominent aanwezig in
van steunverlening via het IWT kunnen deze centra dergelijk
Europa en de wereld.
onderzoek definiëren en uitvoeren. Tevens voeren zij, op vraag van individuele bedrijven, contractonderzoek uit.
Verder dient vermeld dat sinds 2001 het Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) tenvolle operationeel werd, met als doel het
1.3.4 De bedrijven
aanzienlijk potentieel op het gebied van zeewetenschappelijk onderzoek in Vlaanderen verder te bundelen en internationaal
De bedrijven zijn niet weg te denken uit het Vlaams WT&I-
te valoriseren door participatie aan belangrijke programma’s
systeem. Zij nemen een vooraanstaande plaats in voor wat
van Europese en multinationale organisaties te faciliteren.
betreft hun aandeel in het totaal aan WT&I-uitgaven in
Het VLIZ omvat eveneens het Vlaamse Maritiem Data Centrum.
Vlaanderen. Meer bepaald, staan de bedrijven in voor afgerond 70% van de O&O-financiering in het Vlaams Gewest. Het dient
Tot slot dienen ook de steeds vaker voorkomende en op
echter wel gezegd dat ze een zeer heterogene groep vormen.
innovatie gerichte platformen (de zogenaamde “competentiepolen”) te worden vermeld, zoals deze op het vlak van
De meeste grote ondernemingen zijn duidelijk innovatie-actief.
technologieontwikkeling voor de automobielindustrie (Flanders’
Sommige onder hen hebben aanzienlijke onderzoeksbudgetten.
Drive), voor de mechatronica- industrie (Flanders’ Mechatronics),
Echter, gelet op de industriële textuur in Vlaanderen, behoort
voor het ondersteunen van kennisopbouw op vlak van logistiek
het merendeel van deze grote ondernemingen tot multinationale
(VIL - Vlaams Instituut voor de Logistiek), voor de toepassing
groepen zodat hun onderzoeksbeleid niet enkel in en vanuit
van geavanceerde methodologieën voor materiaalonderzoek
Vlaanderen wordt bepaald.
23
Naast de grote, innovatie-intensieve ondernemingen, is de
Ook de Vlaamse kennisinstellingen en intermediairen zijn
laatste jaren een groep van hoog-technologische kleine en
hierin belangrijke partners en ontvangen daartoe de nodige
middelgrote ondernemingen ontstaan die gestadig aangroeit,
financiële steun. Het IWT speelt daarnaast ook een centrale
niettegenstaande de tegenslagen (en bijhorende falingen) die
rol bij het toekennen van specialisatie-beurzen voor doctoraats-
zich hebben voorgedaan in de periode 2000-2001 die volgde
opleidingen en post-doctorale vorsers in wetenschappelijk en
op het barsten van de “internet-bubble” evenals het moeilijke
technologisch onderzoek aan de universiteiten. Verder ondersteunt
economische klimaat van de laatste twee jaar. Daarnaast is er
het IWT het bedrijfsleven inzake deelname aan internationale
een grote meerderheid van kleine en middelgrote ondernemingen
technologische programma’s, inzake de overdracht van
die zelf niet aan onderzoek doet, doch waarvan sommigen
technologie en het zoeken naar partners, evenals inzake
tot op zeker hoogte onderzoek uitbesteden, of nog, waarvan
(eerste lijns)begeleiding. Het IWT coördineert bovendien
een aantal zeker innovatiegericht kan worden genoemd.
de werkzaamheden van de technologische adviseerdiensten onder andere bij de sectoriële collectieve onderzoekscentra.
1.3.5 De hogescholen
Via haar eenheid Monitoring & Analyse speelt het IWT tevens een rol bij het waarnemen en het beleidsgericht evalueren
In 1997 werd in opdracht van de Vlaamse regering door het
van tendensen op het domein van technologische evolutie en
IWT de actie “HOBU-Fonds” gelanceerd. Het HOBU-fonds
innovatie in Vlaanderen.
werd ondertussen geactualiseerd en omgevormd tot Sinds 2008 zijn, conform de Europese kaderregeling, nieuwe
de opwaardering en de valorisatie van het technologisch
steunregels van kracht. Deze bouwen verder op de regels
onderzoek aan de Vlaamse hogescholen. Anderzijds wil men
die op 5 oktober 2001 door de Vlaamse regering werden
via de hogescholen (vooral kleinere) bedrijven de mogelijkheid
goedgekeurd. Dit laatste financieringsbesluit verving het
bieden om op de hoogte te blijven van de mogelijkheden die
zogenaamde FIOV-besluit van 23 oktober 1991. Naast de
geboden worden door technologische ontwikkelingen. Op die
administratieve vereenvoudigingen en de verruiming van de
manier worden de hogescholen verder gestimuleerd in hun
subsidieerbare kosten die opgenomen werden in de
opdracht om naast onderwijs, ook actief met toegepast
steunregelgeving, wordt tevens aandacht besteed aan het
technologisch onderzoek bezig te zijn. De Associaties
economisch valorisatiepotentieel in Vlaanderen van de
universiteiten-hogescholen vormen een geschikt kader om in
goedgekeurde projecten. De nieuwe steunregels die sinds
de volgende jaren het onderzoekspotentieel van de hogescholen
2008 van kracht zijn, leggen de basissteunpercentages
verder uit te bouwen. Ook de ontwikkeling van het Industrieel
vast op respectievelijk 15% (experimentele ontwikkeling)
Onderzoeksfonds (IOF) op niveau van de associaties en hun
en 40% (basisonderzoek). Daarbovenop zijn er verschillende,
hogescholen, moet hun rol in het toegepast onderzoek verder
cumuleerbare, additionaliteitsbonussen voorzien, die het
ondersteunen en vormgeven.
steunpercentage tot maximaal 80% kunnen doen oplopen.
1.3.6 De herverdelende mechanismen: IWT-Vlaanderen,
Ontwikkelingsobjectieven van de Vlaamse overheid (DTO,
De bonussen betreffen, onder andere, de Duurzame Technologie FWO-Vlaanderen, Hercules, BOF en IOF
operationeel sinds 2002), KMO-additionaliteit, additionaliteiten voor samenwerkingsformules en in het bijzonder samenwerking
Het IWT-Vlaanderen (Instituut voor de Aanmoediging van
met kennisinstellingen.
Innovatie door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen) is de operator voor het technologiebeleid in Vlaanderen. Het instituut
Belangrijke evoluties in de activiteitenportfolio van het IWT,
bestaat sinds 1991. De basisfilosofie bestaat erin op te treden als
betreffen de Vlaamse Innovatie Samenwerkingsverbanden
“één loket voor de Vlaamse bedrijven.” Het staat in voor de
(VIS). Dit mechanisme wil actief innovatietrajecten te steunen.
financiering van het onderzoek met een economische finaliteit.
Deze trajecten kunnen ingediend worden door een vereniging
Dit betreft zowel onderzoek dat op initiatief van een bedrijf
van bedrijven en kennisinstellingen (federaties, vzw’s, consortia
wordt aangevraagd als de definitie en de implementatie van
of gelijkgestelde collectieve centra en subregionale actoren).
instrumenten die gebruikt worden voor het stimuleren van
Voor de uitvoering van het project kunnen zij een beroep doen
technologische innovatie.
op een brede waaier van kenniscentra (Collectieve Centra, hogescholen, universiteiten en grote onderzoeksinstellingen).
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 1
het TETRA-fonds. Het wil enerzijds een impuls geven aan
24
Met het VIS wordt het VIN, het Vlaams Innovatie Netwerk dat
Het FWO-Vlaanderen (Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek -
door het IWT wordt gecoördineerd, gevoed. In het kader van
Vlaanderen) verdeelt de middelen voor fundamenteel onderzoek
het VIN verwijzen we eveneens naar de Innovatiecentra die per
aan de universiteiten en dit vooral onder de vorm van
provincie worden georganiseerd en die zich vooral richten op
(1) beurzen voor doctoraats- en post-doctorale onderzoekers,
het stimuleren van innovatie in het aanwezige KMO-weefsel.
(2) de financiering van onderzoeksprojecten, en (3) de steun aan congressen en symposia. Daarnaast financiert het FWO
Tevens wordt het KMO-programma continu bewaakt en
onderzoeksgemeenschappen waarin Vlaamse en buitenlandse
verbeterd zodat een steeds betere dienstverlening naar de
onderzoekers in een bepaalde discipline elkaar in een
Vlaamse KMO-populatie mogelijk wordt. Sinds 2008 werden
gestructureerd verband kunnen ontmoeten en onderzoeks-
de verschillende instrumenten in dit programma nog verder
ervaringen uitwisselen. Dergelijke netwerken laten de
gestroomlijnd en vereenvoudigd zodat de drempel voor KMO’s
deelnemende onderzoekseenheden toe aan te sluiten bij grote,
om de weg naar het IWT te vinden nog transparanter wordt.
prestigieuze internationale netwerken, die onder meer door de
Het succes van het programma kan worden afgeleid uit het aantal
European Science Foundation worden opgezet. Via het FWO-
projectvoorstellen dat steeg tot meer dan 400 per jaar, te vergelijken
Vlaanderen worden tevens belangrijke excellentieprogramma’s
met een jaarlijks gemiddelde van afgerond 100 de jaren daarvoor.
gefinancierd. Het betreft het Odysseus-programma (dat excellente onderzoekers terughaalt naar Vlaanderen) en het
Verder werd als “opvolger” van het STWW programma
Methusalem-programma (dat Vlaamse excellente onderzoekers
(Strategische Technologieën voor Welzijn en Welvaart) en het
van een significante onderzoeksfinanciering voorziet).
GBOU-programma (Generisch Basisonderzoek aan de Universiteiten), in 2002-2003 het SBO-programma opgestart
De duidelijke groei vanaf 1996 in de financiële middelen voor
(Strategisch Basisonderzoek). In het kader van het SBO-
het fundamenteel niet-gericht onderzoek vanwege de Vlaamse
programma kunnen Vlaamse onderzoeksgroepen (zowel uit
overheid, heeft het FWO een bijzondere impuls gegeven.
de kennisinstellingen als uit het bedrijfsleven) projecten voor
Het onderzoekersbestand werd zowel op niveau van de aspirant-
strategisch technologisch en maatschappelijk onderzoek indienen
doctorandi als op niveau van de postdoctorale onderzoekers
waarvan de resultaten op termijn een duidelijke toegevoegde
substantieel versterkt. Ook het aantal onderzoeksprojecten
waarde creëren op economisch of maatschappelijk vlak.
werd gevoelig opgetrokken. Deze groei is de laatste jaren
Een basisdoelstelling is het realiseren van een brugfunctie
consequent verder gezet.
tussen de onderzoekswereld enerzijds en de economie en maatschappij anderzijds. Het onderzoek wordt gekwalificeerd
Tevens werden de krachten ter ondersteuning van de
als “strategisch basisonderzoek.” Dit houdt in dat het kwalitatief
financiering van middelzware en zware onderzoeksapparatuur
hoogwaardig onderzoek is, gericht op langere termijn, met een
gebundeld in de Hercules-Stichting. De Hercules-Stichting
uitgesproken origineel, creatief en grensverleggend karakter.
investeert via geëigende advies- en beslissingsorganen aanzienlijke hoeveelheden middelen in onderzoeksapparatuur. De Stichting
Tot slot vermelden we naast deze verschillende maatregelen
operereert als een autonome instelling, echter met sterke banden
en steunmechanismen ook nog de betrokkenheid (samen met
met zowel IWT als FWO, zowel op niveau van het bestuur van
EWI) bij de steun aan de universitaire interfacediensten ter
de Stichting als op niveau van haar operationele werking.
ondersteuning van de exploitatie van het onderzoek aan de Vlaamse universiteiten, de Eureka-steunregeling, de
Naast het FWO-Vlaanderen, dat een belangrijk financierings-
betrokkenheid van het IWT bij de doorlichtingen betreffende
instrument is voor het academisch wetenschappelijk onderzoek
meer omvangrijke subsidies voor de ondersteuning van
op initiatief van de vorser, dient tevens het Bijzonder
technologische innovatie (zoals Flanders’ Drive, KMO-IT
Onderzoeksfonds (of BOF) te worden vermeld. Het BOF is
Centrum, Flanders’ Mechatronics, SIM en FLAMAC, Flanders’
een interuniversitair verdelingsmechanisme dat aan de Vlaamse
Food, Flanders’ Inshape, CMI en PlasticVision). Om dit alles
universiteiten een significant onderzoeksbudget ter beschikking
continu en recurrent te optimaliseren, worden er door het IWT
stelt, het welk de universiteiten vervolgens intern kunnen
op regelmatige tijdstippen effectmetingen gedaan van de
verdelen aan grote (de zogenaamde GOA’s) en kleinere
betreffende maatregelen en gehanteerde instrumenten.
onderzoeksprojecten (projecttoelagen) op basis van een eigen,
Op die manier worden de effectiviteit en de “outputs” van de
intern selectieproces dat steeds op “peer-review“ van een
instrumenten bewaakt en waar nodig en wenselijk bijgestuurd.
competitieve projectindiening gebaseerd is.
25
De middelen van het BOF zijn in de periode 1995-2007
De kerndoelstellingen van het economisch beleid betreffen de
nagenoeg vervijfvoudigd. Tot en met 2002 werden de BOF-
proactieve ontwikkeling van het Vlaams economisch weefsel en
middelen interuniversitair verdeeld op basis van drie criteria,
het stimuleren van ondernemersactiviteit. Wat het wetenschaps-
met name het aandeel in het aantal afgeleverde tweede
en innovatiebeleid betreft, zijn de aandachtspunten:
cyclusdiploma’s over een vier jaar tijdsvenster (35%), het aandeel in het aantal afgeleverde doctoraten over een vier jaar
l
het uitbouwen en implementeren van instrumenten voor
tijdsvenster (50%) en het aandeel in de werkingsmiddelen van
effectmeting van het wetenschaps- en technologiebeleid en
de betreffende universiteiten (15%). Sinds de verdeelsleutel
de bijdrage van dit beleid tot innovatie;
voor 2003, werden deze drie criteria aangevuld met een
l
criterium dat het aandeel van elke Vlaamse universiteit in
systeem van wetenschaps-, technologie- en innovatie-
de totale Vlaamse academische publicatie- en citatie-output in de Science Citation Index (geëxtraheerd uit de Expanded Web-
indicatoren en het organiseren van de gegevensverzameling; l
of- Science, ISI-Thomson) gedurende een tien jaar voortschrijdend tijdsvenster weergeeft. Voor 2003 telden de drie originele
het uitbouwen en onderhouden van een geïntegreerd
de federale en bilaterale internationale samenwerking op vlak van wetenschap en innovatie;
l
de coördinatie van het beleid inzake wetenschappelijk
criteria hierbij voor 90% mee, terwijl de SCIE-output voor 10%
onderzoek intern in het Ministerie van de Vlaamse
in de verdeelsleutel meetelde. De verhouding niet-bibliometrische
Gemeenschap, met de andere Vlaamse instellingen en met
componenten versus bibliometrische componenten evolueert
de supranationale en internationale instellingen;
ondertussen verder naar een 64/36 verhouding tegen 2012
l
de opvolging van de evoluties inzake wetenschap,
conform het in 2008 aangepaste en goedgekeurde BOF-besluit.
technologie en innovatie op Vlaams, Belgisch en
Tevens werden de databestanden sinds BOF-begrotingsjaar 2008
internationaal niveau en de terugkoppeling van deze
uitgebreid met de Social Science Citation Index (SSCI),
opvolging naar het beleid van de Minister;
de Arts&Humanities Citation Index (AHCI) en de ISI
l
de voorbereiding van het beleid van de Minister.
Conference Proceedings publicatiedata (Science & Technology evenals Social Sciences & Humanities Proceedings). In 2008 werd
De structuur en uitbouw van EWI opgebouwd laten toe deze
tevens een aanvang gemaakt met de ontwikkeling van het Vlaams
veelheid aan opdrachten op een efficiënte manier uit te voeren.
Academisch Bibliografisch Bestand (VABB) voor de Sociale en Humane wetenschappen. Het VABB moet zorgen voor de betere
1.3.8 De Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie
in de BOF-tellingen. Het is ondertussen operationeel.
De Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie (VRWI) is het hoogste adviesorgaan voor elke aangelegenheid rond
Tot slot vermelden we het IOF (Industrieel Onderzoeksfonds)
wetenschaps- en innovatiebeleid, zowel voor de Vlaamse
dat onderzoeksmiddelen verdeelt aan de Vlaamse universiteiten
regering als voor het Vlaams Parlement. De wettelijke basis is
en hogescholen, op basis van een verdeelsleutel die rekening
het decreet van 15 december 1993. Dat versterkte de juridische
houdt met hun valorisatieresultaten (gebaseerd op gerealiseerde
basis van de Raad, die al in 1985 werd opgericht bij besluit van
inkomsten uit industrieel onderzoek, inkomsten uit Europese
de Vlaamse regering. Sinds 2009 werd de vroegere VRWB
samenwerkingsprogramma’s, grootte van de octrooiportefeuilles
(de Vlaamse Raad voor Wetenschapsbeleid) omgevormd tot
evenals spin-off aantallen). Het IOF wil op die manier het
de VRWI (Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie) om
strategisch basisonderzoek en de valorisatie ervan aan de
aldus de nadruk op wetenschap én innovatie ten volle duidelijk
Vlaamse associaties stimuleren en financieel onderbouwen.
te maken.
1.3.7 Het departement Economie, Wetenschap en
Deze structuur vormt een uniek forum, waar vooraanstaande
Innovatie
actoren uit de academische en uit de sociaal-economische wereld zich als een “raad van wijzen” beraden over de
Het departement Economie, Wetenschap en Innovatie maakt
algemene krachtlijnen van het wetenschaps- en innovatiebeleid
deel uit van het Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap.
in Vlaanderen. De VRWI is bevoegd om (op eigen initiatief of
Het staat in voor de geïntegreerde ondersteuning van
op verzoek) aanbevelingen te formuleren, onderzoek te
het economisch beleid en het wetenschaps- en innovatiebeleid
verrichten en advies uit te brengen.
van de Vlaamse overheid.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 1
vertegenwoordiging van de sociale en humane wetenschappen
26
Jaarlijks analyseert en bespreekt de Raad het Vlaams
Voor wat de relatie tussen technologie en economie betreft,
begrotingsbeleid voor wetenschap en innovatie. De begrotings-
dienen ook de activiteiten van de SERV (de Sociaal
adviezen zijn inmiddels een begrip geworden. De Vlaamse
Economische Raad voor Vlaanderen) met de Stichting
regering is verplicht de VRWI vooraf te raadplegen over alle
Technologie Vlaanderen (STV) te worden vermeld, die zich
decreten en besluiten, die algemene aangelegenheden inzake
vooral richten op het uitvoeren van studies naar het Vlaamse
wetenschapsbeleid regelen en die instellingen betreffen die
socio-economisch weefsel, inclusief technologievraagstukken
instaan voor de betrokken materies. Ook alle belangrijke acties
die zich daarbij kunnen stellen.
en initiatieven op het vlak van wetenschaps- en innovatiebeleid moeten aan de VRWI voor advies worden voorgelegd.
1.3.10 De Steunpunten Beleidsrelevant Onderzoek
Bij zijn adviesverlening en om de gestelde problemen uit te
Met de oprichting van de steunpunten voor beleidsrelevant
diepen, doet de VRWI beroep op permanente commissies.
onderzoek verzekert de Vlaamse overheid zich van een grotere
Voor bijzondere vraagstukken of voor het uitvoeren van
stabiliteit in het beleidsondersteunend onderzoek en, hiermee
onderzoeksopdrachten worden ad hoc werkgroepen en
gepaard gaand, van de gestadige opbouw van een kritische
externe deskundigen ingeschakeld. Sinds zijn ontstaan heeft de
kennismassa omtrent een aantal prioritaire beleidsthema’s.
Raad zich continu verder ontplooid en ontwikkeld. Hij groeide
De werking van de steunpunten wordt opgevolgd door het
inmiddels uit tot een volwaardig adviesinstrument voor het
departement EWI, telkens in samenspraak met de Minister
beleid. Naast de talrijke expliciet gevraagde adviezen,
bevoegd voor het beleidsdomein waarop het betreffende
nam de VRWI zelf tal van initiatieven voor studiedagen,
Steunpunt actief is.
onderzoeksstudies en analyses. Daarbij heeft de VRWI steeds een grote belangstelling aan de dag gelegd voor toekomstgerichte
De veertien Steunpunten voor Beleidsrelevant Onderzoek
vraagstukken van het wetenschaps- en innovatiebeleid.
worden gevormd door één of meer onderzoeksgroepen uit één of meer universitaire instellingen die samen gedurende
Getuige daarvan zijn het onderzoek naar betere deflatoren
een 5-jaar periode wetenschappelijke ondersteuning bieden
voor O&O-uitgaven en bestedingen, naar de problematiek van
aan de Vlaamse overheid:
“science sharing” en naar methodologieën voor wetenschaps- en technologieverkenning evenals het in kaart brengen van voor
l
Fiscaliteit en Begroting;
Vlaanderen belangrijke wetenschaps- en technologie-evoluties
l
O&O Indicatoren (vanaf 1 januari 2009 omgevormd tot het
aan de hand van verkenningsstudies. Vermeldenswaard is
Expertisecentrum O&O Monitoring);
zeker ook de VRWI studiereeks die een regelmatige output van
l
Ondernemen en Internationaal Ondernemen;
gedegen studies en analyses inzake wetenschaps- en
l
Welzijn, Volksgezondheid en Gezin;
innovatiebeleid garandeert. In deze context verwijzen we
l
Werk en Sociale Economie;
naar de recente studies aangaande samenwerking universiteit
l
Milieu en Gezondheid;
- industrie, wetenschapscommunicatie, de relatie tussen onderwijs
l
Bestuurlijke Organisatie Vlaanderen;
en innovatie, het translationeel biomedisch onderzoek,
l
Buitenlands Beleid, Toerisme en Recreatie;
en de valorisatie van het onderzoek in de sociale en humane
l
Studie en Schoolloopbanen;
wetenschappen.
l
Cultuur, Jeugd en Sport;
l
Mobiliteit en Openbare Werken;
l
Ruimte en Wonen;
l
Duurzame Ontwikkeling;
l
Gelijkekansenbeleid.
1.3.9 De adviesorganen De
Koninklijke
Vlaamse
Academie
van
België
voor
Wetenschappen en Kunsten fungeert als de ontmoetingsplaats voor uitmuntende Vlaamse wetenschappers en is het
In de loop van 2011 wordt een nieuwe vijfjarige periode van het
aanspreekpunt voor verschillende gelijkaardige organisaties
steunpuntenbeleid voorbereid en uitgerold.
overal ter wereld. De Academie vervult alsdusdanig de rol van een Vlaams Kennis- en Cultuurforum, een rol die in de loop van 1998 werd vastgelegd.
27
1.3.11 Specifieke acties naar technologietransfer en diffusie
Deze centrale beleidsoptie komt heel zichtbaar tot uiting in de waaier aan stimuleringsmaatregelen (bvb. competentiepolen, provinciale-regionale innovatiecentra, …) die vandaag het
Naast de hoger beschreven actoren, wordt het Vlaams WT&I-
Vlaams WT&I-beleid en het resultaat ervan in de vorm van
systeem gekenmerkt door een hoge mate van bekommernis
het VIN (het Vlaams Innovatie Netwerk dat door het IWT
om de resultaten van wetenschappelijk en technologisch
wordt gecoördineerd), kenmerken.
onderzoek evenals de innovatieve aanwendingen van deze resultaten, zo goed mogelijk te laten doorstromen naar zoveel
1.3.12 Sensibilisering
mogelijk actoren in Vlaanderen. Daarom wordt vanuit de Vlaamse Regering en vanuit het IWT ruime aandacht besteed
Tot slot, de laatste jaren werd eveneens op een gestructureerde
aan transfer en diffusie van technologie.
wijze aandacht besteed aan het opzetten van een brede publiekssensibilisatie omtrent wetenschap, technologie en
Daartoe werden verschillende mechanismen in het leven
innovatie. De Stichting “Flanders Technology International”
geroepen, die hierna kort worden toegelicht. Sinds 1998 wordt
(FTI), Technopolis (een “doe-centrum” voor wetenschap en
door de Vlaamse overheid een subsidie toegekend aan de
technologie dat in het najaar 1999 zijn deuren opende en werd
universitaire interfacediensten met de bedoeling op deze wijze
voorbereid door FTI), de wetenschapsweek, en diverse
de valorisatie-activiteiten van de universiteiten een duw in
communicatiecampagnes omtrent innovatie kaderen in die
de rug te geven. Aan de Collectieve Centra zijn technologische
brede sensibilisatie activiteit. De campagne “jij bent Flanders’
adviesfuncties verbonden. Hun taak bestaat erin KMO’s te
Future” was daarvan een voorbeeld. Ook mediaprogramma’s
sensibiliseren voor nieuwe of vernieuwende technologische
zoals “Jongens en Wetenschap” kaderden in die sensibilisatie-
ontwikkelingen en het daarbij horend eerstelijnsadvies.
aanpak. In 2004 ging tot slot het initiatief Flanders’ Districts of
De Vlaamse Innovatie Samenwerkingsverbanden (zie hoger)
Creativity (Flanders DC) van start dat de creativiteit en
geven aan deze advisering en ondersteuning sinds 2001 een
innovativiteit van de Vlaamse economie regionaal en
nieuwe en verruimde impuls.
internationaal moet ondersteunen. Gelet op de nood aan degelijke wetenschapscommunicatie, voorziet de Vlaamse overheid sinds een aantal jaren eveneens in de structurele
1995-1997 een tiental clusters in het leven geroepen.
ondersteuning van wetenschapscommunicatie in en door
Clusters werden daarbij gedefinieerd als een netwerk van
het hoger onderwijs.
bedrijven die onderling samenwerken of samenwerken met onderzoeksinstellingen op één of meerdere domeinen (zoals wetenschappelijk onderzoek, productontwikkeling of opleiding).
1.4 CONCLUSIE
Conform de beleidsopties van de Vlaamse Regering, werd naderhand beslist deze specifieke steunvorm niet verder te
In dit inleidend hoofdstuk werd een overzicht gegeven van
verlengen, maar de bestaande initiatieven de kans te geven
de voornaamste actoren en instrumenten van het Vlaams
zich in te schakelen in het ruimer mechanisme van de Vlaamse
WT&I-systeem en WT&I-beleid. Dit overzicht, dat in de
Innovatie Samenwerkingsverbanden. Deze evolutie werd in
volgende hoofdstukken verder wordt gedetailleerd, illustreert
de periode 2001-2002 met goed gevolg volop in beweging
de inspanningen die in Vlaanderen de laatste jaren werden
gezet en heeft vandaag geleid tot een brede portfolio aan
geleverd om het WTI-beleid op een internationaal vergelijkbaar
goedgekeurde en werkende samenwerkingsverbanden die
en competitief niveau te brengen. In de volgende hoofdstukken
momenteel hun continuïteit krijgen in het aangepaste instrument
worden de resultaten van dit beleid verder besproken en wordt,
van de VIS-trajecten en de VIS-haalbaarheidsstudies.
waar mogelijk, eveneens de Vlaamse aanwezigheid in een internationale onderzoeks- en innovatiecontext bekeken.
Bij deze veelheid aan acties die ondernomen worden op het vlak van transfer en diffusie valt tot slot nog te vermelden dat de Vlaamse overheid steeds meer belang hecht aan valorisatie, kennistransfer en samenwerking tussen de verschillende actoren in het Vlaams WT&I landschap.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 1
Verwant aan de Collectieve Centra werden in de periode
28
NOOT l
BIL: Belgisch Instituut voor Lastechniek
l
Centexbel: Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de Belgische Textielnijverheid
l
CRM: Centrum voor Research in de Metallurgie
l
OCW: Onderzoekscentrum voor de Wegenbouw
l
WTCB: Wetenschappelijk en Technisch Centrum van het Bouwbedrijf
l
SIRRIS: Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor de Agoriasectoren
l
WTOCD: Wetenschappelijk en Technisch Onderzoekscentrum voor Diamant
29
H ET M E N S E LI J K E POTE NTI E E L IN WETENSCHAP, TECHNOLOGIE E N I N N OVAT I E I N V L A A N D E R E N Door Linda De Kock (Departement Onderwijs en Vorming) en Danielle Gilliot (VLIR)
02
30
2.1 INLEIDING
Zeker vanaf het academiejaar 2004-2005 is deze toename van het aantal generatiestudenten opvallend. Dit is het
Dit hoofdstuk schetst met statistieken en grafieken een beeld
academiejaar dat de bachelor-masterstructuur werd
van de aantrekkingskracht van het Vlaamse hoger onderwijs.
ingevoerd in het Vlaamse hoger onderwijs. Verdere analyse
Hoe ziet de huidige situatie eruit en welke tendensen tekenen
is nodig om na te gaan of hier een - en zo ja, welk -
zich af? In een eerste deel komt de instroom in het hoger
oorzakelijk verband bestaat tussen de introductie van deze
onderwijs aan bod. Vervolgens besteedt dit hoofdstuk aandacht
nieuwe structuur en de toegenomen instroom in het
aan de gerealiseerde output, in de vorm van uitgereikte
universitair onderwijs.
diploma’s van het hoger onderwijs. Op deze manier geeft het hoofdstuk een overzicht van de ‘kennis’rijkdom waaruit
l
Kijkt men naar de relatieve deelname van de Vlaamse
Vlaanderen nu en in de nabije toekomst zal kunnen putten om
achttienjarigen aan het universitair onderwijs, dan stelt men
het potentieel in wetenschap, technologie en innovatie (WTI)
grosso modo vast dat vanaf het academiejaar 2000-2001
te realiseren.
deze participatie toeneemt. Terwijl in het academiejaar 2000-2001 slechts 17,1% van de potentiële doelgroep was
De cijfergegevens van de universiteiten en de hogescholen
ingeschreven aan een Vlaamse universiteit, was in het
komen uit de Databank Tertiair Onderwijs (DTO) en vanaf het
academiejaar 2009-2010 dit percentage gestegen tot 19,9%.
academiejaar 2008-2009 uit de Databank Hoger Onderwijs
De eerste jaren was deze stijging hoofdzakelijk te wijten
(DHO), beheerd door het Vlaamse ministerie van Onderwijs
aan de daling van het aantal achttienjarigen, vanaf het
en Vorming. De gegevens in hoofdstuk 2.4. (Internationale
academiejaar 2004-2005 nam ook het aantal achttienjarigen
vergelijking) zijn afkomstig van de stafdiensten van het
toe en is de relatief sterke toename van het aantal
Departement Onderwijs en Vorming, van de OESO (Education
generatiestudenten aan de universiteiten grotendeels
at a glance) en van Eurostat.
verantwoordelijk voor de toegenomen participatie. Aan de hogescholen spelen er twee verschillende evoluties.
2.2 INSTROOM IN HET VLAAMSE HOGER ONDERWIJS: KWANTIFICATIE EN STRATIFICATIE
l
Bij de professionele bacheloropleidingen nam het aantal generatiestudenten tijdens de beschouwde periode quasi onafgebroken toe: van 20.592 generatiestudenten in het academiejaar 2000-2001 tot 23.934 in het academiejaar
In het academiejaar 2009-2010 telde het Vlaamse hoger
2009-2010. In dezelfde periode groeide de relatieve deelname
onderwijs 44.793 generatiestudenten. Meer dan de helft van
globaal genomen van 27,9% naar 30,6%.
deze generatiestudenten (53,4%) startte een professioneel gerichte bacheloropleiding aan een hogeschool. De universiteiten
l
De evolutie van het aantal generatiestudenten en van de
en de academisch gerichte opleidingen aan de hogescholen
relatieve participatie in de academische hogeschoolopleidingen
trokken respectievelijk 34,8% en 11,8% aan van het totale
vertoont een ander beeld. Het aantal generatiestudenten
aantal generatiestudenten.
aan de academische hogeschoolopleidingen nam continu af van 6.174 studenten in 2000-2001 naar 5.020 generatie-
Het aantal generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten
studenten in 2005-2006. De laatste academiejaren nam het
over de laatste 10 jaar evolueert op deze manier (tabel 2.1):
aantal generatiestudenten globaal genomen toe tot 5.290 in het academiejaar 2009-2010. De participatiegraad daalde
l
Met uitzondering van de academiejaren 2002-2003 en
van 8,4% in 2000-2001 tot 6,8% in 2009-2010.
2003-2004 kenden de universiteiten in de beschouwde aantal
In algemene termen waagt meer dan de helft van de Vlaamse
generatiestudenten. In het academiejaar 2009-2010 werden
jongeren een kans in het hoger onderwijs: in het academiejaar
15.569 generatiestudenten geteld, dit zijn er 2.967 meer
2009-2010 startte 57,3% van de potentiële doelgroep een
dan bij de start van de beschouwde periode, namelijk het
opleiding in het Vlaamse hoger onderwijs. In het academiejaar
academiejaar 2000-2001.
2000-2001 bedroeg dit aandeel 53,4%.
periode
een
gestage
toename
van
het
31
Tabel 2.1:
Het aantal generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten en hogescholen (2000-2001 t.e.m. 2009-2010) in verhouding tot het globaal aantal Vlaamse achttienjarigen Generatiestudenten Universiteiten
18 jarigen
Hogescholen
Relatieve deelname aan hoger onderwijs (%) Universiteiten
Academiejaar
ABA (kan)
Totaal
PBA (HO1C)
ABA (HO2C)
2000-2001
12.602
26.766
20.592
6.174
2001-2002
12.953
26.552
20.851
2002-2003
12.801
25.627
2003-2004
12.423
2004-2005
Hogescholen
ABA (kan)
Totaal
PBA (HO1C)
ABA (HO2C)
73.688
17,1
36,3
27,9
8,4
5.701
72.417
17,9
36,7
28,8
7,9
20.253
5.374
70.750
18,1
36,2
28,6
7,6
25.860
20.600
5.260
69.641
17,8
37,1
29,6
7,6
13.175
26.438
21.199
5.239
71.447
18,4
37,0
29,7
7,3
2005-2006
13.808
27.160
22.140
5.020
71.830
19,2
37,8
30,8
7,0
2006-2007
14.461
27.725
22.609
5.116
73.305
19,7
37,8
30,8
7,0
2007-2008
14.748
28.160
22.752
5.408
74.247
19,9
37,9
30,6
7,3
2008-2009
15.087
28.375
23.099
5.276
77.072
19,6
36,8
30,0
6,8
2009-2010
15.569
29.224
23.934
5.290
78.172
19,9
37,4
30,6
6,8
Wanneer de instroom van studenten in het hoger onderwijs wordt geanalyseerd, komt meestal de term ‘generatiestudent’ ter sprake. De definitie van generatiestudent is in de beschouwde periode 2000-2010 gewijzigd. Vanaf het academiejaar 1999-2000 is de volgende definitie in gebruik: ‘Een generatiestudent is een student die zich voor de eerste maal inschrijft in het eerste jaar van een basisopleiding van het Vlaamse hoger onderwijs.’ Vanaf de invoering van de bachelor/masterstructuur in het Vlaamse hoger onderwijs - academiejaar 2004-2005 - wordt een generatiestudent als volgt gedefinieerd: ‘Een generatiestudent is een student die zich voor het eerst inschrijft met een diplomacontract voor een professioneel of academisch gerichte bachelor in het Vlaamse hoger onderwijs en op 1 februari nog is ingeschreven.’ Enige voorzichtigheid is dan ook geboden bij de interpretatie van de gegevens over de evolutie van de generatiestudenten in het Vlaamse hoger onderwijs. Relatieve deelname aan hoger onderwijs: deze berekening geeft een indicatie voor de vermoedelijke participatiegraad in het hoger onderwijs. Afwijkingen zijn mogelijk onder meer omdat geen statistisch materiaal voorhanden is over het evenwicht tussen de instroom van studenten uit Franstalig België en uit het buitenland, en de uitstroom naar Franstalige en buitenlandse universiteiten. Ook kunnen dubbeltellingen voorkomen. De cijfers over het aantal achttienjarigen woonachtig in Vlaanderen zijn afkomstig van het Nationaal Instituut voor Statistiek. Zij omvatten het aantal achttienjarigen woonachtig in het Vlaams Gewest + 20% van het aantal achttienjarigen woonachtig in het Brussels Gewest. Vanaf het academiejaar 2004-2005 werd in het Vlaamse hoger onderwijs de bachelor/masterstructuur ingevoerd. Dat gebeurde geleidelijk, namelijk jaar na jaar. Vanaf het academiejaar 2004-2005 worden dan ook de generatiestudenten in de nieuwe bacheloropleidingen (de professioneel gerichte en de academisch gerichte bacheloropleidingen) geteld.
In het academiejaar 2009-2010 maakten de vrouwelijke
Deze grotere deelname van vrouwen geldt voor zowel de
generatiestudenten 54,9% uit van het totaal aantal generatie-
hogeschoolopleidingen als voor de universiteiten. Toch zijn er
studenten in het Vlaamse hoger onderwijs. Dit vrouwelijk
verschillen. Met uitzondering van het academiejaar 2003-2004,
overwicht komt ook sterk tot uiting in de participatiegraad:
groeide het aantal vrouwelijke generatiestudenten aan de
64,5% van de potentiële doelgroep (achttienjarige vrouwen
universiteiten onafgebroken. Bekeken over de globale periode
wonende in het Vlaams Gewest +20% van de achttienjarige
van 10 jaar, nam het aantal vrouwelijke generatiestudenten aan
vrouwen wonende in het Brussels Gewest) startte in het
de universiteiten toe met 21,8%. Bij de hogescholen valt de
academiejaar 2009-2010 een opleiding in het hoger onderwijs.
onafgebroken toename van het aantal vrouwelijke generatie-
Bij de mannen bedroeg dit percentage 50,5%.
studenten op vanaf het academiejaar 2003-2004. Vergeleken met de start van de beschouwde periode - academiejaar 2000-2001 telde men in het academiejaar 2009-2010 9,6% meer vrouwelijke generatiestudenten aan de hogescholen.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 2
Gebruikte afkortingen: ABA: academische bacheloropleidingen Kan: kandidatuursopleidingen PBA: professionele bacheloropleidingen HO1C: hogeschoolopleidingen van 1 cyclus HO2C: hogeschoolopleidingen van 2 cycli
32
Tabel 2.2:
Het aantal generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten en hogescholen (2000-2001 t.e.m. 2009-2010) in verhouding tot het aantal Vlaamse achttienjarigen, uitgesplitst naar geslacht Mannen
Academiejaar
Generatie studenten
18 j. Vl.
2000-2001
5.598
37.741
2001-2002
5.841
36.804
2002-2003
5.623
2003-2004
Vrouwen %
Generatie studenten
18 j. Vl.
%
14,8
7.004
35.947
19,5
15,9
7.112
35.613
20,0
36.138
15,6
7.178
34.612
20,7
5.550
35.444
15,7
6.873
34.197
20,1
2004-2005
5.888
36.669
16,1
7.287
34.778
21,0
2005-2006
6.247
36.753
17,0
7.561
35.077
21,6
2006-2007
6.512
37.374
17,4
7.949
35.931
22,1
2007-2008
6.530
37.956
17,2
8.218
36.291
22,6
2008-2009
6.658
39.438
16,9
8.429
37.634
22,4
2009-2010
7.039
40.075
17,6
8.530
38.097
22,4
Universiteiten
Hogescholen
2000-2001
12.120
37.741
32,1
14.646
35.947
40,7
2001-2002
11.942
36.804
32,4
14.610
35.613
41,0
2002-2003
11.617
36.138
32,1
14.010
34.612
40,5
2003-2004
11.433
35.444
32,3
14.427
34.197
42,2
2004-2005
11.932
36.669
32,5
14.506
34.778
41,7
2005-2006
12.265
36.753
33,4
14.895
35.077
42,5
2006-2007
12.261
37.374
32,8
15.464
35.931
43,0
2007-2008
12.599
37.956
33,2
15.561
36.291
42,9
2008-2009
12.652
39.438
32,1
15.723
37.634
41,8
2009-2010
13.171
40.075
32,9
16.053
38.097
42,1
Tot en met het academiejaar 2003-2004 nam het aantal
Uit tabel 2.3 blijkt dat de evolutie van het aantal generatie-
mannelijke generatiestudenten aan de universiteiten globaal
studenten in de beschouwde periode zich duidelijk verschillend
genomen af: van 5.598 generatiestudenten in het academiejaar
manifesteert in de diverse studiegebieden. Bij de universiteiten
2000-2001 tot 5.550 generatiestudenten in 2003-2004.
springen de volgende tendensen in het oog:
Vanaf 2004-2005 kent het universitair onderwijs een relatief sterke stijging van het aantal mannelijke generatiestudenten
l
(7.039 mannelijke generatiestudenten in 2009-2010).
De studiegebieden Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen en Economische en toegepaste economische wetenschappen oefenen de grootste aantrekkingskracht uit
De evolutie van het aantal generatiestudenten aan de hoge-
op de generatiestudenten. Met respectievelijk 2.259 en 2.010
scholen kent een meer wisselend verloop: periodes van aangroei
generatiestudenten in het academiejaar 2009-2010 trekken
en periodes van afname van het aantal generatiestudenten volgen
zij meer dan ĂŠĂŠn vierde (27,4%) van de instromende
elkaar op. Over het algemeen kent het hogeschoolonderwijs
studenten aan. Opvallend is de continue toename van het
een aangroei van het aantal mannelijke generatiestudenten
aantal generatiestudenten in het studiegebied Rechten,
over de beschouwde periode (12.120 generatiestudenten in
notariaat en criminologische wetenschappen van 1.630 in
2000-2001 en 13.171 generatiestudenten in 2009-2010).
2000-2001 naar 2.259 in 2009-2010, een stijging van 38,6%. Ook het aantal generatiestudenten in het studiegebied
Dit alles weerspiegelt zich ook in de evolutie van de
Economische en toegepaste economische wetenschappen
participatiegraad. Bij de universiteiten nam in de beschouwde
neemt globaal genomen toe van 1.711 in 2000-2001 tot
periode de relatieve deelname van de achttienjarige mannen
2.010, een stijging van 17,5%.
toe van 14,8% naar 17,6%. Bij de hogescholen steeg dit percentage licht van 32,1% naar 32,9%. Bij de universiteiten
l
Het studiegebied Psychologische en pedagogische weten-
groeide de vrouwelijke participatie van 19,5% naar 22,4%,
schappen blijft ook in het academiejaar 2009-2010 de derde
bij de hogescholen van 40,7% naar 42,1%.
plaats innemen (1.431 generatiestudenten). Het relatieve aandeel van dit studiegebied daalt licht tot 9,2%.
33
Tabel 2.3:
Aandeel van de studiegebieden in de inschrijvingen van generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten en hogescholen (2000-2001 t.e.m. 2009-2010)
Academiejaar
00-01
01-02
02-03
03-04
04-05
05-06
06-07
07-08
08-09
09-10
Studiegebied
N
N
N Hogescholen
N
N
N
N
N
N
N
Architectuur
421
534
546
580
533
559
543
559
483
29
39
40
25
52
46
48
47
53
44
259
253
268
407
462
476
473
490
492
524
Gezondheidszorg
2.398
2.175
2.293
2.502
2.695
3.138
3.478
3.691
3.487
3.828
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
7.332
7.026
6.436
6.073
6.170
6.705
6.578
6.744
6.761
6.617
Industriële wetenschappen en technologie
2.646
2.724
2.837
2.709
2.946
2.959
3.167
3.132
3.209
3.370
15
20
12
9
10
12
16
20
49
64
21
37
60
53 5.609
PBA/Opleidingen van één cyclus
Audiovisuele en beeldende kunst Biotechniek
Muziek en podiumkunsten Nautische wetenschappen
478
Onderwijs
5.307
5.796
5.463
5.604
5.584
5.300
5.042
4.964
5.045
Sociaal-agogisch werk
2.185
2.284
2.358
2.691
2.747
2.945
3.243
3.068
3.460
3.347
Totaal PBA/één cyclus
20.592
20.851
20.253
20.600
21.199
22.140
22.609
22.752
23.099
23.934
ABA/Opleidingen van twee cycli
Architectuur
380
416
514
558
566
547
526
557
570
574
Audiovisuele en beeldende kunst
895
898
854
896
856
896
886
979
865
891
56
56
60
56
84
85
66
61
93
62
312
262
119
166
211
178
204
257
222
296
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
1.294
1.179
1.066
952
1.006
895
876
960
931
883
Industriële wetenschappen en technologie
2.061
1.781
1.660
1.577
1.425
1.380
1.363
1.469
1.492
1.514
305
246
272
236
267
267
298
303
274
272
97
106
95
112
Biotechniek Gezondheidszorg
Muziek en podiumkunsten Nautische wetenschappen Produktontwikkeling
113
82
77
80
64
82
85
74
82
73
Toegepaste taalkunde
758
781
752
739
760
690
715
642
652
613
6.174
5.701
5.374
5.260
5.239
5.020
5.116
5.408
5.276
5.290
26.766
26.552
25.627
25.860
26.438
27.160
27.725
28.160
28.375
29.224
198
213
152
142
163
146
129
151
171
Totaal ABA/twee cycli Totaal hogescholen
Universiteiten
Wijsbegeerte en moraalwetenschappen
193
31
34
46
46
51
33
45
34
105
83
Taal- en letterkunde
787
796
796
773
905
956
1.026
1.000
900
955
Geschiedenis
465
534
542
508
486
581
551
534
466
515
Archeologie en kunstwetenschappen
268
298
256
238
252
277
288
237
233
238
Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen
1.630
1.719
1.798
1.813
1.841
1.840
2.030
2.199
2.214
2.259
Psychologie en pedagogische wetenschappen
1.411
1.432
1.485
1.407
1.439
1.360
1.473
1.450
1.367
1.431
Economische en toegepaste economische wetenschappen
1.711
1.732
1.587
1.499
1.554
1.849
1.887
1.914
2.085
2.010
Politieke en sociale wetenschappen
1.183
1.122
1.208
1.128
1.101
1.207
1.240
1.278
1.166
1.166
80
87
89
108
120
148
144
160
174
147
695
588
550
556
605
525
544
556
836
917
1.405
1.254
1.080
1.042
1.088
1.018
1.106
1.178
1.161
1.200
Toegepaste wetenschappen
687
1.036
860
821
964
1.032
1.004
1.156
1.124
1.089
Toegepaste biologische wetenschappen
523
451
439
416
408
400
414
464
503
503
Geneeskunde
358
345
404
531
612
686
668
556
553
742
Tandheelkunde
26
47
43
48
53
91
88
39
72
65
Diergeneeskunde
286
322
358
339
371
324
304
342
360
377
Farmaceutische wetenschappen
269
250
261
290
361
352
481
491
535
509
Biomedische wetenschappen
426
501
486
404
526
554
634
734
792
859
48
35
17
22
18
13
Sociale gezondheidswetenschappen Bewegings- en revalidatiewetenschappen Wetenschappen
Verkeerskunde 163
192
320
304
248
377
371
275
272
320
12.602
12.953
12.801
12.423
13.175
13.808
14.461
14.748
15.087
15.569
Gecombineerde studiegebieden Totaal universiteiten
De studiegebieden in de tabellen zijn de studiegebieden zoals vastgelegd in het Structuurdecreet (decreet van 4 april 2003 betreffende de herstructurering van het hoger onderwijs in Vlaanderen). Onder de noemer ‘Gecombineerde studiegebieden’ ressorteren opleidingen aan de universiteiten die niet in één studiegebied thuis te brengen zijn. De opleidingen van het studiegebied nautische wetenschappen aan de hogescholen werden vanaf het academiejaar 2006-2007 afgesplitst van het studiegebied Industriële wetenschappen en technologie. Gebruikte afkortingen
ABA: academische bacheloropleidingen PBA: professionele bacheloropleidingen
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 2
Godgeleerdheid, godsdienstwetenschappen en kerkelijk recht
34
Tabel 2.3:
Procentueel aandeel van de studiegebieden in de inschrijvingen van generatiestudenten aan de Vlaamse universiteiten en hogescholen (2000-2001 t.e.m. 2009-2010)
Academiejaar
00-01
01-02
02-03
03-04
04-05
05-06
06-07
07-08
08-09
09-10
Studiegebied
%
%
% Hogescholen
%
%
%
%
%
%
%
Architectuur
1,6%
2,0%
2,1%
2,2%
2,0%
2,1%
2,0%
2,0%
1,7%
1,6%
Audiovisuele en beeldende kunst
0,1%
0,1%
0,2%
0,1%
0,2%
0,2%
0,2%
0,2%
0,2%
0,2%
Biotechniek
1,0%
1,0%
1,0%
1,6%
1,7%
1,8%
1,7%
1,7%
1,7%
1,8%
Gezondheidszorg
9,0%
8,2%
8,9%
9,7%
10,2%
11,6%
12,5%
13,1%
12,3%
13,1%
PBA/Opleidingen van één cyclus
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
27,4%
26,5%
25,1%
23,5%
23,3%
24,7%
23,7%
23,9%
23,8%
22,6%
Industriële wetenschappen en technologie
9,9%
10,3%
11,1%
10,5%
11,1%
10,9%
11,4%
11,1%
11,3%
11,5%
Muziek en podiumkunsten
0,1%
0,1%
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
Nautische wetenschappen
0,1%
0,1%
0,2%
0,2%
0,1%
0,1%
0,2%
0,2%
19,8%
21,8%
21,3%
21,7%
21,1%
19,5%
18,2%
17,6%
17,8%
19,2%
Sociaal-agogisch werk
8,2%
8,6%
9,2%
10,4%
10,4%
10,8%
11,7%
10,9%
12,2%
11,5%
Totaal PBA/één cyclus
76,9%
78,5%
79,0%
79,7%
80,2%
81,5%
81,5%
80,8%
81,4%
81,9%
Onderwijs
ABA/Opleidingen van twee cycli
Architectuur
1,4%
1,6%
2,0%
2,2%
2,1%
2,0%
1,9%
2,0%
2,0%
2,0%
Audiovisuele en beeldende kunst
3,3%
3,4%
3,3%
3,5%
3,2%
3,3%
3,2%
3,5%
3,0%
3,0%
Biotechniek
0,2%
0,2%
0,2%
0,2%
0,3%
0,3%
0,2%
0,2%
0,3%
0,2%
Gezondheidszorg
1,2%
1,0%
0,5%
0,6%
0,8%
0,7%
0,7%
0,9%
0,8%
1,0%
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
4,8%
4,4%
4,2%
3,7%
3,8%
3,3%
3,2%
3,4%
3,3%
3,0%
Industriële wetenschappen en technologie
7,7%
6,7%
6,5%
6,1%
5,4%
5,1%
4,9%
5,2%
5,3%
5,2%
Muziek en podiumkunsten
1,1%
0,9%
1,1%
0,9%
1,0%
1,0%
1,1%
1,1%
1,0%
0,9%
0,3%
0,4%
0,3%
0,4% 0,2%
Nautische wetenschappen Produktontwikkeling
0,4%
0,3%
0,3%
0,3%
0,2%
0,3%
0,3%
0,3%
0,3%
Toegepaste taalkunde
2,8%
2,9%
2,9%
2,9%
2,9%
2,5%
2,6%
2,3%
2,3%
2,1%
Totaal ABA/twee cycli
23,1%
21,5%
21,0%
20,3%
19,8%
18,5%
18,5%
19,2%
18,6%
18,1%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
Totaal hogescholen
Universiteiten
Wijsbegeerte en moraalwetenschappen
1,6%
1,6%
1,5%
1,2%
1,1%
1,2%
1,0%
0,9%
1,0%
1,1%
Godgeleerdheid, godsdienstwetenschappen en kerkelijk recht
0,2%
0,3%
0,4%
0,4%
0,4%
0,2%
0,3%
0,2%
0,7%
0,5%
Taal- en letterkunde
6,2%
6,1%
6,2%
6,2%
6,9%
6,9%
7,1%
6,8%
6,0%
6,1%
Geschiedenis
3,7%
4,1%
4,2%
4,1%
3,7%
4,2%
3,8%
3,6%
3,1%
3,3%
Archeologie en kunstwetenschappen
2,1%
2,3%
2,0%
1,9%
1,9%
2,0%
2,0%
1,6%
1,5%
1,5%
Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen
12,9%
13,3%
14,0%
14,6%
14,0%
13,3%
14,0%
14,9%
14,7%
14,5%
Psychologie en pedagogische wetenschappen
11,2%
11,1%
11,6%
11,3%
10,9%
9,8%
10,2%
9,8%
9,1%
9,2%
Economische en toegepaste economische wetenschappen
13,6%
13,4%
12,4%
12,1%
11,8%
13,4%
13,0%
13,0%
13,8%
12,9%
Politieke en sociale wetenschappen
9,4%
8,7%
9,4%
9,1%
8,4%
8,7%
8,6%
8,7%
7,7%
7,5%
Sociale gezondheidswetenschappen
0,6%
0,7%
0,7%
0,9%
0,9%
1,1%
1,0%
1,1%
1,2%
0,9%
Bewegings- en revalidatiewetenschappen
5,5%
4,5%
4,3%
4,5%
4,6%
3,8%
3,8%
3,8%
5,5%
5,9%
11,1%
9,7%
8,4%
8,4%
8,3%
7,4%
7,6%
8,0%
7,7%
7,7%
Toegepaste wetenschappen
5,5%
8,0%
6,7%
6,6%
7,3%
7,5%
6,9%
7,8%
7,5%
7,0%
Toegepaste biologische wetenschappen
4,2%
3,5%
3,4%
3,3%
3,1%
2,9%
2,9%
3,1%
3,3%
3,2%
Geneeskunde
2,8%
2,7%
3,2%
4,3%
4,6%
5,0%
4,6%
3,8%
3,7%
4,8%
Tandheelkunde
0,2%
0,4%
0,3%
0,4%
0,4%
0,7%
0,6%
0,3%
0,5%
0,4%
Diergeneeskunde
2,3%
2,5%
2,8%
2,7%
2,8%
2,3%
2,1%
2,3%
2,4%
2,4%
Farmaceutische wetenschappen
2,1%
1,9%
2,0%
2,3%
2,7%
2,5%
3,3%
3,3%
3,5%
3,3%
Biomedische wetenschappen
3,4%
3,9%
3,8%
3,3%
4,0%
4,0%
4,4%
5,0%
5,2%
5,5%
Verkeerskunde
0,0%
0,0%
0,0%
0,0%
0,4%
0,3%
0,1%
0,1%
0,1%
0,1%
Wetenschappen
1,3%
1,5%
2,5%
2,4%
1,9%
2,7%
2,6%
1,9%
1,8%
2,1%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
100,0%
Gecombineerde studiegebieden Totaal universiteiten
De studiegebieden in de tabellen zijn de studiegebieden zoals vastgelegd in het Structuurdecreet (decreet van 4 april 2003 betreffende de herstructurering van het hoger onderwijs in Vlaanderen). Onder de noemer ‘Gecombineerde studiegebieden’ ressorteren opleidingen aan de universiteiten die niet in één studiegebied thuis te brengen zijn. De opleidingen van het studiegebied nautische wetenschappen aan de hogescholen werden vanaf het academiejaar 2006-2007 afgesplitst van het studiegebied Industriële wetenschappen en technologie. Gebruikte afkortingen
ABA: academische bacheloropleidingen PBA: professionele bacheloropleidingen
35
l
Na de jarenlange continue afname van instroom in het
l
Het aantal generatiestudenten in het studiegebied
studiegebied Wetenschappen, neemt het aantal generatie-
Tandheelkunde vertoont een zeer grillig beeld met
studenten de laatste academiejaren licht toe: +39 studenten
een sterke toename in het academiejaar 2005-2006:
in 2009-2010. Met 1.200 generatiestudenten in 2009-2010
van 53 generatiestudenten in 2004-2005 naar 91 generatie-
wordt het niveau van 2000-2001 nog niet bereikt (1.405
studenten in 2005-2006. Daarna neemt het aantal
generatiestudenten). Eenzelfde evolutie vindt men terug in
generatiestudenten globaal genomen af tot 65 in 2009-2010.
het studiegebied Toegepaste biologische wetenschappen: vanaf het academiejaar 2000-2001 kende dit studiegebied
In het academiejaar 2009-2010 volgden in het hogeschool-
een continue daling van het aantal generatiestudenten.
onderwijs 82,0% van de generatiestudenten een professioneel
Vanaf het academiejaar 2006-2007 groeide het aantal
gerichte bacheloropleiding en 18,0% een academisch gerichte
generatiestudenten terug aan tot 503 in 2009-2010 en
bacheloropleiding. Het aantal generatiestudenten in de
bereikt hiermee bijna het aantal generatiestudenten in
professioneel gerichte opleidingen blijft toenemen. De academisch
2000-2001 (523).
gerichte hogeschoolopleidingen kenden een afnemende instroom tot het academiejaar 2005-2006. Daarna neemt het
l
Het studiegebied Toegepaste wetenschappen kende een
aantal generatiestudenten toe.
sterke toename tot 2007-2008 tot 1.156 generatiestudenten. Daarna volgde een lichte daling tot 1.089 generatiestudenten
De tendensen die het meest in het oog springen bij de
in 2009-2010. In de beschouwde periode nam het aantal
hogescholen (tabel 2.3):
generatiestudenten globaal genomen toe met 58,5%. l
Het studiegebied Handelswetenschappen en bedrijfskunde
Eenzelfde positieve evolutie kenmerkt het studiegebied
blijft het grootste aantal generatiestudenten aantrekken:
Biomedische wetenschappen: van 426 generatiestudenten
6.617 generatiestudenten in de professioneel gerichte
in 2000-2001 naar 859 in 2009-2010, iets meer dan een
bacheloropleidingen in het academiejaar 2009-2010 en 883
verdubbeling.
generatiestudenten in de academisch gerichte bacheloropleidingen. Hoewel het aantal generatiestudenten het
l
laatste jaar afneemt, trekt dit studiegebied nog altijd meer
studenten in de exacte en toegepaste wetenschappen
dan een kwart aan van het totale aantal generatiestudenten
(studiegebieden Wetenschappen, Toegepaste wetenschappen,
van de hogescholen (25,7%).
Toegepaste biologische wetenschappen, Farmaceutische en Biomedische wetenschappen), dan stelt men in het
l
Op de tweede plaats komt het studiegebied IndustriĂŤle
academiejaar 2004-2005 een kentering vast: na een quasi
wetenschappen en technologie (3.370 generatiestudenten in
onafgebroken daling van het aantal generatiestudenten
de professioneel gerichte bacheloropleidingen, 1.514 generatie-
vanaf 2000-2001, neemt de instroom in de volgende
studenten in de academisch gerichte bacheloropleidingen).
academiejaren toe (van 2.973 generatiestudenten in 2003-2004
Terwijl de professioneel gerichte opleidingen binnen dit
naar 4.160 generatiestudenten in 2009-2010). Deze stijging
studiegebied hun generatiestudenten aanzienlijk zagen
is vooral te wijten aan de toegenomen populariteit van de
toenemen in de beschouwde periode, kenden de
studiegebieden Biomedische wetenschappen, Farmaceutische
academisch gerichte opleidingen vanaf het academiejaar
wetenschappen en Toegepaste wetenschappen.
2000-2001
een
gestage
afname
van
het
aantal
generatiestudenten. In het ‘topjaar’ 2000-2001 startten nog l
Door een versoepeling van de slaagvoorwaarden van het
2.061 generatiestudenten in een academisch gerichte
toelatingsexamen arts/tandarts steeg vanaf het academiejaar
opleiding. In het academiejaar 2006-2007 was dit aantal al
2002-2003 het aantal generatiestudenten in de opleiding
afgenomen tot 1.363. Mogelijke verklaringen van deze
Geneeskunde. Na een toename tot 686 generatiestudenten
verminderde instroom zijn: 1) de versoepeling en 2) de
in 2005-2006, daalde het aantal generatiestudenten in
afschaffing van het toelatingsexamen voor burgerlijk
het studiegebied Geneeskunde opnieuw tot 553 generatie-
ingenieur aan de universiteiten. De laatste academiejaren
studenten in 2008-2009. Het laatste jaar kende de opleiding
groeide het aantal generatiestudenten opnieuw aan.
Geneerskunde plots een sterke stijging tot 742 studenten.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 2
Bekijkt men globaal de evolutie van het aantal generatie-
36
l
Bij de professioneel gerichte opleidingen blijft het studiegebied
In 2008-2009 werden de eerste diploma’s uitgereikt van
Onderwijs het tweede grootste studiegebied met 5.609
de masteropleidingen van 120 studiepunten. Een aantal
generatiestudenten. Na een continu dalende instroom van
masteropleidingen zijn vroeger gestart, namelijk de master-
2004-2005 tot 2007-2008, kent het studiegebied Onderwijs
opleidingen aan de tUL, de masteropleidingen volgend op een
vooral het laatste academiejaar een sterke groei (+564).
professionele bacheloropleiding (de master in het toerisme, de master in het sociaal werk en de master in de verpleegkunde
l
Vermeldenswaardig bij de professioneel gerichte opleidingen
en de vroedkunde) en een beperkt aantal Erasmus Mundus
is de evolutie van het aantal generatiestudenten in het
masters. De overeenkomstige masterdiploma’s werden vóór
studiegebied Gezondheidszorg: terwijl in het academiejaar
het academiejaar 2007-2008 uitgereikt.
2001-2002 slechts 2.175 generatiestudenten instroomden in dit studiegebied, telde het academiejaar 2009-2010
De gegevens in de volgende figuren en tabellen gaan tot en
3.828 generatiestudenten (+59,6%).
met het academiejaar 2009-2010. In dat academiejaar hebben de hogeronderwijsinstellingen naast de nieuwe bachelor- en
l
Bij de professioneel gerichte bacheloropleidingen zagen
masterdiploma’s nog een aantal diploma’s uitgereikt van
twee andere studiegebieden in de beschouwde periode het
opleidingen in afbouw (vooral van die opleidingen met een
aantal generatiestudenten aanzienlijk toenemen. Het studie-
langere studieomvang zoals geneeskunde, diergeneeskunde,
gebied Biotechniek ging van 259 generatiestudenten in
tandarts, …). Deze diploma’s zijn opgenomen in de gegevens.
het academiejaar 2000-2001 naar 524 generatiestudenten in 2009-2010 (+102%) en het studiegebied Sociaal-agogisch
In het volgende deel wordt in hoofdzaak de bachelor-
werk van 2.185 generatiestudenten naar 3.347 generatie-
masterterminologie gehanteerd. Dit impliceert het volgende:
studenten in 2009-2010 (+53%). l l
Onder de diploma’s van de professioneel gerichte
Bij de academisch gerichte opleidingen valt - ondanks de
bacheloropleidingen zijn ook de diploma’s van de vroegere
schommelingen - de afname van het aantal generatie-
eencyclusopleidingen begrepen (academiejaar 2005-2006
studenten in het studiegebied Toegepaste taalkunde op:
en in de latere jaren de nog resterende diploma’s uitgereikt
van 789 generatiestudenten in 2000-2001 naar 613 generatie-
in deze opleidingen in afbouw);
studenten in 2009-2010 (-19,1%). l l
Onder de masterdiploma’s zijn ook de diploma’s begrepen
De toename van het aantal generatiestudenten in het studie-
van de tweede cyclus van de vroegere tweecycliopleidingen
gebied Architectuur is ook vermeldenswaardig: van 380
(zowel aan de hogescholen als aan de universiteiten)
generatiestudenten in 2000-2001 tot 574 in 2009-2010 (+51,0%).
(de academiejaren 2005-2006 en 2006-2007, en in de latere jaren de nog resterende diploma’s uitgereikt in deze opleidingen in afbouw);
2.3 OVERZICHT VAN DE UITGEREIKTE DIPLOMA’S
l
Onder de diploma’s van de master-na-masteropleidingen zijn ook de uitgereikte diploma’s van de voortgezette academische opleidingen (VAO’s) begrepen;
Dit hoofdstuk focust op de uitstroom hoger onderwijs en staat stil bij de kwantificatie en de stratificatie van de diploma’s uitgereikt in het Vlaamse hoger onderwijs.
l
Onder de diploma’s van de Specifieke lerarenopleiding (SLO) zijn ook de diploma’s van de vroegere academische
Vanaf het academiejaar 2004-2005 werd in het Vlaamse hoger
initiële lerarenopleiding (AILO) begrepen.
onderwijs de bachelor/masterstructuur geleidelijk, dit is jaar na jaar, ingevoerd. De hogescholen en universiteiten hebben in
De volgende gegevens en grafieken moeten omzichtig
het academiejaar 2006-2007 de eerste bachelordiploma’s
geïnterpreteerd worden. De omvorming naar de bachelor-master-
uitgereikt. De meeste masteropleidingingen zijn gestart in het
structuur heeft - zeker voor wat betreft de masterdiploma’s -
academiejaar 2007- 2008. In datzelfde jaar werden de eerste
een aantal veranderingen meegebracht die een vergelijking
masterdiploma’s uitgereikt (voor die masteropleidingen met
met het verleden bemoeilijken.
een studieomvang van 60 studiepunten).
37
Ook toekomstige prognoses zijn op dit moment niet evident,
In het academiejaar 2009-2010 hebben de Vlaamse
gelet op het korte tijdskader (eerste masterdiploma’s werden
hogescholen 18.466 professionele bachelordiploma’s uitgereikt.
pas in 2007-2008 afgeleverd). De volgende elementen moeten
Ten opzichte van het vorige academiejaar geeft dit een stijging
ten minste meegenomen worden bij een analyse van de gegevens:
van 176 diploma’s; ten opzichte van het academiejaar 20002001 neemt het aantal diploma’s van de professioneel gerichte
l
Bij de omvormingsoperatie naar de bachelor-master-
hogeschoolopleidingen toe met 9%.
structuur hebben de universiteiten een aantal voortgezette academische opleidingen omgevormd naar een initiële
Het aantal diploma’s uitgereikt door een hogeschool in een
masteropleiding of laten indalen in een initiële master-
academische opleiding neemt in de beschouwde periode toe
opleiding. Deze operatie heeft mede tot gevolg dat het
van 4.536 tweede cyclusdiploma’s in 2000-2001 tot 4.981
aantal uitgereikte diploma’s in de voortgezette opleidingen
in 2003-2004, om daarna quasi continu te dalen tot 4.265
- de vroegere VAO’s en de huidige Ma-na-masteropleidingen -
masterdiploma’s in 2009-2010. Ten opzichte van het
in de beschouwde periode sterk is afgenomen.
academiejaar 2000-2001 betekent dit een daling van het aantal diploma’s met ongeveer 6%.
l
In het studiegebied Wetenschappen en Biomedische wetenschappen is de studieomvang van de master-
Het aantal uitgereikte diploma’s door de universiteiten in de
opleidingen van 60 studiepunten naar 120 studiepunten
initiële basisopleidingen daarentegen kent globaal genomen
gebracht. In het academiejaar 2007-2008 hebben de
over de beschouwde periode een sterke toename: van 9.368
universiteiten in deze studiegebieden quasi geen diploma’s
licentiaatsdiploma’s in 2000-2001 tot 12.023 masterdiploma’s
uitgereikt. Het aantal diploma’s dat in de volgende tabellen
in 2009-2010 (dit is een stijging met ongeveer 28%).
naar voor komt, slaat op diploma’s uitgereikt aan studenten die vroeger - voor de invoering van de nieuwe master-
Vanaf het academiejaar 2004-2005 kent het aantal diploma’s
opleidingen - hun opleiding gestart zijn. Gelijktijdig met deze
in de voortgezette opleidingen een onafgebroken daling.
verlenging van de studieomvang hebben de universiteiten
Deze evolutie is des te opvallender vanaf het academiejaar
een aantal voortgezette opleidingen laten indalen in deze
2007-2008 (3.825 uitgereikte diploma’s in 2006-2007
nieuwe masteropleidingen van 120 studiepunten.
tegenover 2.778 in 2007-2008 en 1.883 in 2009-2010).
Eén van de neveneffecten van de omvorming naar de
uitgereikt door de hogescholen meegeteld. Zoals reeds vermeld,
bachelor-masterstructuur is dat de keuzemogelijkheden
spelen een aantal elementen mee die verband houden met de
voor studenten met een bachelordiploma sterk zijn
omvorming naar de bachelor-masterstructuur: de omvorming
toegenomen. Voorbereidingsprogramma’s maken het
van een aantal voortgezette opleidingen naar initiële masters,
mogelijk dat studenten een masteropleiding volgen met een
de indaling van een aantal voortgezette opleidingen in initiële
andere specificatie/ binnen een ander studiegebied dan dat
masteropleidingen en een ruimer aanbod van deze laatste
van de initiële bacheloropleiding. Studenten met een
opleidingen. Rekening houdend met al deze elementen is een
diploma van een professionele bacheloropleiding kunnen
mogelijke verklaring voor deze evolutie dat studenten eerder
doorstromen naar een masteropleiding als zij met succes
een tweede initiële masteropleiding zullen volgen dan een
een schakelprogramma afgerond hebben. De populariteit
master-na-masteropleiding. Verder onderzoek om deze
van deze schakelprogramma’s is de laatste jaren sterk
veronderstelling hard te maken is nodig.
Nochtans worden vanaf dan het aantal master-na-masterdiploma’s
gegroeid (van 705 inschrijvingen in het academiejaar 2004-2005 tot 6.822 in het academiejaar 2009-2010).
Voor de Specifieke lerarenopleiding springt de sterke daling
Deze ontwikkelingen verklaren mee dat binnen een aantal
van het aantal diploma’s in de academiejaren 2008-2009
studiegebieden de evolutie van het aantal uitgereikte
(-16%) en 2009-2010 (-22%) in het oog. Een mogelijke
diploma’s niet altijd/ niet langer de evolutie van het aantal
verklaring is de hervorming van de lerarenopleiding, die een
generatiestudenten volgt.
verzwaring van de opleiding met zich meebracht en leidde tot een vermindering van het aantal inschrijvingen.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 2
l
38
Figuur 2.1: Universiteiten en hogescholen: diploma’s per type diploma (periode 2000-2001 t.e.m. 2009-2010)
20.000 18.000 16.000 14.000 12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
n PBA
n Ba-na-Ba
n HO master
n Ma-na-Ma
n UO master
n SLO
n Totaal master
n Doctoraat
2004-2005
2005-2006
2006-2007
2007-2008
2008-2009
2009-2010
Bij de gegevens over de master-na-masteropleidingen (Ma-na-Ma) wordt vanaf het academiejaar 2007-2008 ook het aantal diploma’s Ma-na-Ma’s uitgereikt door de hogescholen, opgenomen. Dit aantal is beperkt: 76 uitgereikte diploma’s in het academiejaar 2007-2008, 20 in 2008-2009 en 71 in 2009-2010. Vanaf het academiejaar 2007-2008 is voor de “Specifieke lerarenopleiding SLO” ook het aantal diploma’s uitgereikt door de hogescholen opgenomen in de gegevens. In het academiejaar 2007-2008 hebben de hogescholen 356 diploma’s SLO (AILO) uitgereikt, in 2008-2009 207 en in 2009-2010 190. Gebruikte afkortingen
PBA: professionele bacheloropleidingen HO: hogescholen UO: universiteiten Ba-na-Ba: bachelor-na-bachelor Ma-na-Ma: master-na-master SLO: specifieke lerarenopleiding
Het aantal uitgereikte doctoraten aan de universiteiten kent
Gelijklopend hiermee is de sterke afname van het aantal
een onafgebroken stijging in de beschouwde periode: van
diploma’s in de voortgezette opleidingen. Onder meer in dit
723 uitgereikte diploma’s in 2000-2001 naar 1.385 in 2009-
studiegebied (ETEW) zijn er bij de omvormingsoperatie naar de
2010. Dit is bijna een verdubbeling van het aantal uitgereikte
bachelor-masterstructuur een aantal voortgezette opleidingen
doctoraten (+92%).
omgevormd tot / ingedaald in een initiële masteropleiding.
De universiteiten hebben in het academiejaar 2009-2010 het
Het beperkte aantal initiële masterdiploma’s in de studie-
grootste aantal initiële masterdiploma's uitgereikt in de
gebieden Wetenschappen en Biomedische wetenschappen in
studiegebieden Economische en toegepaste economische
het academiejaar 2007-2008 is te verklaren door de invoering
wetenschappen
van masteropleidingen met een studieomvang van 120 studie-
(2.018),
Psychologie
en
pedagogische
wetenschappen (1.247), Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen (1.241) en Politieke en sociale wetenschappen (1.167). Opvallend in de tabel 2.4 is de sterke toename van het aantal diploma’s in het studiegebied Economische en toegepaste economische wetenschappen (van 1.126 tweedecyclusdiploma’s in 2005-2006 naar 2.018 masterdiploma’s in 2009-2010).
punten in dat jaar.
39
Tabel 2.4:
Universiteiten: diploma’s per studiegebied, type diploma en geslacht (periode 2005-2006 t.e.m. 2009-20010)
Diploma
2005-2006 M
V
2006-2007 T
M
V
2007-2008 T
M
V
2008-2009 T
M
V
2009-2010 T
M
V
T
Wijsbegeerte en moraalwetenschappen 106
69
175
91
59
150
85
61
146
93
49
142
65
41
106
Ma-na-Ma
26
14
40
12
10
22
18
6
24
13
2
15
17
5
22
SLO
32
26
58
25
16
41
12
20
32
12
14
26
2
6
8
doctoraat
25
6
31
17
11
28
15
10
25
16
2
18
16
6
22
master
Godgeleerdheid, godsdienstwetenschappen en kerkelijk recht master
41
27
68
50
23
73
55
40
95
67
45
112
70
41
111
Ma-na-Ma
29
22
51
32
19
51
37
15
52
27
21
48
31
20
51
6
20
26
5
13
18
3
4
7
2
8
10
17
2
19
16
4
20
23
4
27
28
6
34
27
6
33 632
SLO doctoraat
Taal- en letterkunde master
145
429
574
133
391
524
129
431
560
145
495
640
144
488
Ma-na-Ma
42
102
144
43
113
156
29
75
104
20
63
83
23
71
94
SLO
73
291
364
67
249
316
58
209
267
44
188
232
21
89
110
doctoraat
23
14
37
22
23
45
26
28
54
16
22
38
17
26
43
Geschiedenis 187
155
342
174
182
356
243
162
405
191
151
342
201
144
345
Ma-na-Ma
21
17
38
16
19
35
9
9
18
15
9
24
12
11
23
SLO
66
74
140
54
87
141
42
73
115
34
39
73
14
15
29
doctoraat
12
3
15
11
7
18
10
7
17
7
9
16
12
7
19 179
master
Archeologie en kunstwetenschappen 36
144
180
59
121
180
62
167
229
48
144
192
55
124
Ma-na-Ma
8
10
18
3
11
14
3
8
11
3
7
10
3
5
8
SLO
5
27
32
6
43
49
4
28
32
8
32
40
4
13
17
doctoraat
8
7
15
5
2
7
5
7
12
16
5
21
5
3
8
master
Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen master
448
795
1.243
522
827
1.349
544
837
1.381
473
837
1.310
436
805
1.241
Ma-na-Ma
222
302
524
201
274
475
225
277
502
224
259
483
236
303
539
SLO
13
44
57
9
51
60
11
45
56
15
28
43
doctoraat
12
10
22
14
10
24
19
9
28
23
17
40
3
27
14
41 1.247
Psychologie en pedagogische wetenschappen 165
927
1.092
184
960
1.144
181
1.133
1.314
213
1.111
1.324
178
1.069
Ma-na-Ma
41
98
139
32
102
134
19
69
88
11
37
48
12
28
40
SLO
11
232
243
25
272
297
19
268
287
33
261
294
22
124
146
20
27
47
21
31
52
14
35
49
26
36
62
master
28 27 55 Economische en toegepaste economische wetenschappen
doctoraat master
624
502
1.126
652
509
1.161
827
683
1.510
982
795
1.777
1.097
921
2.018
Ma-na-Ma
470
322
792
523
317
840
273
203
476
114
66
180
90
66
156
20
73
93
20
86
106
12
51
63
5
15
20
6
15
21
doctoraat 31 Politieke en sociale wetenschappen
25
56
33
25
58
37
15
52
46
30
76
33
25
58
master
340
507
847
354
556
910
476
690
1.166
467
609
1.076
480
687
1.167
Ma-na-Ma
194
308
502
208
253
461
121
168
289
73
104
177
83
103
186
37
98
135
28
77
105
20
55
75
18
38
56
12
17
29
doctoraat 27 Sociale gezondheidswetenschappen
8
35
13
19
32
16
19
35
18
16
34
16
28
44
master
18
141
159
15
140
155
20
214
234
40
281
321
56
291
347
Ma-na-Ma
37
41
78
14
34
48
22
23
45
4
9
13
8
3
11
2
49
51
7
53
60
4
45
49
1
32
33
2
15
17
1
3
4
2
6
2
3
5
1
1
2
3
6
9
281
472
213
272
485
6
2
3
5
SLO
SLO
SLO
doctoraat 2 Bewegings- en revalidatiewetenschappen 163
268
431
171
242
413
182
232
414
191
Ma-na-Ma
15
45
60
15
26
41
24
35
59
6
SLO
75
106
181
86
94
180
48
83
131
44
48
92
22
25
47
7
11
18
4
13
17
6
6
12
9
8
17
12
11
23
master
doctoraat
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 2
3
40
Tabel 2.4:
Universiteiten: diploma’s per studiegebied, type diploma en geslacht (periode 2005-2006 t.e.m. 2009-20010)
Diploma
2005-2006
2006-2007
2007-2008
2009-2010
V
T
M
V
T
M
Wetenschappen master
441
276
717
500
268
768
124
Ma-na-Ma
140
100
240
137
93
230
86
74
127
201
71
92
163
42
138
105
243
147
109
256
master
612
173
785
553
168
Ma-na-Ma
177
105
282
185
116
16
17
33
7
8
15
7
7
14
11
6
17
1
143
56
199
180
28
208
166
39
205
187
55
242
SLO doctoraat
V
2008-2009
M
T
M
V
T
M
V
T
33
157
374
274
648
395
281
75
161
29
22
51
15
8
23
98
140
25
25
50
5
9
14
138
132
270
149
97
246
174
105
279
721
631
148
779
634
176
810
712
191
903
301
135
65
200
104
49
153
106
55
161
196
53
249
676
Toegepaste wetenschappen
SLO doctoraat
1
Toegepaste biologische wetenschappen master
189
167
356
180
189
369
184
179
363
236
188
424
237
195
432
Ma-na-Ma
121
100
221
101
105
206
56
51
107
8
4
12
9
9
18
SLO
15
46
61
15
38
53
7
29
36
2
20
22
4
5
9
doctoraat
66
45
111
57
38
95
85
58
143
60
58
118
78
64
142
237
381
618
237
437
674
203
349
552
196
423
619
229
491
720
34
64
98
37
53
90
69
90
159
59
133
192
63
117
180
Geneeskunde master Ma-na-Ma
4
25
29
2
19
21
1
8
9
5
6
11
2
6
8
doctoraat Tandheelkunde
64
65
129
67
70
137
81
85
166
87
95
182
99
120
219
master
26
46
72
29
40
69
21
48
69
25
50
75
38
62
100
5
12
17
7
11
18
8
11
19
10
20
30
8
9
17
2
1
3
2
2
2
1
1
2
1
3
SLO
Ma-na-Ma SLO doctoraat
2
Diergeneeskunde 54
111
165
39
118
157
44
151
195
33
161
194
50
132
182
Ma-na-Ma
6
4
10
1
7
8
2
6
8
1
5
6
2
4
6
SLO
3
10
13
4
6
10
1
1
2
4
6
doctoraat
9
13
22
12
8
20
11
14
25
10
21
31
master
3
3
15
29
44
Farmaceutische wetenschappen 41
174
215
47
158
205
53
181
234
63
208
271
61
260
321
Ma-na-Ma
9
42
51
15
43
58
20
39
59
19
52
71
17
54
71
SLO
1
13
14
1
10
11
1
2
3
1
7
8
19
17
36
24
22
46
13
26
39
9
18
27
8
54
151
205
1
1
master
doctoraat
1
1
16
24
40
54
153
207
Biomedische wetenschappen 55
211
266
68
206
274
Ma-na-Ma
3
3
6
3
1
4
SLO
2
25
27
2
29
31
doctoraat
6
9
15
4
16
20
master
9
17
1
1
3
22
25
12
34
46
26
39
65
11
12
23
9
18
27
11
22
33
10
7
17
22
6
28
2
2
3
1
4 576
Verkeerskunde master Ma-na-Ma SLO doctoraat
1
1
Gecombineerde studiegebieden 59
142
201
77
112
189
95
232
327
218
343
561
232
344
313
347
660
297
336
633
158
162
320
67
66
133
100
101
201
SLO
7
25
32
3
13
16
22
78
100
54
164
218
117
333
450
doctoraat
2
3
5
2
3
5
6
4
10
5
2
7
5
4
9
master Ma-na-Ma
Audiovisuele en beeldende kunsten doctoraat
2
2
1
1
41
Tabel 2.4:
Universiteiten: diploma’s per studiegebied, type diploma en geslacht (periode 2005-2006 t.e.m. 2009-20010)
Diploma
2005-2006
Totaal master Ma-na-Ma SLO doctoraat Gebruikte afkortingen
2006-2007
2007-2008
2008-2009
2009-2010
M
V
T
M
V
T
M
V
T
M
V
T
M
V
T
3.987 1.913 462 642
5.645 2.058 1.328 428
9.632 3.971 1.790 1.070
4.135 1.882 437 654
5.706 1.943 1.256 437
9.841 3.825 1.693 1.091
4.167 1.314 316 693
5.980 1.388 1.126 511
10.147 2.702 1.442 1.204
4.753 807 328 711
6.779 929 969 517
11.532 1.736 1.297 1.228
5.025 837 260 794
6.998 975 718 591
12.023 1.812 978 1.385
Ma-na-Ma: master-na-master SLO: specifieke lerarenopleiding
De globale daling van het aantal diploma’s in de voortgezette
Het grootste aantal doctoraten in de periode 2005-2006 tot
opleidingen doet zich niet voor in het studiegebied Rechten,
2009-2010 werd uitgereikt in de studiegebieden Wetenschappen
notariaat en criminologische wetenschappen. Integendeel, ten
(1.294), Toegepaste wetenschappen (1.103), Geneeskunde (833)
opzichte van het vorige academiejaar is het aantal uitgereikte
en Toegepaste biologische wetenschappen (609). Deze vier
master-na-masterdiploma’s gestegen van 483 naar 539 in het
studiegebieden samen hebben 64,2% van het totale aantal
academiejaar 2009-2010. Daarmee worden in dit studiegebied
doctoraten in de voorbije vijf academiejaren afgeleverd.
het grootste aantal master-na-masterdiploma’s uitgereikt.
Voor de meeste studiegebieden werd in de voorbije vijf academie-
De studiegebieden Politieke en sociale wetenschappen en
jaren een stijging van het aantal doctoraten waargenomen.
Geneeskunde volgen met respectievelijk 186 en 180 uitgereikte
De grootste toename van het aantal doctoraten (in absolute
diploma’s in het academiejaar 2009-2010.
cijfers, vergelijking uitgereikte diploma’s 2009-2010 ten opzichte van 2005-2006) vindt men terug in de studiegebieden
De voorbije vijf academiejaren kende het aantal diploma’s
Geneeskunde (+90) en Toegepaste wetenschappen (+50).
Specifieke lerarenopleiding uitgereikt door de universiteiten een onafgebroken daling: van 1.790 diploma’s in 2005-2006
Bij de initiële masteropleidingen is het aantal vrouwelijke
naar 978 diploma’s in 2009-2010. Door een registratiewijziging
gediplomeerden aanzienlijk groter dan het aantal mannelijke
in de Databank Hoger Onderwijs vindt men een groot aantal
gediplomeerden. In het academiejaar 2009-2010 werd 58% van het aantal masterdiploma’s uitgereikt aan vrouwelijke studenten. De laatste jaren blijft deze verhouding quasi constant.
te analyseren.
Figuur 2.2: Universiteiten: masterdiploma’s per geslacht (periode 2000-2001 t.e.m. 2009-2010)
8.000 7.000
Aantal Ma-diploma’s
6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0 2000-2001
n Mannen n Vrouwen
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
2005-2006
Academiejaar
2006-2007
2007-2008
2008-2009
2009-2010
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 2
van deze diploma’s terug in de gecombineerde studiegebieden. Dit maakt het onmogelijk om de evoluties per studiegebied
42
De man-vrouw verhouding bij de uitgereikte masterdiploma’s
Ook in de studiegebieden Archeologie en kunstwetenschappen
verschilt sterk van studiegebied tot studiegebied. In het
(69,3%), Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen
academiejaar 2009-2010 was er een sterk vrouwelijk overwicht in
(64,9%), Politieke en sociale wetenschappen (58,9%), Bewegings-
de studiegebieden Taal- en letterkunde (77,2%), Psychologische
en revalidatiewetenschappen (56,1%), Geneeskunde (68,2%),
en pedagogische wetenschappen (85,7%), Sociale gezondheids-
Tandheelkunde (62,0%) en in de gecombineerde studie-
wetenschappen (83,9%), Diergeneeskunde (72,5%), Farma-
gebieden (59,7%) behaalden meer vrouwen dan mannen
ceutische wetenschappen (81,0%) en Biomedische wetenschappen
een masterdiploma in een basisopleiding.
(73,9%).
Figuur 2.3: Universiteiten: master-na-masteropleidingen - diploma’s per geslacht (periode 2000-2001 t.e.m. 2009-2010)
2.500
Aantal Ma-na-Ma diploma’s
2.000
1.500
1.000
500
0 2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
2005-2006
2006-2007
2007-2008
2008-2009
2009-2010
Academiejaar
n Mannen n Vrouwen
Figuur 2.4: Universiteiten: doctoraatsdiploma’s per geslacht (periode 2000-2001 t.e.m. 2009-2010)
900 800
Aantal doctoraatsdiploma’s
700 600 500 400 300 200 100 0 2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
2005-2006
Academiejaar
n Mannen n Vrouwen
2006-2007
2007-2008
2008-2009
2009-2010
43
Een duidelijk mannelijk overwicht was er in het studiegebied
ondanks de sterke globale afname van het aantal diploma’s in
Toegepaste wetenschappen (78,9%). Ook in de studiegebieden
de voortgezette opleidingen. In het academiejaar 2009-2010
Wijsbegeerte en moraalwetenschappen (61,3%), Godgeleerdheid,
zijn 975 vrouwelijke studenten afgestudeerd in een master-na-
godsdienstwetenschappen
masteropleiding en 837 mannen. Dit geeft een verhouding
en
kerkelijk
recht
(63,1%),
Economische en toegepaste economische wetenschappen
van 53,8% vrouwen tegenover 46,2% mannen.
(54,4%), Geschiedenis (58,3%), Wetenschappen (58,4%), Toegepaste biologische wetenschappen (54,9%) en Verkeers-
Het grootste onevenwicht tussen mannen en vrouwen vindt
kunde (78,6) reikten de universiteiten verhoudingsgewijs meer
men nog steeds terug bij het aantal uitgereikte doctoraats-
masterdiploma’s uit aan mannelijke studenten.
diploma’s: 53,8% mannelijke doctorandi in 2009-2010 tegenover 46.2% vrouwelijke doctorandi. Nochtans hebben
Vanaf het academiejaar 2005-2006 hebben de universiteiten
de vrouwelijke studenten in de beschouwde periode een sterke
voor het eerst meer diploma’s in voortgezette academische
inhaalbeweging gekend: het aantal doctoraatsdiploma’s
opleidingen uitgereikt aan vrouwelijke studenten, namelijk
uitgereikt aan vrouwen is in deze periode meer dan
51,8% tegenover 48,2% aan mannelijke studenten. Dit kleine
verdubbeld van 233 diploma’s in het academiejaar 2000-2001
vrouwelijke overwicht is de laatste academiejaren nog versterkt,
naar 591 in 2009-2010.
Tabel 2.5:
Hogescholen: diploma’s per studiegebied, type diploma en geslacht (periode 2005-2006 t.e.m. 2009-2010)
Academiejaar Studiegebied
2005-2006 M
V
2006-2007 T
M
V
2007-2008 T
M
2008-2009
2009-2010
V
T
M
V
T
M
V
T
229
418
152
270
422
157
282
439
PBA/één cyclus Architectuur Audiovisuele en beeldende kunst
202
292
494
181
255
436
189
12
16
28
19
23
42
22
21
43
20
18
38
14
25
39
Biotechniek
195
182
377
196
213
409
216
226
442
204
199
403
195
193
388
Gezondheidszorg
2.335
2.718
335
2.358
2.693
347
2.383
2.730
339
2.392
2.731
402
2.549
2.951
2.638
3.038
5.676
2.647
2.901
5.548
2.461
2.856
5.317
2.609
2.873
5.482
2.686
2.939
5.625
Industriële wetenschappen en technologie
1.835
263
2.098
1.882
296
2.178
1.893
261
2.154
2.041
298
2.339
2.020
285
2.305
Muziek en podiumkunsten
2
9
11
1
5
6
4
8
12
13
13
4
13
17
Nautische wetenschappen
13
1
14
20
1
21
16
2
18
14
14
17
Onderwijs
945
3.437
4.382
1.001
3.372
4.373
914
2.997
3.911
850
2.973
3.823
934
2.904
3.838
Sociaal-agogisch werk
437
1.873
2.310
458
2.038
2.496
500
2.116
2.616
563
2.462
3.025
482
2.365
2.847
6.662
11.446
18.108
6.740
11.462
18.202
6.562
11.099
17.661
6.792
11.498
18.290
6.911
11.555
18.466
419
149
238
387
Totaal diploma's PBA/ één cyclus
17
Masters/tweede cyclus Architectuur Audiovisuele en beeldende kunst
99
160
259
127
199
326
142
282
424
162
257
280
327
607
240
324
564
215
269
484
207
234
441
183
278
461
Biotechniek
45
21
66
38
27
65
16
31
47
46
63
109
53
55
108
Gezondheidszorg
60
80
140
68
93
161
48
73
121
33
37
70
29
28
57
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
555
474
1.029
530
458
988
570
466
1.036
519
443
962
495
428
923
Industriële wetenschappen en technologie
1.546
260
1.806
1.444
224
1.668
1.353
195
1.548
1.289
166
1.455
1.288
165
1.453
Muziek en podiumkunsten
147
143
290
130
155
285
123
176
299
141
158
299
103
119
222
Nautische wetenschappen
32
10
42
38
8
46
40
8
48
29
7
36
21
5
26
Produktontwikkeling
35
21
56
40
12
52
25
23
48
47
13
60
28
9
37
Toegepaste taalkunde
106
395
501
106
436
542
121
407
528
117
390
507
117
400
517
35
50
85
24
33
57
51
57
108
23
46
69
32
42
74
Gecombineerd studiegebied Totaal masters/ tweede cyclusdiploma's
2.940
1.941
4.881
2.785
1.969
4.754
2.704
1.987
4.691
2.613
1.814
4.427
2.498
1.767
4.265
Algemeen totaal
9.602
13.387
22.989
9.525
13.431
22.956
9.266
13.086
22.352
9.405
13.312
22.717
9.409
13.322
22.731
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 2
383
Handelswetenschappen en bedrijfskunde
44
Vlaanderen scoort ook uitzonderlijk hoog voor wat betreft het aantal uitgereikte 2de graadsdiploma’s. Een verklaring hiervoor is wellicht dat hier ook de master-na-masterdiploma’s opgenomen zijn, waardoor dubbeltellingen mogelijk zijn. Globaal genomen kan men op basis van deze cijfers toch stellen dat de jonge generatie twintigers meer dan gemiddeld geschoold is in internationaal perspectief. In het academiejaar 2009-2010 hebben de hogescholen het grootste aantal diploma’s van professionele bacheloropleidingen uitgereikt in de studiegebieden Handelswetenschappen en bedrijfskunde (5.625), Onderwijs (3.838) en Gezondheidszorg (2.951). De voorbije vijf academiejaren werd de grootste toename van het aantal gediplomeerden in absolute cijfers (vergelijking uitgereikte diploma’s 2009-2010 t.o.v. 2005-2006) gemeten bij Sociaal-agogisch werk (+537), Gezondheidszorg (+233) en Industriële wetenschappen en technologie (+207). Het studiegebied Onderwijs daarentegen werd geconfronteerd met de sterkste daling van het aantal gediplomeerden: -544 afgestudeerden. Het dieptepunt lag in het academiejaar 2008-2009. In het laatste academiejaar werd een lichte stijging opgetekend: +15 uitgereikte diploma’s. De hogescholen hebben het grootste aantal masterdiploma's in 2009-2010 uitgereikt in de studiegebieden Industriële wetenschappen en technologie (1.453), Handelswetenschappen en bedrijfskunde (923) en Toegepaste taalkunde (517). De studiegebieden Industriële wetenschappen en technologie (-353 diploma’s), Audiovisuele en beeldende kunst (-146 diploma’s) en Handelswetenschappen en bedrijfskunde (-106 diploma’s)
kenden in de voorbije vijf academiejaren de grootste daling in het aantal uitgereikte tweedecyclusdiploma’s /masterdiploma’s. Een toename van het aantal diploma’s werd enkel opgetekend in de studiegebieden Architectuur (+128 diploma’s), Biotechniek (+42 diploma’s) en Toegepaste taalkunde (+16 diploma’s). Bij de professionele bacheloropleidingen is het aantal vrouwelijke gediplomeerden groter dan het aantal mannelijke gediplomeerden. In het academiejaar 2009-2010 reikten de Vlaamse hogescholen 62,6% van de professionele bachelordiploma’s (of 11.555 diploma’s) uit aan vrouwelijke afgestudeerden, tegenover 37,4% (of 6.911 diploma’s) aan mannelijke afgestudeerden. Bekeken over de beschouwde periode - 2000-2010 - is deze verhouding nagenoeg constant gebleven. Kijkt men naar de man-vrouw verhouding per studiegebied (tabel 2.5), dan merkt men op dat de Vlaamse hogescholen in de meeste studiegebieden - met uitzondering van de studiegebieden Industriële wetenschappen en technologie, Nautische wetenschappen en Biotechniek - meer diploma’s uitreikten aan vrouwelijke dan aan mannelijke studenten. In het academiejaar 2009-2010 waren de studiegebieden met het sterkste vrouwelijk overwicht de studiegebieden Onderwijs (75,7%), Sociaal-agogisch werk (83,1%), Gezondheidszorg (86,4%) en Muziek en podiumkunsten (76,5%). De studie gebieden Industriële wetenschappen en technologie (87,6%) en Nautische wetenschappen (100%) telden meer mannelijke gediplomeerden. In het studiegebied Biotechniek is de man/vrouw verhouding quasi gelijk: 50,3% mannelijke afgestudeerden tegenover 49,7% vrouwelijke gediplomeerden.
Figuur 2.5: Hogescholen: professionele bachelordiploma’s per geslacht (periode 2000-2001 t.e.m. 2009-2010)
16.000 14.000
Aantal PBA-diploma’s
12.000 10.000 8.000 6.000 4.000 2.000 0 2000-2001
n Mannen n Vrouwen
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
2005-2006
Academiejaar
2006-2007
2007-2008
2008-2009
2009-2010
45
Figuur 2.6: Hogescholen: masterdiploma’s per geslacht (periode 2000-2001 t.e.m. 2009-2010)
3.500
Aantal Ma-diploma’s
3.000 2.500 2.000 1.500 1.000 500 0 2000-2001
2001-2002
2002-2003
2003-2004
2004-2005
n Mannen
2005-2006
2006-2007
2007-2008
2008-2009
2009-2010
Academiejaar
n Vrouwen
In de masteropleidingen van de hogescholen studeren
De programmatypes zijn:
overwegend meer mannelijke studenten af dan vrouwelijke studenten, in tegenstelling tot de professionele bachelordiploma’s.
l
type B - tertiair onderwijs (ISCED 5B), wat in Vlaanderen
In het academiejaar 2009-2010 was de man-vrouw verhouding
correspondeert met de professioneel gerichte bachelor-
58,6% tegenover 41,4%. Deze verhouding is quasi constant
opleidingen, de bachelor-na-bacheloropleidingen en de
gebleven in de beschouwde periode.
HOSP-opleidingen (Hoger onderwijs voor sociale promotie);
Bij de masterdiploma’s uitgereikt door de hogescholen zijn
l
type A - tertiair onderwijs (ISCED 5A), zijnde de academische gerichte opleidingen aan de hogescholen, de universiteiten,
studiegebieden merkbaar. Het grootste verschil tussen het
de Koninklijke Militaire School, de Protestantse Theologische
aantal vrouwelijke en het aantal mannelijke gediplomeerden
Faculteit Brussel, de Evangelische Faculteit Heverlee en het
in het academiejaar 2009-2010 werd opgetekend in de
Instituut voor Tropische Geneeskunde. In deze categorie
studiegebieden Industriële wetenschappen en technologie
wordt een onderscheid gemaakt naar de 1ste graad, zijnde
(88,6% mannelijke gediplomeerden), Nautische wetenschappen
de academische bachelordiploma’s en de 2de graad, zijnde
(80,8% mannelijke afgestudeerden), Productontwikkeling
de mastergraden (zowel voor de initiële masteropleidingen
(75,7% mannelijke gediplomeerden) en de Toegepaste
als voor de master-na-masteropleidingen).
taalkunde (77,4% vrouwelijke afgestudeerden). l
Voortgezette onderzoeksprogramma’s (doctoraat of equivalent) (ISCED 6), zijnde de doctoraten.
2.4 INTERNATIONALE VERGELIJKING De cijfers in tabel 2.6 moeten met de nodige voorzichtigheid Tabel 2.6 toont de percentages afgestudeerden in het hoger
geïnterpreteerd worden. Zo is onder meer de gehanteerde
onderwijs ten opzichte van de referentiepopulatie op typische
classificatie niet dezelfde in alle landen. Vlaanderen scoort hoog
leeftijd van afstuderen voor het academiejaar 2007-2008. De
voor wat betreft het aantal uitgereikte diploma in de ISCED
tabel maakt een onderscheid naar het type programma dat
5B-categorie. Dit is voor een deel te wijten aan het gegeven dat
doorlopen wordt.
in een aantal landen opleidingen die te vergelijken zijn met de Vlaamse professionele bacheloropleidingen opgenomen zijn in categorie ISCED 5A. Dit vertaalt zich uiteraard ook in het lage cijfer voor Vlaanderen in categorie 5A – 1ste graad.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 2
eveneens verschillen in de man-vrouwverhouding tussen de
46
Tabel 2.6:
Percentage afgestudeerden hoger onderwijs in verhouding tot de referentiepopulatie op de typische leeftijd van afstuderen, naar type programma en duur – internationale vergelijking (2007-2008)
Ierland Frankrijk Spanje Verenigd Koninkrijk Duitsland Denemarken Zweden Finland Italië Portugal Oostenrijk Nederland België Vlaamse Gemeenschap OESO-gemiddelde
Type B - tertiair onderwijs 1ste graad (ISCED 5B) M+V 26,0 25,0 14,2 16,5 10,1 11,8 6,0 n 0,7 2,4 7,8 n 29,3 29,9 12,2
Type A - tertiair onderwijs 1ste graad (ISCED 5A) M+V 46,1 35,4 29,8 40,1 25,5 46,5 39,2 82,0 32,8 45,3 25,0 44,7 19,1 19,2 38,2
Type A - tertiair onderwijs 2de graad (ISCED 5A) M+V 19,2 14,0 2,2 22,2 2,2 16,9 4,3 0,8 m 6,7 4,6 15,8 23,7 28,2 10,6
Doctoraat of equivalent (ISCED 6) M+V 1,3 1,4 0,9 2,0 2,5 1,5 3,0 2,3 m 3,0 1,9 1,6 1,3 1,5 1,4
Typische leeftijd van afstuderen: - type B: 21 jaar - type A - 1ste graad: 21 jaar - type A - 2de graad: 22-25 jaar Voor de Vlaamse Gemeenschap verwijzen de data naar het totale aantal behaalde diploma’s. Deze gegevens kunnen dubbeltellingen bevatten – studenten die meerdere diploma’s behalen worden meerdere malen in de data opgenomen. Gebruikte afkortingen
m: data niet beschikbaar n: grootte is verwaarloosbaar of nul
De gegevens in dit hoofdstuk kunnen niet vergeleken worden met de voorgaande jaren, door de beschikbaarheid van internationale data. Voor wat betreft het percentage afgestudeerden, is de vroegere onderverdeling naar aantal jaren studie in ISCED 5A voor het academiejaar 2007-2008 niet beschikbaar.
Tabel 2.7:
Procentuele verdeling van de diploma’s in het hoger onderwijs naar studiedomein (2007-2008)
Land België Vlaamse Gemeenschap Denemarken Duitsland Ierland Spanje Frankrijk Italië Nederland Oostenrijk Portugal Finland Zweden Verenigd Koninkrijk
Humane wetenschappen, kunst en onderwijs
Sociale wetenschappen, economische en handelswetenschappen, recht en diensten
25,3
33,6
5,8
10,7
2,9
21,6
4,9
26,4
34,2
6,1
12,4
2,2
18,6
0,0
20,9
34,6
7,1
12,4
2,5
22,5
26,6
26,9
13,2
13,2
1,7
18,3
0,5
29,3
34,6
13,9
10,5
0,7
11
0,2
22,2
34,8
9,3
16,5
1,7
15,4
0,3
12,4
45,4
10,6
15,6
1,5
14,5
26,8
36,0
6,5
13,8
1,8
15,2
6,7
23,8
42,5
6,4
7,7
1,4
18,2
0,4
19,6
38,3
10,8
17,8
2,4
11,2
0,1
16,0
32,4
12,1
17,9
2,1
19,6
25,0
30,9
11,7
15,1
2,3
15,1
23,9
26,7
7
16,7
1,2
24,6
0,1
27,6
31,7
12,8
8,7
0,9
18,4
1
Wetenschappen, wiskunde en computerwetenschappen
Ingenieurswetenschappen en industriële wetenschappen
Landbouw en diergeneeskunde
Gezondheid en welzijn
Onbekend
De gegevens in deze tabel hebben betrekking op de opleidingen van ISCED 5 en ISCED 6. De gegevens zijn afkomstig van Eurostat (en niet langer van de OESO zoals de vorige jaren).
47
Tabel 2.8:
Percentage diploma’s in wiskunde,
Tabel 2.8 geeft internationaal het percentage diploma’s in
wetenschappen en technologie in het hoger
wiskunde, wetenschappen en technologie ten opzichte van
onderwijs ten opzichte van alle diploma’s in
alle diploma’s uitgereikt in de categorieën ISCED 5 en 6.
het hoger onderwijs academiejaar 2007-2008
Voor Vlaanderen zijn dit de diploma’s uitgereikt in de professionele en academische bachelors en masters (zowel de initiële masters
Europese Unie (27 landen) België Denemarken Duitsland Ierland Spanje Frankrijk Italië Nederland Finland Zweden Verenigd Koninkrijk Noorwegen Zwitserland Verenigde Staten Japan Vlaamse Gemeenschap
2007 - 2008 21,9 16,6 19,4 26,4 24,4 25,7 26,2 20,4 14 26,8 23,6 21,5 15,2 20,6 15,4 22 18,5
De gegevens in deze tabel hebben betrekking op de opleidingen van ISCED 5 en ISCED 6. De gegevens zijn afkomstig van Eurostat (en niet langer van de OESO zoals de vorige jaren).
als de master-na-masters) en de doctoraten. In vergelijking met het Europese gemiddelde (21,9%) scoort Vlaanderen (18,5%) laag. Het percentage voor Vlaanderen ligt wel hoger dan voor België als geheel (16,6%). Enkel de volgende landen scoren slechter dan Vlaanderen: Denemarken, Nederland, Noorwegen en de Verenigde Staten.
2.5 BESLUIT In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de kwantificatie en de stratificatie van de Vlaamse studentenbevolking. Kenmerkend zijn de hoge graad van participatie van de Vlaamse achttienjarigen aan het hoger onderwijs en de sterke vervrouwelijking van het hoger onderwijs, in het bijzonder in de professionele bacheloropleidingen en de universitaire opleidingen. De laatste academiejaren kent het hoger onderwijs een sterke toename van het aantal generatiestudenten. Dit is zowel het geval voor de professioneel gerichte opleidingen aan
aantal uitgereikte 2de graadsdiploma’s. Een verklaring hiervoor is
de hogescholen als voor de academisch gerichte opleidingen aan
wellicht dat hier ook de master-na-masterdiploma’s opgenomen
de hogescholen en de universiteiten. Deze versterkte toename
zijn, waardoor dubbeltellingen mogelijk zijn. Globaal genomen
valt grotendeels samen met de invoering van de bachelor-
kan men op basis van deze cijfers toch stellen dat de jonge
masterstructuur in het Vlaamse hoger onderwijs. Ook het aantal
generatie twintigers meer dan gemiddeld geschoold is in een
uitgereikte diploma’s neemt toe in de beschouwde periode.
internationaal perspectief.
Dit is zeker het geval bij de masteropleidingen aan de universiteiten. Anderzijds neemt het aantal diploma’s in
Bekijken we in internationaal perspectief de procentuele verdeling
voortgezette opleidingen sterk af. Een mogelijke verklaring is dat
van de diploma’s hoger onderwijs over de verschillende
door de invoering van de bachelor-masterstructuur studenten
studiedomeinen (tabel 2.7), dan valt op dat deze verdeling in
eerder opteren voor een tweede masteropleiding dan voor een
Vlaanderen grotendeels de verdeling in de andere opgenomen
master-na-masteropleiding. Dit vereist evenwel verder onderzoek
landen volgt. Het grootste aandeel van de uitgereikte diploma’s
naar de effecten van de invoering van deze bachelor-
situeert zich in de categorieën Sociale wetenschappen,
masterstructuur. Opvallend is ook de sterke toename van het
economische en handelswetenschappen, recht en diensten en
aantal uitgereikte doctoraten aan de universiteiten in de
humane wetenschappen, kunst en onderwijs. Wat wel opvalt is
beschouwde periode. Dit aantal is meer dan verdubbeld.
- in vergelijking met de meeste andere landen - het erg lage
Het aantal diploma’s in de Specifieke lerarenopleiding
percentage voor Vlaanderen in het domein Wiskunde en
daarentegen kent een sterke daling.
computerwetenschappen. Dit is ook het geval - zij het in mindere mate - in het domein van de ingenieurswetenschappen.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 2
Vlaanderen scoort ook uitzonderlijk hoog voor wat betreft het
48
49
ONDERZOEKSCARRIÈRES IN VLAANDEREN: INSTROOM, DOORSTROOM EN UITSTROOM IN D O C TO R A ATS O N D E R ZO E K
Door Hanne Derycke (UGent), Hans Groenvynck (UGent) en Ronan Van Rossem (UGent)
03
50
3.1 EVOLUTIE VAN HET ONDERZOEKS POTENTIEEL IN VLAANDEREN
In figuur 3.2 wordt de ratio van het aantal doctoraten tegenover het aantal tweede cyclus diploma’s per studiegebied weergegeven voor het academiejaar 2008-2009. De richtingen
Het aantal afgestudeerden dat een voortgezet academisch
Wetenschap en Technologie waar het grootste innovatiepotentieel
traject volgt doorheen een doctoraatsonderzoek steeg gestaag
wordt verwacht, voorzien ook de grootste doorstroming naar
de voorbije decennia. In figuur 3.1 valt de evolutie op van
onderzoekscarrières. Binnen de sociale wetenschappen is het
het (stijgend) aantal hogere diploma’s op jaarbasis zowel op
aantal uitgereikte doctoraatstitels minder dan 1/20ste van het
master- als op doctoraatsniveau. De stijging van het aantal
aantal tweede cyclusdiploma’s die worden uitgereikt, terwijl dit
doctoraten op jaarbasis zette zich vooral rond de eeuwwisseling
voor de exacte en toegepaste wetenschappen een verhouding
sterk door en blijft jaar na jaar toenemen. In het academiejaar
van meer dan één op vier inhoudt.
2008-2009 werden 1.228 doctoraten afgeleverd, waar dit er tien jaar eerder minder dan de helft (595 doctoraten) waren.
3.2 ONTWIKKELINGEN IN DOCTORAATSONDERZOEK EN – PRODUCTIE
Tegelijk zien we over die periode ook een toename van het aantal mastergediplomeerden aan de Vlaamse universiteiten. In verhouding zijn er steeds meer mastergediplomeerden die ook een doctoraatsdiploma behalen. Aangezien hier geen
3.2.1 Instroom van onderzoekers
rekening wordt gehouden met de tijd die nodig is om een doctoraatsdiploma te halen is het werkelijke percentage dat
Uit figuur 3.3 blijkt dat de stijgende instroom van het aantal
doorstroomt naar een doctoraatstraject, nog hoger.
onderzoekers op predoctoraal niveau niet gevolgd wordt door een even sterke stijging van het aantal aanstellingen op
De doorstroom van mastergediplomeerde naar doctoraathouder
ZAP-niveau. Wel is de toename in het postdoctoraal kader
verschilt ook van discipline tot discipline. Het aantal afgeleverde
opvallend.
doctoraten moet uiteraard ook gezien worden als een functie van het potentieel aantal doctorandi, d.w.z. van het aantal afgestudeerden in de tweede cyclus binnen hetzelfde studiegebied.
Figuur 3.1: Ratio (doctoraten / tweedecyclusdiploma’s) aan Vlaamse universiteiten, 1994-1995 tot en met 2008-2009
14.000
14%
12.000
12%
10.000
10%
8.000
8%
6.000
6%
4.000
4%
2.000
2%
0
0% 19941995
19951996
19961997
19971998
19981999
n 2de cyclus n Doctoraten n Ratio doc/2de cyclus
Bron: Statistisch Jaarboek van het Vlaams Onderwijs
19992000
20002001
20012002
20022003
20032004
20042005
20052006
20062007
20072008
20082009
51
Figuur 3.2: Ratio (doctoraten / tweedecyclusdiploma’s) aan Vlaamse universiteiten naar studiegebied, 2008-2009
0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
40%
Wetenschappen Toegepaste wetenschappen Toegepaste biologische wetenschappen Geneeskunde, tandheelkunde en sociale gezondheidswetenschappen Diergeneeskunde Biomedische wetenschappen Farmaceutische wetenschappen Geschiedenis, kunsten, letteren en wijsbegeerte Economische en toegepaste economische wetenschappen Psychologie en pedagogische wetenschappen Bewegings- en revalidatiewetenschappen Rechten, notariaat en criminologische wetenschappen Politieke en sociale wetenschappen Gecombineerde studiegebieden (afbouw B&V) 0
200
400
600
800
1.000
1.200
1.400
1.600
1.800
2.000
n 2de cyclus n Doctoraten n Ratio doc/2de cyclus
Bron: Statistisch Jaarboek van het Vlaams Onderwijs 2009-2010 (diploma’s 2008-2009)
Naar wetenschapscluster. Wanneer we de instroom van jonge
doctoraat hebben en die via diverse statuten en financierings-
onderzoekers in de academische sector bekijken naargelang
bronnen (postdoctoraal assistent, postdoctoraal bursaal,
van de wetenschapscluster waartoe ze behoren (zie figuur 3.4),
postdoctoraal onderzoeker, wetenschappelijk medewerker met
merken we op dat de toename in de instroom van
een doctoraat) in de meeste gevallen een tijdelijke aanstelling
doctoraatsonderzoekers in alle wetenschapsclusters plaatsvond,
aan de universiteit opnemen. Nieuwe doctores hebben
vooral vanaf academiejaar 1994-1995. Deze stijging is echter
weliswaar meer kansen dan vroeger om als postdoctoraal
niet voor alle wetenschapsclusters even groot; bovendien
onderzoeker hun academische werkervaring verder uit te
hebben niet alle wetenschapsclusters deze trend even sterk
breiden, maar hun kansen om een langetermijnscarrière uit
volgehouden: de instroomcijfers van junior onderzoekers in
te bouwen liggen voornamelijk in de niet-academische arbeids-
de humane wetenschappen bereikten een piek in 1999-2000
markt, nationaal of internationaal.
en zijn de laatste jaren nauwelijks nog gestegen. In verhouding tot de andere disciplines starten er dus minder junior
In de volgende figuren bekijken we vooral indicatoren die de
onderzoekers in de humane wetenschappen dan vroeger het
instroom in de vroege academische carrière of het doctoraats-
geval was en is hun aantal in de laatste tien jaar zelfs gedaald.
traject betreffen – niet alle junior onderzoekers beogen immers
Het aantal instromers in onderzoek in de sociale wetenschappen
een doctorstitel op het ogenblik dat ze zich voor wetenschappelijk
is de laatste jaren daarentegen wel blijven stijgen. De grootste
onderzoek engageren.
instroom is toe te schrijven aan de cluster medische wetenschappen, met als grootste wetenschapsdomeinen geneeskunde, biomedische wetenschappen en farmacie.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 3
In deze groep zit een brede waaier van onderzoekers die een
52
Figuur 3.3: Evolutie van het totale aantal predoctorale onderzoekers, postdoctorale onderzoekers en ZAP'ers in voltijdse eenheden, 1992-2010
9.000 8.000 7.000 6.000 5.000 4.000 3.000 2.000 1.000 0 1992
1994
1996
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
n Predoc n Postdoc n ZAP
Bron: Vlir-personeelstelling
Figuur 3.4: Instroom in onderzoekscarrières naar wetenschapsclusters, 1990-1991 tot en met 2008-2009
700 600 500 400 300 200 100 0 1990- 1991- 1992- 1993- 1994- 1995- 1996- 1997- 1998- 1999- 2000- 2001- 2002- 2003- 2004- 2005- 2006- 2007- 20081991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
n Medische Wetenschappen n Humane Wetenschappen n Sociale Wetenschappen n Toegepaste Wetenschappen n Exacte Wetenschappen
Bron: ECOOM-HRRF-2
53
Figuur 3.5: Instroom in onderzoekscarrières naar gender, 1990-1991 tot en met 2008-2009
1.200 1.000 800 600 400 200 0 1990- 1991- 1992- 1993- 1994- 1995- 1996- 1997- 1998- 1999- 2000- 2001- 2002- 2003- 2004- 2005- 2006- 2007- 20081991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
n Man n Vrouw
Bron: ECOOM-HRRF-2
Tot en met academiejaar 2004-2005 vertoonden de clusters
Vooral de financiering voor niet-fundamentele onderzoeks-
toegepaste en exacte wetenschappen een gelijkaardig
projecten blijft sinds 1992-1993 de belangrijkste introductie tot
groeipatroon als de medische wetenschappen; daarna bleef het
wetenschappelijk onderzoek voor nieuwe junior onderzoekers.
aantal instromers voor medische wetenschappen in grote mate
Een niet onbelangrijk aandeel stroomt later nog door naar andere
toenemen, in tegenstelling tot die voor de exacte en toegepaste
financieringsstatuten voor doctoraatsonderzoek. Het aantal
wetenschappen.
nieuwe onderzoekers dat begon als assistent of met een
Naar gender. De genderverschillen bij de instroom van junior
agentschappen FWO en IWT bleef in de jaren ‘90 ongeveer
onderzoekers blijken de laatste jaren ongeveer te zijn
stabiel. Vanaf academiejaar 2000-2001 daalde het aantal
weggewerkt (zie figuur 3.5): was er in 1990-1991 nog een
onderzoekers dat een academische carrière begon als
duidelijk overwicht aan mannen die met doctoraatsonderzoek
assistent sterk, terwijl de instroom van doctoraatsbursalen en
begonnen (57,3% mannen), dan is deze ongelijkheid in 2005-
wetenschappelijk medewerkers op FWO-, IUAP of BOF-
2006 bijna verdwenen (50,6% mannen).
projecten bleef toenemen, alsook die van houders van een BOF-doctoraatsmandaat (na competitieve selectie verworven).
Naar statuut. Met de waaier aan financieringskanalen voor
De daling van nieuwe aanstellingen als assistent had vooral
doctoraatsonderzoek hangen ook verschillende personeels- en
een impact op de onderzoekscapaciteit in de humane en
studentenstatuten samen, waarvan zowel de selectiecriteria als
sociale wetenschappen, waar een groot percentage assistenten
de werkcondities een impact kunnen hebben op het welslagen
wordt tewerkgesteld. De instroom van junior onderzoekers
van een doctoraatstraject. Wat de instroom in een bepaald
gefinancierd met projectmiddelen voor niet-fundamenteel
statuut betreft, vonden er een aantal noemenswaardige
onderzoek kende ook een terugval van 2000-2001 tot
verschuivingen plaats over de tijd heen (zie figuur 3.6). Begin
2002-2003, maar bleef desalniettemin voor de grootste
de jaren ’90 startten junior onderzoekers hun academische
aanvoer van junior onderzoekers zorgen.
carrière vooral als assistent en in steeds toenemende mate als medewerker op een project.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 3
competitief verworven mandaat van de Vlaamse financierings-
54
Figuur 3.6: Instroom in onderzoekscarrières naar statuut, 1990-1991 tot en met 2008-2009
900 800 700 600 500 400 300 200 100 0 1990- 1991- 1992- 1993- 1994- 1995- 1996- 1997- 1998- 1999- 2000- 2001- 2002- 2003- 2004- 2005- 2006- 2007- 20081991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009
n Assistent n Comptetitief mandaat (FWO, IWT) n Comptetitief mandaat (BOF) n FWO- IUAP en BOF project n Project andere financiering n Overige n Geen statuut instroomjaar
Bron: ECOOM-HRRF-2
Het aantal afgestudeerden dat een onderzoekscarrière
Deze figuur toont aan dat er in de beginjaren een groot
aanvangt met een competitief verworven mandaat van het
overwicht was aan doctoraten in de exacte wetenschappen (meer
FWO en IWT neemt lichtjes af, ondanks het stijgende aantal
dan één op drie doctoraten in 1997-1998). Dit overwicht wordt
beurzen: vele jonge onderzoekers versterken hun slaagkansen
steeds kleiner en verdwijnt zelfs tijdens twee academiejaren
voor zo’n mandaat door eerst onderzoekservaring in een ander
waarin meer doctoraten in zowel de toegepaste als de medische
financieringsstatuut op te doen.
wetenschappen worden uitgereikt, namelijk in 2005-2006 en 2008-2009. Het aandeel doctoraten dat door humane en
3.2.2 Doorstroom en het behalen van het doctoraat
sociale wetenschappers wordt behaald, stijgt lichtjes.
Evolutie van het aantal doctoraatsdiploma’s. Het aantal
Voor alle instromers in wetenschappelijk onderzoek kan een
behaalde doctoraten aan Vlaamse universiteiten op jaarbasis is
succesgraad voor doctoreren worden gemeten. Deze graad
sterk gestegen. Het relatieve aandeel tijdens deze periode
wordt bepaald door acht jaar na instroom het aantal behaalde
verschilt wel sterk tussen de verschillende wetenschapsclusters.
doctorstitels van een cohorte te vergelijken met het totaal aantal
De sterkste stijging van het aantal behaalde doctoraten vinden
instromers in dezelfde cohorte. In die cohortes bevinden zich
we terug in de sociale wetenschappen (een stijging van 26 naar
zowel onderzoekers die van bij de start de intentie hebben om
143 behaalde doctoraten). In de exacte wetenschappen is de
een doctoraat te behalen, als onderzoekers die mogelijks pas
relatieve stijging het minst groot. Deze ongelijke stijging uit zich
gaandeweg, of nooit, de ambitie voor een doctoraat overwegen.
ook in de verdeling van het aandeel behaalde doctoraten naar wetenschapscluster (zie figuur 3.7).
55
Figuur 3.7: Evolutie van het aantal uitgereikte doctoraten in vijf wetenschapsclusters in Vlaanderen 1997-1998 tot en met 2008-2009
35% 30% 25% 20% 15% 10% 5% 0% 19971998
19981999
19992000
20002001
20012002
20022003
20032004
20042005
20052006
20062007
20072008
20082009
n Medische Wetenschappen n Humane Wetenschappen n Sociale Wetenschappen n Toegepaste Wetenschappen n Exacte Wetenschappen
Bron: ECOOM-HRRF-2
Onderzoekers in de humane en vooral de sociale
kans van 36,5% tot 50,5%, berekend voor alle onderzoekers met
wetenschappen behalen de laagste succesgraden, maar ook
een academische aanstelling of bursaalstatuut (niet weergegeven
hun slaagkansen vertonen een stijgend patroon. Zo namen de
in de grafiek). Beperken we deze berekening tot onderzoekers van
slaagkansen van onderzoekers in de humane wetenschappen
wie we kunnen verwachten dat ze ook werkelijk in een doctoraats-
sterk toe: van 18,2% voor het instroomjaar 1990-1991 tot
traject zitten, dan halen we voor de meest recente volledige cohorte
31,2% voor onderzoekers uit het instroomjaar 2000-2001.
een succesratio van 62,3% (niet weergegeven in de grafiek).
Onderzoekers in de sociale wetenschappen zagen hun succesratio’s zelfs verdubbelen tussen het eerste instroomjaar
Doctoraatssucces naar wetenschapscluster. De succesgraad
van de analyses en het laatste instroomjaar met een volledig
ligt over de hele periode berekend het hoogst bij onderzoekers
tijdsvenster. We kunnen hieruit besluiten dat de algemene
in de exacte wetenschappen (alle instromers) (zie figuur 3.8).
stijging van de succesgraad vooral het gevolg is van een
Opvallend is wel dat de slaagkans van deze exacte
inhaalbeweging in doctoraatsefficiĂŤntie bij onderzoekers in de
wetenschappers over de jaren heen geleidelijk afneemt,
toegepaste, medische, sociale en humane wetenschappen.
maar recent opnieuw stijgt (64,8% voor het instroomjaar 20002001). Op de tweede plaats komen onderzoekers uit de medische
Doctoraatssucces naar gender. Hoewel het aantal behaalde
en de toegepaste wetenschappen. Hun slaagpercentages lopen
doctoraten in absolute aantallen iets sterker gestegen is bij
door de jaren heen sterk gelijk. Bovendien vertonen beide een
vrouwen dan bij mannen, waren de mannen tijdens het
stijgend patroon. In de medische wetenschappen steeg de
academiejaar 2008-2009 nog steeds in de meerderheid bij de
succesgraad van 38,3% voor onderzoekers ingestroomd tijdens
behaalde doctoraten (591 doctoraten behaald door mannen en
het academiejaar 1990-1991 tot 53,7% voor diegenen die
451 door vrouwen). Het genderevenwicht in de instroom van
begonnen tijdens het academiejaar 2000-2001. In de toegepaste
nieuwe onderzoekers is dus duidelijk nog niet vertaald naar de
wetenschappen steeg de succesgraad in dezelfde periode van
succesvolle uitstroom van het doctoraatstraject.
32,7% naar 59,0%.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 3
Tussen de instroomjaren 1990-1991 en 2000-2001 steeg de slaag-
56
Figuur 3.8: Evolutie van de succesgraden in doctoraatsproductie naar wetenschapscluster, voor onderzoekers ingestroomd in 1990-1991 tot en met 2000-2001
70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 19901991
19911992
19921993
19931994
19941995
19951996
19961997
19971998
19981999
19992000
20002001
n Medische Wetenschappen n Humane Wetenschappen n Sociale Wetenschappen n Toegepaste Wetenschappen n Exacte Wetenschappen
Bron: ECOOM-HRRF-2
Figuur 3.9: Verdeling in doctoraatsproductie naar gender, voor doctoraten verdedigd in 1995-1996 tot en met 2008-2009
70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 19951996
n Man n Vrouw
Bron: ECOOM-HRRF-2
19961997
19971998
19981999
19992000
20002001
20012002
20022003
20032004
20042005
20052006
20062007
20072008
20082009
57
Het is pas sinds het academiejaar 2005-2006 dat vrouwen
Indien een onderzoeker bijvoorbeeld zowel een aanstelling als
meer dan 40% van alle uitgereikte doctoraten in Vlaanderen
assistent heeft gehad als een korte aanstelling op een
voor hun rekening nemen (zie figuur 3.9). Hun aandeel bereikt
onderzoeksproject, zal de ‘succesgraad’ worden toegewezen
(tot nog toe) een piek in 2007-2008 met 44,6% maar het blijft
aan het assistentschap, ook al heeft de onderzoekservaring als
onevenwichtig verdeeld. In termen van succesratio betekent dit
projectmedewerker mogelijks ook bijgedragen tot dit succes.
dat mannen die in 2000-2001 met onderzoek begonnen aan een Vlaamse universiteit, 57% kans hadden om een doctorstitel
Figuur 3.10 geeft duidelijk weer dat de succesgraad
te behalen, terwijl dit voor vrouwen slechts 40,3% was (niet
(gegroepeerd naar instroomjaar) het hoogst ligt bij junior
weergegeven in de grafiek). Veel heeft te maken met het feit dat
onderzoekers met als dominant statuut “FWO-aspirant” of
vrouwen sterker vertegenwoordigd zijn in wetenschapsgebieden
“IWT-bursaal”. Het percentage dat een doctoraat behaalt,
die gekenmerkt worden door een lagere succesgraad.
fluctueert bij hen tussen 74% en 85%. Op de tweede plaats staan junior onderzoekers met een competitief verworven
Doctoraatssucces naar het belangrijkste statuut tijdens het
mandaat van de eigen universiteit (BOF-doctoraatsmandaten).
doctoraatstraject. Het statuut waarop onderzoekers werkzaam
De slaagkans van onderzoekers die tijdens hun onderzoeks-
zijn heeft een sterke invloed op de doctoraatskansen van junior
carrière van dit statuut konden genieten, bereikte voor de
onderzoekers. Indien een junior onderzoeker diverse aanstellingen
instromers van het academiejaar 1995-1996 een piek van
heeft gehad, wordt voor deze analyses een beslissingsboom
87,5%. De doctoraatskans van onderzoekers werkzaam op
gevolgd om aan al deze aanstellingsstatuten één dominant
projecten voor fundamenteel onderzoek (FWO, BOF en IUAP)
statuut toe te wijzen. Deze hiërarchie van beslissingen houdt
vertoont een gestage, opvallende stijging van 30,6% voor
enerzijds rekening met de duur van de aanstelling en
onderzoekers ingestroomd tijdens het academiejaar 1990-1991
anderzijds met de verwachting dat binnen dat statuut aan een
tot 57,3% voor de starters van het academiejaar 2000-2001.
doctoraat kan worden gewerkt.
Figuur 3.10: Evolutie van de succesgraden in doctoraatsproductie naar statuut, voor onderzoekers ingestroomd in 1990-1991 tot 2000-2001
90% 80% 70% 60% 50% 40% 30% 20% 10% 0% 19901991
19911992
19921993
19931994
n Assistent n Comptetitief mandaat (FWO, IWT) n Comptetitief mandaat (BOF) n FWO- IUAP en BOF project n Project andere financiering
Bron: ECOOM-HRRF-2
19941995
19951996
19961997
19971998
19981999
19992000
20002001
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 3
100%
58
Bij assistenten fluctueert het slaagpercentage over de jaren en
Tijd tot het doctoraat naar statuut. Hier zijn heel wat grotere
vertoont een lichte stijging. Hun ‘werkelijke’ succesgraad ligt wel
verschillen op te tekenen tussen financieringsstatuten dan naar
iets hoger dan in deze berekeningen is weergegeven, aangezien
wetenschapsclusters of naar geslacht (zie figuur 3.13). In het
deze onderzoekers er vaak iets langer over doen om een
begin van de jaren ’90 zijn het de competitief verworven
doctoraat te behalen dan hun collega’s met andere financiering.
mandaten van IWT en FWO die de kortste doctoraatsduur hebben. Deze cijfers zijn ongeveer stabiel over de gehele
De laagste succesgraden vinden we terug bij onderzoekers met
periode (4,88 jaar). De tijdsduur voor junior onderzoekers met
als dominant statuut “tewerkgesteld op projecten met andere
competitief verworven mandaten van het BOF varieert meer,
financiering”. Dit zijn personen die tijdens hun carrière nooit
en is gemiddeld 4,72 jaar. Bij assistenten daarentegen worden
een competitief verworven mandaat (assistent, FWO, IWT of BOF),
heel wat hogere doctoraatstermijnen vastgesteld met een
noch een tewerkstelling op een fundamenteel onderzoeksproject
gemiddelde van 6,61 jaar. Dit is echter niet verwonderlijk,
hebben gehad. Velen van hen hebben ook geen doctoraats-
aangezien zij normaalgezien een mandaat voor zes jaar krijgen
verplichting, of bij sommigen ontwikkelt de ambitie voor een
en slechts deeltijds onderzoek verrichten. We noteren ook
doctorstitel zich slechts gaandeweg. Hun slaagkans fluctueert
sterke verschillen voor junior onderzoekers die op projecten
over de jaren heen tussen de 10% en 20%.
werken, al naargelang ze als doctoraatsbursaal of als wetenschappelijk medewerker zijn aangesteld (niet weer-
3.2.3 De doctoraatsduur
gegeven in de grafiek). Wetenschappelijke medewerkers doen er gemiddeld langer over om hun doctoraat af te werken dan
Tijd tot het doctoraat naar wetenschapscluster. De kortste tijd
bursalen. Samen doen ze er meer dan vijf jaar over: 5,43 jaar
tot doctoreren vinden we terug bij de exacte wetenschappen
voor junior onderzoekers op FWO-, BOF-, IUAP-projecten en
(zie figuur 3.11). Dit is de duurtijd tussen de start van het
5,13 jaar voor onderzoekers met andere projectfinanciering.
doctoraatsonderzoek (inschrijving voor het doctoraat of aanstelling op een junior wetenschappelijk statuut) en het behalen van de doctorstitel. Over alle instroomjaren heen
3.3 CONCLUSIE
(1990-1991 tot 2000-2001) doet een junior onderzoeker uit de exacte wetenschappen er gemiddeld 5,02 jaar over. Iets langer
De instroom van junior onderzoekers is gedurende de
is dat in de toegepaste wetenschappen (5,41 jaar) en medische
afgelopen twee decennia niet even sterk gestegen voor alle
wetenschappen (5,47 jaar). Junior onderzoekers in de humane
wetenschapsclusters. In de humane wetenschappen is deze
en sociale wetenschappen doen er gemiddeld langer over dan
stijging het minst uitgesproken, in de medische wetenschappen
in andere wetenschapsclusters (resp. 5,99 en 6,33 jaar) maar,
het sterkst. Ook het statuut waarin onderzoekers hun eerste
hun gemiddelde doctoraatsduur is sinds het begin van de jaren
stappen naar een academische carrière zetten, is steeds meer
’90 gedaald van zeven jaar of langer tot minder dan zes jaar.
een aanstelling in het kader van een project – of dit nu
Bij deze cijfers over doctoraatsduur in de sociale en humane
fundamenteel,
wetenschappen moet men wel rekening houden met het feit
basisonderzoek betreft.
toegepast,
beleidsgericht
of
strategisch
dat het aandeel assistenten in de sociale en humane wetenschappen groter is dan in andere wetenschapsclusters,
De sterke toename van de onderzoekspopulatie heeft
en dat zij gemiddeld een langere periode financiering krijgen
bijgedragen tot een sterke stijging in het aantal behaalde
om hun doctoraat af te werken (zes jaar in plaats van vier,
doctoraten aan de Vlaamse universiteiten in alle wetenschaps-
zie ook verder “Tijd tot het doctoraat naar statuut”).
clusters. De slaagkans om een doctoraat te behalen – hoewel bijna overal gestegen – verschilt sterk tussen wetenschaps-
Tijd tot het doctoraat naar gender. De genderverschillen in de
disciplines. De hoogste succesgraden worden opgetekend bij
tijd tot doctoreren zijn niet bijzonder groot (zie figuur 3.12).
onderzoekers uit de exacte wetenschappen, gevolgd door
Gemiddeld doen mannen er 5,35 jaar over, terwijl dit bij
onderzoekers uit de medische en toegepaste wetenschappen.
vrouwen een aantal maanden meer is (5,66 jaar – niet weer-
De succesgraden van de humane en de sociale wetenschappers
gegeven in de grafiek). Belangrijk om op te merken is dat bij deze
liggen lager maar vertonen een stijgend patroon.
tijdsmeting geen rekening werd gehouden met eventuele afwezigheden wegens moederschapsrust.
59
Figuur 3.11: Evolutie in de “tijd tot het doctoraat�, naar wetenschapscluster, instroomjaren 1990-1991 tot 2000-2001
8,00 7,00 6,00 5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 19901991
19911992
19921993
19931994
19941995
19951996
19961997
19971998
19981999
19992000
20002001
n Medische Wetenschappen n Humane Wetenschappen n Sociale Wetenschappen n Toegepaste Wetenschappen n Exacte Wetenschappen
Bron: ECOOM-HRRF-2
Figuur 3.12: Evolutie in de tijd tot het doctoraat, naar gender, instroomjaren 1990-1991 tot 2000-2001
6,00 5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 19901991
n Man n Vrouw
Bron: ECOOM-HRRF-2
19911992
19921993
19931994
19941995
19951996
19961997
19971998
19981999
19992000
20002001
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 3
7,00
60
Figuur 3.13: Evolutie in de “tijd tot het doctoraat”, naar statuut, voor onderzoekers ingestroomd in de academiejaren 1990-1991 tot 2000-2001
10,00 9,00 8,00 7,00 6,00 5,00 4,00 3,00 2,00 1,00 0,00 19901991
19911992
19921993
19931994
19941995
19951996
19961997
19971998
19981999
19992000
20002001
n Assistent n Comptetitief mandaat (FWO, IWT) n Comptetitief mandaat (BOF) n FWO- IUAP en BOF project n Project andere financiering
Bron: ECOOM-HRRF-2
Het statuut waarop onderzoekers werkzaam zijn tijdens hun
Terwijl er in de jaren ’90 nog duidelijk sprake was van een
doctoraatstraject is op zijn minst een even belangrijke factor in
gender gap bij de start van doctoraatsonderzoek, is deze kloof
de slaagkans. Die is het hoogst bij onderzoekers die een
bijna weggewerkt aan de instroomkant maar nog zichtbaar bij
competitief mandaat verworven hebben bij het FWO, IWT of
doctoraatssucces.
BOF en het laagst bij onderzoekers tewerkgesteld op projecten met andere financiering dan van het FWO, BOF en IUAP.
De stijgende instroom van het aantal beginnende doctoraats-
De hogere slaagkans naar wetenschapscluster en statuut
onderzoekers en het stijgend aantal doctorstitels zet zich verder
verloopt in tandem met een kortere doctoraatsduur voor
onder de vorm van extra aanstellingen aan de Vlaamse
dezelfde disciplines en aanstellingsstatuten.
universiteiten op het postdoctoraal niveau. Deze evolutie contrasteert echter fel met de status quo in aanstellingen op ZAP-niveau.
61
MOBILITEIT IN DE ONDERZOEKSCARRIÈRE
Door Annik Leyman (UGent), Katrien De Boyser (UGent) en Karen Vandevelde (UGent)
04
62
Zoals in diverse andere sectoren van de arbeidsmarkt, is de
Naarmate men zich verder in de academische loopbaan (en
carrière van onderzoekers veel mobieler dan vroeger. Terwijl het
hoger op de academische ladder) bevindt, neemt het aandeel
doctoraat voor de vorige generaties onderzoekers veelal een
onderzoekers met één of meerdere mobiliteitservaringen sterk
diploma was dat toegang verschafte tot een academische carrière
toe. Zo heeft 40% van alle postdoctorale onderzoekers reeds
aan dezelfde instelling, veranderen onderzoekers nu veel vaker
een buitenlandse ervaring achter de rug; bij het professoren-
van sector, van instelling en van verblijfplaats. Push-factoren kunnen
korps is dit 57%.
hierbij een rol spelen (b.v. beperkte carrièremogelijkheden aan de eigen instelling), maar meer nog dan deze zijn het de pullfactoren die onderzoekers tot andere carrièreambities aansporen.
Figuur 4.1: Aandeel predoctorale (2008) en postdoctorale
In sommige wetenschapsdisciplines, bijvoorbeeld, leidt samen-
onderzoekers (2010) en ZAP-leden (2010) met en
werking met andere sectoren tot een sterke doorstroom van
zonder internationale mobiliteitservaring(en)
doctoraathouders naar bedrijfssectoren zoals de industrie of de gezondheidssector aangezien de loonsvoorwaarden, carrière-
100%
mogelijkheden of inhoudelijke uitdagingen er interessanter
90%
blijken dan aan de universiteit. Deze doctoraathouders spelen
80%
een belangrijke rol in het verwezenlijken van de innovatie-
70%
doelstellingen van Europa.
60% 50%
Naast cross-sectoriële mobiliteit, die de kenniseconomie versterkt, moedigen diverse overheden ook de internationale mobiliteit
40% 30% 20%
van onderzoekers aan. De confrontatie met internationale
10%
collega’s en de onderdompeling in een andere instelling
0%
werken immers verrijkend voor de onderzoeker zelf en ze
Predoc
Postdoc
versterken de samenwerkingsbanden. Bovendien is het in
n Geen internationale mobiliteitservaring
een globale kenniseconomie een vereiste dat elke onderzoeker
n Internationale mobiliteitservaring
ZAP
zich op het internationale terrein profileert, van welke aard deze internationale mobiliteit ook moge zijn.
Bron: ECOOM-UGent, Survey of Junior Researchers (2008); Survey of Senior Researchers (2010)
4.1 INTERNATIONALE MOBILITEIT VAN ONDERZOEKERS
Wanneer we kijken naar de mobiliteitsbestemming van Belgische doctoraathouders (tabel 4.1) zien we dat de Verenigde Staten de meest populaire bestemming is. Doctoraathouders die binnen
4.1.1 De
internationale
oriëntatie
van
Vlaamse
onderzoekers
Europa blijven, kiezen vooral voor landen met een sterke onderzoekstraditie zoals Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk, Nederland en Duitsland. Deze landenrangschikking van
ECOOM-UGent beschikt over diverse surveyresultaten waarbij
Belgische mobiele onderzoekers is vergelijkbaar met die van
gepeild werd naar de mobiliteitservaringen en intenties van
onderzoekers in andere West-Europese landen.
onderzoekers in Vlaanderen. Hoewel gemeten op basis van verschillende data en op verschillende tijdstippen (Survey of Junior Researchers, 2008; Survey of Senior Researchers, 2010), toch verschaffen ze een goed zicht op de algemene mobiliteitservaring van pre- en postdoctorale onderzoekers en professoren. Zo blijkt uit figuur 4.1. dat bij de predoctorale onderzoekers bijna negen op tien op het ogenblik van de bevraging nog geen internationale mobiliteitservaring als onderzoeker achter de rug had – begrijpelijk aangezien een groot deel van de respondenten zich nog in de beginfase van het onderzoek bevond.
63
Tabel 4.1:
Tussen 2003 en 2010 traden in de personeelsstatistieken van
Top-tien van landen van bestemming van Belgische mobiele doctoraathouders
de VLIR in nagenoeg alle statuten en niveaus van de academische
tussen 1997 en 2006
loopbaan nationaliteitsveranderingen op. Deze zijn het minst uitgesproken bij de AAP-populatie, maar vooral sterk bij het
1
Verenigde Staten
2
Frankrijk
3
Verenigd Koninkrijk
terugliep van 87,3% in 2003 tot 68,5% in 2010. Deze post-
4
Nederland
doctorale onderzoekers komen iets vaker uit andere EU-landen
5
Canada
(18,3%) dan uit niet-EU landen (13,2%). Ook op doctoraal niveau is
6
Duitsland
7
Zwitserland
WP-postdoc kader waar het aandeel Belgische onderzoekers
er een sterke vermindering in het aandeel Belgische onderzoekers van 89,4% in 2003 tot 74% in 2010; deze niet-Belgische onder-
8
Italië
9
Spanje
zoekers komen bovendien iets vaker uit niet-EU landen dan uit
10
Zweden
landen binnen de EU. Bij de ZAP-leden is de internationalisering minder sterk uitgesproken. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn
Bron: Careers of Doctorate Holders (OESO/UNESCO/Eurostat)
dat de tendens tot internationale rekrutering zich pas recent doorzette in de vaste benoemingen (en dat een groot deel 4.1.2 Het internationale profiel van onderzoekers in
van het ZAP-korps reeds langer aan de slag is) en dat de lesopdrachten vandaag grotendeels in het Nederlands (moeten)
Vlaanderen
gebeuren, wat een barrière kan zijn voor internationale rekrutering Het profiel van onderzoekers in Vlaanderen is onderhevig aan
van zowel ZAP als AAP-onderzoekers.
verschillende veranderingen. In het vorige hoofdstuk merkten we reeds de verschuivingen in personeelsstatuten op, maar opvallend in de context van het huidige hoofdstuk is de factor “nationaliteit”.
Figuur 4.2: Evolutie van het aandeel buitenlandse onderzoekers naar statuut (ZAP, AAP, WP-doc, WP-postdoc), 2003-2010
100%
60%
40%
20%
0% 2010
2003
2003
ZAP
2010
2003
AAP
2010
2003
WP Doctoraal
2010
WP Postdoctoraal
n Belg n Andere EU n Niet EU
Statuut
ZAP
AAP
WP Doctoraal
WP Postdoctoraal
2003
2010
2003
2010
2003
2010
2003
2010
94,8%
92,3%
95,7%
95,2%
89,4%
74,0%
87,3%
68,5%
Andere EU
4,3%
6,6%
3,1%
3,5%
5,6%
12,0%
7,7%
18,3%
Niet EU
0,9%
1,1%
1,2%
1,3%
5,0%
14,0%
5,0%
13,2%
Belg
Bron: VLIR personeelstelling
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 4
80%
64
Wanneer we op basis van de HRRF-databank van ECOOM-
Het feit dat assistenten vaak een Nederlandstalige lesopdracht
UGent inzoomen op de meest voorkomende nationaliteiten bij
hebben en dat er voor het aanvragen van een FWO-aspirantschap
doctoraatsonderzoekers aan Vlaamse universiteiten, zien we
en IWT-beurs tot voor kort een aantal nationaliteitsbeperkingen
ook daar een daling van het (weliswaar nog steeds grote)
golden, kan de lage vertegenwoordiging van buitenlanders op
aandeel Belgische onderzoekers (figuur 4.3). De toename bij de
deze statuten voor een groot deel verklaren. Het overgrote deel
internationale populatie manifesteert zich bij het predoctorale
van de internationale doctoraatsstudenten is werkzaam op een
onderzoekerskorps vooral in een toename van onderzoekers
project. Daarnaast zien we zowel bij de Belgen als bij de
uit andere EU-lidstaten en uit Aziatische landen. Opvallend is
buitenlanders een sterke daling van het aandeel onderzoekers
ook het zeer beperkte aandeel van Noord-Amerikaanse
op persoonsgebonden mandaten ten voordele van het aandeel
predoctorale onderzoekers aan Vlaamse universiteiten.
onderzoekers dat met projectmiddelen wordt gefinancierd.
Figuur 4.3: De meest voorkomende nationaliteiten (naar
Figuur 4.4: Buitenlandse predoctorale onderzoekers
academiejaar 2003-2004 tot 2008-2009
2003-2004 en 2008-2009
100% 90%
79,1%
90%
naar nationaliteit en statuut, academiejaar
86,7%
100%
werelddeel) van predoctorale onderzoekers,
80%
80%
0,2%
1,1%
1,4%
0,6%
0,1%
1,1%
6,6%
20%
10%
1,2%
30%
20%
9,8%
40%
30%
3,1%
50%
40%
0,7%
50%
3,0%
60%
0,5%
70%
60%
4,8%
70%
10% 0%
0% 2003-2004
2008-2009
Niet-Belg
Belg
Belg
2003-2004
n België
Niet-Belg 2008-2009
n EU
n Assistenten
n Europa niet EU
n Persoonsgebonden mandaten FWO & IWT
n Noord-Amerika
n Persoonsgebonden mandaten BOF
n Zuid-Amerika
n Projecten FWO, BOF en IUAP
n Azië/Oceanië
n Andere projecten
n Afrika n Onbekend
Bron: ECOOM-HRRF2
Bron: ECOOM-HRRF2
Figuur 4.5 toont aan dat de verhouding tussen buitenlandse onderzoekers van andere EU-landen en onderzoekers van
Figuur 4.4 geeft de statuten weer waarin Belgische en buiten-
buiten de EU verschilt tussen de wetenschapsclusters. Van de
landse doctoraatsonderzoekers ingestroomd zijn tijdens de
buitenlandse onderzoekers uit de exacte en toegepaste weten-
academiejaren 2003-2004 en 2008-2009. De figuur toont
schappen is iets meer dan de helft afkomstig van een niet-EU
duidelijk aan dat twee statuten op doctoraatsniveau bijna
land. In de biomedische en vooral in de sociale en humane
exclusief bevolkt worden door Belgische onderzoekers:
wetenschappen ligt het aandeel buitenlandse onderzoekers van
assistentenschappen en persoonsgebonden mandaten van het
buiten de EU een heel stuk lager.
FWO en IWT.
65
Figuur 4.5: Buitenlandse onderzoekers (ZAP, AAP,
Voor wat de samenwerking met de industrie betreft valt de
WP-doc, WP-postdoc) naar nationaliteit
kloof op tussen toegepaste en exacte wetenschappers enerzijds
(EU en niet-EU) en wetenschapscluster, 2010
en de andere wetenschapsgebieden anderzijds (tabel 4.2). Ongeveer een kwart van de toegepaste wetenschappers en
100%
een tiende van de exacte wetenschappers verklaart het meeste
90%
samen te werken met de industrie, terwijl dit voor de overige
80%
wetenschapsclusters minder dan 5% bedraagt. Hoewel in het
70%
algemeen de samenwerking met de industrie dus vrij laag ligt
60%
(9%), wordt er in de toegepaste wetenschappen wel relatief
50%
vaak samengewerkt met deze sector. Het omgekeerde patroon
40%
geldt voor de samenwerking met de non-profit sector: hier zijn
30%
het vooral onderzoekers uit de humane, sociale en biomedische
20%
wetenschappen die een hogere samenwerkingsgraad vertonen.
10%
We kunnen veronderstellen dat sociale (en humane) weten-
0% Toegepast en exacte wet
Biomedische wet
Sociale en humane wet
Totaal
schappers binnen de non-profit sector vooral samenwerken met partners in de sociale/maatschappelijke dienstverlening,
n EU
en biomedische wetenschappers vooral met instellingen in de
n Niet-EU
gezondheidszorg (bv. ziekenhuizen). Tot slot werkt meer dan de helft van de humane (56,9%) en exacte (67,7%) wetenschappers met geen enkele andere sector buiten het
Bron: VLIR personeelstelling
(hoger) onderwijs samen.
4.2 INTERSECTORIĂ‹LE SAMENWERKING EN MOBILITEIT VAN ONDERZOEKERS
4.2.2 Mobiliteitsintentie naar andere sectoren Uit de resultaten van de bevraging bij predoctorale onderzoekers
4.2.1 Samenwerking met actoren uit andere sectoren
blijkt duidelijk dat de universiteit de meest populaire sector van tewerkstelling blijft voor jonge onderzoekers (figuur 4.6). Driekwart van de respondenten wil in de toekomst graag aan
actoren in andere sectoren hangt in belangrijke mate samen
een universiteit blijven werken. De resultaten van de survey bij
met de activiteiten van de onderzoekseenheid waarin ze zich
senior onderzoekers (niet weergegeven in de tabel) tonen aan
bevinden alsook met de contacten van hun promotor. Op basis
dat ook bij postdocs de wens om binnen de academische sector
van de Survey van Junior Researchers uit 2008 werd ook
te blijven groot is (77,1% wil graag tot heel graag aan een
duidelijk dat de mate van externe samenwerking (op basis van
universiteit of een onderzoeksinstelling van de overheid werken).
de vraag met welke sector het meest wordt samengewerkt)
Het liefst van al willen ze zelfs aan hun eigen instelling blijven
sterk verschilt naar wetenschapsgebied.
werken (80,4%).
Tabel 4.2:
Procentuele verdeling naar sectoren waarmee door junior onderzoekers het meest wordt samengewerkt naar wetenschapsclusters Humane Wetenschappen
Sociale Wetenschappen
Exacte Wetenschappen
Toegepaste Wetenschappen
Biomedische Wetenschappen
Totaal
Overheid
24,4
26,4
13,8
15,3
15,9
18,3
Non-profit sector
11,2
21,2
5,6
5,2
24,4
13,3
Industrie
1,5
0,7
8,5
23,6
4,4
8,8
Dienstverlenende sector
4,6
5,9
2,9
4,9
1,5
3,8
Primaire sector
0
0
0,6
5,8
3,5
2,3
Vrije beroepen
1,5
0,7
0,9
1,4
4,1
1,8
Geen van deze
56,9
45
67,7
43,8
46,2
51,7
Bron: ECOOM-UGent, SJR (2008)
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 4
De mate waarin predoctorale onderzoekers samenwerken met
66
Figuur 4.6: Mobiliteitsintentie van junior onderzoekers naar sectoren van tewerkstelling
100%
80%
75,3%
60%
54,3% 48,6%
40% 31,6% 24,9%
24,5% 20,3%
20%
6,2%
0% Universiteit
Overheid
Hogeschool
Non profit
Dienstverlenende sector
Industrie
Vrije beroepen
Primaire sector
Bron: ECOOM-UGent SJR (2008)
Figuur 4.7: Verdeling van de doctoraatshouders over de verschillende arbeidsmarktsectoren in hun eerste job na doctoreren naar wetenschapsgebied, 2006
100%
80%
60%
40%
20%
0% Exacte Wetenschappen
Toegepaste Wetenschappen
n Hoger onderwijs n Ondernemingssector n Publieke sector n Middelbaar onderwijs n Private non-profit sector n Zelfstandig beroep n Andere
Bron: Careers of Doctorate Holders (OESO/UNESCO/Eurostat)
Biomedische Wetenschappen
Sociale Wetenschappen
Humane Wetenschappen
67
Bij de predoctorale onderzoekers zien we daarnaast ook een
4.3 CONCLUSIE
sterke voorkeur voor de overheidssector en niet-universitaire onderwijsinstellingen. Verder is er een duidelijke kloof met
Diverse databronnen tonen aan dat internationale mobiliteit
de minder populaire sectoren: de non-profit sector, de industrie,
steeds vaker een onderdeel uitmaakt van een academische
de vrije beroepen en de primaire sector. Een vergelijkbare ranking
carrière. Zo toont een bevraging bij senior onderzoekers in
van sectoren waar onderzoekers in de toekomst willen werken,
2010 aan dat 40% van de postdocs en 57% van de professoren
vinden we ook bij postdocs terug (niet weergegeven in de tabel).
in het verleden reeds voor zijn of haar onderzoek naar het
De resultaten van deze bevraging bevestigen dat andere
buitenland is geweest. Daarnaast hebben er zich de laatste
sectoren voor veel onderzoekers slechts een tweede keuze zijn
jaren ook belangrijke verschuivingen voorgedaan in de
– althans toch op het moment dat ze nog tewerkgesteld zijn
internationale samenstelling van het personeel aan de Vlaamse
aan de universiteit.
universiteiten. Deze internationaliseringstrend is vooral merkbaar bij het WP-postdoctoraal en WP-doctoraal kader. Hier waren in
4.2.3 Effectieve mobiliteit naar andere sectoren
2010 respectievelijk 31% en 26% buitenlandse onderzoekers tewerkgesteld. De internationalisering van het professoren- en
Op basis van de Careers of Doctorate Holders Survey kunnen
assistentenkorps gaat maar zeer langzaam vooruit.
we tot slot nagaan in welke sectoren doctoraathouders effectief terechtkomen tijdens hun professionele carrière. In figuur 4.7
Samenwerking met andere sectoren tijdens het doctoraats-
worden deze resultaten opgesplitst naar doctoraatsdiscipline.
proces hangt sterk samen met het wetenschapsgebied waarin
Het aandeel onderzoekers dat na het behalen van hun
junior onderzoekers werkzaam zijn. Samenwerking met
doctoraatsdiploma uiteindelijk aan de universiteit werkt, ligt een
industriële partners komt het vaakst voor in de toegepaste
heel stuk lager dan het aandeel onderzoekers dat aangaf graag
wetenschappen. Biomedische en sociale wetenschappers werken
aan de universiteit te willen blijven (zie figuur 4.6). Het beperkt
dan weer opvallend vaker samen met de non-profit sector dan
aantal postdoctorale posities en nog beperkter aantal
hun collega-onderzoekers in andere wetenschapsgebieden.
professorenplaatsen aan Vlaamse universiteiten spoort
Tot slot zien we dat junior onderzoekers en postdocs vooral
onderzoekers aan om buiten de academische wereld of in het
dromen van een academische carrière of van een job in de
buitenland een gepaste job te zoeken. Een postdoctorale
overheidssector. Het aandeel onderzoekers dat effectief terecht
aanstelling na het behalen van een doctoraat komt het vaakst
komt in deze sectoren is echter heel wat kleiner.
Respectievelijk 62,2% en 51,9% blijft hier tewerkgesteld aan de universiteit terwijl dit bij biomedische, exacte en toegepaste wetenschappers slechts 40,2%, 34,7% en 33,2% is. Ook de tewerkstelling in de andere sectoren vertoont duidelijke verschillen naar wetenschapsgebied waarin het doctoraat behaald werd. De grootste verschillen zien we voor de ondernemingssector. Terwijl ongeveer 35% van de exacte en toegepaste wetenschappers na hun doctoraat terecht komt in deze sector ligt dit aandeel bij biomedische en sociale wetenschappers rond de 15%. Bij de humane wetenschappers start slechts 5% in de ondernemingssector.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 4
voor bij onderzoekers in de humane en sociale wetenschappen.
68
69
O & O - AC T I V I T E I T E N VA N DE VLAAMSE BEDRIJVEN
Door Petra Andries (K.U.Leuven), Anneleen Bruylant (K.U.Leuven), Julie Delanote (K.U.Leuven), Machteld Hoskens (K.U.Leuven) en Susanne Thorwarth (K.U.Leuven).
05
70
5.1 INLEIDING
Vervolgens komt het O&O-personeel van deze bedrijven aan bod, met dezelfde opsplitsing. De grootste O&O-spelers in
Het stimuleren van onderzoek en ontwikkeling (O&O) en
Vlaanderen zijn vaak grote bedrijven. Toch zijn er ook heel wat
innovatie neemt een centrale plaats in in het Vlaamse overheids-
kleinere bedrijven die in termen van absolute grootte van
beleid. Vlaanderen heeft zich in 2003 met het Innovatiepact
budgetten en personeel minder O&O-actief zijn dan de grote
geschaard achter de Europese Lissabon-strategie en de
spelers, maar relatief tegenover hun eigen activiteiten zeer
Barcelona-doelstelling om de O&O-uitgaven te verhogen tot
intens betrokken zijn bij O&O-activiteiten. Daarom bespreken
3% van het bruto binnenlands product van de regio (BBPR).
we ook de O&O-intensiteit.
De ambitie deze norm te behalen werd herbevestigd bij de ondertekening van het Pact 2020 op 20 januari 2009 in
In een volgende sectie worden de totale O&O-cijfers gegeven,
Hasselt. Dit houdt een formeel engagement in van alle betrokken
voor de hele populatie van bedrijven actief in Vlaanderen.
actoren in het Vlaamse innovatielandschap (overheid,
Hier wordt ook de link naar het verleden gelegd. Daarna wordt
bedrijfsleven, universiteiten en onderzoeksinstellingen) om door
de verhouding van de totale O&O-uitgaven van de Vlaamse
gezamenlijke en complementaire inspanningen tegen 2014
bedrijven versus het Vlaamse Bruto Binnenlands Product
de 3%-norm te halen. Het implementeren van de 3%-norm
berekend. In deze sectie worden enkel de uitgaven voor interne
impliceert in eerste instantie dat goede O&O-gegevens
O&O besproken, aangezien deze cijfers de basis vormen voor
beschikbaar moeten zijn op Vlaams niveau.
de Vlaamse BERD-cijfers. De cijfers voor O&O-personeel worden in meer detail besproken in hoofdstuk 7 van dit
De bedoeling van dit hoofdstuk is een inzicht te geven in de
Indicatorenboek.
O&O-cijfers die verzameld werden met de meest recente O&O-enquête bij de Vlaamse bedrijven en in de trends ten
In een laatste sectie worden de belangrijkste conclusies van
opzichte van de historische O&O-cijfers.
dit hoofdstuk betreffende de O&O-enquête van 2010 bij de Vlaamse bedrijven kort samengevat.
Belangrijk om op te merken is dat de hier gerapporteerde bedragen nog niet de volledige BERD-reeks van 2008 en 2009 weergeven (BERD: Business Expenditures on Research &
5.2 METHODOLOGIE
Development). Immers, conform de afspraken inzake de gehanteerde methodologie, moeten ook de O&O-uitgaven van
De O&O-cijfers zijn gebaseerd op enquêtes bij bedrijven over
de collectieve onderzoekscentra nog in rekening gebracht
hun O&O-activiteiten in Vlaanderen. Voor deze oefening wordt
worden bij de berekening van de totale BERD voor Vlaanderen.
zo dicht mogelijk aangesloten bij de internationale standaarden
In hoofdstuk 7 van dit Indicatorenboek worden deze cijfers
en de nationale implementatie hiervan. In de federale overleg-
samengebracht tot de volledige BERD-reeks. In dit hoofdstuk
groep CFS-STAT worden methodologische afspraken gemaakt
wordt enkel de bedrijvencomponent van de BERD besproken.
rond de O&O-statistieken voor België. De daar gemaakte afspraken liggen aan de basis van de O&O-cijfers die in dit
Vooreerst worden de methodologische aspecten van de O&O-
hoofdstuk gepresenteerd en gerapporteerd worden.
enquête toegelicht. Daarna volgt een sectie volledig gewijd aan het cijfermateriaal dat verzameld werd. We concentreren
5.2.1 Populatie
ons hierbij enkel op de kernvariabelen, O&O-uitgaven en O&O-personeel.
Ook voor de O&O-enquête van 2010 werd gewerkt met een inventaris van bedrijven waarvan geweten is - of toch sterk
Eerst worden voor de inventaris van O&O-actieve bedrijven de
vermoed wordt - dat ze aan O&O doen. De keuze voor deze
totale cijfers voor interne O&O gegeven, zowel inzake O&O-
inventarisatieopzet is gerelateerd aan de scheve verdeling
uitgaven als inzake O&O-personeel. Vervolgens worden de
van het O&O-gebeuren in Vlaanderen. Met deze methode
uitgaven voor interne O&O van deze bedrijven van naderbij
worden de O&O-inspanningen van de grote ondernemingen
bekeken, opgesplitst per sector en per grootteklasse. Zoals zal
en de bedrijven die als onderzoeksintensief bekend staan,
blijken,
sterk
geregistreerd. Zoals ook uit dit rapport zal blijken, zijn net
geconcentreerd bij een beperkt aantal bedrijven. Er wordt dan
is
het
O&O-gebeuren
in
Vlaanderen
zij verantwoordelijk voor de overgrote meerderheid van de
ook aandacht besteed aan de O&O-concentratie.
O&O-uitgaven.
71
In de inventaris zitten twee groepen: de bedrijven met
Het totale bedrag voor interne O&O voor Vlaanderen bestaat
permanente O&O-activiteiten versus de bedrijven met
uit het totale bedrag voor interne O&O voor de inventaris-
occasionele O&O-activiteiten, verder respectievelijk aangeduid
bedrijven (zowel P- als O-inventaris), opgehoogd met een
als de P-inventaris en de O-inventaris. Meer precies bevat
schatting voor bedrijven buiten de inventaris om eventuele
de P-inventaris de volgende bedrijven:
ontbrekende gegevens op te vangen. Voorbeelden van ontbrekende gegevens buiten de inventaris zijn nieuwe
l
l
l
bedrijven die in de O&O-enquête van 2010 geantwoord
bedrijven, verschuivingen van uitgaven in bestaande bedrijven
hebben dat ze permanent aan O&O doen;
over de Vlaamse grenzen, opstarten van O&O in bestaande
1
bedrijven die in de CIS 2009 geantwoord hebben permanent
bedrijven, ... Voor de schatting van het aandeel van deze bedrijven
aan O&O te doen;
buiten de inventaris van gekende O&O-spelers werd gewerkt
bedrijven uit de vorige P-inventaris die niet geantwoord
met een gestratificeerde steekproef van 1.732 bedrijven uit een
hebben op de O&O-enquête van 2010, maar waarvan uit
totale populatie van 11.372 bedrijven die (nog) niet behoorden
andere bronnen geweten is of toch sterk vermoed wordt
tot de inventaris en die 10 of meer werknemers hadden en vielen
dat ze permanente O&O-activiteiten hebben.
in de NACE-sectoren 05-46, 49-53, 58-66, 69-74, 78-822.
Daarnaast is er de O-inventaris, die deels wordt aangehouden
5.2.2 Definities
als een sluis om tot de P-inventaris te komen. De groep van bedrijven met occasionele O&O-status bevat immers ook
De definities van interne en externe O&O-activiteiten werden
bedrijven die mogelijk aan O&O doen met een permanent
niet gewijzigd tegenover de vorige enquêtes en zijn de toepassing
karakter, maar die daarover nog geen uitsluitsel gegeven
van de Frascati Manual (OECD, 2002). Ze worden kort
hebben, d.w.z. bedrijven die nog geen O&O-enquête invulden
opgesomd in bijlage 1.
in het verleden of bedrijven die meldden dat zij op occasionele (= onregelmatige) wijze aan O&O doen. Het afzonderen
5.2.3 Schattingen: inter- en extrapolatie
van de O-inventaris is belangrijk voor de extrapolatie-oefening (cf. infra). Voorbeelden van criteria waarop bedrijven
De totale uitgaven voor interne O&O bij de Vlaamse bedrijven,
geselecteerd werden om in de O-inventaris opgenomen te
alsmede het corresponderende totale aantal O&O-personeels-
worden, zijn:
leden, bevatten de volgende componenten:
l
bedrijven die in de O&O-enquête van 2010 of in de vorige
budgetten en O&O-personeel van de bedrijven die
O&O-enquête verklaard hebben occasioneel O&O-activiteiten
geantwoord hebben;
te verrichten; l
niet-geïnventariseerde bedrijven die bij de CIS 2009 verklaard hebben occasioneel aan O&O te doen;
l
de niet antwoordende bedrijven uit de P-inventaris met historische observaties;
niet-geïnventariseerde bedrijven die geïdentificeerd zijn als
C) geëxtrapoleerde O&O-budgetten en O&O-personeel voor
bedrijven die subsidies en openbare O&O-contracten
de niet antwoordende bedrijven uit de P-inventaris zonder
genieten (lijsten afkomstig van de Gewesten) of belasting-
bruikbare historische observaties;
vrijstellingen genieten voor bijkomend aan onderzoek toegewezen personeel; l
B) geïnterpoleerde O&O-budgetten en O&O-personeel voor
niet-geïnventariseerde bedrijven die op andere lijsten voorkomen, zoals bv. spin-offs, of die door welke bron ook
D) geëxtrapoleerde O&O-budgetten en O&O-personeel voor de niet antwoordende bedrijven uit de O-inventaris; E) geëxtrapoleerde O&O-budgetten en O&O-personeel voor de niet antwoordende bedrijven buiten de inventaris.
(media, ...) werden geïdentificeerd als bedrijven die O&O verrichten.
In bijlage 2 worden de belangrijkste etappes van de gegevensverzameling en schattingen van de O&O-enquête van 2010 kort weergegeven.
1 De Community Innovation Survey (CIS) is een enquête die momenteel tweejaarlijks wordt uitgevoerd bij alle EU-lidstaten en die peilt naar de innovatieactiviteiten bij de bedrijven. De CIS 2009 werd uitgevoerd in 2009. 2 In de O&O-enquête van 2010 werd de NACE-BEL-2008-codering gevolgd, die conform is aan de herziene Europese classificatie van economische activiteiten, NACE Rev. 2. Meer informatie hierover is te vinden in publicaties van de Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie op www.statbel.fgov.be/ nl/statistieken/gegevensinzameling/nomenclaturen/nacebel/index.jsp.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 5
A) gerapporteerde en - waar nodig - gecorrigeerde O&O-
72
5.3 RESULTATEN VOOR DE INVENTARIS
De verschillen in de resultaten van deze scenario’s voor de geëxtrapoleerde gegevens, tonen aan hoe gevoelig deze schattingen zijn en legitimeren de keuze voor deze
5.3.1 Responsgraad
sensitiviteitsanalyse. Een hoge responsgraad is zeer belangrijk voor de betrouwbaarheid van de cijfers. De uiteindelijke responsgraad van de
5.3.2.1
bedrijven in de inventaris van O&O-actieve bedrijven in de
De totale uitgaven voor interne O&O binnen de inventaris
O&O-enquête van 2010 bedraagt 59%: 1.606 van de 2.703
In de volgende tabellen wordt een overzicht gegeven van
ondernemingen in deze inventaris hebben geantwoord.
de totale uitgaven voor interne O&O van de bedrijven in de inventaris volgens de verschillende scenario’s. Zoals aan-
De verwachte concentratie van de O&O-budgetten bij een
gegeven in sectie 5.2.3 en bijlage 2 van dit hoofdstuk werden
beperkt aantal spelers impliceert dat we bij de opvolging van
verschillende schattingsmethodes gevolgd voor de verschillende
de respondenten een differentiële strategie gevolgd hebben.
groepen in de inventaris (P-inventaris versus O-inventaris).
Bij de enquête van 2010 werd getracht om een zo hoog
De schattingen en geobserveerde gegevens worden daarom
3
mogelijke respons te halen bij de belangrijkste O&O-spelers
ook opgesplitst weergegeven.
in Vlaanderen. Van de top-50 O&O-bedrijven uit de vorige O&O-enquête was er één onderneming waarvan de belangrijkste
Het eerste scenario dat gerapporteerd wordt (tabel 5.1),
activiteiten, inclusief de O&O-activiteiten, ondertussen waren
gebruikt alle bedrijven voor de extrapolatie en is eerder
overgegaan in een ander btw-nummer. Van de resterende
voorzichtig. Het tweede scenario (tabel 5.2), dat het basis-
49 bedrijven heeft 88% geantwoord. Van de top-200
scenario is en dat ook in het verleden gebruikt werd,
belangrijkste O&O-bedrijven uit de vorige O&O-enquête
is optimistischer. Voor de extrapolatie voor de bedrijven in de
waren er 5 ondertussen gefuseerd, overgenomen, overgegaan
P-inventaris werden in dit scenario alleen cijfers van bedrijven
in een ander btw-nummer… Van de resterende 195 bedrijven
met interne O&O gebruikt; P-bedrijven die zeggen niet
heeft 78% geantwoord. Daarvan hebben 8 bedrijven geen
aan interne O&O te doen zijn dus verwijderd uit de
O&O-activiteiten (meer) in Vlaanderen. Dat er in de inventaris
extrapolatiebasis. De verschillen tussen beide scenario’s voor
van O&O-actieve bedrijven toch een aanzienlijk aantal
de totale cijfers zijn evenwel klein. In beide scenario’s zien we
bedrijven antwoordt niet aan O&O te doen, geeft aan dat
een daling van de totale budgetten tussen 2008 en 2009.
de samenstelling van de inventaris nauwgezet dient opgevolgd
Dit is geen verrassing aangezien de financiële en economische
te worden. Dit is dan ook een betrachting die in de O&O-
crisis zich in deze periode doorzette.
enquête van 2010 werd nagestreefd. 5.3.2.2 In de volgende secties worden de cijfers besproken. We geven
Het totaal voor eigen O&O-personeel binnen de inventaris
eerst de totaalcijfers voor interne O&O weer voor de
Voor het totale O&O-personeel werden eveneens beide
inventarisbedrijven, zowel voor O&O-uitgaven als voor O&O-
scenario’s gevolgd. De resultaten zijn weergegeven in tabellen
personeel. Vervolgens worden beide van naderbij bekeken.
5.3 en 5.4. Net als bij de uitgaven voor interne O&O zien we
Ook de O&O-intensiteit van deze bedrijven wordt bekeken.
een lichte daling van het totale O&O-personeel, uitgedrukt als voltijdse equivalenten (VTE), tussen 2008 en 2009 en dit in
5.3.2 O&O-cijfers voor de inventaris
beide scenario’s.
De totaalcijfers voor interne O&O bevatten zowel de
Gezien de relatief kleine verschillen tussen beide scenario’s,
geobserveerde gegevens als de inter- en extrapolaties voor
worden in wat volgt enkel de resultaten van het basisscenario,
de bedrijven in de P- en O-inventaris. Omdat schattingen in
scenario 2, in aanmerking genomen.
se altijd onzeker zijn, werden verschillende scenario’s gevolgd, vooral met betrekking tot de extrapolaties, toch de meest gevoelige component.
3 De rangschikking van de bedrijven in termen van ‘belangrijkheid’ gebeurde hier op basis van de O&O-cijfers die verzameld werden in de vorige O&O-enquête. De bedrijven werden gerangschikt op basis van hun gemiddelde uitgaven voor interne O&O voor de jaren 2006 en 2007.
73
Tabel 5.1: Inventaris
Totale uitgaven voor interne O&O (in duizend euro) van de bedrijven in de inventaris volgens scenario 1 Extrapolaties
Intrapolaties
Observaties
Totaal
%
14.599 104.225 118.824 5
8.802 557.494 566.296 22
21.802 1.926.362 1.948.164 74
45.202 2.588.081 2.633.283 100
2 98 100
17.526 103.719 121.245 5
7.541 543.834 551.375 22
23.523 1.840.547 1.864.070 73
48.590 2.488.100 2.536.690 100
2 98 100
2008
O P Totaal % 2009 O P Totaal %
Tabel 5.2: Inventaris
Totale uitgaven voor interne O&O (in duizend euro) van de bedrijven in de inventaris volgens scenario 2 Extrapolaties
Intrapolaties
Observaties
Totaal
%
14.599 110.130 124.728 5
8.802 557.494 566.296 21
21.802 1.926.362 1.948.164 74
45.202 2.593.986 2.639.188 100
2 98 100
17.526 109.814 127.339 5
7.541 543.834 551.375 22
23.523 1.840.547 1.864.070 73
48.590 2.494.195 2.542.785 100
2 98 100
2008
O P Totaal % 2009
O P Totaal %
Tabel 5.3: Inventaris
Totaal O&O-personeel (in VTE) van de bedrijven in de inventaris volgens scenario 1 Extrapolaties
Intrapolaties
Observaties
Totaal
%
2008
177 1.485 1.662 9
33 4.892 4.924 25
229 12.517 12.747 66
439 18.894 19.333 100
2 98 100
219 1.516 1.735 9
22 4.804 4.826 25
286 12.410 12.696 66
527 18.730 19.257 100
3 97 100
2009
O P Totaal %
Tabel 5.4: Inventaris
Totaal O&O-personeel (in VTE) van de bedrijven in de inventaris volgens scenario 2 Extrapolaties
Intrapolaties
Observaties
Totaal
%
2008
O P Totaal %
177 2.214 2.391 12
33 4.892 4.924 25
229 12.517 12.747 64
439 19.623 20.062 100
2 98 100
219 2.274 2.493 12
22 4.804 4.826 24
286 12.410 12.696 63
527 19.488 20.015 100
3 97 100
2009
O P Totaal %
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 5
O P Totaal %
74
Tabel 5.5:
Verdeling van de uitgaven voor interne O&O over de NACE-sectoren
Sector
2008
2009
Voeding en tabak
NACE-codes 10-12
4%
4%
Textiel, kleding en leder
13-15
1%
1%
16-18,31
1%
1%
Chemie, raffinaderijen, farmaceutische producten, rubber en kunststoffen
19-22
39%
38%
Metaal en producten in metaal
24-25
4%
4%
Informatica-, elektronische, optische producten en elektrische apparatuur
26-27
18%
17%
Papier, drukwerk en meubels
28-30
12%
11%
01-09,23,32-43
5%
5%
Telecommunicatie, computerprogramma's, ingenieursactiviteiten en technische testen en toetsen
61,6201,71,74909
11%
12%
Overige diensten
45-60,62-70,73-99
5%
5%
Machines en transport Overige industrie
Tabel 5.6:
Verdeling van de uitgaven voor interne O&O over de grootteklassen
Aantal werknemers: 2008 2009
Tabel 5.7:
10 tot 49 8% 9%
50 tot 249 25% 25%
250 tot 499 10% 11%
500 of meer 54% 51%
Verdeling van de uitgaven voor interne O&O over de types inventarisbedrijven
Type inventarisbedrijf: 2008 2009
5.3.2.3
1 tot 9 2% 3%
Top-50 P 64% 62%
Overige P 34% 36%
O 2% 2%
Uitgaven voor interne O&O binnen de inventaris
Wanneer we de voedingssector apart bekijken (NACE 10)
nader bekeken
dan bedraagt hun aandeel 3%, zowel voor 2008 als voor
De uitgaven voor interne O&O van de inventarisbedrijven
2009. Voor de farmaceutische sector (NACE 21) bedraagt
worden eerst opgesplitst volgens sector en grootteklasse.
hun aandeel 23%, zowel voor 2008 als voor 2009.
We sluiten deze sectie af met de verdeling over de verschillende types inventarisbedrijven om de sterke
l
concentratie aan te geven.
Grootte Tabel 5.6 geeft de verdeling van de uitgaven voor interne O&O over de grootteklassen. Het is duidelijk dat
l
Sector
de grootste bedrijven het meest spenderen aan O&O,
Uit de verdeling van de uitgaven voor interne O&O over
zeker als we het kleine aantal bedrijven dat hiervoor
de verschillende sectoren4 in tabel 5.5 blijkt duidelijk op
verantwoordelijk is in het achterhoofd houden.
welke sectoren de O&O-activiteiten in Vlaanderen gericht zijn: het betreft de high-tech sectoren van de chemie,
l
O&O-grootte en concentratie
raffinaderijen, farmaceutische producten, rubber en
Tabel 5.7 geeft de verdeling van de uitgaven voor interne
kunststoffen (NACE 19-22); informatica-, elektronische,
O&O over de verschillende types inventarisbedrijven.
optische producten en elektrische apparatuur (NACE 26-27);
We zien dat de uitgaven voor interne O&O sterk
machines en transport (NACE 28-30); alsook de tele-
geconcentreerd zijn bij een kleine groep van bedrijven.
communicatie, computerprogramma's, ingenieursactiviteiten
Dit bevestigt de validiteit van de keuze voor een
en technische testen en toetsen (NACE 61, 6201, 71 en 74909).
inventarisbenadering.
4 Om deze nota niet onnodig te verzwaren, worden in de tabellen enkel de NACE-codes weergegeven. De volledige omschrijving van de NACE-sectoren is terug te vinden in bijlage 3. In deze bijlage wordt een beknopte versie van de NACE-classificatie gegeven. De uitgebreide versie is te raadplegen in een publicatie van de Algemene Directie Statistiek en Economische Informatie op www.statbel.fgov.be/nl/statistieken/gegevensinzameling/nomenclaturen/ nacebel/index.jsp. Merk op: vanaf 2008 volgen wij de NACE-BEL 2008, die conform is aan de herziene Europese classificatie van economische activiteiten, NACE Rev. 2.
75
Tabel 5.8:
Verdeling van het O&O-personeel over de NACE-sectoren
Sector
2008
2009
Voeding en tabak
NACE-codes 10-12
5%
5%
Textiel, kleding en leder
13-15
2%
2%
16-18,31
2%
2%
Chemie, raffinaderijen, farmaceutische producten, rubber en kunststoffen
19-22
27%
27%
Metaal en producten in metaal
24-25
5%
5%
Informatica-, elektronische, optische producten en elektrische apparatuur
26-27
18%
16%
Papier, drukwerk en meubels
28-30
13%
13%
01-09,23,32-43
5%
5%
Telecommunicatie, computerprogramma's, ingenieursactiviteiten en technische testen en toetsen
61,6201,71,74909
17%
17%
Overige diensten
45-60,62-70,73-99
7%
7%
Machines en transport Overige industrie
Tabel 5.9:
Verdeling van het O&O-personeel over de grootteklassen
Aantal werknemers: 2008 2009
1 tot 9 3% 3%
10 tot 49 12% 13%
50 tot 249 28% 28%
250 tot 499 13% 12%
500 of meer 45% 44%
Tabel 5.10: Verdeling van het O&O-personeel over de types inventarisbedrijven Type inventarisbedrijf: 2008 2009
Top-50 P 50% 49%
Overige P 47% 48%
O 2% 3%
De top-50 bedrijven met de hoogste uitgaven voor interne
Verder hebben ook hier de sectoren informatica-,
O&O5 vertegenwoordigen 64%, respectievelijk 62% van de
elektronische, optische producten en elektrische apparatuur
uitgaven voor interne O&O in 2008 en 2009. De permanente
(NACE 26-27), de sectoren telecommunicatie, computerprogramma's, ingenieursactiviteiten en technische testen en
eens 34%, respectievelijk 36%, van de budgetten voor interne
toetsen (NACE 61, 6201, 71 en 74909) en de sector
O&O in 2008 en 2009. De occasionele O&O-besteders
machines en transport (NACE 28-30) een relatief hoger
vertegenwoordigen 2% van deze budgetten.
aandeel in het totaal. Wanneer we de voedingssector apart bekijken (NACE 10) dan bedraagt hun aandeel 4%, zowel
O&O-personeel binnen de inventaris nader bekeken
voor 2008 als voor 2009. Voor de farmaceutische sector
Eerst bespreken we de opsplitsingen van het O&O-personeel
(NACE 21) bedraagt het aandeel 12%, zowel voor 2008 als
volgens sector en grootteklasse. Afsluitend volgt de verdeling
voor 2009.
5.3.2.4
over de verschillende types inventarisbedrijven. l l
Grootte
Sector
Bij de verdeling van het O&O-personeel over de grootte-
In tabel 5.8 zien we dat de verdeling van het O&O-personeel
klassen (zie tabel 5.9) worden de vroegere conclusies
over de NACE-sectoren grotendeels gelijkaardig is aan
bevestigd: het merendeel van de O&O-personeelsleden is
de verdeling van de uitgaven voor interne O&O over
actief in een beperkt aantal grote bedrijven.
de sectoren. Het aandeel van de sector chemie, raffinaderijen, farmaceutische producten, rubber en
l
O&O-grootte en concentratie
kunststoffen (NACE 19-22) ligt lager dan bij de verdeling
Tabel 5.10 toont de sterke concentratie van het O&O-
van de O&O-uitgaven, wat wijst op een relatief kapitaal-
personeel in de top-50 bedrijven. De concentratie is echter
intensief O&O-proces in deze sector6.
minder uitgesproken dan voor de O&O-uitgaven.
5 De bedrijven werden gerangschikt op basis van hun gemiddelde uitgaven voor interne O&O voor de jaren 2008 en 2009 zoals afgeleid uit de huidige enquĂŞte. 6 De vierde fase van de klinische tests wordt niet meegerekend als O&O, volgens de richtlijnen van de Frascati Manual (OECD, 2002) rond O&O-enquĂŞtes.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 5
O&O-besteders buiten deze top-50, vertegenwoordigen nog
76
5.3.2.5
Dit kan erop duiden dat onze Vlaamse bedrijven - zelfs in
O&O-intensiteit
De O&O-intensiteit van de bedrijven wordt in dit hoofdstuk
tijden van financiĂŤle en economische crisis - het belang van
bekeken vanuit twee dimensies. Enerzijds wordt de verhouding
O&O inzien.
uitgaven voor interne O&O omzet
l
Sector De O&O-intensiteiten zijn in tabel 5.12 en tabel 5.13
berekend. De tweede dimensie betreft de verhouding
opgedeeld volgens sector. We zien in tabel 5.12 dat volgens de verhouding
O&O-personeel totaal personeel
uitgaven voor interne O&O omzet
In deze berekeningen worden enkele de O&O-actieve inventarisbedrijven meegeteld. Eerst wordt de totale O&O-
de sector telecommunicatie, computerprogramma's,
intensiteit gegeven en daarna volgen de opsplitsingen volgens
ingenieursactiviteiten en technische testen en toetsen
sector en grootteklasse.
(NACE 61, 6201, 71 en 74909) het meest O&O-intensief is, gevolgd door de sectoren informatica-, elektronische,
l
Totaal
optische producten en elektrische apparatuur (NACE 26-
Tabel 5.11 geeft de totale O&O-intensiteiten.
27) en chemie, raffinaderijen, farmaceutische producten,
De O&O-intensiteit berekend als
rubber en kunststoffen (NACE 19-22)8.
uitgaven voor interne O&O
Voor de dimensie
omzet
O&O-personeel
bedroeg 2,5% in 20087. In 2009 was dat 2,7%.
totaal personeel
Volgens de dimensie,
zijn het dezelfde drie sectoren in dezelfde volgorde die de
O&O-personeel
hoogste intensiteiten vertonen, zij het dat de percentages
totaal personeel
hier iets hoger liggen9.
was de O&O-intensiteit 7,1% in 2008 en 7,3% in 2009. l
We zien dat zowel
Grootte In tabellen 5.14 en 5.15 wordt de opsplitsing van de O&O-
uitgaven voor interne O&O omzet
intensiteiten per grootteklasse gegeven. Voor de eerste dimensie uitgaven voor interne O&O omzet
als O&O-personeel totaal personeel
zijn de erg kleine bedrijven, met minder dan 10 werknemers, relatief het meest O&O-intensief. Wanneer we de O&O-
licht stijgen in de beschouwde periode. Deze tendensen
intensiteit bekijken op basis van het personeel, zien we dat
kunnen verklaard worden als we de onderliggende
ook hier de kleinste bedrijven (1-9 werknemers) een
basisgegevens bekijken (zie tabel 5.11). We zien in alle
hogere O&O-intensiteit hebben dan de andere spelers.
cijfers een daling van 2008 naar 2009, maar de daling is
Het is duidelijk dat deze kleine bedrijven in absolute termen
telkens minder uitgesproken voor de O&O-cijfers
kleine O&O-spelers zijn, vergeleken met de top-50 bedrijven,
vergeleken met de cijfers voor omzet en totaal personeel.
maar dat ze intensief met O&O bezig zijn.
7 Bij het relateren van de O&O-uitgaven aan de omzet werd enkel gewerkt met de subset van bedrijven waarvoor de omzet beschikbaar was, zo’n 78% van de inventarisbedrijven in 2008 en 80% in 2009. Met name kleine bedrijven met minder dan 50 werknemers voldoen wel eens aan de criteria waarbij het hen toegelaten is een verkorte jaarrekening neer te leggen. Bijgevolg is voor hen geen omzet beschikbaar in de publiek consulteerbare bronnen. Van middelgrote en grote bedrijven is nagenoeg steeds hun omzet bekend. 8 Wanneer we binnen de twee laatste groepen nog verder inzoomen op de sectoren farmaceutische producten (NACE 21) en ICT (NACE 26) dan zien we dat hun individuele intensiteiten nog hoger zijn: respectievelijk 16,9% en 7,1% voor farmaceutische producten en ICT in 2008, en 16,5% en 7,8% in 2009. Deze cijfers liggen in de lijn van die welke gerapporteerd werden in het Vlaams Indicatorenboek 2009. 9 Wanneer we hier verder inzoomen op de sectoren farmaceutische producten (NACE 21) en ICT (NACE 26), dan krijgen we ook hier voor beide hoge intensiteiten: respectievelijk 24,4% en 22,3% voor farmaceutische producten en ICT in 2008, en 25,9% en 22,3% in 2009. Deze cijfers liggen in de lijn van die welke gerapporteerd werden in het Vlaams Indicatorenboek 2009.
77
Tabel 5.11: Totale O&O-intensiteit
Omzet*
2008
2009
Groei
122.041
106.217
-13,0%
3.030
2.883
-4,9%
Uitgaven voor interne O&O* uitgaven voor interne O&O omzet
2,5%
2,7%
9,3%
Totaal personeel
283.688
274.815
-3,1%
O&O-personeel
20.062
20.015
-0,2%
7,1%
7,3%
3,0%
O&O-personeel totaal personeel * In miljoen euro
uitgaven voor interne O&O Tabel 5.12: O&O-intensiteit:
per NACE-sector
omzet
Sector
NACE-codes
2008
2009
Voeding en tabak
10-12
0,7%
0,6%
Textiel, kleding en leder
13-15
1,0%
1,1%
16-18,31
0,9%
1,0%
Chemie, raffinaderijen, farmaceutische producten, rubber en kunststoffen
19-22
3,1%
3,8%
Metaal en producten in metaal
24-25
1,3%
1,6%
Informatica-, elektronische, optische producten en elektrische apparatuur
26-27
5,7%
6,5%
Machines en transport
28-30
1,4%
1,7%
01-09,23,32-37,41-43
1,5%
1,6%
61,6201,71,74909
8,0%
7,5%
45-53,58-60,62-70,73-99
0,5%
0,6%
Papier, drukwerk en meubels
Overige industrie Telecommunicatie, computerprogramma's, ingenieursactiviteiten en technische testen en toetsen Overige diensten
O&O-personeel totaal personeel
per NACE-sector
Sector
NACE-codes
2008
2009
Voeding en tabak
10-12
3,2%
3,3%
Textiel, kleding en leder
13-15
2,5%
2,8%
16-18,31
3,4%
3,3%
Chemie, raffinaderijen, farmaceutische producten, rubber en kunststoffen
19-22
10,2%
10,7%
Metaal en producten in metaal
24-25
4,5%
5,1%
Informatica-, elektronische, optische producten en elektrische apparatuur
26-27
16,8%
16,7%
Papier, drukwerk en meubels
Machines en transport Overige industrie Telecommunicatie, computerprogramma's, ingenieursactiviteiten en technische testen en toetsen Overige diensten
28-30
5,3%
5,8%
01-09,23,32-37,41-43
4,4%
4,4%
61,6201,71,74909
26,2%
25,8%
45-53,58-60,62-70,73-99
3,0%
3,1%
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 5
Tabel 5.13: O&O-intensiteit:
78
uitgaven voor interne O&O Tabel 5.14: O&O-intensiteit: Aantal werknemers: 2008 2009
omzet 1 tot 9 7,5% 10,7%
per grootteklasse 10 tot 49 3,2% 3,5%
50 tot 249 2,2% 2,4%
250 tot 499 1,4% 1,6%
500 of meer 2,0% 2,2%
50 tot 249 8,3% 8,5%
250 tot 499 4,9% 4,6%
500 of meer 6,4% 6,6%
O&O-personeel Tabel 5.15: O&O-intensiteit: totaal personeel per grootteklasse Aantal werknemers: 2008 2009
1 tot 9 29,0% 28,5%
10 tot 49 11,3% 12,1%
Tabel 5.16: Schatting van de O&O-bedragen buiten
Tabel 5.17: Totale uitgaven voor interne O&O van
de inventaris van bekende O&O-spelers
de Vlaamse bedrijven (in duizend euro;
(in duizend euro)
exclusief de collectieve onderzoekscentra)
2008
112.870
2009
126.752
Scenario 1 Scenario 2
2008 2.746.154 2.752.058
2009 2.663.442 2.669.537
5.4 RESULTATEN VOOR DE TOTALE POPULATIE
5.4.2 Historische evolutie van de uitgaven voor interne
5.4.1 De totale uitgaven voor interne O&O bij de
Bij de O&O-enquête van 2008 werden inspanningen geleverd
Vlaamse bedrijven in 2008 en 2009
O&O van Vlaamse bedrijven
om de historische reeks van O&O-cijfers te valideren. De gegevens van de O&O-enquête van 2010 kunnen dus in het kader van
Zoals aangegeven in sectie 5.2.3 en nader omschreven in
deze gecorrigeerde historische reeks bekeken worden. We zien
bijlage 2, worden de O&O-uitgaven van de bedrijven in de
in tabel 5.18 dat de dalende trend die sinds 2002 werd
inventaris opgehoogd met een schatting voor bedrijven buiten
geobserveerd, sinds 2005 was omgekeerd. Terwijl deze stijging
de inventaris om eventueel ontbrekende gegevens op te vangen.
zich nog doorzette in 2008, merken we een lichte daling in
In de O&O-enquête van 2010 werd hiervoor gewerkt met een
2009, te wijten aan de financiële en economische crisis.
gestratificeerde steekproef. Van de 1.732 aangeschreven bedrijven antwoordden er 923, ofwel 53%. Deze antwoorden werden gewogen om op die manier de bekomen resultaten te
5.4.3 Evolutie van de uitgaven voor interne O&O bij de Vlaamse bedrijven als % van BBPR
extrapoleren tot de beoogde populatie. Tabel 5.16 geeft de resulterende bedragen voor de populatie van niet-inventaris-
Vertrekkende van tabel 5.18 kunnen we de evolutie van de
bedrijven weer. Tabel 5.17 geeft de totale cijfers voor uitgaven
uitgaven voor interne O&O bij bedrijven als % van het BBPR
voor interne O&O van de bedrijven in Vlaanderen weer,
(Bruto Binnenlands Product van de Regio) voor 2008 en 2009
inclusief de opgehoogde bedragen. Belangrijk om op te merken
berekenen. Ten opzichte van de rapportering betreffende de
is dat de hier gerapporteerde bedragen nog niet de volledige
O&O-enquête van 2008 werd een extra update gemaakt,
BERD-reeks voor 2008 en 2009 weergeven. Immers, ook de
namelijk de verrekening van de meest recente cijfers voor het
uitgaven voor interne O&O van de collectieve onderzoekscentra
Vlaamse BBP van de Studiedienst van de Vlaamse Regering.
moeten nog in rekening gebracht worden bij de berekening
(zie tabel 5.19)10.
van de totale BERD. In hoofdstuk 7 van dit Indicatorenboek worden deze cijfers samengebracht tot de volledige BERD-reeks. 10 De historische cijfers voor het BBPR worden continu, ook retroactief, aangepast door de Studiedienst van de Vlaamse Regering. Doordat het BBPR voor 2007 recentelijk sterk werd aangepast door de verantwoordelijke studiediensten, verschillen de waarden in tabel 5.20 van de waarden in vorige edities van dit Indicatorenboek.
79
Tabel 5.18: Historische evolutie van de uitgaven voor interne O&O bij de Vlaamse bedrijven (in miljoenen euro; volgens scenario 2; exclusief de collectieve onderzoekscentra) 1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
1.472
1.614
1.804
1.897
2.119
2.426
2.659
2.412
2.332
2.313
2.441
2.446
2.601
2.752
2.670
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Tabel 5.19: Bruto Binnenlands Product van Vlaanderen (in miljoen euro) 1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
118.177 120.142 126.917 131.357 136.904 144.783 148.726 153.549 158.083 167.304 174.012 183.646 194.422 199.655 195.564
Bron: HERMREG, december 2010
Tabel 5.20: Evolutie van de uitgaven voor interne O&O bij de Vlaamse bedrijven als % van BBPR (volgens scenario 2; exclusief de uitgaven van de collectieve onderzoekscentra) 1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
1,25%
1,34%
1,42%
1,44%
1,55%
1,68%
1,79%
1,57%
1,48%
1,38%
1,40%
1,33%
1,34%
1,38%
1,37%
De ratio’s worden weergegeven in tabel 5.20. Deze ratio
De stijgende trend in O&O-uitgaven bij onze Vlaamse
bedraagt in het basisscenario (scenario 2) 1,38% voor 2008 en
bedrijven die in vorige jaren werd vastgesteld, zet zich verder
1,37% voor 2009. Hier laat de historische vergelijking zien dat
in 2008, maar daalt weer licht in 2009. De ratio van de
deze percentages hoger zijn dan in 2007. De daling van de
uitgaven voor interne O&O bij de bedrijven als % van het
uitgaven voor interne O&O in 2009, wordt zo goed als
BBPR bedraagt 1,38% voor 2008 en 1,37% voor 2009.
gecompenseerd door de daling van het BBPR in dat jaar. Daardoor is de ratio van de uitgaven voor interne O&O bij
In hoofdstuk 7 van dit Indicatorenboek worden deze cijfers
de bedrijven als % van het BBPR vrijwel stabiel in de periode
verwerkt in de totale BERD (inclusief de collectieve onderzoeks-
2008-2009.
centra) en GERD (“Gross Expenditures on Research and de onderwijsinstellingen, de non-profitinstellingen, ... vervat.
5.5 CONCLUSIE Dit hoofdstuk geeft een eerste inzicht in de voorlopige
5.6 REFERENTIES
resultaten van de O&O-enquête van 2010 op basis van de Vlaamse enquête-resultaten. Naarmate de Belgische gegevens
l
OECD, Proposed Standard Practice for Surveys on Research
beschikbaar worden, kunnen de extrapolaties van de O&O-
and Experimental Development: Frascati Manual: The
gegevens nog verder geoptimaliseerd worden. In verdere
Measurement of Scientific and Technological Activities
publicaties van het Expertisecentrum O&O Monitoring zal
Series, Paris, OECD, 2002.
deze analyse nog verder verfijnd worden en zullen de resultaten met betrekking tot de extrapolaties verder op punt gesteld worden. De huidige resultaten zijn gebaseerd op uitgebreide controles en validatie van de onderliggende gerapporteerde brondata.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 5
Development”). Hierin zitten ook de uitgaven van de overheid,
80
BIJLAGE 1: OVERZICHT VAN DE DEFINITIES DIE GEBRUIKT WERDEN IN DE O&O-ENQUÊTE VAN 2010
l
het herschrijven van bestaande software en/of klantspecifiek maken van al op de markt gebrachte software;
l
onderzoek gericht op (esthetische) vormgeving en andere niet-technologische veranderingen (geur, kleur, smaak,...).
‘Onderzoek en ontwikkeling’ (O&O) l
Interne (intramurale/eigen) O&O wordt uitgevoerd binnen de eigen onderneming.
O&O omvat alle creatieve activiteiten die door de onderneming op een systematische manier ondernomen worden met het oog
op
KENNISUITBREIDING
OF
KENNISCREATIE
l
Uitgaven voor interne O&O zijn alle uitgaven die hiervoor
(ONDERZOEK), evenals het gebruik van deze kennis om
gemaakt zijn, ongeacht de financieringsbron. Uitgaven die
NIEUWE TOEPASSINGEN te ontwikkelen (ONTWIKKELING).
buiten de onderneming gemaakt worden ter ondersteuning
Kenmerkend voor O&O is het ‘nieuwheidskarakter’.
van de interne (eigen) O&O (bv. voor de aanschaf van O&O-uitrusting), worden meegeteld.
Ook het wegwerken van onzekerheden op wetenschappelijk of
Zowel lopende uitgaven (personeelskosten en algemene
technisch vlak (zowel op bedrijfs- als op marktniveau) behoort
kosten) als investeringen (grond, gebouwen, instrumenten
tot de O&O-activiteiten van een onderneming. O&O omvat
en apparatuur) zijn inbegrepen.
drie activiteiten: fundamenteel onderzoek, toegepast onderzoek
De gerealiseerde uitgaven van het jaar moeten aangegeven
en experimentele ontwikkeling.
worden in hun totaliteit. Noch afschrijvingen noch de resterende boekwaarde van vorige jaren mogen in rekening
O&O is creatief werk en omvat dus geen aankoop van
gebracht worden.
technologie onder de vorm van octrooien en licenties, maar wel
De uitgaven voor O&O omvatten publieke interventies
alle uitgaven die het bedrijf gemaakt heeft om kennis te
(vb. subsidies, premies, vrijstelling van douanerechten,
ontwikkelen die kan resulteren in de aanvraag van octrooien of
tegemoetkomingen in de loonkost van onderzoekers of in de
het generen van licentie-inkomsten.
investeringskosten van O&O (en octrooien), vermindering van de bedrijfsvoorheffing, contracten, ...). Gelieve in de mate van
Het begrip O&O moet zeer eng geïnterpreteerd worden:
het mogelijke dit allesomvattende bedrag te rapporteren.
de uitwerking van een idee tot een praktische toepassing met eventuele prototypes (ontwikkeling) wordt wel nog beschouwd
l
Externe (extramurale/uitbestede) O&O wordt uitgevoerd
als O&O; de fasen die daarop volgen (design, testproductie,
door derden ten behoeve van de onderneming (op niveau
commercialisering…) niet meer. In geval van twijfel is het
van uw BTW-nummer).
belangrijk het hoofddoel van de desbetreffende activiteiten te
Uitgaven voor externe O&O zijn alle uitgaven die hiervoor
evalueren. Indien de voornaamste doelstelling erin bestaat om
voor rekening van uw onderneming gemaakt zijn.
technologisch nieuwe of sterk verbeterde producten, diensten
De gerealiseerde uitgaven van het jaar moeten aangegeven
of processen tot stand te brengen, moet men deze activiteiten
worden in hun totaliteit. Noch afschrijvingen noch de
beschouwen als O&O.
resterende boekwaarde van vorige jaren mogen in rekening gebracht worden.
Worden niet tot O&O gerekend: metingen of controles met een routinematig karakter en
Voor ondernemingen van de farmaceutische sector (NACE 21)
marktonderzoeken;
moeten de klinische testen (fasen 1, 2 en 3), met uitzondering
l
scholingen en training;
van de commercialisatiefase (fase 4), deel uitmaken van
l
werkzaamheden i.v.m. het aanvragen van octrooien en
de interne of externe uitgaven voor O&O.
l
licenties; l
het operationeel maken van ingekochte technologie of geavanceerde (productie-)apparatuur;
81
BIJLAGE 2: BELANGRIJKSTE ETAPPES VAN DE SCHATTINGSMETHODOLOGIE VAN DE O&O-GEGEVENS BIJ DE BEDRIJVEN
5. Interpolatie voor niet-respondenten uit de P-inventaris l
Interpolatie aan de hand van een previsiecijfer. Voorwaarde: gegevens voor 2008 ontbreken, het previsiecijfer is
1. Samenstelling van de inventaris
beschikbaar voor 2008 (uit de vorige enquête) en de groei/ l
Enquêtes van de inventaris van het wetenschappelijk
afname van de previsie voor 2008 ten opzichte van het
potentieel van België, uitgevoerd in 1994, 1996, 1998, 2000,
gerapporteerde getal voor 2006 of 2007 is geen outlier
2002, 2004, 2006 en 2008 - luik privé-ondernemingen;
vergeleken met de groeicijfers van de andere bedrijven in
l
CIS-enquêtes 1, 2, 3, 4, 2007 en 2009;
die sector.
l
Jaarverslagen van de ondernemingen (Nationale Bank van België, Belfirst, enz.);
l
l
l
Interpolatie aan de hand van historische data + groeivoet.
Andere bronnen zoals toekenningen van octrooien en van
Voorwaarde: vorige regel niet van toepassing, historische
fiscale attesten voor O&O-personeel,… ;
gegevens beschikbaar en de groei/afname van de historische
Opsplitsing bedrijven die permanent dan wel occasioneel
gegevens van het bedrijf vormt geen outlier vergeleken met
aan O&O doen (P- versus O-inventaris).
die van de andere bedrijven binnen die sector. Het gebruikte groeicijfer is het gemiddelde van de groei van het bedrijf (uit historische data) en de gemiddelde groei van de sector
2. Consolidatie van de inventaris
waartoe het bedrijf behoort (voor 2008-2009), of enkel l
BTW-nummer, naam van de ondernemingen, adressen;
de laatste wanneer voor het bedrijf maar één historische
l
Koppeling aan Belfirst (BTW-nummer, oprichtingsdatum,
observatie beschikbaar is.
juridische toestand, werkgelegenheid, omzet, activiteitensector, contactgegevens).
l
Interpolatie aan de hand van gegevens van de CIS 2009. Voorwaarde: beide vorige regels zijn niet van toepassing.
3. Logische en coherentiecontroles van de enquêteantwoorden
6. Extrapolatie voor de niet-respondenten uit de P-inventaris
van de boekjaren, de ratio O&O-uitgaven/O&O-personeel,
Wanneer er geen bruikbare historische data beschikbaar zijn
de opsplitsing van de O&O-personeelsaantallen volgens functie
voor de niet-respondenten uit de P-inventaris, wordt er
en kwalificatieniveau, de gerapporteerde omzet/personeel
geëxtrapoleerd. Voor elk bedrijf wordt bepaald tot welke cel
ten opzichte van de Belfirst-omzet/Belfirst-personeel, het aantal
het behoort, op basis van zijn NACE-sector en grootteklasse.
O&O-personeelsleden in voltijdse equivalenten ≤ het aantal O&O-personeelsleden in fysieke eenheden,…
l
Voor het schatten van het O&O-personeel voor 2008 wordt de verhouding
4. Aanvulling van gedeeltelijke antwoorden
O&O-personeelgem_cel * Totaal personeelbedrijf Totaal personeelgem_cel
Wanneer een bedrijf de O&O-gegevens slechts gedeeltelijk heeft ingevuld, gebeurt de schatting aan de hand van de
gebruikt. Als O&O-personeelgem_cel en Totaal personeelgem_cel
antwoorden bij de vorige twee enquêtes, of wanneer die niet
worden respectievelijk het gemiddeld aantal O&O-
beschikbaar zijn, op basis van sectorgemiddelden. De hoeveelheid
personeelsleden
O&O-uitgaven per O&O-personeelslid is hierbij een
personeelsleden berekend van de bedrijven uit de cel
veelgebruikte ratio.
waartoe het bedrijf behoort en dit voor 2008.
en
het
gemiddeld
totaal
aantal
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 5
Coherentietests en logische controles waaronder de controle
82
l
Hierna worden de geschatte O&O-uitgaven berekend voor 2008 aan de hand van de verhouding: O&O-uitgavengem_cel * Omzetbedrijf Omzetgem_cel Als O&O-uitgavengem_cel en Omzetgem_cel worden respectievelijk de gemiddelde O&O-uitgaven en de gemiddelde omzet berekend van de bedrijven uit de cel waartoe het bedrijf behoort en dit voor 2008.
l
Voor de O&O-gegevens van 2009 wordt een groeicijfer toegepast op de geschatte gegevens van 2008. Dit groeicijfer bestaat uit het gemiddelde van de groei van het bedrijf (afgeleid uit data van deze en de twee vorige enquĂŞtes) ĂŠn van de gemiddelde groei van de sector waartoe het bedrijf behoort. Indien de groei van een bedrijf niet berekend kan worden, wordt enkel de gemiddelde groei van de sector genomen.
7. Extrapolatie voor de niet-respondenten uit de O-inventaris l
Voor de bedrijven die occasioneel aan O&O doen (O-inventaris) wordt telkens het celgemiddelde genomen van de cel waartoe het bedrijf behoort.11 Elk bedrijf behoort tot een specifieke cel op basis van haar NACE-sector en grootteklasse.
8. Extrapolatie van de bedrijven buiten de inventaris l
Voor de schatting van het aandeel van de bedrijven buiten de inventaris in de O&O-cijfers werd gebruik gemaakt van een gestratificeerde steekproef van deze bedrijven. De bekomen steekproefresultaten worden gewogen om op die manier te kunnen veralgemenen naar de beoogde populatie van bedrijven buiten de inventaris van bekende O&O-spelers.
11 Voorlopig worden enkel de Vlaamse cijfers gebruikt om celgemiddelden te berekenen. In een later stadium, wanneer de Belgische cijfers beschikbaar zijn, kunnen voor de cellen waar er weinig Vlaamse observaties zijn, Belgische celgemiddelden gebruikt worden.
83
BIJLAGE 3: NACE-BEL 2008-CLASSIFICATIE Beschrijving
Code
Primaire sector
Landbouw, jacht, bosbouw en visserij Winning van delfstoffen
01, 02 en 03 05 tot 09
Verwerkende nijverheid
Voedingsmiddelen, dranken en tabak Voedingsmiddelen
10
Dranken
11
Tabaksproducten
12
Textiel, kleding, bontnijverheid en leernijverheid Textiel
13
Kleding en bontnijverheid
14
Leernijverheid en schoeisel
15
Hout, papier, drukkerijen Hout en kurk (exclusief meubels)
16
Papier en kartonnijverheid
17
Drukkerijen en reproductie van opgenomen media
18
Cokes, petroleum, kernbrandstof, chemische producten, rubber en kunststoffen Cokes en geraffineerde aardolieproducten
19
Chemische producten (exclusief farmaceutische producten)
20
Farmaceutische grondstoffen en producten
21
Rubber en kunststoffen
22
Niet-metaalhoudende minerale producten
23
Metallurgie
24
Vervaardiging van producten in metaal, machines, materialen, werktuigen en transport Producten in metaal (exclusief machines en werktuigen)
25
Informaticaproducten, elektronische en optische producten
26
Elektrische apparatuur
27
Machines, apparaten en werktuigen, n.e.g.
28
Motorvoertuigen, aanhangwagens en opleggers
29
Andere transportmiddelen
30 31, 32
Meubels
31
Overige industrie
32
Reparatie en installatie van machines en apparaten Productie en distributie van elektriciteit, gas, gekoelde lucht en water Recuperatie van recycleerbaar afval Bouwnijverheid
33 35, 36 37, 38 en 39 41, 42, 43
Dienstensector
Handel in en onderhoud en reparatie van motorvoertuigen en motorfietsen
45
Groothandel en handelsbemiddeling, met uitzondering van de handel in motorvoertuigen en -fietsen
46
Detailhandel, met uitzondering van de handel in motorvoertuigen en -fietsen Vervoer, opslag, posterijen en koeriers Hotels en restaurants Uitgeverijen Productiehuizen, programmeren en uitzenden van radio- en televisieprogramma’s Telecommunicatie Computerconsultancy en aanverwante activiteiten Ontwerpen en programmeren van computerprogramma’s Dienstverlenende activiteiten op het gebied van informatie Financiële instellingen (inclusief verzekeringen) Immobiliën en verhuur Overige zakelijke dienstverlening Architecten en ingenieurs; technische testen en toetsen Onderzoek en ontwikkeling Openbaar bestuur, sociale en collectieve diensten, ... * n.e.g.: niet eerder genoemd.
47 49, 50, 51, 52, 53 55, 56 58 59, 60 61 62 excl. 6201 6201 63 64, 65, 66 68, 77 69, 70, 73, 74, 78 tot 82 71 72 75, 84 tot 99
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 5
Meubels, industrie n.e.g.*
84
BIJLAGE 4: TOP-50 BEDRIJVEN
Bedrijven in top-50 voor de O&O-enquête van 2008 en van 2010 op basis van de gemiddelde uitgaven voor
De volgende tabel bevat 36 bedrijven die zowel in de O&O-
interne O&O voor 2006-2007, en voor 2008-2009
enquête van 2008 als die van 2010 tot de top-50 van grootste O&O-spelers in Vlaanderen behoorden. Deze lijst werd samen-
• ABLYNX
gesteld op basis van de gerapporteerde O&O-uitgaven die in
• AGFA GRAPHICS
de O&O-enquête van 2010 verzameld werden, en de historische
• AGFA-GEVAERT
cijfers beschikbaar van de vorige O&O-enquête. Voor de
• ATLAS COPCO AIRPOWER
O&O-enquête van 2008, werden de bedrijven gerangschikt op
• BARCO
basis van hun gemiddelde uitgaven voor interne O&O voor de
• BASF ANTWERPEN
jaren 2006 en 2007. Voor de O&O-enquête van 2010, werden
• BAYER ANTWERPEN NV
de bedrijven gerangschikt op basis van hun gemiddelde
• BAYER BIOSCIENCE
uitgaven voor interne O&O voor de jaren 2008 en 2009. De
• BOSAL RESEARCH
doorsnede van de top-50 bedrijven voor beide edities wordt
• CARGILL HAUBOURDIN SAS
hieronder weergegeven in alfabetische volgorde.
• CNH BELGIUM N.V. • CYTEC SURFACE SPECIALTIES • DU PONT DE NEMOURS (BELGIUM) • EXXONMOBIL CHEMICAL EUROPE INC • GALAPAGOS • HANSEN TRANSMISSIONS INTERNATIONAL • HUNTSMAN (EUROPE) • INNOGENETICS • JANSSEN PHARMACEUTICA • LMS INTERNATIONAL • LABORELEC • MICHEL VAN DE WIELE • N.V. BEKAERT • NEWTEC CY • ONDERZOEKSCENTRUM VOOR AANWENDING VAN STAAL • ON SEMICONDUCTOR BELGIUM • OPTION • PHILIPS INNOVATIVE APPLICATIONS • PICANOL • PROCTER AND GAMBLE EUROCOR • RECTICEL • SIEMENS • ST-ERICSSON BELGIUM • TECHNICOLOR_THOMSON TELECOM BELGIUM • UMICORE • VAN HOOL
85
ONDERZOEK EN ONTWIKKELING B I N N E N D E N O N-P R O F IT S E CTO R
Door Peter Viaene (EWI)
06
86
6.1 INLEIDING
Bij de berekening van de Vlaamse O&O-inspanningen wordt
De Vlaamse cijfers uit deze analyse zijn afkomstig van de
structuur die gewest- en gemeenschapsmateries onderscheidt.
tweejaarlijkse OESO O&O-enquête non-profit (editie 2010 met
Het hoger onderwijs is immers een gemeenschapsmaterie wat
referentiejaren 2008 en 2009) waarin alle instellingen uit deze
toch wel van belang is in dit verhaal. Bij de gemeenschaps-
sector bevraagd worden naar hun inspanningen voor onderzoek
benadering worden de O&O-inspanningen van alle instellingen
rekening gehouden met de specifieke Belgische federale staats-
1
en ontwikkeling (O&O) . Deze enquête wordt georganiseerd
binnen het hoger onderwijs – ook de Vlaamse instellingen
door het Departement Economie, Wetenschapen Innovatie (EWI)
gelegen in het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest – opgeteld.
en omvat alle instellingen waarvoor de Vlaamse gemeenschap
Bij de gewestbenadering daarentegen, geldt de territoriale
bevoegd is en/of die in het Vlaamse Gewest gelegen zijn.
opdeling en worden enkel de O&O-inspanningen in rekening
Deze bevraging gebeurt in nauw overleg en samenwerking met
gebracht voor de instellingen uit het hoger onderwijs gelegen
de andere bevoegde overheden (federaal, gemeenschappen
in het Vlaamse Gewest. Met het oog op de internationale
en gewesten) met het oog op het hanteren van een uniforme
vergelijking wordt meestal enkel het gewestcijfer opgenomen
methodologie voor de verschillende beleidsniveaus. Door alle
voor het hoger onderwijs bij de analyses. In sommige gevallen
instanties wordt erover gewaakt dat deze enquête opgesteld
worden toch beide cijfers (gewest- en gemeenschapscijfer)
wordt volgens internationaal vastgelegde definities uit de
opgenomen naast het totaalcijfer voor de totale non-profit
Frascati Manual.
sector. De territoriale opdeling is uiteraard wel van toepassing op de overige sectoren uit de non-profit sector: de publieke
De POD Wetenschapsbeleid is de eindverantwoordelijke wat
onderzoekscentra en de particuliere non-profit organisaties.
de aggregatie van de Belgische cijfers voor de non-profit sector én de profit sector betreft en zorgt voor de aanlevering van de
In de verdere analyse van de non-profit sector worden ook
cijfers aan internationale organisaties. De geaggregeerde data
de statistische O&O-gegevens voor de collectieve onderzoeks-
uit deze enquête worden onder meer gebruikt voor Eurostat en
centra (met inbegrip van de competentiepolen) opgenomen.
voor internationale publicaties van de OESO zoals de ‘Main
De collectieve onderzoekscentra vormen een onderdeel van
Science and Technology Indicators’.
de profit sector en worden bijgevolg ook in de totaalcijfers voor het O&O-personeel en de O&O-uitgaven van de bedrijven
De non-profit sector binnen Vlaanderen bestaat uit drie grote
opgenomen. Door hun economische finaliteit (meestal
uitvoeringssectoren. De grootste sector wordt gevormd door
opgericht en voor het overgrote deel gefinancierd door de
het hoger onderwijs samengesteld uit de universiteiten,
bedrijven zelf) zijn ze nauw verbonden met de ondernemingen
de autonome universitaire onderzoekscentra en de hogescholen.
en worden ze in de internationale statistieken bij de bedrijven
De twee andere subsectoren worden gevormd door de
en de BERD-gegevens opgenomen. Deze collectieve centra
publieke Vlaamse onderzoekscentra enerzijds en de Vlaamse
worden gekenmerkt door het statuut van een non-profit organisatie
publieke en particuliere non-profitorganisaties anderzijds.
en streven niet onmiddellijk winstoogmerk na. De bevraging
Voorbeelden van publieke Vlaamse onderzoekscentra zijn de
van deze instellingen gebeurt dan ook volgens de methodiek
vier grote onderzoeksinstellingen (VIB, VITO, IMEC en IBBT) en
van de OESO O&O-enquête non-profit. Dit verklaart waarom
de Vlaamse wetenschappelijke instellingen die in het Vlaamse
de
Gewest gelokaliseerd zijn zoals het ILVO. Een voorbeeld van
volledigheidshalve toch opgenomen worden in dit hoofdstuk.
resultaten
voor
de
collectieve
onderzoekscentra
een Vlaamse publieke en particuliere non-profitorganisatie is de KMDA (beter gekend als de Zoo). Het grote kenmerk
De bevraging van de profit sector en de non-profit sector
van de non-profit sector is zeker en vast de diversiteit, doordat
gebeurt door verschillende instanties zodat de analyse ook
die naast de universiteiten en hogescholen, ook publieke
verspreid wordt over twee hoofdstukken. Deze analyse
onderzoeksinstellingen bevat die sterk gespecialiseerd zijn op
concentreert zich op de resultaten van de O&O-enquête non-
één of meerdere onderzoeksdomeinen. Deze sector omvat
profit terwijl de resultaten uit de profit enquête, uitgevoerd door
ook enkele kleinere onderzoeksinstituten, die slechts in geringe
het Expertisecentrum O&O Monitoring, terug te vinden zijn
mate O&O-activiteiten verrichten naast andere kernactiviteiten.
onder hoofdstuk 5.
1 Definitie O&O: Het onderzoek en de experimentele ontwikkeling omvatten het creatieve werk dat systematisch plaatsvindt om de kennisvoorraad te vergroten, met inbegrip van die van de mens, de cultuur en de samenleving, alsmede het gebruik van deze kennisvoorraad om nieuwe toepassingen te ontwikkelen (OECD, 2002, Frascati Manual p.30)
87
Het totaalbeeld voor Vlaanderen (profit en non-profit) wordt
Figuur 6.1 toont de spreiding van de O&O-actoren uit het
verder in hoofdstuk 7 deel 1 en deel 2 bestudeerd. De bestaande
Vlaamse publieke onderzoekslandschap. Voor de volledigheid
tijdsreeks 1993-2007 uit het Vlaams Indicatorenboek WTI
wordt ook een referentiecijfer van het aantal collectieve centra
2009 wordt zo verder uitgebreid naar 2008 en 2009. Dit laat
(behoren wel tot de profit sector) weergegeven. Deze groep is
een vergelijking toe met eerdere cijfers uit vroegere versies van
vrij omvangrijk op het vlak van aantal instellingen maar qua
het Vlaams Indicatorenboek WTI.2
onderzoeksgewicht zijn vooral het hoger onderwijs en de publieke onderzoekscentra dé kernspelers.
6.2 HET O&O-PERSONEEL
Tabel 6.1 geeft de evolutie weer van het totale O&O-personeel (in voltijdse eenheden) in de non-profit sector tussen 1993 en
Menselijk potentieel blijft een sleutelelement met het oog op
2009. In 2009 waren er ongeveer 15.500 voltijdse eenheden
het versterken van de huidige kennismaatschappij. De OESO
(VTE) actief aan O&O in de non-profit, een stijging van
Canberra Manual omschrijft en definieert twee benaderingen
ongeveer 1.600 VTE ten opzichte van 2007. Het hoger
voor het meten van menselijk potentieel in ‘Science &
onderwijs neemt hiervan 1.300 extra voltijdse eenheden voor
Technology (S&T)’. De eerste benadering beklemtoont de
onderzoek in en de publieke onderzoekscentra verhoogden
opdeling aan de hand van de formele kwalificaties of het
hun onderzoeksinspanning met 300 extra VTE. Voor de
opleidingsniveau van het O&O-personeel.
periode 2004-2009 nam het cijfer voor het O&O-personeel in de non-profit met ongeveer 24% toe, een minieme daling ten opzichte van het vorige tijdsvenster 2002-2007 (+26%).
Figuur 6.1: Verdeling van de O&O-actoren over
Het hoger onderwijs blijft wél het sterkst verankerd als subsector met een aandeel van ruim 78%.
de non-profit sector
Binnen het hoger onderwijs is het luik universiteiten nog steeds
35
het belangrijkste onderdeel (aandeel in O&O-personeel van 30
89%), opnieuw een lichte daling ten opzichte van 2007. De hogescholen verhogen dan weer hun aandeel in het totaalcijfer van het hoger onderwijs. In 2009 vertegenwoordigde
20 34
het O&O-personeel uit de hogescholen 9,2% van het O&O-
15 26 10
17
2007). De procentuele stijging over de periode 2004-2009 van
5
het O&O-personeel (+193%) is vrij indrukwekkend, al blijft het
5 Collectieve onderzoekscentra
Publieke en particuliere non-profitorganisaties
Publieke onderzoekscentra
0 Hoger onderwijs
personeel uit het hoger onderwijs (+2.6% ten opzichte van
numerieke overwicht van de universiteiten in de absolute cijfers uiteraard wel opmerkelijk. Het totale O&O-personeel binnen de publieke onderzoekscentra is tussen 2004 en 2009 met een kwart gestegen. De Vlaamse onderzoeksinstellingen gelegen in het Vlaams gewest (categorie 220, zie tabel 6.1), waartoe onder andere de vier grote strategische onderzoekscentra (IMEC, VITO, VIB en
Zo wordt het O&O-personeel opgedeeld naar universitaire
IBBT) behoren, verhogen nog steeds hun O&O-inspanningen
diploma’s of masters, diploma’s hoger onderwijs één cyclus of
aanzienlijk (+23,4% over het tijdsvenster 2004-2009 tegenover
bachelors en andere kwalificaties. Een tweede opdeling van
+13,5% voor 2002-2007).
menselijk potentieel is gebaseerd op het beroep of de functie van het O&O-personeel en deelt personeel op naar onderzoekers, technisch personeel en administratief/overig personeel. 2 Een aandachtige lezer merkt verschillen op met de gegevens rondom O&O-personeel, O&O-uitgaven en de O&O-intensiteit gepubliceerd in het Vlaams Indicatorenboek WTI 2009. Die zijn te wijten aan nieuwe aggregaties op Belgisch niveau (personeel en uitgaven) en nieuwe berekeningen van het BBPR (Vlaams Gewest) aangeleverd door de Studiedienst van de Vlaamse regering (O&O-intensiteit).
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 6
Aantal
25
88
Tabel 6.1:
200 210 220 270 300 320 330 510 400 410 420 490 400 410 420 490
130
Evolutie van het O&O-personeel in de non-profit sector en de collectieve centra tussen 1993 en 2007
Publieke onderzoekscentra (gewest) Federale overheid (Vlaams Gewest) Vlaamse Gemeenschap/Gewest Lagere overheden Publieke en particuliere non-profitorganisaties (gewest) Semi-publieke instellingen Particuliere centra Internationale instellingen in BelgiĂŤ Hoger onderwijs (gewest) Universiteiten Zelfstandige universitaire onderzoekscentra Hogescholen Hoger onderwijs (gemeenschap) Universiteiten Zelfstandige universitaire onderzoekscentra Hogescholen Totaal non-profit met hoger onderwijs gewest Totaal non-profit met hoger onderwijs gemeenschap Collectieve onderzoekscentra*
1993
1998
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
1.152,8
1.767,7
2.415,0
2.388,4
2.471,2
2.540,9
2.669,1
2.753,7
2.988,9
476,7
471,6
148,8
147,0
145,0
168,7
164,2
191,3
220,6
674,0
1.294,0
2.260,2
2.233,8
2.318,1
2.361,8
2.494,5
2.553,6
2.757,1
2,1
2,1
6,0
7,6
8,1
10,4
10,4
8,8
11,3
294,6
347,4
364,3
374,2
368,5
360,1
360,4
368,9
369,8
0,0
0,0
0,3
0,3
0,3
0,3
0,3
0,3
0,3
5,0
8,4
27,0
36,9
31,2
22,8
23,1
18,6
18,5
289,6
339,0
337,0
337,0
337,0
337,0
337,0
350,0
351,0
5.975,3
6.624,2
8.610,7
9.759,8
9.987,3
10.385,4
10.894,6
11.560,5
12.195,1
5.842,9
6.401,0
7.998,7
9.124,3
9.281,0
9.503,7
9.879,5
10.456,4
10.823,2
132,3
151,1
187,3
251,5
263,2
278,5
294,4
231,9
248,2
0,0
72,1
424,7
384,0
443,1
603,2
720,7
872,2
1.123,7
7.132,3
7.774,4
9.773,0
11.031,0
11.338,0
11.748,0
12.322,0
13.095,3
13.784,7
7.000,0
7.523,0
9.078,2
10.274,5
10.485,4
10.750,8
11.144,3
11.779,2
12.181,5
% groei 20042009 25,1%
-1,2%
25,0%
25,0%
132,3
151,1
187,3
251,5
263,2
278,5
294,4
231,9
248,2
0,0
100,4
507,5
505,0
589,4
718,7
883,3
1.084,2
1.355,0
7.422,6
8.739,2
11.390,0
12.522,4
12.827,0
13.286,4
13.924,0
14.683,1
15.553,8
24,2%
8.579,6
9.889,4
12.552,3
13.793,6
14.177,7
14.648,9
15.351,4
16.217,9
17.143,4
24,3%
311,9
429,6
474,1
325,1
361,3
407,5
417,2
421,3
424,2
Bron: CFS/STAT - POD Wetenschapsbeleid + eigen berekeningen voor 2008 en 2009 * Als onderdeel van de bedrijven
Tabel 6.2:
O&O-personeel naar geslacht en uitvoeringssector (in VTE) - 2009 Mannen Abs.
Vrouwen Rel.
Abs.
Totaal Rel.
% Mannen
% Vrouwen 46,9%
Abs.
Hoger onderwijs (gewest)
6.475,5
74,9%
5.719,5
82,8%
12.195,1
53,1%
Universiteiten (gewest)
5.736,5
88,6%
5.086,7
88,9%
10.823,2
53,0%
47,0%
114,4
1,8%
133,8
2,3%
248,2
46,1%
53,9%
Zelfstandige universitaire centra (gewest) Hogescholen (gewest) Publieke onderzoekscentra Publieke en particuliere NPO's Vlaamse NPO's* (gewest) Collectieve onderzoekscentra**
624,6
9,6%
499,0
8,7%
1.123,7
55,6%
44,4%
1.960,3
22,7%
1.028,6
14,9%
2.988,9
65,6%
34,4% 43,8%
207,8
2,4%
162,0
2,3%
369,8
56,2%
8.643,6
100,0%
6.910,1
100,0%
15.553,8
55,6%
44,4%
424,2
71,2%
28,8%
302,2
122,0
* NPO = non-profit organisaties ** Als onderdeel van de bedrijven
De meest recente cijfers voor 2008 en 2009 tonen aan dat het
Tot slot toont tabel 6.1 het effect van de gewest- en de
O&O-personeel binnen de federale onderzoeksinstellingen
gemeenschapbenadering voor het O&O-personeel in het hoger
(categorie 210: ten gevolge de Lambertmontakkoorden werd
onderwijs. Bij het gebruik van de gemeenschapsbenadering ligt
landbouw een gewestbevoegdheid) opnieuw licht stijgt.
het totale O&O-personeel ongeveer 1.600 voltijdse eenheden hoger (correspondeert met ongeveer 9% van het totaal) dan bij
De stijging van het O&O-personeel bij de collectieve centra,
de gewestbenadering, die de basis vormt voor de internationale
na de oprichting van de competentiepolen lijkt zich te
vergelijking.
consolideren na 2007.
89
Tabel 6.2 deelt het O&O-personeelscijfer (in voltijdse eenheden)
Tabel 6.4 gaat dieper in op het opleidingsniveau van het O&O-
op naar geslacht en/of uitvoeringssector. De verhouding mannen/
personeel. Bijna 82 % van het O&O-personeel had in 2009
vrouwen bedraagt afgerond opnieuw 56/44 voor 2009.
minimaal een universitair diploma of een masterdiploma.
Ondanks een stijging van het vrouwelijk aandeel, wijken deze
In vergelijking met 2007 is dit een stijging met ongeveer 1,7%
cijfers nauwelijks af van de cijfers uit 2007 en 2005. Bij het
en dit cijfer lag ook al 1,5% hoger dan in 2005. Bij de vrouwen
hoger onderwijs ligt het aandeel van vrouwelijke O&O-
ligt het percentage met een masterdiploma nog altijd lager
personeelsleden met ongeveer 47% het hoogst (46,6% in 2007).
maar ook dit cijfer stijgt (76% en een stijging van 2,1% ten
Bij de publieke onderzoekscentra ligt dat aandeel met 34,4%
opzichte van 2007). Ruim 41% van het O&O-personeel met een
(+1,1% ten opzichte van 2007) heel wat lager. De collectieve
masterdiploma zijn vrouwen en dit cijfer is licht gestegen in
onderzoekscentra tenslotte scoren met 29% (27,3% in 2007)
vergelijking met 2007. Meer dan twee kwart van O&O-personeel
het laagst maar de representativiteit van dit cijfer ligt ook lager.
met een bachelordiploma (het vroegere diploma hoger
Wanneer vrouwen O&O-activiteiten uitvoeren, gebeurt dit
onderwijs één cyclus) zijn vrouwen in de non-profit, een lichte
meestal (meer dan 80% van het totale O&O-cijfer) onder de
stijging ten opzichte van twee jaar geleden.
koepel van het hoger onderwijs. Wanneer de cijfers voor 2009 geanalyseerd worden voor de Het O&O-personeel voor 2009 wordt in tabel 6.3 opgesplitst
verschillende subsectoren, valt op dat meer mannen dan
naar functie en naar geslacht. Uit deze cijfers blijkt dat 75,6%
vrouwen een masterdiploma in de publieke onderzoekscentra
van het O&O-personeel binnen de non-profit sector
hebben en dat vrouwen er vaker een bachelordiploma hebben.
onderzoekers zijn. Dit aandeel is maar beperkt toegenomen (75,0% voor 2007 en 73,3% voor 2005). Bij de vrouwen stijgt
Tabel 6.5 geeft de verdeling weer van het totale O&O-personeel
het aandeel onderzoekers lichtjes tot 69,4% in 2009 (ten
voor het hoger onderwijs en de publieke onderzoekscentra naar
opzichte van 68,7% voor 2007 en 65,6% voor 2005). Uit de
wetenschapsdomein. Bij de publieke onderzoekscentra worden
verdeling van onderzoekers naar geslacht blijkt ook dat
alle O&O-personeelsleden aan één wetenschapsdomein3
ongeveer 41% van de onderzoekers vrouwen zijn voor 2009.
toegewezen op basis van de O&O-activiteiten die aan de
Wanneer nu gekeken wordt naar de opsplitsing over de diverse
onderzoeksinstelling uitgevoerd worden. Zo is het mogelijk om
subsectoren voor 2009 blijkt het aandeel onderzoekers het
toch een beeld te krijgen in welke groepen van onderzoeks-
grootst te zijn voor het hoger onderwijs (80% en een beperkte
domeinen de publieke onderzoekscentra actief zijn.
centra bedraagt het aandeel onderzoekers ongeveer 60%, ook
De kern van de onderzoeksactiviteiten ligt voor de publieke
een lichte stijging ten opzichte van 2007.
onderzoekscentra vooral bij de toegepaste wetenschappen met een aandeel van 63,3% in het O&O-personeel (een lichte
Zowel bij het technisch personeel als bij het overig personeel
stijging in vergelijking met 2007). Samen met de natuur- en
(vaak administratief personeel) is er een meerderheid van de
exacte wetenschappen (19,9%) en de landbouwwetenschappen
vrouwen in de verhouding mannen/vrouwen voor de non-
(13,2%) zijn dit de belangrijkste onderzoeksdomeinen bij de
profit sector. Het aandeel van het mannelijk technisch
publieke onderzoekscentra. Ten opzichte van de cijfers uit 2007
personeel binnen de non-profit sector blijft gelijk ten opzichte
zijn verschuivingen tussen de diverse wetenschapsdomeinen
van 2007. Toch vallen enkele verschillen op naar subsector.
beperkt. Enkel de toegepaste wetenschappen noteren een
Bij de publieke onderzoekscentra zijn er zowel bij het technisch
lichte stijging ten koste van de landbouwwetenschappen. Bij de
personeel als bij het overig personeel meer mannen dan vrouwen
vrouwen (publieke onderzoekscentra) stijgt het aandeel van
tewerkgesteld. Het aandeel van het mannelijke technisch
de toegepaste wetenschappen van 50,5% in 2007 tot 53,9%
personeel stijgt vooral binnen de publieke onderzoekscentra.
in 2009 en daalt het aandeel van de exacte wetenschappen van 29,5% tot 25,9% in 2009, terwijl de andere aandelen zich op hetzelfde niveau blijven handhaven.
3 De O&O-activiteiten worden bij de publieke onderzoekscentra per instelling aan een van de zes FOS (fields of science)-domeinen toegewezen voor de hele instelling en er wordt in tegenstelling tot het hoger onderwijs geen opdeling over de zes FOS-domeinen gemaakt.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 6
stijging ten opzichte van 2007). Bij de publieke onderzoeks-
90
Tabel 6.3:
O&O-personeel (totaal en vrouwen) volgens functie in VTE en als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2009 Totaal
Vrouwen
Onderzoekers
Technisch en gelijkgesteld personeel
Hoger onderwijs (gewest)
9.755,6 80,0%
1.621,0 13,3%
818,6
6,7%
Universiteiten (gewest)
8.506,8 78,6%
1.531,6 14,2%
784,9
7,3%
165,5 66,7%
80,9 32,6%
1,8
0,7%
31,9
2,8%
Zelfst universit. centra (gewest)
Overig personeel
Totaal
Overig personeel
Totaal
Onderzoekers
Technisch personeel
Overig personeel
%V
%V
%V
Onderzoekers
Technisch en gelijkgesteld personeel
12.195,1
4.155,6 72,7%
1.033,9 18,1%
530,0
9,3%
5.719,5
42,6%
63,8%
64,7%
10.823,2
3.602,3 70,8%
981,7 19,3%
502,7
9,9%
5.086,7
42,3%
64,1%
64,0%
248,2
85,3 63,8%
46,7 34,9%
1,8
1,3%
133,8
51,5%
57,7%
100,0%
1.123,7
468,0 93,8%
25,5
5,1%
499,0
43,2%
64,7%
79,9%
Hogescholen (gewest)
1.083,3 96,4%
Publieke onderzoekscentra
1.791,3 59,9%
762,4 25,5%
435,3 14,6%
2.988,9
564,2 54,8%
252,6 24,6%
211,9 20,6%
1.028,6
31,5%
33,1%
48,7%
205,1 55,5%
103,7 28,0%
61,0 16,5%
369,8
74,4 45,9%
53,5 33,0%
34,1 21,0%
162,0
36,3%
51,6%
55,9%
11.751,9 75,6%
2.487,1 16,0%
1.314,9
8,5%
15.553,8
4.794,2 69,4%
1.340,0 19,4%
776,0 11,2%
6.910,1
40,8%
53,9%
59,0%
120,0 28,3%
271,5 64,0%
32,7
7,7%
424,2
28,0 23,0%
81,3 66,6%
12,7 10,4%
122,0
23,3%
29,9%
38,8%
Publieke en particuliere NPO's Vlaamse NPO's* (gewest) Collectieve onderzoekscentra**
0,8%
5,5
1,1%
Hoger onderwijs (gewest) Universiteiten (gewest) Zelfst universit. centra (gewest)
Vrouwen
Andere kwalificaties
Totaal
Universitaire diploma's/ Masters
Diploma's één cycli/ Bachelors
Andere kwalificaties
Totaal
Andere kwalificaties
Totaal
Diploma's één cycli/ Bachelors
O&O-personeel (totaal en vrouwen) volgens kwalificatieniveau in VTE en als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2009 Universitaire diploma's/ Masters
Tabel 6.4:
8,5
%V
%V
%V
Universitaire diploma's/ Masters
Diploma's één cycli/ Bachelors
10.425,1 85,5%
1.343,9 11,0%
426,1
3,5%
12.195,1
4.513,4 78,9%
989,1 17,3%
217,0
3,8%
5.719,5
43,3%
73,6%
50,9%
9.162,3 84,7%
1.242,7 11,5%
418,2
3,9%
10.823,2
3.938,9 77,4%
935,3 18,4%
212,5
4,2%
5.086,7
43,0%
75,3%
50,8%
211,5 85,2%
32,8 11,0%
3,9
1,6%
248,2
109,2 81,6%
23,1 17,3%
1,5
1,1%
133,8
51,6%
70,4%
38,5%
68,4
4,0
0,4%
1.123,7
465,3 93,2%
30,7
3,0
0,6%
499,0
44,3%
44,9%
75,0%
Hogescholen (gewest)
1.051,3 93,6%
Publieke onderzoekscentra
2.065,2 69,1%
477,6 16,0%
446,1 14,9%
2.988,9
653,9 63,6%
260,3 25,3%
114,4 11,1%
1.028,6
31,7%
54,5%
25,6%
227,6 61,5%
103,2 27,9%
39,0 10,5%
369,8
86,1 53,1%
51,3 31,7%
24,6 15,2%
162,0
37,8%
49,7%
63,1%
12.717,9 81,8%
1.924,6 12,4%
5,8%
15.553,8
5.253,4 76,0%
1.300,7 18,8%
356,0
5,2%
6.910,1
41,3%
67,6%
39,1%
237,1 55,9%
119,0 28,0%
68,1 16,1%
424,2
64,1 52,5%
47,8 39,2%
10,1
8,3%
122,0
27,0%
40,2%
14,8%
Publieke en particuliere NPO's Vlaamse NPO's* (gewest) Collectieve onderzoekscentra**
6,1%
911,3
6,2%
* NPO = non-profit organisaties ** Als onderdeel van de bedrijven Noot: % V = percentage vrouwen
Tabel 6.5:
O&O-personeel (totaal en vrouwen) volgens wetenschapsdomein (in VTE) - als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2009 Natuur- en exacte wetenschappen
Toegepaste wetenschappen
Medische wetenschappen
Landbouwwetenschappen
Sociale wetenschappen
Humane wetenschappen
Hoger onderwijs (gewest)
22,0%
17,1%
Publieke onderzoekscentra VROUWEN
19,9%
63,3%
23,7%
6,7%
19,4%
11,1%
0,1%
13,2%
0,3%
3,1%
Hoger onderwijs (gewest)
16,8%
8,9%
Publieke onderzoekscentra
25,9%
53,9%
31,2%
7,8%
23,0%
12,2%
0,2%
15,0%
0,4%
4,5%
TOTAAL
Bij het hoger onderwijs blijven de verhoudingen min of meer
Er is ook nog een opsplitsing mogelijk bij de universiteiten en
stabiel. De medische wetenschappen blijven het belangrijkste
de hogescholen naar wetenschapsdiscipline: zowel de exacte-
onderzoeksdomein (-0,7% tot 23,7%). De sociale wetenschappen
en natuurwetenschappen als de medische wetenschappen zijn
stijgen het sterkst (+1,0% tot 19,4%), terwijl de exacte
verantwoordelijk voor een kwart van het O&O-personeel bij de
wetenschappen het meest dalen (-1,5% tot 22% in 2009).
universiteiten. Bij de hogescholen is de top-drie van het onderzoekspersoneel de volgende: toegepaste wetenschappen (38,7%), sociale wetenschappen (25,3%) en humane wetenschappen (23%).
91
Tabel 6.6:
O&O-personeel en onderzoekers in fysieke personen (totaal en naar geslacht) voor 2009
Uitgedrukt in fysieke personen
Onderzoekers (totaal)
O&O-personeel totaal
Onderzoekers (mannen)
O&O-personeel (mannen)
Onderzoekers (vrouwen)
O&O-personeel (vrouwen)
Hoger onderwijs (gewest)
15.372
21.798
9.290
11.712
6.082
10.086
Hoger onderwijs (gemeenschap)
17.956
25.257
10.965
13.720
6.991
11.537
2.085
3.556
1.438
2.315
647
1.241
230
399
154
229
76
170
17.687
25.753
10.882
14.256
6.805
11.497
Publieke onderzoekscentra Publieke en particuliere NPO's Vlaamse NPO's (gewest)
Figuur 6.2: Verdeling van het O&O-personeel binnen de non-profit sector (in VTE voor 2009)
Ter vergelijking de % verdeling van de O&O-uitgaven
2,4%
over de subsectoren (2009) 19,2% 3,0%
33,9% 78,4%
63,1%
n Overheid
n Non-profit organisatie
n Hoger onderwijs
Hiervan zijn er ongeveer 17.700 onderzoekers (ongeveer +1.800
hoger onderwijs is actief in de medische wetenschappen
ten opzichte van 2007), de ongeveer 8.000 (+400 in vergelijking
(+0,4% ten opzichte van 2007), gevolgd door 23,0% (+0,8%)
met 2007) overige personeelsleden zijn technisch en overig
van het O&O-personeelseffectief dat onderzoek verricht in de
personeel. Dit cijfer kan verder opgedeeld worden naar
sociale wetenschappen. De natuur- en exacte wetenschappen
6.805 (ongeveer +865) vrouwelijke onderzoekers en 10.880
verlagen opnieuw hun aandeel (-2,3% ten opzichte van 2007
(ongeveer +920) mannelijke onderzoekers. Tabel 6.6 toont ook
tot 16,8%) en dit nadat het cijfer in 2007 ook al 2,2% daalde
de spreiding van de onderzoekers naar geslacht en naar
ten opzichte van 2005). Dit verlies wordt over quasi over alle
subsector binnen de non-profit. Ongeveer 38,5% van de
andere wetenschapsdomeinen verdeeld.
fysieke personen die O&O doen binnen de non-profit zijn vrouwen. Meer in detail bestudeerd, varieert het percentage
Tabel 6.6 drukt de onderzoeksinspanningen uit in fysieke personen
vrouwelijke
onderzoekers
van
31%
in
de
voor de non-profit sector voor 2009. Ongeveer 25.700 personen
onderzoekscentra tot 39,6% in het hoger onderwijs.
publieke
(ongeveer 2.200 meer dan in 2007) werkten in 2009 volledig of gedeeltelijk aan O&O-activiteiten. Dit cijfer correspondeert
Figuur 6.2 geeft de verdeling weer van het O&O-personeel
voor 2009 met 15.500 voltijdse equivalenten (zie tabel 6.1).
over de drie uitvoeringssectoren voor 2009 en legt ook de link met de O&O-uitgaven (zie punt 6.3) per uitvoeringssector voor 2009. Ongeveer 78,4% van het O&O-personeel is actief binnen het hoger onderwijs tegenover ongeveer 19% bij de publieke onderzoekscentra.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 6
Iets meer dan 31% van het vrouwelijk O&O-personeel uit het
92
Tabel 6.7:
Overzicht van de totale O&O-uitgaven in de non-profit sector en de collectieve centra (1993-2009)
Lopende prijzen (x 1000 EUR) 200 GOVERD 210 Federale overheid (Vlaams Gewest) 220 Vlaamse Gemeenschap/Gewest 270 Lagere overheden 300 PNP 320 Semi-publieke instellingen 330 Particuliere centra 510 Internationale instellingen in BelgiĂŤ 400 HERDgewest 410 Universiteiten 420 Zelfstandige universitaire onderzoekcentra 490 Hogescholen 400 HERDgemeenschap 410 Universiteiten 420 Zelfstandige universitaire onderzoekcentra 490 Hogescholen Totaal non-profit met HERDgewest Totaal non-profit met HERDgemeenschap 130 Collectieve onderzoekscentra*
1993
1998
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
% groei 20042009
95.691
192.131
260.821
335.331
379.713
382.799
418.735
458.213
485.042
44,6%
23.326
27.821
16.647
17.192
17.901
19.422
19.956
24.640
31.688
71.572
163.400
243.320
316.424
360.042
360.845
396.384
431.095
450.772
793
910
853
1.715
1.769
2.533
2.395
2.477
2.583
29.084
32.360
36.225
36.881
38.125
38.579
40.038
41.787
42.828
0
0
71
83
92
94
95
100
100
308
248
1.344
1.314
1.342
1.241
1.664
1.168
1.511
28.775
32.112
34.810
35.483
36.690
37.244
38.279
40.519
41.217
311.321
437.930
600.367
624.288
667.078
689.556
740.226
819.189
902.985
302.180
423.378
555.866
581.057
619.723
631.443
668.211
738.947
809.025
9.142
10.902
19.248
21.922
23.757
25.365
29.001
28.994
29.334
0
3.649
25.254
21.308
23.598
32.747
43.015
51.249
64.626
44,6%
362.415
500.377
666.994
691.694
737.940
740.821
796.164
913.392 1.012.472
353.232
483.692
617.197
640.463
681.287
673.325
712.870
824.734
9.183
10.950
19.248
21.922
23.757
25.365
29.001
28.994
29.334
0
5.735
30.549
29.308
32.896
42.131
54.293
59.664
75.159
436.096
662.421
897.413
487.190
724.868
964.039 1.063.906 1.155.778 1.162.199 1.254.937 1.413.392 1.540.343
22.380
43.125
46.812
36.681
44.486
42.793
49.472
44.374
48.149
31,3%
196.519
245.668
309.126
341.911
336.940
360.171
386.637
404.879
31,0%
33.099
34.120
33.998
34.329
33.958
34.438
35.259
35.750
5,2%
447.932
565.488
575.501
600.668
606.948
636.698
691.227
753.747
31,0%
511.805
628.244
637.640
664.476
652.071
684.812
770.715
845.139
32,5%
677.550
845.277
918.626
976.908
977.845 1.031.307 1.113.124 1.194.376
30,0%
44.110
44.093
33.815
40.057
Constante prijzen op prijsniveau 2000 (x 1000 EUR) 104.336 200 GOVERD 300 PNP 31.711 400 HERDgew 339.446 400 HERDgem 395.156 Totaal non-profit met HERDgewest 475.493 130 Collectieve onderzoekscentra* 24.402
996.499 1.084.915 1.110.934 1.198.999 1.319.189 1.430.855
37.667
42.553
37.443
46,4%
907.980
40.191
Bron: CFS/STAT - POD Wetenschapsbeleid, MSTI-deflator OECD 2010/2 + eigen berekeningen 2008 en 2009 * Als onderdeel van de bedrijven; HERD = Higher Education Expenditures on R&D, GOVERD = Government Expenditures on R&D, PNP = Non-Profit Expenditures on R&D
Tabel 6.8: O&O bestedingen volgens kostensoort als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2009 Personeelskosten
Werking en uitrusting
Investeringen
HERDgew
65,2%
33,6%
1,2%
Universiteiten (gewest)
64,2%
34,7%
1,1%
Zelfstandige univ. onderzoekscentra (gewest)
57,1%
42,1%
0,8%
Hogescholen (gewest)
81,5%
15,4%
3,0%
GOVERD
48,4%
33,7%
17,9%
PNP
62,2%
34,5%
3,2%
Vlaamse NPO's (gewest)
59,4%
33,7%
7,0%
Collectieve onderzoekscentra*
65,3%
27,8%
6,9%
* Als onderdeel van de bedrijven (BERD)
16,1%
43,6% 44,8%
18,9%
93
De aandelen van de subsectoren op het vlak van personeel
Wanneer de absolute cijfers gecorrigeerd worden voor inflatie
wijken nauwelijks af in vergelijking met de resultaten uit 2007
en op het prijsniveau 2000 gebracht worden, krijgt men de
voor de diverse sectoren. Wanneer verder gekeken wordt
volgende resultaten. De stijging binnen de non-profit beloopt
naar de spreiding van de O&O-uitgaven over de uitvoerings-
dan nog altijd 30% (stijging over het tijdsvenster 2002-2007
sectoren voor 2007, vallen toch wel enkele conclusies op.
was ongeveer 25%). In detail bestudeerd, bedraagt de stijging
Het hoger onderwijs vertegenwoordigt ongeveer 63,1%
van de O&O-uitgaven binnen de publieke onderzoekscentra
(+1,3% ten opzichte van 2007) van de O&O-uitgaven en de
én het hoger onderwijs de vorige vijf jaar in beide gevallen
publieke onderzoekscentra 33,9% (-1% ten opzichte van 2007).
31%. Alle onderzoeksinstellingen uit de non-profit blijven hun
De aandelen van de subsectoren wijken niet significant af
onderzoeksbudget de voorbije jaren dus nog aanzienlijk
in vergelijking met de resultaten uit 2007 voor de diverse
verhogen.
sectoren. Hoe dan ook blijft er een aanzienlijke discrepantie tussen personeelsinspanningen en bestede middelen over de
De O&O-uitgaven kunnen verder opgedeeld worden naar
verschillende subsectoren.
kostensoort (zie tabel 6.8). In 2009 waren 59,4% van de O&O-uitgaven personeelskosten, 33,7% uitgaven voor werking en uitrusting en ongeveer 7% investeringsuitgaven.
6.3 DE O&O-UITGAVEN GEANALYSEERD
De opdeling van de kostenstructuur varieert ook per subsector. Bij het hoger onderwijs is het aandeel van de personeelskosten
De O&O-uitgaven vormen ook een cruciaal element voor het
met 65,2% beduidend hoger dan dit van de publieke
meten van de O&O-inspanningen. Bij de O&O-intensiteit drukt
onderzoekscentra (48,4%). Het aandeel van de investeringen
men de totale uitgaven voor interne O&O uit in % van het Bruto
ligt bij de publieke onderzoekscentra met 17,9% heel wat
Binnenlands Product (BBP). De Europese lidstaten spraken in
hoger dan bijvoorbeeld in het hoger onderwijs met 1,2%.
2000 af om tegen 2010 hun jaarlijkse O&O-uitgaven te Uit de vergelijking met de cijfers uit 2007 zijn dit de
derde of 1% zou gefinancierd worden door de publieke sector
belangrijkste wijzigingen. Het aandeel van de personeelskosten
en overige 2% door de private sector. De meeste lidstaten
neemt licht toe (+1,6%), net als het aandeel van werking en
halen deze resultaten vandaag helemaal niet. Het Pact 2020 wil
uitrusting (+1,7%), terwijl het investeringsaandeel afneemt
Vlaanderen tegen 2014 tot 3% loodsen en de investeringen
(-3,3% ten opzichte van 2007). Bij de publieke onderzoeks-
daarna nog verder laten groeien. Ook internationaal blijft dit
centra verhoogt het aandeel van de personeelskosten tot
een belangrijk topic. Deze norm is dan ook hét financiële
48,4% in 2009 (+3%) en daalt het investeringsaandeel (-3,5%
beleidsinstrument van de Europese kenniseconomie en werd
ten opzichte van 2007). Het investeringsaandeel bij het hoger
nog maar eens bekrachtigd in de nieuwe toekomstagenda
onderwijs daalt van 4,5% in 2007 naar 1,2% in 2009 terwijl
EU2020 van de Europese Commissie. Alleen met belangrijke
werking en uitrusting, 33,6% (+2,7%) uitmaakt in 2009 bij het
investeringen in O&O kan Europa de strijd met China, Japan
hoger onderwijs.
en de USA aangaan. Tabel 6.9 deelt de O&O-uitgaven uit 2009 op naar financieringsTabel 6.7 geeft een overzicht van de O&O-uitgaven in de
bron. Vijf grote bronnen kunnen hierbij onderscheiden worden:
periode 1993-2009 voor de non-profit sector. Hieruit blijkt dat
de bedrijven (quasi allemaal middelen van binnenlandse bedrijven),
de O&O-uitgaven de laatste vijf jaar met 43,6% gestegen zijn.
de overheden (federaal, Vlaams en gedecentraliseerde overheid),
Uit dezelfde tabel blijkt ook dat de O&O-uitgaven zowel
non-profit organisaties, het hoger onderwijs (zoals het Bijzonder
binnen de publieke onderzoekscentra als bij het hoger
Onderzoeksfonds (BOF) en het TETRA-fonds) en het buitenland
onderwijs met 44,6% stegen tussen 2004 en 2009. Zowel de
(buitenlandse bedrijven en Europese en internationale
O&O-uitgaven voor de publieke onderzoekscentra als die voor
organisaties). De overheid is de grootste financieringsbron met
het hoger onderwijs stegen heel wat sneller dan dat het O&O-
een aandeel van ongeveer 54,6%, gevolgd door het buitenland
personeel steeg tussen 2004 en 2009 (beide +25%).
met 21,6% en de bedrijven met een aandeel van 13,2%, een status quo in vergelijking met 2007. In vergelijking met 2007 verliest het buitenland licht aan aandeel (-1,9%) en wordt de overheid nog duidelijker dé grootste financieringsbron (+2,6%).
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 6
verhogen tot 3 procent van het BBP. Ze spraken ook af dat één
94
Tabel 6.9:
O&O bestedingen volgens financieringsbron als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2009 Bedrijven
Overheden
PNP's
Hoger Onderwijs
Buitenland
HERDgew
16,1%
61,0%
0,7%
15,8%
6,3%
Universiteiten (gewest)
17,1%
61,3%
0,6%
15,2%
5,8%
Zelfstandige univ onderzoekscentra (gewest)
21,8%
19,4%
48,5%
4,9%
5,4%
Hogescholen (gewest)
2,6%
62,7%
0,7%
28,9%
5,2%
GOVERD
8,7%
46,9%
0,3%
0,0%
44,2%
PNP
2,7%
6,4%
1,4%
0,0%
89,5%
Non-profit sector in Vlaanderen (gewest)
13,2%
54,6%
0,6%
10,0%
21,6%
Collectieve onderzoekscentra*
35,1%
57,1%
0,2%
0,2%
7,5%
* Als onderdeel van de bedrijven (BERD)
Tabel 6.10: O&O-bestedingen volgens wetenschapsdomein als % van het totaal van de uitvoeringssector in 2009 Natuur- en exacte wetenschappen
Toegepaste wetenschappen
Medische wetenschappen
Landbouwwetenschappen
Sociale wetenschappen
Humane wetenschappen
HERD (gewest)
18,4%
15,1%
32,6%
10,6%
15,8%
7,7%
GOVERD
18,9%
72,8%
0,1%
6,1%
0,2%
1,8%
Tabel 6.11: Evolutie van de O&O-intensiteit van de non-profit sector en de collectieve onderzoekscentra tussen 1993-2009 en de opsplitsing voor de HERD voor 2009
HERDgew
1993
1998
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
O&O-intensiteit voor 2009 opgesplitst voor HERDgew en HERDgem
0,30%
0,33%
0,38%
0,37%
0,38%
0,38%
0,38%
0,41%
0,46%
Universiteiten (gewest)
0,41% 0,01%
HERDgem
0,35%
0,38%
0,42%
0,41%
0,42%
0,40%
0,41%
0,46%
0,52%
Zelfstandige univ. onderzoekscentra (gewest)
GOVERD
0,09%
0,15%
0,16%
0,20%
0,22%
0,21%
0,22%
0,23%
0,25%
Hogescholen (gewest)
0,03%
PNP
0,03%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
0,02%
Non-profit Vlaams gewest
0,42%
0,50%
0,57%
0,60%
0,62%
0,60%
0,62%
0,66%
0,73%
Universiteiten (gemeenschap)
0,46%
Zelfstandige univ. onderzoekscentra (gemeenschap) Hogescholen (gemeenschap)
0,01% 0,04%
Non-profit Vlaamse gemeenschap
0,47%
0,55%
0,61%
0,64%
0,66%
0,63%
0,65%
0,71%
0,79%
Collectieve onderzoekscentra*
0,02%
0,03%
0,03%
0,02%
0,03%
0,02%
0,03%
0,02%
0,02%
Bron: CFS/STAT, POD Wetenschapsbeleid, Vlaamse overheid - SVR (BBP-Vlaanderen, cijfers dec 2010) + eigen berekeningen * Als onderdeel van de bedrijven (BERD)
Wanneer gekeken wordt naar detailgegevens uit de non-profit
Bij het hoger onderwijs liggen het overheidsaandeel met 61%
vallen enkele evoluties op in vergelijking met 2007. Bij de
(in 2007 bedroeg dit aandeel nog 59,7%) en het aandeel van het
publieke onderzoekscentra verliest het buitenland zijn plaats als
hoger onderwijs (BOF & TETRA-fonds) met 15,8% aanzienlijk
dĂŠ belangrijkste financieringsbron (44,2%) (-1,7%) en dit ten
hoger dan het cijfer voor de gehele publieke sector. Ook de
nadele van de overheid als financieringsbron, die nu een
binnenlandse bedrijven blijven met 16,1% een belangrijke
aandeel van 46,9% (+4,3%) haalt. Ook het aandeel van de
financieringsbron voor het hoger onderwijs. In vergelijking met
binnenlandse bedrijven is in vergelijking met de gegevens uit
2007 is dit aandeel nog licht toegenomen (+0,8%).
2007 gedaald met 2,4% tot 8,7% in 2009. Bij de collectieve centra verliezen de bedrijven (35,1%) aan belang als financieringsbron (-7,6%), terwijl de overheid (57,1%) verder aan belang (+6,2%) wint. Er blijft dus een belangrijke band tussen de collectieve centra en de overheid zowel inhoudelijk als financieel.
95
Tabel 6.10 bestudeert voor 2009 de O&O-uitgaven uit de
Tabel 6.11 toont naast de O&O-intensiteit (O&O-uitgaven
publieke onderzoekscentra (GOVERD) en het hoger onderwijs
uitgedrukt als % van het BBPR) voor de totale non-profit sector,
(gewestbenadering – HERDgew) naar wetenschapsdomein.
de collectieve centra en de detailgegevens per subsector tussen
Bij de GOVERD blijft de dominante positie van het onderzoeks-
1993 en 2009. Op basis van de gewestberekening werd in
domein toegepaste wetenschappen overduidelijk (72,8%),
2009 door het hoger onderwijs (HERD) 0,46% van het BBPR-
ondanks een licht verlies van -2,9% in vergelijking met 2007.
Vlaanderen besteed aan O&O. Volgens de gemeenschaps-
Voor het overige zijn de wijzigingen beperkt, enkel het aandeel
benadering bedraagt dit cijfer 0,52% voor het hoger onderwijs.
van de natuur- en exacte wetenschappen steeg met 3,1%
De publieke onderzoekscentra vallen samen met de GOVERD
tot 18,9%.
noteren voor 2009 een O&O-intensiteit van 0,25%. De totale O&O-intensiteit voor de non-profit sector bedraagt 0,73%
In het hoger onderwijs blijven de medische wetenschappen
(gewestbenadering) en 0,79% (gemeenschapsbenadering).
het belangrijkste onderzoeksdomein met 32,6% (+2,5% ten
De O&O-intensiteit voor de collectieve centra, als onderdeel
opzichte van 2007), gevolgd door de exacte en natuur-
van het totaalcijfer voor de BERD, blijft ongeveer constant op
wetenschappen met 18,4% (+0,2% ten opzichte van 2007)
0,02% van het BBPR net zoals de O&O-intensiteit van de PNP,
en de sociale wetenschappen met 15,8% (-0,2% ten opzichte
die stabiel blijft op 0,02%.
van 2007) als nummer twee en drie. Volgende wetenschapsdomeinen verliezen ook licht aandeel in de O&O-uitgaven:
In vergelijking met 2007 (0,62%) is de O&O-intensiteit van de
de toegepaste wetenschappen (-2,4% ten opzichte van 2007)
non-profit voor 2008 (0,66%) en 2009 (0,73%) sterk gestegen.
en de humane wetenschappen (-1,2% ten opzichte van 2007).
De O&O-intensiteit (GOVERD) steeg van 0,21% in 2007 tot
De landbouwwetenschappen verhogen hun aandeel licht tot
0,25% in 2009. De stijging van de O&O-intensiteit HERD was
10,6% in 2009.
nog groter: van 0,38% in 2007 tot 0,46% in 2009. Deze groei weerspiegelen vast en zeker aanzienlijke stijgingen van de
Voor het hoger onderwijs kunnen de gegevens voor 2009 ook
O&O-uitgaven in de non-profit. In 2008 werd ongeveer 85 miljoen euro extra besteed aan O&O tegen opzichte van 2007 en in 2009 lag dit bedrag al ongeveer 163 miljoen euro
wetenschappen (46,9%) en de sociale wetenschappen (23,9%).
hoger dan in 2007 (teller). Daarenboven was er ook nog het
De meeste O&O-uitgaven bij de universiteiten zijn dan weer bij
effect van de economische crisis die in 2009 volop woedde.
de medische wetenschappen (33,1%) gevolgd door de exacte-
Dit vertaalde zich in 2009 in het dalend BBP voor het Vlaamse
en natuurwetenschappen (20,5%).
Gewest (noemer). Beide elementen samen vertalen zich in een sterke stijging van de O&O-intensiteit voor 2009.
Wanneer de link met tabel 6.5 (de opsplitsing van het O&Opersoneel) bestudeerd wordt, valt op dat vooral de medische
Tabel 6.12 gaat dieper in op de herkomst van de O&O-
wetenschappen bij de HERD een groter aandeel (32,6%)
uitgaven. De financiële middelen zijn niet enkel afkomstig van
hebben in de O&O-uitgaven dan bij het O&O-personeel (23,7%).
binnen- of buitenlandse bronnen, maar deze bronnen kunnen
Bij de andere wetenschapsdomeinen is dat verschil meestal ook
nog verder opgesplitst worden. Met binnenlandse private
aanwezig maar minder uitgesproken. Bij de GOVERD is het
financiering worden de binnenlandse bedrijven bedoeld terwijl
overwicht van de toegepaste wetenschappen in de O&O-uitgaven
met binnenlandse publieke financiering alle overheidsfinanciering,
nog opvallender ten opzichte van het aandeel in het O&O-
de non-profit organisaties en het hoger onderwijs binnen
personeel met 72,8% versus 63,3%. Het personeelseffectief
Vlaanderen en België gedefinieerd wordt. Met buitenlandse
aan O&O-personeel in de landbouwwetenschappen beloopt
private financiering worden de buitenlandse bedrijven bedoeld
13,2% van het totaal maar neemt slechts 6,1% van de
en met buitenlandse publieke financiering alle Europese en
O&O-uitgaven voor haar rekening.
internationale organisaties. Ongeveer 74,3 % (+1,1%) van alle O&O-middelen uit de non-profit in 2009 zijn publieke middelen, de overige zijn van private oorsprong (25,7%).
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 6
nog meer in detail bestudeerd worden. De meeste O&O-uitgaven bij de hogescholen concentreren zich op de toegepaste
96
Tabel 6.12: Private versus publieke financiering in de non-profit sector voor 2009
Totale O&O-uitgaven GOVERD PNP
Binnenlandse herkomst (belgische bedrijven + overheid + pnp + hoger onderwijs)
Buitenlandse herkomst
Privaat
Publiek
Privaat
Publiek
Privaat
44,8%
55,2%
15,5%
84,5%
81,8%
Publiek 18,2%
7,7%
92,3%
26,0%
74,0%
5,5%
94,5%
HERDgew
16,3%
83,7%
17,2%
82,8%
3,3%
96,7%
Vlaamse NPO's (gewest)
25,7%
74,3%
16,8%
83,2%
57,9%
42,1%
Collectieve onderzoekscentra*
35,5%
64,5%
37,9%
62,1%
6,3%
93,7%
* Als onderdeel van de BERD
Tabel 6.13: Private versus publieke financiering & O&O-uitgaven (non-profit) voor 2009
O&O-uitgaven non-profit (gewest) O&O-uitgaven non-profit (gemeenschap)
Publiek gefinancierd 0,54% 0,60%
Privaat gefinancierd 0,19% 0,19%
Totale O&O-intensiteit 0,73% 0,79%
* Als onderdeel van de BERD
De binnenlandse O&O-middelen zijn hoofdzakelijk afkomstig
Het cijfer voor de O&O-intensiteit uit tabel 6.11 is een
van publieke instanties (83,2% en 0,7% hoger dan in 2007),
belangrijke bron om na te gaan hoe het staat met de afspraken
terwijl de buitenlandse O&O-middelen voor meer dan de helft
dat de publieke sector 1% van het BBPR zal financieren en de
(57,9% of 1,1% meer dan in 2007) afkomstig zijn van de
private sector 2%. De totale O&O-intensiteit bedraagt 0,73%
ondernemingen. Het belang van private financiering
van het BBPR of 0,79% naargelang de berekeningswijze
(binnenlandse ĂŠn buitenlandse) als financieringsbron in de
gewest of gemeenschap is. Wanneer die dan verder opgesplitst
HERD is in 2009 licht gestegen (van 15,6% in 2007 tot 16,3%
worden naar de herkomst (privaat/publiek) levert dit het volgende
in 2009, of dus +0,7%). Deze cijfers tonen dat de reeds sterke
resultaat (zie tabel 6.13) op. De publieke inspanningen binnen
interactie tussen het hoger onderwijs en de ondernemingen
de non-profit sector bedragen 0,54% van het BBPR (volgens
nog aan belang wint. Het belang van private onderzoeks-
de gewestbenadering) en 0,60% (volgens de gemeenschaps-
middelen in de GOVERD daarentegen is gedaald (-3,8% tot
benadering). De private inspanningen voor O&O binnen de
44,8%). Bijna 82% van de buitenlandse onderzoeksmiddelen
non-profit belopen 0,19% van het BBPR. In vergelijking met
bij de publieke onderzoekscentra zijn afkomstig van
2007 is het aandeel van de publieke inspanningen in de totale
buitenlandse ondernemingen wat zowel in absolute en relatieve
O&O-intensiteit voor de publieke sector (van 0,46% naar
cijfers aanzienlijke bedragen zijn. Uit de detailcijfers per sector,
0,54%) veel sterker toegenomen dan de private (van 0,17%
blijkt duidelijk dat de private sector (zowel binnenlandse als
naar 0,19%) . Het spreekt voor zich dat dit slechts voor een deel
buitenlandse bedrijven) duidelijk minder belangrijk werd als
toelaat om de private en publieke inspanningen te evalueren
financieringsbron voor de publieke onderzoekscentra (35,5%
omdat dezelfde oefening moet gebeuren voor de profit sector.
in 2009 in plaats van 42,8% in 2007).
Daarom wordt verwezen naar hoofdstuk 7 waarin de resultaten van de O&O-enquĂŞte voor de bedrijven ook geanalyseerd worden naar herkomst van de financiering. Voor een totaalbeeld kan ook verwezen worden naar de 3% nota van het Expertisecentrum O&O Monitoring, die de totale O&O-intensiteit opdeelt naar private en publieke financiering.
97
Tabel 6.14: Internationale vergelijking van het O&O-personeel (VTE) voor het hoger onderwijs Hoger onderwijs Onderzoekers (VTE)
Totaal O&O-personeel (VTE)
% aandeel onderzoekers
9.756
12.195
80,0%
Vlaanderen (2009) (gemeenschap)
11.029
13.785
80,0%
BelgiĂŤ* (2009)
16.637
21.453
77,6%
Nederland* (2009)
19.534
34.384
56,8%
Frankrijk (2008)
68.897
104.961
65,6%
Duitsland (2008)
76.831
106.712
72,0%
-
-
-
Japan (2007)
159.512
215.269
74,1%
EU-27*** (2008)
Vlaanderen (2009) (gewest)
VS**
612.218
813.653
75,2%
Denemarken (2008)
10.954
15.723
69,7%
Finland (2009)
12.304
16.490
74,6%
Zweden (2007)
14.840
17.525
84,7%
8.771
11.341
77,3%
Noorwegen (2008) Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2010/2 * Voorlopige cijfers ** Geen cijfers beschikbaar *** Schatting door secretariaat op basis van nationale bronnen
6.4 INTERNATIONALE VERGELIJKING
Tabel 6.15 vergelijkt Vlaanderen op internationaal vlak voor O&O-personeel en onderzoekers binnen de publieke
In dit derde deel worden enkele Vlaamse kengetallen voor de
onderzoekscentra. Vlaanderen scoort lager dan Finland en
publieke onderzoekscentra (GOVERD) en het hoger onderwijs
Noorwegen bij de vergelijking van het totale O&O-personeel.
(HERD) internationaal vergeleken. De volgende variabelen komen
Het aandeel onderzoekers voor Vlaanderen ligt hoger dan
aan bod: het aantal onderzoekers, het totale O&O-personeel,
de buurlanden en het EU-27 gemiddelde. Het percentage
de O&O-uitgaven, de O&O-intensiteit en gender en O&O.
onderzoekers voor de publieke onderzoekscentra ligt wĂŠl hoger bij de Scandinavische landen.
onderwijs (onderzoekers en O&O-personeel). Het percentage
Tabel 6.16 vergelijkt de O&O-uitgaven binnen de publieke
onderzoekers voor Vlaanderen (80,0%) is hoger dan de grote
onderzoekscentra (GOVERD) en binnen het hoger onderwijs
buurlanden Frankrijk, Duitsland, het EU-27 gemiddelde en
(HERD) op internationaal vlak in miljoen (PPP $). Dit laat een
het cijfer voor enkele Scandinavische landen (Noorwegen,
meer objectieve vergelijking toe. De uitgaven voor de
Denemarken en Finland). De Scandinavische landen die qua
GOVERD liggen hoger voor Vlaanderen (de Vlaamse cijfers
grootte en bevolking vaak als vergelijkingsbasis gebruikt
tonen opnieuw een duidelijke stijging) dan voor Denemarken
worden tellen wel meer O&O-personeel (met uitzondering
en Zweden maar de kloof met de andere Scandinavische
van Noorwegen) dan Vlaanderen in het hoger onderwijs.
landen blijft bestaan. Wat de HERD betreft valt op dat het cijfer
Voor Vlaanderen werden zowel de gewest- als gemeenschaps-
voor Vlaanderen gestegen is (zowel bij de gewest- als
cijfers weergegeven bij de vergelijking, omdat dit duidelijk
gemeenschapsbenadering). De kloof met de Scandinavische
aantoont dat het (in absolute cijfers) een verschil uitmaakt welke
landen en Vlaanderen op het vlak van de absolute O&O-
basis gebruikt wordt voor een internationale vergelijking, terwijl
uitgaven voor het hoger onderwijs neemt echter verder toe.
dit relatief gezien geen verschil uitmaakt.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 6
Tabel 6.14 toont de internationale vergelijking voor het hoger
98
Tabel 6.15: Internationale vergelijking van het O&O-personeel (VTE) voor de overheidssector (publieke onderzoekscentra)
Vlaanderen (2009) (gewest) BelgiĂŤ* (2009) Nederland** (2008) Frankrijk*** (2008) Duitsland (2008) VS Japan (2008) EU-27* (2008) Denemarken (2008) Finland (2009) Zweden****(2008) Noorwegen***** (2008)
Onderzoekers (VTE) 1.791 2.848 7.000 27.372 45.342 32.050 188.136 1.159 4.505 1.770 3.930
Publieke onderzoekscentra Totaal O&O-personeel (VTE) 2.989 4.328 12.182 52.055 83.066 61.901 340.149 1.544 6.787 2.937 5.643
% aandeel onderzoekers 59,9% 65,8% 57,5% 52,6% 54,6% 51,8% 55,3% 75,1% 66,4% 60,3% 69,6%
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2010/2 * Voorlopige cijfers voor BelgiĂŤ, voor EU schatting door secretariaat ** Omvat andere dan de publieke onderzoekscentra *** Defensieonderzoek uitgesloten voor Frankrijk **** Nationale schatting ***** Universitaire diploma's in plaats van onderzoekers
Tabel 6.17 vergelijkt de O&O-intensiteit voor de HERD en de
Ook binnen de GOVERD vormen de bedrijven (binnenlandse)
GOVERD. Tabel 6.16 toont aan dat het gebruik van de
voor Vlaanderen internationaal gezien een belangrijke
gemeenschaps- of gewestbenadering toch wel van belang is bij
financieringsbron met 8,7%. Het EU-27 gemiddelde bedraagt
een internationale vergelijking van de HERD (hoger onderwijs).
8,2%, wat vergelijkbaar is. Nederland scoort het hoogst voor
Op basis van de gemeenschapsbenadering ligt de O&O-intensiteit
financiering door de bedrijven in de GOVERD, gevolgd door
van de HERD (0,52%) hoger dan het cijfer voor Frankrijk,
Finland, Noorwegen en Duitsland. Voor Japan ligt het
Duitsland en het EU-27 gemiddelde. Wanneer men de gewest-
percentage van de GOVERD dat door de bedrijven wordt
benadering (0,46%) gebruikt voor Vlaanderen, scoort Vlaanderen
gefinancierd het laagst.
gelijklopend met Duitsland en boven het niveau van Frankrijk en het EU-27 gemiddelde. Finland (0,75%) en Zweden
Tabel 6.19 vergelijkt het percentage vrouwelijke onderzoekers
(0,90%) kennen een veel hogere O&O-intensiteit voor de
binnen de publieke onderzoekscentra en het hoger onderwijs
HERD. Samengevat Vlaanderen versterkt zijn internationale
op internationaal vlak. Vlaanderen scoort met 39,6% voor het
positie, in vergelijking met de cijfers uit 2007 voor de HERD.
hoger onderwijs niet zo slecht in vergelijking met Duitsland,
De O&O-intensiteit van de publieke onderzoekscentra
Nederland en Frankrijk. In vergelijking met de Scandinavische
(GOVERD) ligt hoger dan die van Zweden, Nederland en
landen (met uitzondering van Denemarken) ligt het percentage
Denemarken. Vlaanderen scoort hier ongeveer gelijklopend
vrouwelijke onderzoekers voor het hoger onderwijs in
met het EU-27 gemiddelde en Noorwegen, maar lager dan
Vlaanderen wel lager. Ook bij de publieke onderzoekscentra
Duitsland, Finland en Frankrijk. De O&O-intensiteit van de
scoort Vlaanderen behoorlijk (vergelijkbaar met Duitsland en
GOVERD steeg (in vergelijking met 2007) zowel voor
Nederland maar iets lager dan Frankrijk). De cijfers voor
Vlaanderen als internationaal gezien lichtjes.
Vlaanderen liggen hier wel nog een stuk onder die voor Noord-Europa. Vlaanderen volgt wel de internationale trend
Tabel 6.18 vergelijkt de financiering van de GOVERD en HERD
met een stijgend aandeel vrouwelijke onderzoekers zowel bij
op internationaal vlak. Vlaanderen kent het hoogste percentage
de publieke onderzoekscentra als bij het hoger onderwijs.
voor de HERD qua financiering door de binnenlandse bedrijven (16,1%) en dit cijfer is nog licht gestegen in vergelijking met 2007 (15,3%). Enkel Duitsland kent een enigszins vergelijkbaar cijfer. Het Europese gemiddelde bedraagt 7,0% wat een heel stuk lager is dan het Vlaamse cijfer.
99
Tabel 6.16: Internationale vergelijking van de HERD
Tabel 6.17: Internationale vergelijking van de O&O-
en GOVERD (in lopende prijzen)
intensiteit voor de GOVERD en HERD
(uitgaven in miljoen PPP $)
HERD
GOVERD
O&O-intensiteit
HERD
GOVERD
Vlaanderen (2007) (gewest)
1.068,7
574,1
Vlaanderen (2007) (gemeenschap)
1.198,3
Vlaanderen (2009) (gewest)
0,46%
0,25%
Vlaanderen (2009) (gemeenschap)
0,52%
België* (2009)
1.745,5
664,5
Nederland** (2008)
4.916,4
1.488,8
België* (2009)
0,45%
0,17%
Nederland** (2008)
0,67%
Frankrijk (2008)
9.272,0
7.374,5
0,21%
Frankrijk (2008)
0,42%
Duitsland** (2008)
13.670,6
0,34%
11.498,2
Duitsland** (2008)
0,45%
VS*,*** (2008)
0,38%
51.163,0
42.225,0
VS*** (2008)
0,36%
0,30%
Japan***** (2008)
17.306,1
12.387,0
Japan**** (2008)
0,40%
0,29%
EU-27**** (2008)
68.804,2
37.968,6
EU-27***** (2008)
0,43%
0,24%
Denemarken (2008)
1.692,2
162,2
Denemarken (2008)
0,78%
0,07%
Finland (2009)
1.409,7
678,4
Finland (2009)
0,75%
0,36%
Zweden (2009)
3.121,1
554,9
Zweden* (2009)
0,90%
0,16%
Noorwegen (2008)
1.491,5
688,5
Noorwegen (2008)
0,52%
0,24%
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2010/2 * Schattingen voor Zweden (HERD), België, voor VS geen 'grote investeringen' bij HERD ** Bevat ook ander instellingen dan publieke onderzoekscentra *** Enkel federale overheid (GOVERD), geen lokale overheden **** Schatting door secretariaat op basis van nationale bronnen **** Knik in de gegevensreeks
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2010/2 * Voorlopige cijfers voor België, Zweden (HERD) ** Omvat andere dan de publieke onderzoekscentra (GOVERD) *** Enkel federale overheid voor VS, voor de VS geen 'grote investeringen' bij de HERD **** Voor Japan knik in tijdsreeks (HERD) ***** Schatting door secretariaat op basis van nationale bronnen
Tabel 6.18: Internationale vergelijking van de financiering
Tabel 6.19: Internationale vergelijking van het % aandeel
van de HERD en GOVERD door de bedrijven % door de bedrijven gefinancieerd
HERD
GOVERD
vrouwelijke onderzoekers (headcount) % aandeel vrouwelijke onderzoekers
HERD
GOVERD 31,0%
16,10%
8,70%
Vlaanderen (2009) (gewest)
39,6%
België (2007)
11,10%
9,60%
België (2007)
37,8%
30,9%
7,50%
17,10%
Nederland* (2007)
34,7%
30,1%
Nederland* (2007)
2,20%
6,80%
Frankrijk** (2008)
34,5%
34,7%
15,10%
9,30%
Duitsland (2008)
34,1%
31,3%
VS**,*** (2008)
5,70%
0,00%
VS***
-
-
Japan (2007)
3,00%
0,80%
Japan (2008)
23,3%
14,1%
EU-27**** (2008)
7,00%
8,20%
EU-27***
Denemarken**** (2009)
4,40%
1,90%
Finland (2009)
6,40%
Zweden*** (2009)
4,50%
Noorwegen***** (2007)
4,00%
10,10%
Frankrijk (2008) Duitsland* (2008)
-
-
Denemarken**** (2007)
37,4%
35,7%
13,60%
Finland (2008)
46,6%
42,9%
5,10%
Zweden (2007)
44,1%
40,4%
Noorwegen***** (2008)
43,1%
41,0%
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2010/2 * Omvat andere dan de publieke onderzoekscentra ** Enkel federale overheid, geen lokale overheden *** VS: geen 'grote investeringen' bij de HERD, voorlopige cijfers (HERD-Zweden) **** EU-27 schatting door secretariaat (GOVERD) - Denemarken (nationale schatting - HERD/GOVERD) ***** Knik in gegevensreeks voor Noorwegen (HERD en GOVERD)
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2010/2 * Omvat andere dan de publieke onderzoekscentra ** Defensieonderzoek uitgesloten bij GOVERD *** Geen recente gegevens voor VS en EU-27 **** Knik in tijdsreeks bij Denemarken (GOVERD en HERD) en Zweden (GOVERD) ***** Universitaire diploma's ipv onderzoekers bij GOVERD
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 6
Vlaanderen (2009) (gewest)
100
6.5 BESLUIT
De stijging van het buitenland als financieringsbron in de nonprofit is stilgevallen en de overheid wint weer aan belang als
Zowel het opleidingsniveau van het O&O-personeel als het
financieringsbron. Bij de publieke onderzoekscentra wordt de
percentage onderzoekers binnen de non-profit sector nemen
overheid opnieuw de belangrijkste financieringsbron ten koste
licht toe. Uit de opsplitsing naar geslacht blijkt dezelfde
van het buitenland. De bedrijven winnen nog verder aan
stijgende tendens, ook al blijft er een genderkloof zichtbaar
belang als financieringsbron bij het hoger onderwijs (16,1%) en
zowel naar opleidingsniveau als naar functieopdeling.
dit terwijl er al een grote interactie bestond.
Er zijn ook duidelijke verschillen merkbaar per subsector.
Binnen de publieke onderzoekscentra situeren de O&O-uitgaven
In de publieke onderzoekscentra hebben minder mensen
zich vooral binnen de toegepaste wetenschappen maar het
een masterdiploma en ligt het percentage onderzoekers ook
aandeel is licht afgenomen ten voordele van de exacte en
lager dan bij het hoger onderwijs. Het percentage vrouwen
natuurwetenschappen in vergelijking met 2007. Voor het
ten opzichte van het O&O-personeel ligt er ook lager.
hoger onderwijs versterken de medische wetenschappen hun
Vrouwen hebben vaker een bachelordiploma binnen de
positie als belangrijkste onderzoeksdomein op basis van de
publieke onderzoekscentra. Het aandeel van de vrouwen in
O&O-uitgaven ten opzichte van 2007.
het totale O&O-personeel stijgt licht maar de grootte-orde verhouding blijft op het niveau van 2007, ongeveer 44%.
De O&O-intensiteit binnen de non-profit is sterk gestegen ten opzichte van 2007, tot 0,73% volgens de gewestbenadering
Wat de verdeling van het O&O-personeel naar wetenschaps-
en 0,79% volgens de gemeenschapsbenadering. Wanneer de
gebied (hoger onderwijs) betreft, valt de daling op voor de
O&O-intensiteit opgedeeld wordt naar publiek en private
natuur- en exacte wetenschappen en de stijging van de sociale
financiering is 0,54% afkomstig van publieke financiering en
wetenschappen. De medische wetenschappen blijven het
0,19% afkomstig van private financiering. Het aandeel en
belangrijkste onderzoeksdomein, globaal en bij het vrouwelijk
belang van de publieke financiering zijn toegenomen ten
O&O-personeel. De toegepaste wetenschappen vormen hĂŠt
opzichte van 2007.
onderzoeksdomein binnen de publieke onderzoekscentra, globaal en ook bij het vrouwelijk O&O-personeel (aandeel
De internationale vergelijking toont aan dat Vlaanderen in
stijgt). Voor het overige zijn de verschuivingen voor de publieke
veel gevallen iets beter presteert voor GOVERD en HERD in
onderzoekscentra per wetenschapsdomein eerder beperkt.
vergelijking met 2007. De overheid investeerde de voorbije jaren aanzienlijk meer in O&O maar ook andere factoren zijn
Het totale O&O-personeel binnen het hoger onderwijs en
van belang bij de betere internationale resultaten. De economische
de publieke onderzoekscentra is tussen 2004 en 2009 met
crisis heeft uiteraard ook een effect op de stijgende O&O-
ongeveer een kwart toegenomen. De O&O-uitgaven stegen de
intensiteit (door een verlaagde groei en/of zelfs een daling van
afgelopen vijf jaar sterker: zowel bij de publieke onderzoeks-
het BBPR). Een krimpende noemer versterkt naast een stijgende
centra als bij het hoger onderwijs stegen die met ongeveer 45%.
teller uiteraard de stijging van de O&O-intensiteit. Het blijft dus afwachten wat de verder impact van de economische crisis na
Wat de O&O-uitgaven naar kostensoort voor de non-profit betreft
2009 zal zijn, als ook de teller nauwelijks of minder zou stijgen
voor 2009, verhogen de werkingskosten en de personeelskosten
door dalende beschikbare middelen voor O&O. Het is duidelijk
hun aandelen ten opzichte van 2007. De personeelskosten
dat de geleverde inspanningen zeker en vast gehandhaafd
vormen de grootste kostensoort met 59,4%, gevolgd door
(zoniet verder versterkt) moeten worden als de O&O-intensiteit
de werkingskosten met een aandeel van 33,7% en tenslotte
verder moet groeien volgens de afspraken uit Pact 2020.
de investeringen met een aandeel van 7%. Bij de publieke onderzoekscentra ligt het investeringsaandeel met 17,9% merkbaar hoger maar ook hier valt een daling op te tekenen.
101
DEEL 1 D E TOTA L E O & O - U I TG AV E N IN VLAANDEREN: GERD
Door Petra Andries (K.U.Leuven), Anneleen Bruylant (K.U.Leuven), Koenraad Debackere (K.U.Leuven) en Machteld Hoskens (K.U.Leuven)
07
102
7.1 DE GEBRUIKTE INDICATOREN
Het gaat hierbij telkens om de O&O-activiteiten die worden uitgevoerd binnen de statistische eenheid. Enkel de uitgaven
Vlaanderen heeft zich ten volle geëngageerd in de Europese
voor interne (intramurale) O&O worden in rekening genomen,
Lissabon-ambitie en vertaalde die voor het eerst naar de Vlaamse
ongeacht de herkomst van de middelen. De gezamenlijke
context via het Innovatiepact. Dit pact werd ondertekend in
inspanningen van alle sectoren leveren de totale bruto uitgaven
maart 2003 en houdt een formeel engagement in van alle
voor O&O in een beschouwd geografisch gebied, de GERD:
betrokken actoren in het Vlaamse innovatielandschap (overheid, bedrijfsleven, universiteiten en onderzoeksinstellingen) om door
GERD = BERD + GOVERD + HERD + PNP
gezamenlijke en complementaire inspanningen de 3%-norm voor onderzoek en ontwikkeling (O&O) te realiseren. De ambitie
De O&O-intensiteit drukt de GERD uit relatief ten opzichte
deze norm te behalen werd herbevestigd bij de ondertekening
van het Bruto Binnenlands Product van de Regio (BBPR).
van het Pact 2020 op 20 januari 2009 in Hasselt. De 3%-norm
Deze indicator schakelt de invloed van de grootte van een
specificeert dat de uitgaven voor O&O-activiteiten in Vlaanderen
gebied uit en is dus geschikt voor internationale vergelijkingen.
over alle actoren heen, op termijn (2020) ten minste 3% van het Bruto Binnenlands Product vande Regio (BBPR) moeten
De internationale afspraken specifiëren dat de allocatie naar regio’s
bedragen, verdeeld over zowel publieke als private actoren.
gebeurt via de geografische locatie van de antwoordende
In het kader van deze 3%-norm voor O&O wordt vandaag
entiteit. In de eigen Belgische context dient men evenwel
algemeen aanvaard dat de diverse Europese overheden ernaar
rekening te houden met de specifieke federale staatsstructuur,
streven om 1% van de financiering voor hun rekening te
die gewest- en gemeenschapsmateries onderscheidt. Bij het
nemen, terwijl het bedrijfsleven ernaar streeft 2% van de
toepassen van de internationale definities voor de verschillende
financiering voor zijn rekening te nemen. Dit streven heeft in
regio’s in België werd de volgende procedure afgesproken
verschillende Europese landen en regio’s geleid tot het afsluiten
binnen CFS-STAT, dat de coördinatie tussen het federale en
van zogenaamde innovatiepacten of innovatieplatformen
het regionale niveau voor zijn rekening neemt. Voor de BERD,
tussen publieke en private O&O-actoren.
de GOVERD, de PNP en het BBPR wordt het Gewest als territoriale entiteit gehanteerd. De HERD, de uitgaven in het hoger
Ter ondersteuning van deze beleidsoptie, is een continue
onderwijs, zijn echter een gemeenschapsmaterie. De O&O-
opvolging van de toestand aan de hand van recent en
activiteiten van de Vlaamse gemeenschapsinstellingen die in
internationaal vergelijkbaar cijfermateriaal nodig. Dit hoofdstuk
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest zijn gevestigd horen bijgevolg
levert de meest recent beschikbare cijfers over de totale
bij de Vlaamse Gemeenschap.
O&O-uitgaven in Vlaanderen. De Gewestbenadering is de internationaal gehanteerde De bruto binnenlandse uitgaven voor O&O of GERD (Gross
procedure om alle componenten van GERD en BBPR op
Expenditures on Research and Development) worden volgens
éénzelfde eenheid, in casu het Gewest, toe te passen. In de
de richtlijnen van de Frascati Manual (OECD, 2002)
hierna volgende analyses hanteren we deze internationale
geanalyseerd per uitvoeringssector, waarbij de uitgaven
procedure. Desondanks rapporteren we ter vergelijking ook
geïdentificeerd worden volgens locatie van activiteit, met name:
de Gemeenschapsbenadering. Het verschil tussen beide benaderingen, zijnde de uitgaven in Vlaamse instellingen uit
l
Bedrijven: BERD: Business enterprise expenditure on R&D: de
het hoger onderwijs gevestigd in het Brussels Hoofdstedelijk
bedrijvencomponent en de Collectieve Onderzoekscentra
gewest, geeft aldus een licht verschil voor de totale GERD-cijfers.
(COC); l l
Overheden: GOVERD: Government expenditure on R&D; Hoger Onderwijs: HERD: Higher education expenditure on R&D (zowel universiteiten, als onderzoeksinstellingen verbonden aan universiteiten, als hogescholen);
l
Instellingen zonder winstoogmerk: PNP: Private non-profit expenditure on R&D (private, maar ook semi-publieke en internationale organisaties).
103
7.2 GERD PER UITVOERINGSSECTOR
Om een correcte vergelijking over de tijd mogelijk te maken en aldus reële trends te identificeren, drukken we in tabel 7.2
In een eerste onderdeel wordt een overzicht gegeven van alle
de GERD-cijfers uit in constante prijzen (met als basis het jaar
componenten van de GERD voor Vlaanderen. Het betreft
2000). De deflator die binnen de overleggroep CFS-STAT
hier de BERD (met enerzijds de bedrijvencomponent
gebruikt wordt om de O&O-uitgaven te herrekenen in
BERDbedrijven en anderzijds de collectieve onderzoekscentra
constante prijzen is de OESO MSTI-deflator, specifiek voor
BERDcollectieve centra), de GOVERD (O&O-uitgaven van de overheid)1, de HERD (Hoger Onderwijs) en de PNP
O&O-uitgaven (Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2010/2)2.
(Instellingen zonder winstoogmerk). De berekening van de HERD kan, zoals eerder aangegeven, op twee manieren
Waar voor BERDbedrijven de stijging van 2007 zich nog
gebeuren: volgens Gewest en volgens Gemeenschap. Tabel 7.1
doorzette in 2008, merken we ook in reële cijfers een zekere
geeft de internationaal vergelijkbare gewestbenadering in lopende
daling in 2009 tot op het niveau van 2007. Ook voor de
prijzen. We merken op dat de BERDbedrijven, in lopende prijzen, nog steeg in 2008, maar daarna licht daalde in 2009.
BERDcollectieve centra is er een lichte daling ten opzichte van 2007. Echter, zowel de GOVERD, de HERD, als de PNP
Dit brengt de BERDbedrijven in 2009 nog net iets boven
vertonen in constante prijzen voor het jaar 2009 een verdere
het niveau van 2007. Zowel de GOVERD, de HERD, als
stijging ten opzichte van 2007.
de PNP zetten hun stijgende trend verder tijdens de periode 2008-2009.
Tabel 7.1:
GERD voor het Vlaams Gewest in miljoen euro (lopende prijzen)* 1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
BERD-bedrijven
1.472
1.614
1.804
1.897
2.119
2.426
2.659
2.412
2.332
2.313
2.441
2.446
2.601
2.752
2.670
24
31
31
43
43
60
59
47
47
37
44
43
49
44
48
GOVERD
109
146
160
192
220
232
248
281
261
335
380
382
418
458
485
HERDgew
343
367
400
438
460
482
524
541
600
624
667
689
739
819
903
31
32
32
32
33
34
35
36
36
37
38
39
40
42
43
1.979
2.190
2.427
2.603
2.875
3.235
3.525
3.317
3.276
3.346
3.571
3.597
3.847
4.116
4.149
Collectieve centra
PNP GERD
Tabel 7.2:
GERD voor het Vlaams Gewest in miljoen euro (constante prijzen, op basis van 2000: MSTI-deflator)*
(in miljoen euro)
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
BERD-bedrijven
1.553
1.696
1.880
1.940
2.161
2.426
2.605
2.317
2.197
2.132
2.198
2.153
2.237
2.322
2.228
25
33
33
44
44
60
58
45
44
34
40
38
42
37
40
GOVERD
115
154
166
197
224
232
243
270
246
309
342
336
359
387
405
HERDgew
362
386
416
448
469
482
513
519
565
576
601
606
636
691
754
33
33
33
33
33
34
34
35
34
34
34
34
34
35
36
2.088
2.302
2.528
2.662
2.932
3.235
3.454
3.186
3.086
3.084
3.215
3.166
3.309
3.473
3.463
Collectieve centra
PNP GERD
* Bron: Eigen berekeningen in coördinatie met Commissie Federale Samenwerking, CFS/STAT 3
1 De instellingen IMEC en VIB worden voor de gehele periode 1995-2009 ingedeeld bij GOVERD en niet bij HERD, zoals in het verleden het geval was. 2 Deze MSTI deflator is evenwel niet specifiek voor Vlaanderen. De door de VRWI ontwikkelde specifieke O&O-deflator voor Vlaanderen is niet beschikbaar voor de meest recente jaren. Specifiek voor Vlaanderen en beschikbaar voor de gehele tijdsperiode is de BBPR deflator, maar deze is niet specifiek voor O&O. 3 Zoals aangegeven in hoofdstuk 5 van dit Indicatorenboek, bevatten de BERDbedrijven-cijfers voor 2008 en 2009 voor Vlaanderen extrapolaties bij de ontbrekende cijfers die enkel gebaseerd zijn op Vlaamse gegevens. Wanneer later op het jaar de cijfers voor België beschikbaar zullen zijn, kunnen de extrapolaties verder verfijnd worden, wat nog een lichte verandering in de BERDbedrijven tijdsreeks kan geven, conform met de Belgische BERDbedrijven tijdsreeks. Deze laatste aanpassing is de zogenaamde top-down aanpassing van de tijdsreeks, in aanvulling op de bottom-up extrapolaties die nu gebeurd zijn.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 7
(in miljoen euro)
104
Tabel 7.3:
GERD voor de Vlaamse Gemeenschap in miljoen euro (lopende prijzen)*
(in miljoen euro)
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
BERD-bedrijven
1.472
1.614
1.804
1.897
2.119
2.426
2.659
2.412
2.332
2.313
2.441
2.446
2.601
2.752
2.670
24
31
31
43
43
60
59
47
47
37
44
43
49
44
48
GOVERD
109
146
160
192
220
232
248
281
261
335
380
382
418
458
485
HERDgem
402
412
469
500
516
550
588
609
667
692
738
741
796
913
1.012
Collectieve centra
PNP GERDgem
Tabel 7.4:
31
32
32
32
33
34
35
36
36
37
38
39
40
42
43
2.038
2.234
2.496
2.665
2.931
3.302
3.589
3.385
3.343
3.413
3.641
3.650
3.904
4.210
4.258
GERD voor de Vlaamse Gemeenschap in miljoen euro (constante prijzen, op basis van 2000: MSTI-deflator)*
(in miljoen euro)
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
BERD-bedrijven
1.553
1.696
1.880
1.940
2.161
2.426
2.605
2.317
2.197
2.132
2.198
2.153
2.237
2.322
2.228
25
33
33
44
44
60
58
45
44
34
40
38
42
37
40
GOVERD
115
154
166
197
224
232
243
270
246
309
342
336
359
387
405
HERDgem
424
432
488
512
526
550
576
585
628
638
664
652
685
771
845
33
33
33
33
33
34
34
35
34
34
34
34
34
35
36
2.150
2.348
2.601
2.726
2.989
3.302
3.516
3.252
3.149
3.146
3.279
3.212
3.358
3.552
3.554
Collectieve centra
PNP GERDgem
Tabel 7.5:
Het aandeel van de BERD en non-BERD in de GERD voor het Vlaams Gewest (gebaseerd op lopende prijzen)*
(in miljoen euro) BERD non-BERD GERD
1995 1.496 484 1.979
1996 1.645 545 2.190
1997 1.835 591 2.427
1998 1.940 662 2.603
1999 2.162 713 2.875
2000 2.486 748 3.235
2001 2.718 807 3.525
2002 2.459 858 3.317
2003 2.379 897 3.276
2004 2.349 996 3.346
2005 2.486 1.085 3.571
2006 2.488 1.109 3.597
2007 2.650 1.197 3.847
2008 2.796 1.319 4.116
2009 2.718 1.431 4.149
BERD/GERD non-BERD/GERD
0,76
0,75
0,76
0,75
0,75
0,77
0,77
0,74
0,73
0,70
0,70
0,69
0,69
0,68
0,66
0,24
0,25
0,24
0,25
0,25
0,23
0,23
0,26
0,27
0,30
0,30
0,31
0,31
0,32
0,34
Tabel 7.6:
Het aandeel van de BERD en non-BERD in de GERD voor de Vlaamse Gemeenschap (gebaseerd op lopende prijzen)*
(in miljoen euro) BERD non-BERD GERDgem
BERD/GERDgem non-BERD/GERDgem
1995 1.496 542 2.038
1996 1.645 589 2.234
1997 1.835 660 2.496
1998 1.940 725 2.665
1999 2.162 769 2.931
2000 2.486 816 3.302
2001 2.718 870 3.589
2002 2.459 926 3.385
2003 2.379 964 3.343
2004 2.349 1.064 3.413
2005 2.486 1.156 3.641
2006 2.488 1.161 3.650
2007 2.650 1.254 3.904
2008 2.796 1.413 4.210
2009 2.718 1.540 4.258
0,73
0,74
0,74
0,73
0,74
0,75
0,76
0,73
0,71
0,69
0,68
0,68
0,68
0,66
0,64
0,27
0,26
0,26
0,27
0,26
0,25
0,24
0,27
0,29
0,31
0,32
0,32
0,32
0,34
0,36
* Bron: Eigen berekeningen in coĂśrdinatie met Commissie Federale Samenwerking, CFS/STAT
Voor de volledigheid wordt in tabel 7.3 de gemeenschaps-
van de totale O&O-uitgaven gerealiseerd in de bedrijven.
benadering4 weergegeven in lopende prijzen. In tabel 7.4 volgt
De universiteiten en hogescholen (HERD) zijn de tweede grootste
dezelfde benadering in constante prijzen (met opnieuw als
uitvoerder met (voor 2009) 22% van de totale GERD op
basisjaar 2000).
gewestniveau (ten opzichte van 19% in 2007).
Hoewel hun aandeel lichtjes afneemt ten opzichte van 2007
Tabel 7.5 splitst de GERD op in twee categorieĂŤn van uitvoerders:
(67,6% in 2007), blijkt uit tabel 7.2 dat de bedrijven nog steeds
privaat versus publiek. De eerste categorie omvat de BERD
het overgrote deel van de totale O&O-uitgaven voor hun rekening
(bedrijvencomponent en collectieve onderzoekscentra). De tweede
nemen: in 2009 werden volgens de gewestbenadering 64%
categorie omvat de GOVERD, de HERD en de PNP.
4 Het verschil tussen de gewest- en de gemeenschapscijfers voor de HERD zijn de instellingen gelokaliseerd in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest: Vrije Universiteit Brussel, de HUBrussel (K.U.Brussel en EHSAL), Erasmushogeschool Brussel, de Hogeschool voor Wetenschap en Kunst, en het Universitair Instituut voor het Jodendom. Deze instellingen zijn niet opgenomen in de HERDgewest, maar wel in de HERDgemeenschap.
105
De O&O-uitgaven van beide categorieën worden eerst in
Deze daling was natuurlijk te verwachten gezien de economische
absolute getallen weergegeven en daarna procentueel ten
crisis. Tabel 7.7 geeft het BBPR weer voor Vlaanderen in
opzichte van de totale GERD. De ratio BERD/GERD wordt als
lopende prijzen.
één van de belangrijke indicatoren continu opgevolgd binnen de EU, in het kader van de Lissabon- en Barcelona-
Wanneer we de totale O&O-uitgaven (GERD) uitdrukken als
doelstellingen, zowel in de “European Innovation Scoreboard”
% van het BBPR bekomen we voor 2009 een percentage van
van DG Enterprise als in het “3% Action Plan” van DG
2,12% voor de GERD op gewestniveau en 2,18% voor de GERD
Research. Deze ratio geeft aan wat de bijdrage is van de private
op gemeenschapsniveau. De volledige historische reeksen worden
sector als uitvoeringssector van de O&O-uitgaven. Typisch ligt
weergegeven in tabel 7.8 en 7.95. We zien dat de stijging van
deze private bijdrage (als sector van uitvoering) in de EU lager
de totale O&O-uitgaven als percentage van het BBPR in 2007,
dan in de VS en Japan. Uit de resultaten blijkt dat het aandeel
zich verder doorzet in 2008 en 2009. Dit is deels te wijten aan de
van de BERD in Vlaanderen de laatste 10 jaar is afgenomen ten
stijging in O&O-uitgaven, en deels aan de daling van het BBPR.
voordele van het aandeel van de non-BERD. Ter vergelijking geeft tabel 7.6 de gemeenschapsbenadering.
In tabel 7.8 worden ook de twee componenten van de GERD (namelijk het BERD- en het non-BERD-gedeelte) voorgesteld als percentage van het BBPR. De BERD/BBPR-ratio blijft vrij
7.3 O&O-INTENSITEIT: GERD ALS % VAN HET BBPR VOOR VLAANDEREN
constant in de periode 2008-2009. De non-BERD/BBPR-ratio vertoont daarentegen een duidelijke stijging in de periode 2008-2009. Zo krijgen we, op gewestniveau, voor 2009 een
Een van de meest gebruikte indicatoren om de O&O-activiteit van
percentage van 1,39%, uitgevoerd door de private sector en
een regio weer te geven, is de O&O-intensiteit: het percentage
0,73% uitgevoerd door de publieke sector. De O&O-
van het BBPR dat besteed wordt aan O&O. Het BBPR voor
inspanningen uitgevoerd in de publieke sector waren in 2009
Vlaanderen in lopende prijzen bedroeg 199.654,6 miljoen euro
dus beduidend hoger dan in 2007, terwijl de O&O-
in 2008, en 195.563,5 miljoen euro in 2009.
inspanningen uitgevoerd in de private sector vrij stabiel bleven.
Tabel 7.7:
Bruto Binnenlands Product van Vlaanderen (lopende prijzen) 1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
118.177 120.142 126.918 131.357 136.904 144.783 148.726 153.549 158.083 167.304 174.012 183.646 194.422 199.655 195.564
Bron: HERMREG, december 2010
Tabel 7.8:
BERD, non-BERD en GERD als percentage van het BBPR voor het Vlaams Gewest
(in %) BERD/BBPR non-BERD/BBPR GERD/BBPR
Tabel 7.9:
1995 1,27 0,41 1,67
1996 1,37 0,45 1,82
1997 1,45 0,47 1,91
1998 1,48 0,50 1,98
1999 1,58 0,52 2,10
2000 1,72 0,52 2,23
2001 1,83 0,54 2,37
2002 1,60 0,56 2,16
2003 1,50 0,57 2,07
2004 1,40 0,60 2,00
2005 1,43 0,62 2,05
2006 1,35 0,60 1,96
2007 1,36 0,62 1,98
2008 1,40 0,66 2,06
2009 1,39 0,73 2,12
2006 1,35 0,63 1,99
2007 1,36 0,65 2,01
2008 1,40 0,71 2,11
2009 1,39 0,79 2,18
BERD, non-BERD en GERD als percentage van het BBPR voor de Vlaamse Gemeenschap
(in %) BERD/BBPR non-BERD/BBPR GERD/BBPR
1995 1,27 0,46 1,72
1996 1,37 0,49 1,86
1997 1,45 0,52 1,97
1998 1,48 0,55 2,03
1999 1,58 0,56 2,14
2000 1,72 0,56 2,28
2001 1,83 0,59 2,41
2002 1,60 0,60 2,20
2003 1,50 0,61 2,11
2004 1,40 0,64 2,04
2005 1,43 0,66 2,09
5 De historische cijfers voor het BBPR worden continu, ook retroactief, aangepast door de Studiedienst van de Vlaamse Regering. Doordat het BBPR voor 2005 en 2007 recentelijk sterk werd aangepast door de verantwoordelijke studiediensten, verschillen de waarden in tabel 7.8 en 7.9 van de waarden in vorige edities van dit Indicatorenboek.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 7
(in miljoen euro)
106
7.4 EEN INTERNATIONALE VERGELIJKING
buurlanden Nederland, Frankrijk en VK. Maar dit is nog beduidend lager dan in de EU-toplanden: Finland en Zweden.
Om de Vlaamse resultaten naar waarde te kunnen schatten,
Ook zitten we ook nog ver onder de ratio voor de VS. Bij de
is een internationale vergelijking noodzakelijk. We vergelijken
vergelijking moeten we er wel rekening mee houden dat
6
Vlaanderen met andere Europese landen en de VS .
de cijfers voor sommige landen betrekking hebben op het
De internationale vergelijking moet wel met de nodige
referentiejaar 2008 in plaats van 2009 (zie tabel 7.10).
voorzichtigheid gebeuren. Voor de meeste landen zijn er nog geen cijfers beschikbaar uit de O&O-enquête voor 2008-2009
Daarnaast kunnen ook de O&O-uitgaven in publieke
en zijn de cijfers gebaseerd op (predicties uit) de vroegere
instellingen in een internationale context geplaatst worden.
enquêtes. Wanneer cijfers beschikbaar zijn voor 2009, zijn
Voor Vlaanderen wordt de non-BERD/BBPR-ratio in 2009:
deze vaak nog provisioneel of geschat.
0,73% (zie tabel 7.8). Hiermee zitten we exact op het gemiddelde van de EU-27 (zie tabel 7.11).
In eerste instantie vergelijken we internationaal de grootste GERD-component, zijnde de BERD (de bedrijvencomponent
Wanneer we beide ratio’s per land samentellen, verkrijgen we
en de collectieve onderzoekscentra). Om het grootte-effect uit
de totale O&O-uitgaven GERD/BBPR per land (zie tabel 7.12).
te schakelen, drukken we de BERD uit als % van het BBP.
Dit maakt duidelijk dat de Vlaamse ratio (2,12% in de internationaal
We herhalen de procedure voor het non-BERD-gedeelte (wat
vergelijkbare gewestbenadering) nog steeds hoger ligt dan
overeenkomt met de GOVERD, de HERD en de PNP).
het EU-gemiddelde (voor 27 landen), maar toch beduidend lager dan de Scandinavische landen. Ook blijven de Vlaamse
De ratio BERD/BBPR komt voor Vlaanderen op 1,39% voor
percentages onder deze van de VS.
2009 (zie tabel 7.8). Wanneer we dit vergelijken met het gemiddelde van de EU-27 (1,18%) blijkt dat Vlaamse bedrijven relatief meer investeren in O&O, ook in vergelijking met onze
Tabel 7.10:
Internationale vergelijking van de BERD/BBPR en het referentiejaar waarop de gegevens per land betrekking hebben (in %)* DK
DE
ES
FR
IE
IT
NL
FI
SE
UK
US
EU27
BE
VLA
BERD/BBPR
2,02 (c)
1,92 (c)
0,72
1,32
1,17 (p)
0,65 (p)
0,88 (p)
2,76
2,55 (p)
1,16 (p)
2,02 (jp)
1,18 (bp)
1,32 (p)
1,39
Referentiejaar
2009
2009
2009
2008
2009
2009
2009
2008
2009
2009
2008
2009
2009
2009
Tabel 7.11:
Internationale vergelijking van de non-BERD/BBPR en het referentiejaar waarop de gegevens per land betrekking hebben (in %)*
non-BERD/BBPR Referentiejaar
Tabel 7.12:
DK
DE
ES
FR
IE
IT
NL
FI
SE
UK
US
EU27
BE
VLA
1,00 (c)
0,90 (c)
0,66
0,79
0,6 (p)
0,62 (p)
0,96 (p)
0,96
1,07 (p)
0,71 (p)
0,77 (jp)
0,73 (bp)
0,64 (p)
0,73
2009
2009
2009
2008
2009
2009
2009
2008
2009
2009
2008
2009
2009
2009
Internationale vergelijking van de GERD/BBPR en het referentiejaar waarop de gegevens per land betrekking hebben (in %)* DK
DE
ES
FR
IE
IT
NL
FI
SE
UK
US
EU27
BE
VLA
GERD/BBPR
3,02 (c)
2,82 (c)
1,38
2,11
1,77 (p)
1,27 (p)
1,84 (p)
3,72
3,62 (p)
1,87 (p)
2,79 (jp)
1,91 (bp)
1,96 (p)
2,12
Referentiejaar
2009
2009
2009
2008
2009
2009
2009
2008
2009
2009
2008
2009
2009
2009
* Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2008/1 b = schatting door Eurostat; c = nationale schatting; j = (meeste) kapitaaluitgaven niet meegerekend; p = provisioneel
6 Een vergelijking met ander regio’s zou voor Vlaanderen meer relevant zijn. Maar internationaal vergelijkbare regionale cijfers zijn nog in ontwikkeling, en voorlopig nog niet voldoende gestandaardiseerd en regulier beschikbaar.
107
7.5 TOTALE O&O-UITGAVEN PER FINANCIERINGSSECTOR
De totale opsplitsing van de GERD op Vlaams gewestniveau naar private versus publieke financiering voor 2009 wordt 71% voor de private financiering versus maar liefst 29% voor de
De procentuele verdeling per financieringsbron zoals
publieke financiering:
gerapporteerd in de O&O-enquêtes geeft een benadering van het aandeel van de publieke en private sector in de financiering 7
van de O&O-uitgaven . We gebruiken de ratio’s voor 2008 en
95,51% * 2.670 + 35,54% * 48 + 16,31% * 903 + 44,81 * 485 + 7,65% * 43 0,71 = (2.670 + 48 + 903 + 485 + 43)
2009 (bekomen aan de hand van de schattingen en extrapolaties op basis van de gegevens uit de O&O-enquête voor 2008-20098) zoals weergegeven in tabel 7.13. We passen ze
toe
op
de
meest
recente
O&O-uitgaven
4,49% * 2.670 + 64,46% * 48 + 83,69% * 903 + 55,19% * 485 + 92,35% * 43 0,29 = (2.670 + 48 + 903 + 485 + 43)
per
uitvoeringssector voor 2008 en 2009 (Vlaams Gewest), uitgedrukt in lopende prijzen (zie tabel 7.1).
Ter vergelijking: in het verleden werd voor 2007 een percentage van 74% private financiering gerapporteerd versus 26% publieke financiering (zie Andries et al., 2009).
Tabel 7.13:
BERD, HERD, GOVERD en PNP Private versus Publieke financiering,
Als we Vlaanderen internationaal vergelijken voor wat betreft
voor 2008 en 2009 (in %)
de private financiering van de O&O-uitgaven, blijkt Vlaanderen ver boven het EU-gemiddelde te scoren (54,3% voor EU-27
2008
2009
in 2008), en zelfs boven andere koplopers zoals Duitsland
Privaat
Publiek
Privaat
Publiek
BERD (uitgez. collectieve centra)
95,66
4,34
95,51
4,49
BERD (inclusief collectieve centra)
40,22
59,78
35,54
64,46
HERDgew
15,28
84,72
16,31
83,69
Het privaat en publiek gefinancierd deel van de totale O&O-
GOVERD
49,96
50,04
44,81
55,19
uitgaven wordt in tabel 7.14 en tabel 7.15 afgewogen ten
7,25
92,75
7,65
92,35
opzichte van het BBPR. We krijgen voor 2009 een percentage
PNP
(67,3% in 2008), Finland (68,1% in 2009), en Zwitserland (68,2% in 2008).
van 1,50% van het BBPR gefinancierd door de private sector en 0,62% door de publieke sector. Ter vergelijking: voor 2007
naar private versus publieke financiering voor 2008 wordt op
bedroegen de privaat gefinancierde uitgaven voor O&O ook
die manier 73% voor de private financiering versus 27% voor
1,50% van het BBPR, en de publiek gefinancierde uitgaven 0,53%
de publieke financiering:
van het BBPR (zie Andries et al., 2009). Terwijl de financiering van O&O door de private sector stabiel is gebleven, werd er
95,66% * 2.752 + 40,22% * 44 + 15,28% * 819 + 49,96% * 458 + 7,25% * 42 0,73 = (2.752 + 44 + 819 + 458 + 42)
duidelijk vooruitgang geboekt inzake publieke financiering. De 1%-norm ligt echter nog niet binnen bereik.
4,34% * 2.752 + 59,78% * 44 + 84,72% * 819 + 50,04% * 458 + 92,75% * 42 0,27 = (2.752 + 44 + 819 + 458 + 42)
7 Een tweede benadering die de financiering door de publieke sector weergeeft, is de bepaling van de overheidsinspanningen aan de hand van de GBAORD (Government Appropriations or Outlays for R&D). Deze benadering wordt gevolgd in hoofdstuk 8 van dit Indicatorenboek. Beide benaderingen komen tot een verschillend resultaat, aangezien het bij de GBAORD over budgetten gaat, terwijl de benadering in dit hoofdstuk uitgaat van de reëel gerapporteerde uitgavenpatronen. 8 Voor 2008 werden gewogen schattingen gemaakt op basis van 186 volledige en 455 gedeeltelijke antwoorden; voor 2009 op basis van 457 volledige en 211 gedeeltelijke antwoorden.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 7
De totale opsplitsing van de GERD op Vlaams gewestniveau
108
Tabel 7.14:
GERDgewest --- Private versus Publieke financiering, 2008
Als we de onderliggende streefnorm van 2/3e private financiering versus 1/3e publieke financiering evalueren, zien we dat het Vlaamse percentage van de O&O-uitgaven door
GERDgewest 2008
% GERDgewest/BBPR 2008
Privaat gefinancierd
3.008
73%
1,51%
Publiek gefinancierd
1.108
27%
0,55%
private financiering ver boven het EU-gemiddelde ligt. Toch is er nog steeds een lange weg te gaan. De private financiering zit onder de doelstelling van 2% van het BBPR. De publiek gefinancierde uitgaven stegen (op basis van de schattingen en
Tabel 7.15:
GERDgewest --- Private versus Publieke
extrapolaties vertrekkend van de gerapporteerde gegevens van
financiering, 2009
de O&O-enquête over de periode 2008-2009) tot 0,62% van het BBPR. Ondanks deze significante inspanningen, wordt de
GERDgewest 2009
% GERDgewest/BBPR 2009
Privaat gefinancierd
2.935
71%
1,50%
Publiek gefinancierd
1.214
29%
0,62%
norm van 1% van het BBPR nog niet gehaald.
7.7 REFERENTIES 7.6 CONCLUSIES
• ANDRIES, P., HOSKENS, M., CZARNITZKI, D. en DEBACKERE, K., 3% nota, ECOOM, 2009.
Waar we in de periode 2001-2004 een dalende trend in GERD
• OECD, Proposed Standard Practice for Surveys on Research
konden observeren, zagen we in 2005 een stijging in de totale
and Experimental Development: Frascati Manual: The
O&O-uitgaven. Na een beperkte daling in 2006, zien we dat
Measurement of Scientific and Technological Activities
de stijging van het jaar 2007 zich verder doorzet in 2008
Series, Paris, OECD, 2002.
en 2009. Zowel de GOVERD, de HERD, als PNP zetten hun stijgende trend verder in 2008-2009. De uitgaven (in constante prijzen) in de bedrijven lagen in 2009 lager dan in 2008 en komen daarmee ongeveer terug op het niveau van 2007. Wanneer we de totale O&O-uitgaven (GERD) uitdrukken als % van het BBPR bekomen we voor 2009 een percentage van 2,12% voor de GERD op gewestniveau en 2,18% voor de
APPENDIX: OVERZICHT VAN DE COLLECTIEVE ONDERZOEKSCENTRA (BERD COLLECTIEVE CENTRA), PUBLIEKE ONDERZOEKSCENTRA (GOVERD), EN PARTICULIERE NON-PROFIT INSTELLINGEN (PNP)
GERD op gemeenschapsniveau. In vergelijking met de EU, zit Vlaanderen daarmee behoorlijk boven het EU-gemiddelde
Collectieve Onderzoekscentra
(1,91%), maar toch nog een stuk verwijderd van de 3%-norm voor O&O, de doelstelling voor 2014. De stijging die in 2007
De groep van collectieve onderzoekscentra bevat zowel
merkbaar was, zet zich dus door in 2009.
sectorale centra (die uitgesplitst worden naar de drie gewesten), autonome centra als competentiepolen.
De BERD/BBPR-ratio blijft vrij constant in de periode 20082009 (1,39% in 2009 ten opzichte van 1,40% in 2007).
• Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de Belgische
Vlaanderen scoort hiermee boven het EU27-gemiddelde.
Textielnijverheid (CENTEXBEL) - Vlaams Gewest
De niet-BERD of publieke component van O&O-bestedingen
• Collectief Centrum van de Belgische Technologische
als % van het BBPR bedraagt in Vlaanderen 0,73% voor 2009 (ten opzichte van 0,62% in 2007), wat het EU27-gemiddelde evenaart. De O&O-inspanningen uitgevoerd in de publieke sector waren in 2009 dus beduidend hoger dan in 2007, terwijl de O&O-inspanningen uitgevoerd in de private sector vrij stabiel bleven. Ondernemingen staan nog steeds in voor het leeuwenaandeel van de O&O in Vlaanderen.
Industrie (Sirris) - Vlaams Gewest • Opzoekingscentrum voor de Wegenbouw (OCW) Vlaams Gewest • Wetenschappelijk en Technisch Centrum voor het Bouwbedrijf (WTCB) - Vlaams Gewest • Wetenschappelijk en Technisch Onderzoekcentrum voor Diamant (WTOCD)
109
• Centrum voor Research in de Metallurgie (CRM) Vlaams Gewest • Belgisch Instituut voor Lastechniek (B.I.L.) • Proefcentrum Fruitteelt
• Studiecentrum voor Kernenergie - Mol • Koninklijk Museum voor Schone Kunsten - Antwerpen • Departement MOW- Afdeling Waterbouwkundig Laboratorium en Hydrologisch onderzoek (WLH)
• Koninklijk Belgisch Instituut tot Verbetering v/d Biet (KBIVB)
• Instituut voor Landbouw en Visserijonderzoek (ILVO)
• Proefcentrum voor de Sierteelt (PCS)
• Koninklijke Academie voor Nederlandse Taal- en Letterkunde
• Proefstation voor de Groententeelt
• VITO (Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek)
• Belgisch Centrum voor Technologisch Onderzoek van
• IMEC (Interuniversitair Microelektronica Centrum)
Leidingen en Toebehoren (BECETEL) • Provinciaal Onderzoeks- en Voorlichtingscentrum voor Land- en Tuinbouw (POVLT) • Provinciaal Proefcentrum voor de Groententeelt Oost-Vlaanderen (PCG)
• VIB (Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie) • UNU_CRIS (United Nations University) • IBBT (Interuniversitair Instituut voor Breedbandtechnologie) • Provinciaal Centrum voor opsporing van metabole aandoeningen
• Proefbedrijf voor Witloof
• Hooibeekhoeve
• Vlaams Centrum voor de Bewaring van
• Proefbedrijf voor de veehouderij
Tuinbouwproducten (VCBT) • Interprovinciaal Proefcentrum voor de Aardappelteelt Oost-Vlaanderen (PCA) • Vlaams Kunststofcentrum (VKC)
• Pro memorie: SIM – Strategisch Initiatief Materialen (pas actief sinds 2009-2010) • Pro memorie: CMI – Centrum voor Medische Innovatie (pas actief sinds 2010 – 2011)
• Vlaams Instituut voor de Logistiek (VIL) • Flanders’ Food (FF)
Onderstaande Vlaamse onderzoekinstellingen worden niet
• Flanders' DRIVE Netwerk
meegerekend voor de Vlaamse O&O-cijfers, aangezien zij in
• Flanders in Shape
het Brussels Hoofdstedelijk Gewest gelegen zijn:
• Flanders’ Mechatronics Technology Centre (FMTC) • Studiedienst Vlaamse Regering
• Flanders’ District of Creativity (Flanders DC)
• Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO)
• Cluster van Staalproducenten en -verwerkers (Clusta)
• Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed
• Vlaams Instituut voor de Mobiliteit (VIM)
• Departement MOW - Afdeling technische ondersteuning
• Pro memorie: Flanders’ PlasticVision (PlasticVision)
• Koninklijke Academie voor Geneeskunde van België
(pas actief sinds 2009-2010) • Pro memorie: Flanders’ Synergy (pas actief sinds 2009-2010)
• Stichting Technologie Vlaanderen • VRWI • Instituut Samenleving & Technologie
Publieke Onderzoekscentra Particuliere Non-profit Instellingen De groep van publieke onderzoekscentra omvat de vier 'grote' onderzoekscentra, de Vlaamse wetenschappelijke instellingen
De groep van particuliere non-profit instellingen bevat semi-
gelegen in het Vlaams Gewest, de federale onderzoek-
publieke instellingen, particuliere instellingen en internationale
instellingen die in het Vlaams Gewest gelegen zijn, en de lokale
instellingen uit het Vlaams Gewest.
onderzoeksinstellingen die aan de provincie gelinkt zijn. • Vlaamse compostorganisatie (VLACO) • Departement Toegepaste Elektronika - Landmacht
• Koninklijke Maatschappij voor Dierkunde
• Algemeen Rijksarchief en het Rijksarchief in de Provinciën -
• Mobiel 21 vzw
Vlaams Gewest • Koninklijk Museum voor Midden-Afrika • Nationale Plantentuin van België
• Von Karman Institute for Fluid Dynamics • Centrum voor Gemeenschappelijk Onderzoek van de EG
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 7
• Flanders’ Materials Center (FLAMAC)
110
111
DEEL 2 H E T TOTA L E O & O - P E R S O N E E L BINNEN VLAANDEREN
Door Peter Viaene (EWI)
07
112
7.1 TOTAALBEELD EN INTERNATIONALE VERGELIJKING
Lichte aanpassingen aan de historische cijfers uit het Vlaams Indicatorenboek
WTI
2009
duiden
op
gewijzigde
geaggregeerde Belgische cijfers van de regionale resultaten. Menselijk potentieel (zowel de aanwezigheid als de kwaliteit) is
Het totale O&O-personeel voor Vlaanderen (2009) wordt
van groot belang in de verdere economische en technologische
vervolgens verder opgesplitst naar geslacht, functie, opleiding,
ontwikkeling van een land of regio. In de huidige globale
de combinatie functie én geslacht enerzijds en de combinatie
kenniseconomie staat kennis(ontwikkeling) centraal, zeker bij
opleidingsniveau én geslacht anderzijds. Voor de bedrijven
innovatie en economische groei. Daarom vormen zowel
(profit) gebeurt dit op basis vande geobserveerde ratio’s van de
investeringen in menselijk potentieel als kennisontwikkeling
steekproefgegevens en nietop basis van alle gegevens voor alle
belangrijke elementen in een omgeving waar concurrentie
ondernemingen.
1
meer dan ooit geldt. De OESO Canberra Manual onderscheidt voor het meten van menselijk potentieel twee benaderingen.
Tabel 7.1 biedt een evolutieoverzicht van het O&O-personeel
De eerste benadering kijkt naar het hoogste behaalde
voor Vlaanderen tussen 1993 en 2009 voor de vier subsectoren:
opleidingsniveau van het O&O-personeel. Deze benadering is
de ondernemingen (BERD), de publieke onderzoekscentra
minder bruikbaar omdat er geen rekening gehouden wordt
(GOVERD), het hoger onderwijs – gewestbenadering – (HERD)
met onderzoekservaring, zelfontwikkeling en kennisuitbouw via
en de publieke en particuliere non-profit organisaties (PNP).
bijvoorbeeld netwerking. De andere benadering voor het meten van menselijk potentieel vertrekt vanuit de functie van
Voor het hoger onderwijs binnen de Belgische staatsstructuur
het personeelslid. Hierbij wordt gekeken naar het type werk
bestaan er twee benaderingen voor het meten van het
dat het O&O-personeel uitoefent. Het gaat hierbij om de
O&O-personeel. Bij de gemeenschapsbenadering worden de
volgende categorieën: onderzoekers, technisch personeel en
O&O-inspanningen van alle instellingen binnen het hoger
overig personeel (administratief personeel).
onderwijs – ook de Vlaamse instellingen gelegen in het Brusselse Hoofdstedelijk Gewest – verrekend. Bij de gewestbenadering geldt
In dit hoofdstuk worden de Vlaamse cijfers afkomstig van twee
de territoriale opdeling en worden enkel de O&O-inspanningen
grote informatiebronnen geaggregeerd tot een totaalcijfer voor
van het hoger onderwijs uit het Vlaamse Gewest opgeteld.
het Vlaamse Gewest. Enerzijds is er de bevraging die tweejaarlijks door de Vlaamse overheid, Departement Economie, Wetenschap
Voor de internationale vergelijking van het hoger onderwijs
en Innovatie (EWI) georganiseerd wordt in samenwerking met
wordt hier enkel het gewestcijfer gebruikt. Bij de trendbreuk in
de POD Wetenschapsbeleid over de O&O-inspanningen uit de
de cijfers voor de bedrijven tussen 2001 en 2002 is enige
non-profit (zie hoofdstuk 6). Anderzijds is er een bevraging,
toelichting vereist. Er was een reële daling van het O&O-personeel
uitgevoerd door het Expertisecentrum O&O Monitoring, die
(voltijdse eenheden) bij de bedrijven voor 2002 en 2003 vast
tweejaarlijks de O&O-inspanningen van de bedrijven analyseert
te stellen.
(zie hoofdstuk 5).
Tabel 7.1:
Overzicht van het totale O&O-personeel over de verschillende sectoren (1993-2009)
O&O-personeel Vlaanderen Ondernemingen Publieke onderzoekscentra Publieke en particuliere NPO's* Hoger onderwijs (gewest) Totaal met hoger onderwijs gewest
1993 13.206 1.153 295 5.975 20.628
1998 18.609 1.768 347 6.624 27.348
2003 20.454 2.415 364 8.611 31.844
2004 20.663 2.388 374 9.760 33.186
2005 21.360 2.471 368 9.987 34.187
2006 21.420 2.541 360 10.385 34.706
2007 22.038 2.669 360 10.895 35.962
2008 21.824 2.754 369 11.561 36.507
2009 21.954 2.989 370 12.195 37.508
%-groei 2004-2009 6,2% 25,1% -1,2% 25,0% 13,0%
* NPO’s: non-profit organisaties
1 De OESO Canberra Manual ‘The Measurement of Human Resources in Science and Technology” opgemaakt in samenwerking met de EU (Eurostat en DG Onderzoek).
113
Daarnaast werden ook correcties aangebracht voor bedrijven die
Figuur 7.1: Het O&O-personeel in het Vlaams Gewest
op basis van de O&O-enquête 2004 geen O&O-activiteiten
opgedeeld voor 2009
meer bleken uit te oefenen. De cijfers voor 2001 bevatten uiteraard wel deze gegevens en verklaren de trendbreuk met 2002. Vanaf 2004 tot 2009 steeg het totale Vlaamse O&O-personeelscijfer opnieuw. Het totaal O&O-personeel voor het Vlaamse Gewest, is de voorbije vijf jaar toegenomen met
32,5%
13% tot ongeveer 37.500 voltijdse equivalenten (VTE) in 2009. Daarenboven stegen de personeelsinspanningen zowel voor de ondernemingen als voor de publieke sector. Tussen 2004 en 2009 bedroeg de stijging zowel bij het hoger onderwijs als bij publieke onderzoekscentra een kwart. De stijging bij de
1,0%
58,5%
ondernemingen lag met 5,6% een stuk lager. Zeker voor de meeste recente jaren, lijkt de stijging wat stil te vallen.
8,0%
In figuur 7.1 wordt de verdeling van het O&O-personeel over de verschillende O&O-actoren weergegeven. Hieruit blijkt dat ongeveer 58,5% (-2,8% ten opzichte van 2007) van het
n Ondernemingen
O&O-personeel actief is binnen de ondernemingen of de privé
n Publieke onderzoekscentra
sector. Ongeveer 32,5% (+2,2% ten opzichte van 2007) oefent
n Publieke en particuliere NPO’s*
O&O-activiteiten uit onder de koepel van het hoger onderwijs.
n Hoger onderwijs (gewest)
De publieke onderzoekscentra noteren een O&O-aandeel van 8% (+0,6% ten opzichte van 2007) en de particuliere
* NPO’s: non-profit organisaties
non-profitorganisaties tekenen het kleinste aandeel (1,0%) op. De O&O-activiteiten concentreren zich nog altijd bij de
Bij de ratiogegevens uit tabel 7.3 tot en met tabel 7.7 zijn enkele
bedrijven en het hoger onderwijs en in mindere mate bij de
verduidelijkingen noodzakelijk. De procentuele cijfers voor de
publieke onderzoekscentra.
instellingen uit de publieke sector en de collectieve centra zijn
In tabel 7.2 wordt de internationale vergelijking van het O&O-
op alle instellingen uit de diverse sectoren. De vergelijkingsbasis
personeel voor Vlaanderen (2009) gemaakt samen met de
voor de bedrijven is op een andere manier opgebouwd.
verhouding ten opzichte van de totale bevolking. Het is
Enkel volledige (ingevulde) antwoorden uit de beperkte steekproef
duidelijk dat deze cijfers enkel richtinggevend zijn om de
bij de ondernemingen werden in de analyseresultaten
prestaties van Vlaanderen internationaal te meten. Het gaat hier
opgenomen. Dit verklaart het verschillende aantal antwoorden
immers om een vergelijking van verschillende landen met elk
per variabele (geslacht, functie, opleidingsgraad en de combinatie
hun eigen omvang (bevolking, onderwijssysteem) en hun
tussen meerdere variabelen). Het aantal observaties waarop de
specifieke wetenschappelijke structuur. Uit de vergelijking blijkt
bedrijfsresultaten gebaseerd zijn, is wel sterk toegenomen in
dat het O&O-personeel voor 2009 lager ligt in Vlaanderen dan
vergelijking met 2007, wat de representativiteit enkel verder
vergelijkbare landen zoals Finland, Zweden en Denemarken.
kan verhogen. Niettemin werd de afspraak gemaakt met het
Wanneer deze ratio van het O&O-personeel in verhouding tot
Expertisecentrum O&O Monitoring, dat bij elke variabele
de bevolkingscijfers internationaal vergeleken wordt, levert dit
uitdrukkelijk vermeld wordt op hoeveel bedrijven de
volgende resultaten op. Vlaanderen scoort met 0,60% een
geanalyseerde cijfers betrekking hebben.
stuk boven het Europese gemiddelde en ongeveer gelijklopend met de cijfers voor Frankrijk, maar lager dan Duitsland. De Scandinavische landen scoren heel wat hoger en het verschil is vrij aanzienlijk.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 7
niet gebaseerd op steekproeven maar hebben telkens betrekking
114
Tabel 7.2:
Internationale vergelijking van het O&O-personeel Totale O&O-personeel (in VTE)
Totale bevolking
Aandeel in de totale bevolking
Vlaanderen (2009) (gewest)
37.508
6.208.877
0,60%
België* (2009)
60.005
10.753.080
0,56%
Nederland (2008)
93.369
16.341.000
0,57%
Frankrijk (2008)
384.513
64.141.000
0,60%
Duitsland (2008)
522.688
82.120.000
0,64%
-
304.831.000
VS (2008)
912.202
127.771.000
2.472.483
498.504.000
0,50%
Denemarken* (2009)
57.507
5.522.000
1,04%
Finland (2009)
56.069
5.339.000
1,05%
Zweden* (2008)
77.549
9.256.000
0,84%
Noorwegen (2008)
35.945
4.768.000
0,75%
Japan (2007) EU-27** (2008)
0,71%
Bron: OECD, Main Science and Technology Indicators, 2010/2+ Studiedienst Vlaamse Regering (bevolking-Vlaams Gewest) * Voorlopige cijfers voor België, eigen schatting door Denemarken en Zweden ** Schattingen gemaakt door het secretariaat
Tabel 7.3:
O&O-personeel naar functie voor 2009 (%-verdeling naar sector)
O&O-personeel 2009
Onderzoekers
Technisch personeel
Overig personeel
Bedrijven*
50,5%
38,4%
11,1%
Collectieve centra
28,3%
64,0%
7,7%
Hoger onderwijs (gewest)
80,0%
13,3%
6,7%
Publieke onderzoekscentra
59,9%
25,5%
14,6%
Publieke non-profit organisaties
55,5%
28,0%
16,5%
Private sector
Publieke sector
* Gebaseerd op antwoorden van 511 bedrijven
Tabel 7.4:
O&O-personeel naar diploma voor 2009 (%-verdeling per sector)
O&O-personeel 2009
Doctoraat + Master
Bachelor
Andere kwalificaties
Bedrijven*
54,9%
27,7%
17,4%
Collectieve centra
55,9%
28,0%
16,1%
Hoger onderwijs (gewest)
85,5%
11,0%
3,5%
Publieke onderzoekscentra
69,1%
16,0%
14,9%
Publieke non-profit organisaties
61,5%
27,9%
10,6%
Private sector
Publieke sector
* Gebaseerd op antwoorden van 512 bedrijven
De berekende ratio’s voor de bedrijven (voor tabel 7.3 tot en
In tabel 7.3 wordt het O&O-personeel (publiek en privaat) voor
met 7.7) kunnen dan ook niet zomaar toegepast worden op het
2009 opgesplitst naar functie. Het hoogste percentage
totale personeelscijfer voor O&O zoals vermeld in tabel 7.1
onderzoekers (80%) is voor rekening van het hoger onderwijs.
voor 2009. Dit zou immers leiden tot statistische vertekeningen
Het aandeel onderzoekers bij de bedrijven (gebaseerd op meer
van de analyseresultaten. Daar de grootte van de verschillende
observaties) bedraagt bijna 50,5%, een pak lager dan de
steekproeven toegenomen is, neemt de representativiteit van
resultaten voor 2007. Het aandeel technici bij de bedrijven ligt
de analyseresultaten wel toe.
merkbaar hoger dan de enquêteresultaten voor 2007.
115
Tabel 7.5:
O&O-personeel naar geslacht voor 2009 (%-verdeling per sector)
O&O-personeel 2009
Mannen
Vrouwen
Bedrijven*
73,9%
26,1%
Collectieve centra
71,2%
28,8%
Hoger onderwijs (gewest)
53,1%
46,9%
Publieke onderzoekscentra
65,6%
34,4%
Publieke non-profit organisaties
56,2%
43,8%
Private sector
Publieke sector
* Gebaseerd op antwoorden van 652 bedrijven
Tabel 7.6:
O&O-personeel naar functie en geslacht voor 2009 (%-verdeling per sector)
O&O-personeel 2009
Onderzoekers
Technisch personeel
Ander personeel
Man
Vrouw
Man
Vrouw
Man
Vrouw
Bedrijven*,**,***
81,1%
18,9%
70,8%
29,2%
63,1%
36,9%
Collectieve centra
76,7%
23,3%
70,1%
29,9%
61,2%
38,8%
Hoger onderwijs (gewest)
57,4%
42,6%
36,2%
63,8%
35,3%
64,7%
Publieke onderzoekscentra
68,5%
31,5%
66,9%
33,1%
51,3%
48,7%
Publieke non-profit organisaties
63,7%
36,3%
48,4%
51,6%
44,1%
55,9%
Private sector
Publieke sector
* Onderzoekers gebaseerd op antwoorden van 468 bedrijven ** Technisch personeel gebaseerd op antwoorden van 486 bedrijven *** Overig personeel gebaseerd op antwoorden van 522 bedrijven
In de private sector is er op basis van de enquĂŞteresultaten veel meer mannelijk O&O-personeel actief (73,9%). In vergelijking
onderzoekers bij de publieke onderzoekscentra en het hoger
met 2007 is het aandeel van het vrouwelijk O&O-personeel voor
onderwijs wijzigden ook nauwelijks ten opzichte van 2007.
de bedrijven licht gedaald. In 2007 was hier wel nog een stijging ten opzichte van 2005. In de publieke sector ligt het
Tabel 7.4 geeft een opdeling van het O&O-personeel naar
aandeel van de vrouwen hoger met ruim 34% bij de publieke
diploma voor alle private en publieke deelsectoren. Bijna 55%
onderzoekscentra (een lichte stijging ten opzichte van 2007) tot
van het O&O-personeel uit de private sector heeft een
bijna 47% bij het hoger onderwijs.
masterdiploma. Dit cijfer varieert van ongeveer 61,5% bij de publieke en particuliere non-profit organisaties en ongeveer
Tabel 7.6 combineert voor alle uitvoeringssectoren van de
69,1% bij de publieke onderzoekscentra tot ongeveer 85,5%
publieke en private sector twee variabelen: functie en geslacht.
bij het hoger onderwijs. Het feit dat heel wat studenten na
Bij de bedrijven ligt het aandeel vrouwelijk O&O-personeel
hun masteropleiding een doctoraatsopleiding starten, verklaart
zowel bij de onderzoekers als bij het technisch personeel lager.
zeker en vast mee het hoge percentage masterdiploma’s bij
Het percentage vrouwelijke onderzoekers bedraagt voor de
het hoger onderwijs. Ten opzichte van 2007 ligt het percentage
bevraagde bedrijven slechts 18,9%, een behoorlijke daling in
hooggeschoolden (masterdiploma) hoger in de non-profit sector
vergelijking met 2007 toen dit aandeel nog 24% bedroeg.
maar lager in private sector.
Het aandeel van de vrouwen (technisch personeel), op basis van de steekproefgegevens bij de bedrijven, is gestegen van 27,7% in
Een andere invalshoek voor het vergelijken van de non-profit
2007 tot 29,2% in 2009. Bij de publieke sector varieert het
en de profit sector vormt de opdeling naar geslacht (tabel 7.5).
aandeel van de vrouwelijke onderzoekers van 31,5% voor de publieke onderzoekscentra tot 42,6% voor het hoger onderwijs.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 7
Bij de publieke sector blijft het aandeel van het technisch personeel nagenoeg constant ten opzichte van 2007. Het percentage
116
Tabel 7.7:
O&O-personeel naar opleiding en geslacht voor 2009 (%-verdeling naar sector)
O&O-personeel 2009
Doctoraat + master
Bachelor
Andere kwalificaties
Man
Vrouw
Man
Vrouw
Man
Vrouw
Bedrijven*,**,***
78,9%
21,1%
65,0%
35,0%
76,6%
23,4%
Collectieve centra
73,0%
27,0%
59,8%
40,2%
85,2%
14,8%
Hoger onderwijs (gewest)
56,7%
43,3%
26,4%
73,6%
49,1%
50,9%
Publieke onderzoekscentra
68,3%
31,7%
45,5%
54,5%
74,4%
25,6%
Publieke non-profit organisaties
62,2%
37,8%
50,3%
49,7%
36,9%
63,1%
Private sector
Publieke sector
* Universitaire diploma's gebaseerd op antwoorden van 468 bedrijven ** Diploma's hoger onderwijs 1 cyclus gebaseerd op antwoorden van 500 bedrijven *** Andere kwalificaties gebaseerd op antwoorden van 501 bedrijven
Tabel 7.7 kijkt naar de variabelen geslacht én opleidingsniveau
Uit de internationale vergelijking blijkt dat Vlaanderen minder
voor het O&O-personeel. Slechts 21,1% (een lichte daling ten
goed scoort in vergelijking met de Scandinavische landen wat
opzichte van 2007) van de universitair geschoolde O&O-
het O&O-personeel en de verhouding ten opzichte tot de
personeelsleden bij de bevraagde bedrijven zijn vrouwen.
bevolking betreft. Vlaanderen scoort verhoudingsgewijs eerder
Uit de vergelijking voor alle sectoren is dit het laagste cijfer.
gelijklopend met de buurlanden en hoger dan het EU-27
Het hoger onderwijs scoort met 43,3% geschoolde vrouwen
gemiddelde.
met minstens een masterdiploma het best. Er is hier ook een stijging merkbaar in het percentage vrouwelijke
Op basis van de geanalyseerde enquêtegegevens blijkt
masterdiploma’s voor O&O. Het percentage vrouwelijke
duidelijk dat vrouwelijk O&O-personeel, en zeker vrouwelijke
gediplomeerden hoger onderwijs 1 cyclus of bachelordiploma’s
onderzoekers, toch nog altijd ondervertegenwoordigd blijven in
bij de bedrijven daalde ten opzichte van 2007 op basis van de
de private sector. De genderkloof bij de bedrijven neemt
steefproefresultaten van 40% naar 35%. Bij de publieke
opnieuw licht toe, terwijl dit de voorbije enquêtes niet het geval
onderzoekscentra en het hoger onderwijs, steeg het
was. In tegenstelling tot in 2007, wordt voor 2009 immers
percentage vrouwelijke bachelordipoma’s licht in vergelijking
een afname vastgesteld voor het percentage vrouwen bij de
met 2007.
ondernemingen. Ook wat het aandeel onderzoekers betreft die tewerkgesteld zijn in de bedrijven is er ook een lichte daling merkbaar ten opzichte van 2007. Beide vaststellingen staan wat
7.2 BESLUIT
in tegenstelling met het publieke onderzoeksluik in Vlaanderen, waar vrouwen en vrouwelijke onderzoekers toch talrijker worden.
De positieve trend die tot uiting kwam uit de analyse van de personeelsgegevens sinds 2004 & 2005, krijgt voor 2008 en
De vaststelling, dat vrouwen nog steeds ondervertegen-
2009 grotendeels een positief vervolg. Het O&O-personeel
woordigd zijn , blijft extra aandacht verdienen. Globaal blijven
is op twee jaar tijd met ongeveer 1.500 voltijdse eenheden
alle verhoudingen inzake opleidingsniveau, functie en
(correspondeert ruim 4% van het totaal) toegenomen. Al moeten
gendersamenstelling voor de publieke sector relatief stabiel
er toch enkele kanttekeningen gemaakt worden. Deze stijging
(al is er een lichte stijging ten opzichte van 2007).
is vooral van toepassing op de publieke (sub)sector(en). Voor de
Hoe dan ook, tussen het hoger onderwijs en de publieke
private component is de tendens meer richting stagnatie van
onderzoekscentra bijvoorbeeld, blijven bepaalde verschillen op
het O&O-personeelscijfer.
het vlak van geslacht en functie van het O&O-personeel overeind.
117
DE OVERHEIDSKREDIETEN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE E N I N N OVAT I E I N V L A A N D E R E N Door Koen Waeyaert (EWI)
08
118
8.1 INLEIDING
De term “wetenschappelijke activiteiten”, zoals gedefinieerd in
De Vlaamse overheid maakt jaarlijks op systematische wijze
of Statistics on Science and Technology” – UNESCO, 1978
het Horizontaal Begrotingsprogramma Wetenschapsbeleid
(Canberra-Manual – OESO, Parijs, 1995, p. 67) omvat:
de “Recommendation concerning the International Standardisation
(HBPWB) op. Het HBPWB geeft een globaal overzicht van alle budgettaire kredieten die in de verschillende beleidsdomeinen
l
Onderzoek en Ontwikkeling (O&O): “Op stelselmatige
bestemd zijn voor activiteiten van wetenschap, technologie en
wijze uitvoeren van creatieve werkzaamheden met het doel
innovatie. Het geeft de bestemming van de middelen aan en
het kennisbestand, met inbegrip van kennis van mens, cultuur
welke de betrokken actoren zijn. Dit overzicht van de kredieten
en maatschappij, te vergroten en deze kennis te gebruiken
per jaar, toont de inspanningen van de Vlaamse overheid
om nieuwe toepassingen te ontwerpen” (Frascati-Manual,
om wetenschappelijke activiteiten in Vlaanderen te financieren.
OESO, 2002, p. 30). Het is m.a.w. elke wetenschappelijke
Er blijkt meteen ook uit welke accenten worden gelegd binnen
activiteit die tot doel heeft wetenschappelijke kennis te
het globale wetenschappelijke en technologische innovatiebeleid.
ontwikkelen (fundamenteel onderzoek), toepasbaar te
Door de systematische, jaarlijkse opmaak van het HBPWB kan
maken (toepassingsgericht onderzoek) en ze toe te passen
ook de evolutie opgevolgd worden van de kredieten die aan
(ontwikkeling).
de verschillende grote indelingen binnen het wetenschappelijke en
technologische
innovatiebeleid
worden
toegekend.
l
Onderwijs en Vorming (O&V): “Alle activiteiten in het kader
Ondertussen werd een tijdreeks van negentien jaar (1993-2011)
van het gespecialiseerd niet-universitair hoger onderwijs,
opgebouwd. De in dit hoofdstuk weergegeven budgetten voor
het universitair onderwijs, het post-universitair onderwijs en
2011 betreffen die uit de begrotingscontrole (BC) van de
verdere bijscholing en het georganiseerd, continu onderwijs
uitgavenbegroting, in de tijdreeksen aangeduid met 2011BC.
ten behoeve van wetenschappers en ingenieurs” (Canberra
Tenzij anders vermeld, worden voor de voorgaande jaren
Manual, OESO, Parijs, 1995, p. 67). Het betreft dus de
steeds de definitieve begrotingskredieten vermeld.
financiering van de wetenschappelijke opleiding, bijvoorbeeld het deel van de werkingsuitkeringen aan de universiteiten,
Jaarlijks wordt ook een bestedingsanalyse voor wetenschapsbeleid
dat wordt aangewend voor universitair onderwijs.
uitgevoerd. Deze meet de daadwerkelijk benutte middelen voor wetenschap en innovatie. Dit betekent dat wordt nagegaan in
l
Wetenschappelijke en Technologische dienstverlening
hoeverre de geplande wetenschapskredieten werden besteed
(W&T): “activiteiten met betrekking tot onderzoek en
en waaraan. De uitgevoerde bestedingsanalyses van het
ontwikkeling, die bijdragen tot het genereren, verspreiden
wetenschapsbudget geven aan dat het geplande budget ook
en toepassen van wetenschappelijke en technische kennis”
daadwerkelijk voor praktisch 100% werd benut en bovendien
(Canberra-Manual, OESO, Parijs, 1995, p. 68). Dit gaat
in grote mate in overeenstemming is met wat er gepland was.
om elke vorm van dienstverlening, zoals het uitvoeren
In de EWI-Speurgids 2010 werd de tijdreeks 1997-2008
van routinemetingen (zoals medische routineanalyses),
behandeld.
wetenschappelijke en technologische informatieverstrekking (bijv. door bibliotheken of informatiecentra) en gegevens-
OESO en EUROSTAT nemen de middelen voor O&O in hun
verzameling van algemeen belang (o.a. verzamelen van
statistieken op om de inspanningen van overheid en bedrijven
gegevens
in de verschillende landen te kunnen vergelijken. Een goed
Beleidsgerelateerde studies en de werkzaamheden van
gestructureerd en correct samengesteld HBPWB is dus van
administratieve entiteiten rond de analyse, evaluatie en
cruciaal belang om op het internationale niveau correcte gegevens
monitoring van externe fenomenen zijn hierin begrepen.
te verspreiden aangaande de Vlaamse inspanningen voor wetenschap, technologie en innovatie. Om een internationale vergelijking mogelijk te maken, maakt men bij de opmaak van het HBPWB gebruik van internationale definities.
over
sociaal-economische
fenomenen).
119
De analyse naar O&O, O&V en W&T wordt systematisch uitgevoerd op het HBPWB. Binnen O&O is er een verdere indeling volgens het type van onderzoek: l
8.2 VLAAMSE OVERHEIDSKREDIETEN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE
Fundamenteel onderzoek: ‘experimentele of theoretische
Figuur 8.1 en tabel 8.1 geven de evolutie van de HBPWB’s
werkzaamheden die in de eerste plaats tot doel hebben om
vanaf 1993 weer, samen met de verdeling naar het type
nieuwe kennis te vergaren over de fundamenten die aan
activiteit: O&O, O&V en W&T. Er was een aanzienlijke stijging
verschijnselen en waarneembare feiten ten grondslag
in de periode 1996 tot en met 1999 en tussen 2000 en 2006.
liggen, zonder daarbij een specifieke toepassing of een
In 2007 was er een daling, omdat de eenmalige, niet-structurele
specifiek gebruik op het oog te hebben’;
toekenning in 2005 en 2006 van telkens 75 miljoen euro voor het Vinnof (Vlaams Innovatiefonds) niet werd herhaald.
l
Toegepast onderzoek: ‘oorspronkelijk onderzoek dat in de eerste plaats is gericht op een specifiek praktisch doel’;
Dankzij een structurele toename van de beleidskredieten met 75 miljoen euro, in uitvoering van het Innovatiepact, naast
l
Experimentele ontwikkeling: ‘systematische werkzaamheden
belangrijke eenmalige financiële injecties (meer bepaald
op basis van bestaande, door onderzoek of praktische
45,1
ervaring opgedane kennis, die tot doel hebben nieuwe of
Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven (FFEU) en
aanzienlijk verbeterde processen, systemen of diensten in
25,5 miljoen euro na ‘schrapping van encours’), namen de
te voeren’.
kredieten in 2008 weer toe.
miljoen
euro
uit
het
Financieringsfonds
voor
Binnen de O&O-kredieten wordt nog verder aangegeven welke
In 2009 was er initieel een structurele toename van het Vlaamse
de verdeling is over de verschillende onderzoeksdomeinen,
overheidsbudget voor wetenschap, technologie en innovatie
zoals die zijn geklasseerd volgens de NABS1-classificatie. Op het
met 29 miljoen euro, naast een eenmalige kapitaalinjectie in
HBPWB wordt derhalve ook een volledige NABS-analyse
IMEC via een herinvestering van de participatie in Finindus,
doorgevoerd.
ten bedrage van 35 miljoen euro. Ten gevolge van een eerste besparingsronde in 2009, daalden de middelen voor het wetenschapsbeleid met 1,5% (-27 miljoen) en die specifiek
Wetenschapsbeleid (HBPWB) en de evolutie ervan over de
voor O&O eveneens met 1,5% (-17 miljoen euro) ten opzichte
periode 1993-2011 voorgesteld. De verdeling van de Vlaamse
van de initiële kredieten 2009.
overheidskredieten over O&O, O&V en W&T, over de verschillende grote indelingen van het wetenschaps- en
Grotere besparingen waren noodzakelijk bij de begrotings-
technologisch innovatiebeleid wordt aangegeven.
opmaak 2010: ten opzichte van de definitieve kredieten 2009 was er een daling van de middelen voor het wetenschaps-
Vervolgens worden kerncijfers gegeven uit de analyse-input
en innovatiebeleid met 66 miljoen euro (-3,7%), in hoofdzaak
(bestedingen, personeel), onder meer van de Vlaamse
te wijten aan de daling van de O&O-kredieten: -64 miljoen
universiteiten, de strategische onderzoekscentra en de Vlaamse
(-5,7%). In de loop van 2010 verhoogde het budget voor
wetenschappelijke instellingen.
wetenschapsbeleid wel nog aanzienlijk, dankzij de middelen voor het TINA-fonds (Transformatie, Innovatie en Acceleratie
Er wordt ook verwezen naar de Speurgidsen WTI 1996-2006
Fonds: 100 miljoen) en Vinnof (20 miljoen), voor de opstart
en de EWI-Speurgidsen 2007-2010, Speurgids Ondernemen &
van een zaaikapitaalfonds in het kader van Flanders’ Care
Innoveren 2011 en de website www.speurgids.be.
(20 miljoen euro) en middelen vanuit het FFEU (20 miljoen euro) voor de Proeftuin Elektrische Voertuigen, de archivering van audiovisueel materiaal, bodemsanering en het Vlaams Supercomputer Centrum.
1 Nomenclatuur voor de analyse en vergelijking van wetenschapsbegrotingen en -programma’s.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 8
In dit hoofdstuk wordt het Horizontaal Begrotingsprogramma
120
Tabel 8.1:
Verdeling van het wetenschapsbudget over O&O, O&V en W&T, 1993-2011 (in miljoen euro) 1993
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
O&O
326,783
575,120
595,685
625,073
711,258
770,687
820,666
898,638
967,954
952,670 1.121,429 1.130,072 1.224,024 1.231,308
2007
2008
2009
2010
2011BC*
O&V
365,132
443,820
454,097
463,811
482,408
497,541
504,049
517,914
532,915
531,169
580,390
566,593
567,392
578,810
W&T
31,875
88,039
77,275
76,785
75,135
66,968
68,158
72,278
75,103
77,518
80,169
80,260
78,753
70,050
723,790 1.106,979 1.127,056 1.165,668 1.268,801 1.335,196 1.392,873 1.488,829 1.575,972 1.561,357 1.781,988 1.776,925 1.870,168 1.880,168
Totaal
* 2011BC: kredieten na begrotingscontrole uitgavenbegroting 2011
Tabel 8.2:
Verdeling van het totale budget van het HBPWB 1993-2011 (in miljoen euro)
1. Niet-gericht onderzoek
1993
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011BC*
70,737
139,936
156,420
164,279
172,699
177,768
200,235
213,090
234,783
253,336
280,518
296,844
293,032
305,672
2.1 Werkingstoelagen universiteiten
401,471
489,009
500,975
512,265
539,532
561,284
577,947
594,462
615,590
636,374
682,729
690,341
692,305
706,816
2.2 Andere toelagen universiteiten
75,700
83,944
88,260
88,058
88,506
89,112
83,855
85,543
87,927
62,664
68,333
67,546
67,087
67,884
2.3 Andere instellingen
9,649
11,902
11,225
12,455
13,822
14,382
14,362
14,724
14,968
17,129
19,548
21,087
20,761
21,165
3. Industrieel onderzoek
127,003
235,237
231,685
243,410
311,011
347,891
396,659
453,760
487,204
450,310
572,556
555,443
654,703
637,380
4. Wet. instellingen, dep. diensten en VOI's
15,113
45,813
54,372
52,917
48,983
71,795
65,300
69,029
72,741
74,491
86,489
80,175
79,992
80,880
5. Sectorale initiatieven beleidsondersteunend onderzoek
17,337
39,338
43,771
68,867
67,338
50,500
31,201
33,857
36,434
37,070
42,182
34,545
32,528
32,992
6,780
61,800
40,348
23,417
26,911
22,465
23,314
24,365
26,325
29,982
29,632
30,943
29,760
27,379
6. Globaal wetenschapsbeleid Totaal
723,790 1.106,979 1.127,056 1.165,668 1.268,801 1.335,196 1.392,873 1.488,829 1.575,972 1.561,357 1.781,988 1.776,925 1.870,168 1.880,168
* 2011BC: kredieten na begrotingscontrole uitgavenbegroting 2011
In 2011 was er bij de begrotingsopmaak een budget voor het wetenschaps- en innovatiebeleid voorzien van 1,807 miljard euro, waarvan 1,163 miljard voor O&O. Naar aanleiding van de begrotingscontrole (BC) 2011 nam de Vlaamse Regering de beslissing meer te investeren in wetenschap en innovatie. De beleidskredieten voor onderzoek en ontwikkeling (O&O) die rechtstreeks ressorteren onder de minister bevoegd voor het wetenschaps- en innovatiebeleid werden verhoogd met 65 miljoen euro. Het bijkomende budget dient onder andere om te investeren in onderzoekers en basisonderzoek, onderzoekscentra, onderzoeksprojecten van bedrijven en maatschappelijk belangrijke onderzoeksprojecten. Zo is er na de begrotingscontrole in 2011 over alle beleidsdomeinen van de Vlaamse overheid heen een totaal wetenschaps- en innovatiebudget van 1,880 miljard euro beschikbaar, waarvan 1,231 miljard euro voor O&O. Zoals in 2010, is er ook in 2011 een budget voor het TINA-fonds, ten bedrage van 100 miljoen euro.
Na de begrotingscontrole 2011 is er ten opzichte van 2010 (definitieve kredieten) een toename met 10 miljoen voor het wetenschaps- en innovatiebeleid, waarvan 7 miljoen euro voor O&O. Ten opzichte van het initiële budget 2009, de situatie vóór de besparingen, is er in 2011 een toename met 84 miljoen euro voor O&O. Vergelijkt men enkel de recurrente middelen, dan is er in 2011 67 miljoen euro meer beschikbaar voor O&O dan in 2010 en 19 miljoen euro meer dan vóór de besparingen. Wetenschappelijke en technologische dienstverlening (W&T) neemt slechts een klein aandeel in het HBWPB in. In 1993 was het aandeel Onderwijs en Vorming (O&V) nog groter dan dit voor O&O. Vanaf 1996 kwam hier een kentering in. In 1996 zijn het O&O- en het O&V-aandeel nagenoeg gelijk. Van dan af stijgen de O&O-kredieten. In 1996 was het procentueel aandeel van O&O, O&V en W&T respectievelijk 49%, 47% en 4%. In 2011 is het O&O-aandeel gestegen tot 65%. O&V maakt 31% uit van het HBPWB en W&T 4%.
121
Figuur 8.1: Verdeling van het wetenschapsbudget over O&O, O&V en W&T, 1993-2011 (in miljoen euro)
2.000 1.800 1.600 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0 1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010 2011BC*
n O&O: Onderzoek en ontwikkeling n O&V: Onderwijs en vorming n W&T: Wetenschappelijke en technologische dienstverlening
* 2011BC: kredieten na begrotingscontrole uitgavenbegroting 2011
Een doorsnede doorheen het HBPWB kan gemaakt worden volgens zes grote indelingen:
van wetenschapsbegrotingen en -programma’s en is een EU-classificatiesysteem dat de overheidskredieten voor O&O
1. Niet-gericht onderzoek aan de universiteiten
kredietvolume is ook in 2011 voor “industriële productie en
2. Werking universiteiten en gelijkgestelde instellingen
technologie”. Dan volgen het niet-gericht onderzoek (NABS 13)
3. Financiering van onderzoek en ontwikkeling van nieuwe
en de algemene universiteitsfondsen (NABS 12). Dit zijn
technologieën ten behoeve van het bedrijfsleven 4. Wetenschappelijke instellingen, departementale diensten en VOI’s
meteen ook de twee grote polen van het wetenschapsbeleid: het fundamenteel onderzoek als basis voor het verdere technologische innovatiebeleid.
5. Horizontale initiatieven en beleidsondersteunend onderzoek en studies 6. Allerhande uitgaven i.v.m. het algemene wetenschapsbeleid
De NABS-indeling toegepast op de Vlaamse O&O-overheidskredieten houdt echter ook een belangrijke beperking in. Met de globale subsidies of dotaties voor de strategische
Tabel 8.2 toont de verdeling van het totale budget van het
onderzoekscentra, wetenschappelijke instellingen, departementale
HBPWB over deze zes grote indelingen. Over de hele tijdreeks
diensten en Vlaamse openbare instellingen verricht men in
beschouwd, situeren de sterkste stijgingen zich ter hoogte van
vele gevallen onderzoek dat thuis hoort in meerdere
het niet-gericht onderzoek en de werkingsuitkeringen van de
NABS-domeinen (b.v. milieu, energie, industriële productie en
universiteiten enerzijds en ter hoogte van het industrieel
technologie, …). Omdat deze opsplitsing niet steeds eenduidig
onderzoek anderzijds.
vast te stellen is, wordt aan één kredietlijn ook één NABS-code toegekend. Het niet voorkomen van energieonderzoek (NABS
De procentuele verdeling van de O&O-kredieten over de
5) in figuur 8.2 betekent met andere woorden geenszins dat er
NABS-codes voor 2011 wordt weergegeven in figuur 8.2.
door de Vlaamse overheid geen onderzoek in dat domein
NABS staat voor nomenclatuur voor de analyse en vergelijking
wordt gefinancierd.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 8
onderverdeelt naar sociaal-economische doelstellingen. Het grootste
122
Figuur 8.2: De procentuele verdeling van de O&O-kredieten over de NABS-codes
0,3% 1,6% 2,5%
n 1. Exploratie en exploitatie van het aardse milieu (0,3%) n 2. Milieu (1,6%)
24,5%
n 4. Transport, telecommunicatie en andere infrastructuur (2,5%) n 6. IndustriĂŤle productie en technologie (46,4%) n 7. Gezondheid (0,9%) n 8. Landbouw (2,5%) n 9. Onderwijs (0,5%) 46,4%
n 10. Cultuur, recreatie, religie en media (0,4%) n 11. Overheids- en maatschappelijke systemen, structuren en processen (2,0%)
18,6%
n 12. Algemene kennisopbouw: O&O gefinancierd uit algemene universiteitsfondsen (18,6%)
2,0% 0,4% 0,5% 2,5% 0,9%
n 13. Algemene kennisopbouw: O&O gefinancierd uit andere bronnen (24,5%)
Tabel 8.3:
Werkingsuitkeringen aan de universiteiten 1993-2011 (in miljoen euro)
KUBrussel K.U.Leuven UHasselt
1993
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010 2011BC*
4,351
4,960
4,968
4,742
4,984
5,068
5,177
5,259
5,349
5,450
8,571
2,168
1,449
1,315
164,115
189,688
192,370
194,544
200,420
204,136
207,890
211,105
214,659
218,715
234,856
241,666
242,859
247,344
11,619
16,889
17,236
17,625
14,535
14,661
15,047
15,289
15,828
16,383
24,338
25,471
25,707
27,506
0,087
5,202
5,898
6,174
6,620
7,106
7,717
0,668
0,034
0,006
0,004
tUL UGent UA
104,271
142,695
147,846
154,058
161,344
166,422
171,482
176,804
182,460
191,847
206,462
210,869
212,304
217,914
75,899
78,177
80,096
81,251
83,048
84,760
89,030
89,920
89,840
91,185
58,437
69,286
71,544
72,748
RUCA
16,872
21,029
21,718
22,067
UFSIA
18,709
20,964
21,465
21,715
UIA
22,856
27,293
28,361
28,966
58,679
65,491
67,011
68,461
70,551
72,044
73,388
74,524
75,777
77,211
79,916
81,642
81,623
82,380
401,472
489,009
500,975
512,265
532,935
546,406
559,254
570,852
584,227
602,083
643,839
651,771
653,787
667,649
6,597
7,425
7,531
12,225
12,574
12,196
8,562
8,785
14,189
14,495
14,905
15,026
15,017
15,332
2,600
2,600
2,600
2,600
2,600
2,000
5,000
VUB Totaal werkingsuitkeringen Aanvullende werkingsmiddelen BAMA Enveloppe hogescholenonderwijs academiseringsgelden (2 cycli) + elektrongelden
7,453
LRM impulsfinanciering tUL Onderzoeksbetrokkenheid academische opleidingen aan de hogescholen
11,799
15,754
15,729
15,901
Toelage associaties
0,510
0,520
0,520
0,531
Aanvullende werkingsmiddelen voor het versterken van het onderzoek in de humane wetenschappen
1,019
1,039
1,039
1,060
Rationalisatiefonds
5,000
Aanvullende werkingsmiddelen aanmoedigingsfonds voor beleidsspeerpunten Algemeen totaal
401,472
489,009
500,975
* 2011BC: kredieten na begrotingscontrole uitgavenbegroting 2011
512,265
539,532
561,284
577,947
594,462
615,590
636,374
3,057
6,231
6,213
6,344
682,729
690,341
692,305
706,816
123
8.3 OVERHEIDSKREDIETEN VOOR DE VLAAMSE UNIVERSITEITEN
Het Herculesfinancieringsmechanisme heeft als doelstelling aan Vlaamse onderzoekers performante onderzoeksinfrastructuur ter beschikking te stellen. Er wordt daarbij via financiĂŤle incentives
De overheidskredieten voor de universiteiten bestaan uit de
gestreefd naar een maximale samenwerking tussen de
eerste en tweede geldstroom.
Vlaamse publieke kennisinstellingen onderling en met derden. Het Herculesbesluit bepaalt dat vanuit alle wetenschappelijke
De eerste geldstroom bevat de werkingsuitkeringen van
disciplines aanvragen kunnen worden ingediend en dat zowel
de universiteiten. De werkingsuitkeringen zijn de middelen die
voor grensverleggend onderzoek als voor basisonderzoek kan
de universiteiten ontvangen voor hun gewone werking voor
worden gesubsidieerd. Conform de bepalingen van het
academisch onderwijs, wetenschappelijk onderzoek en
Herculesbesluit is twee derden van de dotatie bestemd voor de
wetenschappelijke dienstverlening.
subsidiĂŤring van middelzware onderzoeksinfrastructuur en een derde voor zware infrastructuur. De Herculesmiddelen worden
Tabel 8.3 geeft een overzicht van de universitaire werkings-
voor 50% bij het niet-gericht onderzoek gerekend, terwijl de andere
toelagen voor de jaren 1993-2011. Van het totaal van de
helft bij het strategisch basisonderzoek ondergebracht wordt.
kredieten voor wetenschapsbeleid nemen de werkingstoelagen
Een wijziging ten opzichte van het vorige Indicatorenboek is
voor de universiteiten een belangrijk deel voor hun rekening.
dat de IWT-specialisatiebeurzen bij het gericht onderzoek
Voor 2011 is dit 706,8 miljoen euro (38%). Van dit bedrag is
worden ondergebracht. Deze wijziging werd retroactief over de
75% bestemd voor Onderwijs en Vorming (O&V), terwijl 25%
hele tijdreeks toegepast.
gaat naar Onderzoek en Ontwikkeling (O&O). Figuur 8.3 toont de evolutie van de middelen voor het niet-gericht De tweede geldstroom omvat de middelen voor het
onderzoek verdeeld via FWO, BOF en de Herculesstichting
fundamenteel, niet-gericht onderzoek.
(1993-2011).
Tabel 8.4 geeft de evolutie (1993-2011) van de middelen bestemd voor het niet-gericht onderzoek aan de universiteiten - m.a.w. het onderzoek op vrij initiatief van de vorser. In 2011 is dit budget 305,7 miljoen euro, na begrotingscontrole. gaan rechtstreeks naar de universiteiten en worden door de onderzoeksraad verdeeld in functie van het universitaire
De evolutie van de Vlaamse overheidskredieten voor het FWO,
onderzoeksbeleid. De middelen voor de mandaten en
evenals de verdeling van de kredieten over de verschillende
projecten van het FWO worden indirect verdeeld door deze
luiken (de individuele kredieten en mandaten, de projecten en
intermediairen, volgens vastgelegde kwaliteitscriteria en een
de diversen) is terug te vinden in tabel 8.5; de evolutie en
evaluatie op basis van peer review.
verdeling van het globale mandatenbestand volgens wetenschapsgebied in figuur 8.4; de evolutie en verdeling van de projectkredieten over de wetenschapsgebieden in figuur 8.5.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 8
De middelen van het Bijzonder Onderzoeksfonds (BOF)
8.4 BESTEDING VAN DE MIDDELEN VERDEELD VIA HET FONDS VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK VLAANDEREN (FWO)
124
Tabel 8.4:
Middelen voor het niet-gericht onderzoek 1993-2011 (in miljoen euro)
FWO-Vlaanderen
1993
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
50,736
90,960
90,969
80,883
82,408
84,784
92,514
103,922
120,288
112,874
117,909
122,513
120,063
130,939
11,712
11,700
11,712
11,712
11,712
11,501
11,463
11,463
0,750
1,502
2,281
2,317
2,201
2,124
12,171
12,402
12,600
12,600
9,684
FWO-Vlaanderen (Nationale Loterij) FWO-Vlaanderen internationale onderzoeksfaciliteiten FWO-Vlaanderen Odysseus-programma FWO-Vlaanderen internationale wetenschappelijke samenwerking
2010 2011BC*
2,200
2,200
2,088
1,976
Totaal FWO-Vlaanderen
50,736
90,960
90,969
80,883
82,408
84,784
104,226
115,622
132,750
138,259
146,504
151,131
148,415
156,186
BOF - subsidie
20,000
48,976
65,451
83,396
90,291
92,984
96,009
97,468
99,033
100,726
105,140
107,138
107,130
111,677
3,000
10,051
15,242
20,532
20,076
19,402
1,500
3,029
4,587
4,348
4,196
2,800
5,653
5,645
8,961
112,277
126,211
137,910
137,199
144,236
2,800
7,803
7,803
7,418
5,250
253,336
280,518
296,844
293,032
305,672
BOF - Methusalem-programma BOF - ZAP-mandaten BOF - Tenure Track 20,000
Totaal BOF
48,976
65,451
83,396
90,291
92,984
96,009
97,468
102,033
Hercules (50%*) 70,736
Algemeen totaal
139,936
156,420
164,279
172,699
177,768
200,235
213,090
234,783
* 2011BC: kredieten na begrotingscontrole uitgavenbegroting 2011 50% van de middelen voor de financiering van (middel)zware onderzoeksinfrastructuur (Herculesmiddelen) wordt bij het niet-gericht onderzoek gerekend, de andere helft bij het strategisch basisonderzoek
Tabel 8.5:
Evolutie van de toelagespreiding over de actiemiddelen van het FWO 1992-2010 (in miljoen euro)
Uitgaven
1992
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Mandaten
28,06
49,26
53,72
55,57
44,55
49,66
51,53
56,33
57,23
60,19
67,59
76,48
83,89
88,25
45%
46%
48%
48%
42%
42%
40%
44%
41%
40%
41%
41%
43%
43%
Wetenschappelijke contacten
2,08 3%
2,33 2%
2,48 2%
2,20 2%
3,41 3%
2,66 2%
2,68 2%
2,94 2%
3,41 2%
3,59 2%
3,59 2%
4,03 2%
4,81 2%
5,31 3%
Kredieten aan navorsers
1,07
0,97
1,66
1,77
1,67
2,24
1,70
1,57
2,08
1,71
1,86
2,22
2,11
1,47
2%
1%
1%
2%
2%
2%
1%
1%
2%
1%
1%
1%
1%
1%
28,28 45%
50,72* 47%
50,07* 45%
50,93 44%
53,02 49%
58,44 50%
67,27 53%
63,54 49%
70,61 51%
78,24 52%
85,73 52%
97,32 52%
99,6 51%
105,84 51%
2,85
4,51
4,51
4,59
4,67
4,66
4,87
4,94
5,08
5,58
5,59
5,69
6,09
5,77
5%
4%
4%
4%
4%
4%
4%
4%
4%
4%
4%
4%
3%
3%
62,34 100%
107,79 100%
112,44 100%
115,05 100%
107,32 100%
117,67 100%
128,05 100%
129,31 100%
138,41 100%
149,31 100%
164,36 100%
185,72 100%
196,50 100%
206,64 100%
Onderzoeksprojecten Diversen Totaal
De kostprijs van de permanente onderzoekers is continu opgenomen bij mandaten, terwijl die eertijds boekhoudkundig bij de onderzoeksprojecten hoorde. Vanaf 1/10/2000 zijn deze onderzoekers echter naar het ZAP overgeheveld. * Gelden voor het Max-Wildiersfonds worden besteed vanaf 2000 e.v.
8.5 OVERHEIDSKREDIETEN VOOR INDUSTRIEEL ONDERZOEK
basisonderzoek en de aandacht voor het onderzoek in de hogescholen. Vanaf 2003 zijn er extra middelen voor de Vlaamse excellentiepolen en zijn ook door de defederalisering
Tabel 8.6 toont de verdeling en de evolutie van de middelen
van de beleidspost Landbouw de kredieten voor het
voor industrieel onderzoek over de periode 1993-2011. De evolutie
landbouwonderzoek ingeschreven in de Vlaamse begroting.
van de onderscheiden beleidsinitiatieven en van de bijhorende
In 2011 bedraagt het IWT-krediet ten behoeve van het
kredieten kan gevolgd worden over verschillende jaren.
initiatief bedrijven en innovatie-samenwerkingsverbanden
Een constante zijn de IWT-kredietlijnen en de strategische
136,423 miljoen euro.
onderzoekscentra IMEC, VITO, VIB en IBBT. De meest markante wijzigingen zijn de opkomst van het strategisch
125
Figuur 8.3: De evolutie van de middelen voor het niet-gericht onderzoek verdeeld via FWO, BOF en Herculesstichting (1993-2011) (in miljoen euro)
160 140 120
EUR
100 80 60 40 20 0 1993
n FWO
1994
1995
n BOF
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010 2011BC*
n Hercules (50%)
* 2011BC: kredieten na begrotingscontrole uitgavenbegroting 2011
Figuur 8.4: Evolutie van het mandatenbestand volgens wetenschapsgebied 1998-2009 (FWO)
500
400
Aantal mandaten
350 300 250 200 150 100 50 0 1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
n Exacte wetenschappen
n Toegepaste wetenschappen
n Biologische wetenschappen
n Cultuur- en taalwetenschappen
n Medische wetenschappen
n Gedrags- en maatschappijwetenschappen
2009
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 8
450
126
Figuur 8.5: Evolutie van de kredieten van de onderzoeksprojecten, uitgesplitst per wetenschapsgebied 1998-2009 (FWO) (in miljoen euro)
35.000
30.000
KEUR
25.000
20.000
15.000
10.000
5.000
0 1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
n Wetenschap en Technologie n Biologische wetenschappen n Medische wetenschappen n Interdisciplinair n Cultuur- en Taalwetenschappen n Gedrags- en Maatschappijwetenschappen
8.6 O&O-INPUT VOOR DE VLAAMSE ONDERZOEKSINSTELLINGEN IMEC, VITO, VIB EN IBBT
Zo worden er technologische oplossingen ontwikkeld die relevant zijn voor de industrie. IMEC’s onderzoeksactiviteiten zijn toegespitst op vijf domeinen: chipverkleining, heterogene integratie, biologie en elektronica samenbrengen voor een
Tabel 8.7 toont de input van middelen en personeel en de
beter leven, slimme systemen en energie.
evolutie over de periode 1992-2009 voor de strategische onderzoekscentra IMEC (Interuniversitair Centrum voor Micro-
VITO wil op een innoverende en klantvriendelijke wijze
elektronica), VITO (Vlaamse Instelling voor Technologisch
technologische oplossingen verschaffen en onafhankelijke
Onderzoek), VIB (Vlaams Interuniversitair Instituut voor
wetenschappelijk onderbouwde adviezen en ondersteuning
Biotechnologie) en IBBT (Interdisciplinair instituut voor
verstrekken die het economisch en maatschappelijk weefsel in
BreedBand Technologie).
Vlaanderen versterken en een essentiële bijdrage tot duurzame ontwikkeling leveren. Vanuit de dotatiemiddelen start VITO
IMEC genereert diverse inkomsten uit voornamelijk contract-
eigen onderzoek. Dit onderzoek is georganiseerd binnen een
onderzoek, waarbij onderzoeksprojecten met regionale en
achttal technologieprogramma’s die steunen op een minimaal
internationale partners worden uitgebouwd. De jaarlijkse
aantal technologieplatformen. Hierbij is het de bedoeling om
overheidstoelage stelt IMEC in staat om het basisonderzoek op
middels maximaal gebruik en hergebruik van technologie-
lange termijn te financieren, waarmee de strategische
platformen een zo groot mogelijke toegevoegde waarde
‘background know-how’ wordt ondersteund, los van de
(hefboom) te creëren. De technologieprogramma’s vormen de
specifieke samenwerkingsverbanden. IMEC verricht onderzoek
concrete omzetting van de strategische drivers in het extern
in het domein van nano-elektronica en koppelt zijn innovatieve
gefinancierd onderzoek.
kracht aan wereldwijde partnerships in ICT, gezondheidszorg en energie.
127
VIB is een ondernemend onderzoeksinstituut, actief in de meest
Tabel 8.9 geeft vooreerst een overzicht van de overheids-
uiteenlopende domeinen van de biotechnologie. Wetenschappers
kredieten die in Vlaanderen voor O&O beschikbaar zijn
en technici verrichten er basisonderzoek naar de moleculaire
(Vlaamse kredieten + Vlaams aandeel van de federale kredieten
mechanismen die instaan voor de werking van het menselijk
+ het Vlaams aandeel in de EU-overheidskredieten) als %
lichaam, planten en micro-organismen. In samenwerking met
BBP-Vlaanderen – ofwel het bruto binnenlands product per
haar universitaire partners wil VIB de basis leggen voor een
regio (BBPR).
betere levenskwaliteit en ontplooit daartoe drie complementaire
Tabel 8.10 geeft een vergelijking van Vlaanderen met de
kernactiviteiten: het verwerven van nieuwe kennis via strategisch
belangrijkste EU-landen, aangevuld met de Verenigde Staten
basisonderzoek, het vertalen van kennis naar nuttige
en Japan. Er dient hier opgemerkt dat men als Vlaams aandeel
toepassingen en het informeren van de Vlaamse bevolking over
van de federale O&O-kredieten de ESA-kredieten aan 35,49%
de ontdekkingen en ontwikkelingen in de levenswetenschappen.
meerekent (bron: VRWI) en de rest aan 56%.
IBBT richt zich op onderzoek in Informatie- en Communicatie-
Het is duidelijk dat de cijfers voor O&O-overheidsuitgaven
technologie (ICT) in het algemeen, en de ontwikkeling van
(GBAORD), uitgedrukt als % BBP, niet overal jaar na jaar
breedbandtoepassingen in het bijzonder. Dit onderzoek is
stijgen. In sommige landen stagneert het, in andere is er zelfs
interdisciplinair en vraaggedreven en vindt plaats in nauwe
een daling merkbaar over meerdere jaren. Weinig landen laten
samenwerking met zowel bedrijven als de overheid. Het heeft
de laatste jaren een sterke stijging van de O&O-overheids-
tot doel oplossingen te bieden voor complexe problemen en zo
inspanningen zien. Vergelijken we Vlaanderen internationaal
tegemoet te komen aan toekomstige uitdagingen van de
voor 2009, het meest recente jaar met cijfers voor de meeste
maatschappij. Toepassingen van IBBT-onderzoek zijn er binnen
landen, dan is vast te stellen dat Vlaanderen gemiddeld scoort.
een breed gamma aan domeinen zoals gezondheidszorg, mobiliteit en logistiek, cultuur & nieuwe media en green ICT.
8.9 OVERHEIDSSTEUN VOOR ECO-INNOVATIE 8.7 O&O-INPUT VOOR DE VLAAMSE WETENSCHAPPELIJKE INSTELLINGEN
Om de uitvoering van de doorbraken uit het plan Vlaanderen in Actie (ViA) te verzekeren, ondertekenden in Brussel op 17 april 2009 meer dan 80 organisaties en verenigingen het
evolutie over de periode 1992-2009 voor de Vlaamse
Pact 2020. Zij engageren zich om samen 20 doelstellingen met
wetenschappelijke instellingen.
concrete streefcijfers te realiseren, verdeeld over vijf centrale thema’s. Eén indicator is “overheidssteun voor eco-innovatie (inclusief onderzoek)”. Met dit type overheidssteun wil Vlaanderen
8.8 O&O-UITGAVEN IN DE PUBLIEKE SECTOR IN VLAANDEREN: EEN INTERNATIONALE VERGELIJKING
tegen 2020 in de top-5 van de Europese regio’s staan. Hieronder volgen de eerste cijfers over de overheidssteun voor eco-innovatie en aanverwant onderzoek. Meer info over deze nulmeting is te vinden in de EWI-Speurgids 2009. Voor resultaten
Door de OESO worden de uitgaven voor O&O als een
over inspanningen van Vlaamse bedrijven voor milieu-innovatie
bijzonder belangrijke indicator beschouwd voor het meten van
wordt verwezen naar hoofdstuk 9 van dit Indicatorenboek.
de O&O-intensiteit en innovatie. Deze uitgaven kunnen
In de CIS-2009 enquête werd met name over dit type innovatie
worden uitgedrukt in een percentage van het regionale BBP en
een luik aan de vragenlijst toegevoegd.
worden gerelateerd aan het aantal inwoners.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 8
Tabel 8.8 toont de input aan middelen en personeel, en de
128
Tabel 8.6:
De evolutie van de financiering van onderzoek en ontwikkeling van nieuwe technologieĂŤn ten behoeve van het bedrijfsleven 1993-2011 (in miljoen euro)
IWT - Initiatief Vlaamse Regering IWT - Initiatief bedrijven en innovatie samenwerkingsverbanden IWT - Innovatieve mediaprojecten IWT - Vlaams Innovatie Netwerk (VIN) IWT - Strategisch basisonderzoek SBO IWT - Specialisatiebeurzen en Baekeland-programma IWT - Landbouwonderzoek IWT - TETRA-Fonds IWT - Toegepast biomedisch onderzoek (TBM) IWT - Vlaamse deelname aan de Europese programma's (VCP-werking) IWT - werking IMEC IMEC - herinvestering participatie in Finindus VITO VITO - Beleidsdomein LNE VITO - FFEU VIB IBBT NERF Deelnemingen in de spin-offs van de SOC's Innovatie (Hermesfonds) Industrieel Onderzoeksfonds (IOF) PWO Hercules (50%) Interfacediensten Stichting Innovatie & Arbeid Flanders DC FFEU Vlaamse excellentiepolen Participaties O&O via PMV PMV - VINNOF Zaaikapitaalfonds Flanders’ Care Participaties in het kader van innovatie: PMV - TINA-Fonds Onderzoek Staalindustrie EFRO - Hermes Totaal
1993
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011BC
31,854
54,321
29,435
32,848
37,744
11,048
6,186
13,750
8,751
24,464
42,113
40,087
35,078
50,630
37,184
54,289
77,777
82,734
82,484
101,503
96,863
98,213
119,275
125,765
153,334
138,249
126,423
136,423
5,445
13,457
11,839
10,901
7,837
4,407
9,607
10,319
10,319
0,814
0,829
0,846
0,846
0,673
0,673 36,674
6,130
16,192
10,139
10,139
16,840
15,791
15,486
16,247
4,358
5,935
5,949
16,840
37,488
37,488
38,604
38,604
38,604
38,604
36,674
18,265
17,786
18,053
20,269
21,729
22,918
27,018
30,343
30,183
33,160
9,265
10,794
9,602
9,602
9,602
9,602
9,602
9,602
9,122
10,122
5,949
5,949
5,949
5,949
6,999
7,399
9,214
8,899
8,454
8,454
5,000
5,000
6,000
6,000
5,700
5,700
0,220
0,335
0,361
0,363
0,338
3,966
7,095
8,042
8,215
9,581
10,811
11,012
11,090
11,601
11,453
11,453
12,800
11,110
11,474
22,065
27,618
28,245
28,659
33,652
34,308
34,481
35,033
35,625
39,016
44,171
44,730
42,616
45,712
24,274
27,499
27,772
29,353
29,934
31,263
33,501
33,101
37,754
35,236
42,171
42,629
43,491
43,739
2,103
2,168
2,065
35,000
8,000 24,921
25,669
26,034
27,817
28,595
29,453
30,366
31,334
38,198
38,962
39,456
37,598
40,778
17,000
17,287
23,098
23,592
23,891
22,767
24,767
0,926
0,938 10,000
3,000
1,530
30,000
30,000
30,000
30,000
30,000
30,000
25,000
2,000
10,030
11,341
11,535
16,754
17,072
17,022
16,722
3,000
11,500
9,000
9,000
9,500
9,500
9,025
10,708
2,800
7,803
7,803
7,418
5,250 2,869
1,257
1,269
1,289
0,327
1,326
1,345
1,365
2,087
2,723
2,775
2,828
2,819
1,896
1,916
1,943
1,973
1,973
2,002
2,165
2,200
2,238
2,281
2,423
2,457
2,181
2,300
2,374
2,421
2,610
2,298
2,675
37,180
37,250
14,278
30,000
30,000
30,100
20,000
17,989 75,000
75,000
20,000 20,000 100,000
100,000
654,703
637,380
30,000 11,100 127,003
235,237
231,685
* 2011BC: kredieten na begrotingscontrole uitgavenbegroting 2011
243,410
311,011
347,891
396,659
453,760
487,204
450,310
572,556
555,443
129
Tabel 8.7:
Input aan middelen en personeel voor de Vlaamse onderzoeksinstellingen IMEC, VITO, VIB en IBBT
Onderzoeksinstelling
Contractonderzoek (mln. EUR)
21,02 22,05
16,06 5,61
0,64 0,66
292 145
103 188
24,32 26,46 22,81
29,15 9,72 0,70
2,82 1,36 0,62
375 173 138
132 207 136
27,59 24,45 25,18
38,70 16,14 4,34
6,52 6,58 1,17
464 212 169
163 212 165
28,25 27,77 25,67
70,48 17,72 5,41
4,13 0,17 0,42
542 233 199
191 216 164
27,42 29,35 26,03
87,71 19,04 5,63
3,43 0,18 0,35
622 253 175
218 212 173
33,65 29,93 27,81
103,39 21,88 5,19
1,36 0,48
738 247 219
259 204 214
34,31 31,26 28,60
108,93 24,30 5,80
2,07 1,14
754 264 228
263 201 193
34,48 33,50 29,45
118,14 26,64 8,11
6,29 2,11
790 261 261
261 201 193
35,03 33,10 30,37 17,00
157,24 29,11 9,28 1,06
4,35 2,27 -
814 271 297 8
274 199 205 -
35,63 37,75 31,33 17,29
186,22 32,19 9,86 1,64
5,12 2,77 0,27
809 291 253 25
274 213 173 -
39,02 35,24 38,20 23,10
199,35 25,99 11,20 2,96
6,07 2,92 0,37
832 304 286 43
295 200 177 1
44,17 42,17 38,96 23,59
218,98 26,73 20,66 4,01
7,00 9,70 2,69 1,75
898 324 329 83
315 193 157 16
44,73 42,63 39,46 23,89
212,13 30,63 12,20 4,85
9,91 11,00 3,22 1,01
962 372 334 101
336 211 176 26
* Doctor, burg. ir., licentiaat, ind. ir. ** Het VIB werd opgericht in 1995 en werd operationeel in 1996 *** Globale basistoelage, recente referentietaken en doelfinanciering inbegrepen
Diverse (mln. EUR)
Personeel hoger geschoold*
**** Personeel IMEC: alleen payroll (koppen) ***** Personeel IBBT centrale functies
Personeel ander
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 8
1992 IMEC VITO 1996 IMEC VITO*** VIB** 1998 IMEC VITO VIB 2000 IMEC VITO VIB 2001 IMEC VITO VIB 2002 IMEC VITO VIB 2003 IMEC VITO VIB 2004 IMEC VITO VIB 2005 IMEC VITO VIB IBBT**** 2006 IMEC VITO VIB IBBT 2007 IMEC VITO VIB IBBT 2008 IMEC VITO VIB IBBT 2009 IMEC VITO VIB IBBT
Vlaamse overheid (toelage) (mln. EUR)
130
Tabel 8.8:
Input aan middelen en personeel voor de Vlaamse wetenschappelijke instellingen
Wetenschappelijke instelling 1992 IN IBW VIOE CBGS KMSKA 1998 IN IBW VIOE CBGS KMSKA 1999 IN IBW VIOE CBGS KMSKA 2000** IN IBW VIOE CBGS KMSKA 2001 IN IBW VIOE CBGS KMSKA 2002 IN IBW VIOE CBGS KMSKA 2003 IN IBW VIOE CBGS KMSKA CLO CLE 2004 IN IBW VIOE CBGS KMSKA CLO CLE 2005 IN IBW VIOE CBGS*** KMSKA CLO CLE
Vlaamse overheid (mln. EUR)
Andere inkomsten (mln. EUR)
Personeel hoger geschoold*
Personeel ander
0,75 0,55 0,45 0,27
0,05 0,35 0,23 0,35
25 11 17 17 17
9 20 43 9 64
1,89 2,33 0,94 0,30 1,53
1,16 0,59 0,03 0,03 1,08
38 31 18 17 25
20 44 55 9 75
2,85 2,40 0,82 0,31 1,79
0,82 0,69 0,03 0,03 0,98
54 31 20 17 25
16 50 55 9 75
3,84 3,02 2,56 1,59 4,23
0,83 0,64 0,03 0,03 0,29
61 41 31 20 25
28 70 73 9 75
4,36 3,84 3,60 1,62 4,74
0,97 1,02 0,03 0,03 1,02
96 44 60 21 25
28 66 84 9 75
4,84 4,73 4,37 1,87 5,58
1,04 0,68 0,23 0,06 0,00
104 52 61 21 27
31 68 55 6 72
5,14 4,93 4,81 1,66 4,85 12,57 2,92
1,26 0,86 0,24 0,05 0,00 9,30 0,00
80 56 52 19 26 130 22
29 72 53 7 68 402 51
4,44 5,15 4,27 1,85 4,75 15,03 3,33
1,00 1,04 0,18 0,07 0,00 10,10 0,34
83 53 34 22 29 121 27
36 78 73 6 72 348 56
4,66 6,1 4,83 1,88 4,64 14,35 2,31
1,09 0,58 0,19 0,09 0,00 10,97 0,53
85 58 54 22 30 121 21
49 84 80 7 68 342 50
131
Tabel 8.8:
Input aan middelen en personeel voor de Vlaamse wetenschappelijke instellingen (vervolg)
Wetenschappelijke instelling 2006 INBO**** ILVO***** VIOE****** KMSKA******* 2007 INBO ILVO VIOE KMSKA 2008 INBO ILVO VIOE KMSKA 2009 INBO ILVO VIOE KMSKA
Vlaamse overheid (mln. EUR)
Andere inkomsten (mln. EUR)
Personeel hoger geschoold*
Personeel ander
12,55
2,08
143
129
16,44
11,06
174
309
5,42
0,23
55
74
6,52
0,00
36
73
12,39
2,12
143
129
17,28
10,77
183
312
6,04
0,29
63
92
6,54
0,00
31
74
12,42
2,06
140
129
17,68
13,28
218
305
6,81
0,57
73
81
6,78
0,00
30
83
14,09
3,42
153
128
18,02
12,74
223
308
6,39
0,92
77
77
6,78
0,00
31
81
* **
Doctor, burg. ir., bio-ingenieur, licentiaat, ind ir. Vanaf 2000 worden de salarissen en toelagen van het personeel voor de wetenschappelijke instellingen (behalve voor het IBW) vermeld als onderdeel van de middelen van de Vlaamse overheid. Deze informatie is gebaseerd op de O&O-uitgaven zoals vermeld in de OESO O&O-enquête en wordt toegevoegd aan de middelen afkomstig van de Vlaamse overheid. *** CBGS werd in 2006 opgeheven. **** Het Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek (INBO) is het resultaat van een fusie van IBW en IN. ***** Het Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek (ILVO) is het resultaat van een fusie van CLE en CLO. ****** Vlaams Instituut voor Onroerend Erfgoed (VIOE) ******* Koninklijk Museum voor Schone Kunsten - Antwerpen (KMSKA)
De steun vanuit de Vlaamse overheid verloopt via financierende
“Onder Eco-innovatie worden alle innovatie-activiteiten begrepen
agentschappen en programma’s uit de beleidsdomeinen
die resulteren in of streven naar een significante verbetering op
Economie, Wetenschap en Innovatie (EWI), Leefmilieu, Natuur
het gebied van milieubescherming. Eco-innovatie omvat nieuwe
en Energie (LNE), Landbouw en Visserij (LV) en ook Onderwijs
productieprocessen, nieuwe producten of diensten, en nieuwe
en Vorming (OV) voor een beperkt aantal BOF-projecten.
management- en bedrijfsmethoden die waarschijnlijk de risico’s voor het milieu, de verontreiniging en elke andere negatieve
De steunregeling Duurzame Technologische Ontwikkeling,
impact van het gebruik van natuurlijke rijkdommen doorheen
in beheer van IWT, richt zich op zeven innovatiedoelstellingen
de levenscyclus van gerelateerde activiteiten voorkomen of
die het milieu ten goede komen. De DTO-steunregeling komt
substantieel verminderen.” (vertaald uit het Engels)
bovenop de andere subsidiemaatregelen van het IWT. Bijgevolg werd de totale subsidie meegeteld van de projecten
Voor deze nulmeting werd als tijdvenster 2007-2009 gekozen.
met DTO-label. Verder werd ook de ecologiesteun en
Tabel 8.11 laat zien dat de Vlaamse overheid in de periode
de cofinanciering van cleantechprojecten in beschouwing
2007-2009 jaarlijks ongeveer 180 à 190 miljoen euro aan
genomen, onder beheer van het Agentschap Ondernemen.
middelen besteedde aan eco-innovatie en aanverwant
Daarnaast verrichten de strategische onderzoekscentra VITO
onderzoek. Dit is afgerond 0,1% van het BBPR of, vergeleken
en IMEC een aanzienlijk aandeel van hun overheidssteun aan
met het Vlaamse overheidsbudget voor O&O, 16 à 19%.
eco-innovatie gerelateerd onderzoek.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 8
De gehanteerde definitie van de Europese Commissie luidt:
132
Het departement Landbouw en Visserij financiert eco-innovatie
8.10 REFERENTIES
op verschillende vlakken en door het Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek (ILVO) wordt onderzoek in dat kader verricht.
• Speurgidsen WTI 1996-2006, EWI-Speurgidsen 20072010, Speurgids Ondernemen & Innoveren 2011 en
Ten slotte werden onderzoeksprojecten gefinancierd via het MIP (Milieu- en energietechnologie Innovatie Platform) die hierin kaderen opgenomen, naast enkele projecten uit het programma
www.speurgids.be • ‘Main Science and Technology Indicators’, OESO, Volume 2010/2
TWOL (Toegepast Wetenschappelijk Onderzoek Leefmilieu) van het departement Leefmilieu, Natuur en Energie.
Tabel 8.9:
O&O-overheidskredieten als percentage BBP-Vlaanderen (kredieten in miljoen euro)
VLAAMSE OVERHEID (stricto sensu)
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011BC*
O&O-kredieten 356,106 429,501 479,624 518,639 575,120 595,685 625,071 711,258 770,687 820,666 898,638 967,954 952,670 1.121,429 1.130,072 1.224,024 1.231,308
% O&O/ BBP-Vlaanderen 0,30 0,36 0,38 0,39 0,42 0,41 0,42 0,43 0,46 0,46 0,47 0,48 0,49 0,53 0,56 0,52 0,54
VLAAMSE OVERHEID + VLAAMS AANDEEL FEDERALE OVERHEID
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011BC*
Vlaamse + Vlaams aandeel Federale O&O-kredieten** 560,943 635,777 700,282 746,675 801,221 831,317 859,410 946,757 1.023,271 1.069,527 1.132,220 1.219,950 1.215,642 1.403,281 1.390,345 1.504,835 1.512,120
% O&O/ BBP-Vlaanderen 0,47 0,53 0,55 0,57 0,59 0,57 0,58 0,62 0,65 0,64 0,65 0,66 0,63 0,70 0,71 0,74 0,72
VLAAMSE OVERHEID + VLAAMS AANDEEL FEDERALE + VLAAMS AANDEEL EU-OVERHEID
1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011BC*
Vlaamse + Vlaams aandeel Federale + EU O&O-kredieten *** 624,666 700,499 766,004 813,397 868,944 900,040 929,132 1.017,479 1.111,343 1.157,600 1.220,293 1.308,023 1.303,714 1.549,281 1.536,345 1.650,835 1.658,120
% O&O/ BBP-Vlaanderen 0,53 0,58 0,60 0,62 0,63 0,62 0,62 0,66 0,70 0,69 0,70 0,71 0,67 0,78 0,79 0,81 0,79
* 2011BC: kredieten na begrotingscontrole uitgavenbegroting 2011 ** Verdeelsleutel ESA aan 28,5% Vlaams (1991-1996) en 35,49% Vlaams (vanaf 1997 en aangehouden) (Bron: VRWI) en de rest van de federale O&O-kredieten aan 56% Vlaams (IMCWB-verdeelsleutel). *** Geraamd volgens berekende returns van het Vierde Kaderprogramma (1994-1998), Vijfde Kaderprogramma (1998-2002) en Zesde Kaderprogramma (2002-2006) en raming op basis van tussentijds resultaten van het Zevende Kaderprogramma (2007-2013).
133
Tabel 8.10: Internationale vergelijking van de O&O-overheidsuitgaven (GBAORD), uitgedrukt in % BBP(R) 2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011BC*
Vlaanderen**
0,58%
0,62%
0,65%
0,64%
0,65%
0,66%
0,63%
0,70%
0,71%
0,74%
0,72%
BelgiĂŤ
0,58%
0,60%
0,61%
0,59%
0,59%
0,61%
0,60%
0,68%
0,68%
geen data
Denemarken
0,75%
0,73%
0,73%
0,71%
0,71%
0,72%
0,79%
0,85%
0,99%
0,99%
Duitsland
0,78%
0,78%
0,79%
0,77%
0,77%
0,76%
0,77%
0,79%
0,87%
0,90%
Finland
0,97%
0,97%
1,00%
1,01%
1,03%
1,02%
0,97%
0,98%
1,13%
1,15%
Frankrijk
0,99%
1,00%
0,99%
0,96%
0,97%
0,81%
0,74%
0,74%
0,78%
0,78%
Ierland
0,32%
0,33%
0,37%
0,43%
0,46%
0,45%
0,49%
0,53%
0,58%
geen data
ItaliĂŤ
0,68%
geen data
geen data
geen data
0,67%
0,61%
0,64%
0,63%
0,64%
0,59%
Nederland
0,75%
0,74%
0,74%
0,73%
0,69%
0,71%
0,69%
0,70%
0,79%
0,76%
Portugal
0,58%
0,64%
0,59%
0,62%
0,70%
0,70%
0,75%
0,86%
0,92%
1,02%
Spanje
0,66%
0,74%
0,73%
0,80%
0,84%
1,00%
1,07%
1,00%
0,78%
geen data
Verenigd Koninkrijk
0,66%
0,75%
0,74%
0,69%
0,67%
0,66%
0,65%
0,65%
0,71%
geen data
Zweden
0,81%
0,87%
0,91%
0,87%
0,86%
0,84%
0,79%
0,80%
0,91%
geen data
EU-25
0,73%
0,75%
0,74%
0,74%
0,72%
0,70%
0,70%
0,70%
geen data
geen data
EU-27
0,72%
0,74%
0,73%
0,73%
0,71%
0,69%
0,69%
0,69%
geen data
geen data
Japan
0,70%
0,72%
0,73%
0,72%
0,71%
0,70%
0,68%
0,71%
0,75%
0,74%
Verenigde Staten
0,89%
0,97%
1,04%
1,07%
1,04%
1,02%
1,01%
1,01%
1,18%
geen data
* 2011BC: kredieten na begrotingscontrole uitgavenbegroting 2011 ** Vlaamse overheidskredieten + Vlaams aandeel van de federale kredieten + Vlaams aandeel EU-overheid (35,5% ESA en de rest aan 56%)
Tabel 8.11: Overzicht van de Vlaamse overheidssteun voor eco-innovatie, incl. onderzoek 2007-2009 (in miljoen euro) 2008
2009
121,93
128,79
Departement LV
36,98
29,01
30,16
IWT: DTO
14,24
15,07
13,64
VITO
8,49
8,45
12,32
IMEC
3,00
3,48
2,86
BOF en FWO
1,03
1,41
1,79
ILVO
1,00
1,03
1,95
MIP
0,28
1,15
0,97
Departement LNE: TWOL
0,21
0,09
0,07
Totaal
185,23
181,61
192,55
O&O-overheidsbudget (GBAORD)
952,67
1.121,43
1.130,07
Overheidssteun voor eco-innovatie t.o.v. GBAORD
19,4%
16,2%
17,0%
194.421,95
199.654,60
195.563,50
0,10%
0,09%
0,10%
BBPR Overheidssteun voor eco-innovatie t.o.v. BBPR
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 8
2007 120,00
Agentschap Ondernemen: Ecologiesteun en EFRO-cleantechprojecten
134
135
I N N OVAT I E - I N S PA N N I N G E VLAAMSE ONDERNEMI K E R N R E S U LTAT E DE CIS2009-EN
N N N Q
VA N GEN: VA N UÊTE
Door Petra Andries (K.U.Leuven), Anneleen Bruylant (K.U.Leuven), Julie Delanote (K.U.Leuven), Machteld Hoskens (K.U.Leuven) en Susanne Thorwarth (K.U.Leuven)
09
136
9.1 INLEIDING
9.2 METHODOLOGIE
In 2000 heeft de Europese Raad te Lissabon de lat voor de
De methodologische aanbevelingen die Eurostat uitschreef
toekomst zeer hoog gelegd: de Europese Unie wil “de meest
voor het afnemen van de enquête in alle EU-lidstaten werden
concurrerende economie ter wereld worden die in staat is tot
nagenoeg volledig gevolgd op het niveau van de Vlaamse regio.
duurzame economische groei, met meer en betere banen en
Merk op dat het huidige rapport niet volledig vergelijkbaar is
een hechtere sociale samenhang” (Commissie van de Europese
met dat voor de CIS4 die in 2005 afgenomen werd in Vlaanderen
Gemeenschappen, september 2000).
(Aerts et al., 2007). In CIS4 werden ook de industriële sectoren bouwnijverheid, verkoop, onderhoud en reparatie van
Doorheen de decennia heeft men verschillende factoren als
motorvoertuigen en motorrijwielen, kleinhandel en overige
drijfveer van het concurrentievermogen beschouwd. Zo lag in
zakelijke dienstverlening (met uitzondering van architecten,
de jaren ’60 en ’70 van de 20ste eeuw de klemtoon op
ingenieurs en aanverwante technische adviesbureaus, alsook
efficiëntie. Tijdens de jaren ’70 verschoof de focus naar
technische testen en toetsen) bevraagd (codes 45, 50, 52, 74.1,
kwaliteit, terwijl in de volgende decennia flexibiliteit de nieuwe
en 74.4-74.8 volgens de oude NACE-Bel-2003-codering).
kracht werd. Vanaf de jaren ’90 is men innovatie gaan
Deze bijkomende sectoren waren in CIS4 goed voor bijna
beschouwen als dé ultieme competitieve kracht (Debackere,
30% van de populatie. Gezien de innovatiegraad in deze
2002, blz. 2). De Europese Unie is tot diezelfde conclusie
bijkomende sectoren eerder laag is, werden zij niet meer
gekomen en doet dan ook heel wat inspanningen om het
bevraagd in CIS2007, en ook niet in de bevraging van
innovatiepeil in de Unie op te krikken, om zo haar ambitieuze
CIS2009 die we hier bespreken. Net als bij CIS2007 volgde
doelstelling te realiseren.
de datavoorbereiding van CIS2009 de aanbevelingen van Eurostat met betrekking tot de steekproeftrekking, de gegevens-
Een krachtig meetinstrument om de innovatieactiviteiten te
opkuis, de imputatie van ontbrekende waarden, de behandeling
meten is hierbij een basisbehoefte. Sinds de jaren ’80 werd
van de non-respons, en het berekenen van de gewichten voor
hard gewerkt aan een instrumentarium om innovatie te meten.
de extrapolatie van steekproef- naar populatieresultaten.
Hieruit ontstond de “Oslo manual” (OECD, 1992), een rapport van de OECD met richtlijnen voor de verzameling en de
Voor de Vlaamse CIS2009 werd een steekproef getrokken uit
interpretatie van gegevens i.v.m. technologische product- en
de populatie van Vlaamse ondernemingen op basis van grootte
procesinnovatie in industriële productie. In 1997 kwam een
(minstens 10 werknemers) en sector. Een recente versie van
tweede editie (OECD/Eurostat, 1997) uit die ook de diensten-
het werkgeversbestand van de Belgische Rijksdienst voor Sociale
sectoren in rekening nam. De laatste jaren is het bewustzijn
Zekerheid, namelijk de versie van 31 december 2008, fungeerde
gegroeid dat innovatie breder is dan technologische innovatie
als referentiepopulatie. Deze data werden verfijnd op basis van
en in 2005 kwam een nieuwe versie van deze handleiding uit
informatie van het internet, de Algemene Directie Statistiek en
(OECD/Eurostat, 2005), waarin er ook expliciete aandacht voor
Economische Informatie, en de Nationale Bank van België via
organisatorische en marketinginnovatie was.
de Belfirst-databank van Bureau Van Dijk. Uit de resterende populatie van 10.197 bedrijven werden er uiteindelijk 4.969
Op basis van de principes beschreven in deze Oslo manual
geselecteerd voor bevraging. De steekproeftrekking gebeurde
worden de innovatie-inspanningen in de Europese Unie
op basis van twee centrale dimensies: bedrijfsgrootte en NACE-
systematisch gemeten aan de hand van een enquête:
code. Enkele van de bedrijven hadden weliswaar hun hoofd-
de Community Innovation Survey (CIS). De Europese
kwartier in Brussel maar belangrijke activiteiten in Vlaanderen,
Commissie (Eurostat) is de opdrachtgever. De eerste Vlaamse
en werden daarom ook mee bevraagd vanuit Vlaanderen.1
CIS-enquête werd gehouden in 1993, gevolgd door een tweede en derde in 1996 en in 2000. Vanaf 2005 werd de
In totaal beantwoordden 2.202 bedrijven de vragenlijst, wat een
CIS-enquête om de twee jaar gelanceerd door het huidige
responsgraad oplevert van 44%.
Expertisecentrum O&O Monitoring. Dit gebeurde in opdracht van de federale en regionale overheden. In dit Indicatorenboek worden de belangrijkste resultaten van de CIS2009-enquête beschreven. Na een korte schets van de methodologische aspecten gaan we over tot de kernresultaten.
1 Er werden ook een aantal bedrijven met minder dan 10 werknemers alsook bedrijven die buiten de kernsectoren vielen bevraagd, maar dit was louter voor onderzoeksdoeleinden. De resultaten voor deze bijkomende bedrijven worden hier verder buiten beschouwing gelaten.
137
9.3 ANALYSE
De overgrote meerderheid (68%) van de respondenten heeft exportactiviteiten. Ondernemingsgrootte is gerelateerd aan
Bij het rapporteren van de resultaten, worden in hoofdzaak de
exportgedrag: 63% van kleine bedrijven, 74% van middelgrote
twee centrale dimensies van de steekproeftrekking - in een
bedrijven, en 78% van grote bedrijven exporteert. De sectoren
meer geaggregeerde vorm, met oog op maximale validiteit van
ICT/Elektronica en Chemie/Plastics zijn het meest export-
de gegevens - verwerkt in de tabellen. De grootteklassen zijn:
gericht.
kleine bedrijven (10 tot 49 werknemers), middelgrote bedrijven (50 tot 249 werknemers) en grote bedrijven (vanaf 250 werknemers). De NACE-sectoren worden ondergebracht in elf geaggregeerde categorieën. Deze worden weergegeven in
9.5 PRODUCT- EN PROCESINNOVATIEACTIVITEITEN IN VLAANDEREN
tabel 9.1. In eerste instantie wordt de innovativiteit van een onderneming In een eerste sectie wordt een profiel geschetst van de
getoetst op vier dimensies. Een onderneming is innovatief als
respondenten. Daarna worden de innovatieactiviteiten van de
ze voldoet aan minstens één van de volgende criteria:
respondenten besproken. Voor deze laatste analyses wordt steeds gewerkt met gewogen resultaten omdat op die manier
l
de onderneming heeft nieuwe of duidelijk verbeterde
de resultaten bekomen met de steekproef veralgemeend
producten (goederen of diensten) op de markt gebracht
kunnen worden naar de beoogde populatie.
(tussen begin 2006 en eind 2008); l
Tabel 9.1:
de onderneming heeft nieuwe of duidelijk verbeterde productieprocessen geïntroduceerd, inclusief methoden om
Aggregaten van NACE-sectoren*
producten en diensten te leveren (tussen begin 2006 en Voeding/Tabak
10, 11, 12
Textiel
13, 14, 15
Papier/Hout
16, 17, 18
Chemie/Plastics
19, 20, 21, 22
Metaal
24, 25
(inclusief onderzoek en ontwikkeling, O&O) om nieuwe
Machines/Voertuigen
28, 29, 30
of duidelijk verbeterde producten (goederen of diensten) of
ICT/Elektronica
26, 27
processen te ontwikkelen of op de markt te brengen,
Andere Industrieën
5, 6, 7, 8, 9, 23, 31, 32, 33, 35, 36, 37, 38, 39
maar deze waren nog niet afgewerkt op het moment
Groothandel
46
van bevraging;
Transport/Financiële Diensten/Druk
49, 50, 51, 52, 53, 58, 64, 65, 66
Informatiediensten
61, 62, 63, 71, 72
l
l
de onderneming was eind 2008 bezig met activiteiten
de onderneming heeft activiteiten (inclusief O&O) verricht om nieuwe of duidelijk verbeterde producten (goederen of diensten) of processen te ontwikkelen of op de markt te brengen, maar heeft deze voortijdig stopgezet (tussen begin 2006 en eind 2008).
9.4 PROFIEL VAN DE RESPONDENTEN Uit de resultaten blijkt dat 52% van de Vlaamse Meer dan de helft (55%) van de respondenten maakt deel uit
ondernemingen in deze zin innovatief is, dit voor de periode
van een ondernemingsgroep. Van ongeveer 49% van deze
2006-2008. In Figuur 9.1 wordt de groep van innovatieve
bedrijven is de hoofdzetel in België gevestigd. Daarna volgen
ondernemingen verdeeld over de verschillende dimensies van
bedrijven met hoofdzetel in Nederland (13%), de V.S. (10%),
innovativiteit. Deze dimensies zijn niet mutueel exclusief.
Duitsland (7%), Frankrijk (5%) en Groot-Brittannië (3%).
Procesinnovatie komt het vaakst voor bij de Vlaamse bedrijven.
Andere landen zijn o.a. Zwitserland en Zweden.
Ongeveer 36% van hen deed aan procesinnovatie, wat betekent dat 69% van alle innovatieve Vlaamse bedrijven in de periode 2006-2008 een procesinnovatie introduceerde.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 9
* De bijlage bevat een overzicht en uitgebreidere omschrijving van de NACE-afdelingen die in elk van deze aggregaten omvat zitten.
eind 2008);
138
Figuur 9.1: Ondernemingen met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovaties in Vlaanderen
75%
50%
67%
69%
58%
25%
0%
Niet-innovatief: 48%
0%
Innovatief: 52%
20%
40%
60%
n Product
n Proces
80%
100%
n Lopend/Afgebroken
Met een innovatiegraad van 52% doet Vlaanderen het in
In tabel 9.2 wordt de innovatiegraad gegeven per sector en
Europa duidelijk heel goed, doch deze 52% is wel een zekere
grootteklasse. De grote bedrijven zijn meer innovatief dan
daling ten opzichte van de resultaten van CIS2007 (toen
de middelgrote en kleine bedrijven (80% versus 64% en 48%).
bedroeg hij nog 56%). De daling is misschien niet echt
De meest innovatieve sector is nog steeds de ICT-/Elektronica-
dramatisch te noemen, maar verdient duidelijke aandacht gelet
sector, aangezien 84% van de bedrijven in deze sector aangeeft
op het steeds toenemend belang van innovatie voor de
(al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten
competitiviteit van onze bedrijven.
gehad te hebben in de periode 2006-2008. Tabel 9.3 werpt een licht op het type innovatie dat door de
Tabel 9.2:
Ondernemingen met (al dan niet voltooide)
Vlaamse bedrijven geïntroduceerd werd. Ook hier zien we dat
product- en/of procesinnovaties in Vlaanderen,
de grote bedrijven en middelgrote bedrijven meer innovatief
opgedeeld volgens grootte en sector (%)
zijn: zij introduceerden meer product- en procesinnovaties dan de kleine ondernemingen.
Voeding/Tabak Textiel Papier/Hout Chemie/Plastics Metaal Machines/Voertuigen ICT/Elektronica Andere Industrieën Groothandel Transport/Financiële Diensten/Druk Informatiediensten Totaal
Enige vorm van product- en/of procesinnovatieactiviteit 51% 62% 37% 70% 52% 68% 84% 50% 50% 40% 66% 52%
Kleine bedrijven
48%
Middelgrote bedrijven
64%
Grote bedrijven Totaal
80%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de doelpopulatie
52%
Bij innovatieactiviteiten heerst er altijd een grote mate van onzekerheid: niet alle innovatie-inspanningen leiden effectief tot een innovatie. Daarom loont het de moeite om ook te kijken naar bedrijven die zich geëngageerd hebben in innovatieactiviteiten, maar (nog) geen succesvolle innovaties geïntroduceerd hebben. Het profiel van deze ondernemingen is weergegeven in de laatste kolom van tabel 9.3. Hieruit blijkt dat heel wat bedrijven actief innovatie-inspanningen leveren, maar dat dit niet noodzakelijk gereflecteerd wordt in de introductie van een product- of procesinnovatie. Ook hier hangt de mate van innovatieactiviteiten samen met de grootte van de bedrijven.
139
Tabel 9.3:
Vlaamse bedrijven die een innovatie geïntroduceerd hebben (percentage van ondernemingen) Nieuw of duidelijk verbeterd product geïntroduceerd
Nieuw of duidelijk verbeterd proces geïntroduceerd
Lopende / afgebroken innovatieactiviteiten
Kleine bedrijven
33%
34%
26%
Middelgrote bedrijven
43%
41%
43%
Grote bedrijven
63%
56%
62%
Totaal
35%
36%
30%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de totale doelpopulatie
Tabel 9.4:
Innovatieactiviteiten, opgedeeld naar ondernemingsgrootte (percentage van ondernemingen)
Interne O&O
Externe O&O
Aankoop van machines
Verwerving externe kennis
Training
Marktintroductie van innovaties
Andere voorbereidingen
Kleine bedrijven
54%
31%
62%
21%
55%
27%
27%
Middelgrote bedrijven
69%
41%
66%
27%
70%
42%
40%
Grote bedrijven
86%
63%
71%
39%
80%
59%
55%
Totaal
59%
35%
63%
24%
59%
32%
31%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van bedrijven met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten
Tot nu toe werden in de analyses alle bedrijven betrokken. In de volgende secties (9.6 t.e.m. 9.12) zullen we de eigenschappen
9.7 ONDERZOEK EN ONTWIKKELING (O&O)
van de groep van ondernemingen met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovaties (52%) verder onderzoeken.
Van de innovatieve ondernemingen die intern aan O&O doen,
Daarna keren we terug naar de totale beoogde populatie van
doet gemiddeld 48% slechts occasioneel aan O&O en 52%
ondernemingen en bekijken we hun evolutie qua innovatie-
permanent. Grote bedrijven doen op meer systematische wijze aan O&O dan middelgrote bedrijven, en deze op hun beurt
alsook het voorkomen van niet-technologische innovaties zoals
meer dan kleine bedrijven. Hightech bedrijven doen gemiddeld
organisatorische innovaties (sectie 9.14), marketinginnovaties
vaker continu aan O&O ten opzichte van de lowtech bedrijven.
(sectie 9.15) en ecologische innovaties (sectie 9.17). In sectie 9.18
De industriesector doet ook vaker permanent aan O&O dan
vatten we de belangrijkste resultaten kort samen.
bedrijven in de dienstensector. Tabel 9.5 geeft meer cijfers. Deze cijfers liggen in lijn met die van CIS2007.
9.6 OORSPRONG VAN INNOVATIEACTIVITEITEN IN 2008
Tabel 9.5:
Karakter van de O&O-activiteiten van de innovatieve ondernemingen
Activiteiten voor product- en procesinnovaties omvatten een brede waaier van engagement, gaande van O&O (intern of extern) tot aankoop van uitrusting en kennis. Deze verschillende activiteiten en het belang ervan zijn terug te vinden in tabel 9.4.
Permanent
Occasioneel
Kleine bedrijven
46%
54%
Middelgrote bedrijven
58%
42%
Grote bedrijven
84%
16%
Wat opvalt, is dat zelfs binnen de populatie van innovatieve
Lowtech
45%
55%
Vlaamse bedrijven, er grote verschillen in activiteiten bestaan;
Hightech
65%
35%
meer bepaald zijn grote bedrijven veel meer actief in de
Industrie
56%
44%
verschillende innovatieactiviteiten dan kleine bedrijven.
Diensten
47%
53%
Grote bedrijven zijn bijvoorbeeld zeer actief in interne
Totaal
52%
48%
O&O-activiteiten. Het O&O-gebeuren in Vlaamse bedrijven is met andere woorden scheef verdeeld. Dit wordt verder besproken in de volgende sectie.
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van O&O-actieve bedrijven
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 9
graad over de verschillende CIS-bevragingen heen (sectie 9.13),
140
Tabel 9.6:
Publieke financiering van innovatieve ondernemingen (percentage van ondernemingen) Regionale overheid
Belgische overheid
EU
Europees Kaderprogramma
16%
5%
4%
3%
Textiel
9%
7%
0%
0%
Papier/Hout
0%
15%
1%
0%
Chemie/Plastics
24%
15%
6%
4%
Metaal
13%
13%
1%
0%
Machines/Voertuigen
20%
8%
1%
1%
ICT/Elektronica
30%
17%
9%
6%
Andere Industrieën
7%
4%
3%
1%
Groothandel
4%
6%
3%
2%
Transport/Financiële Diensten/Druk
8%
2%
0%
0%
Informatiediensten
25%
8%
9%
7%
Totaal
12%
7%
3%
2%
Kleine bedrijven
10%
5%
2%
2%
Middelgrote bedrijven
13%
10%
4%
3%
Grote bedrijven
31%
21%
11%
8%
Totaal
12%
7%
3%
2%
Voeding/Tabak
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van bedrijven met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten
Tabel 9.7:
Objectieven van de product- en/of procesinnovatieactiviteiten (percentage van ondernemingen)
Uitbreiding van het goederen- of dienstenaanbod
41%
Vervanging van verouderde producten/processen
33%
Introductie op nieuwe markten
20%
Groei van het marktaandeel
37%
Betere kwaliteit van de aangeboden goederen/diensten
45%
Verbeterde flexibiliteit van de productie van goederen/diensten
29%
Verhoogde productiecapaciteit van goederen en diensten
26%
Verbeterde gezondheid en veiligheid van de werknemers
16%
Lagere arbeidskosten per eenheid output
22%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van bedrijven met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten
9.8 PUBLIEKE FINANCIERING VAN PRODUCT- EN PROCESINNOVATIES
Deze percentages worden in tabel 9.6 verder opgesplitst naar sector en grootte. De sectoren van ICT/Elektronica, Informatiediensten en Chemie/Plastics worden relatief sterker
Van de Vlaamse ondernemingen met (al dan niet voltooide)
ondersteund door de regionale overheid. De Europese
product- en/of procesinnovatieactiviteiten kon gemiddeld 12%
overheid financiert ook vooral bedrijven in de sectoren
in de periode 2006-2008 een beroep doen op financiële
ICT/Elektronica en Informatiediensten. We zien ook dat grote
ondersteuning van de regionale overheid in de vorm van
ondernemingen meer fondsen ontvangen dan kleinere
beurzen en leningen (inclusief subsidies en leningsgaranties
bedrijven. Ook deze resultaten liggen goed in lijn met die
maar exclusief overheidsbestellingen). De nationale overheid
van CIS2007.
ondersteunde 7% van de innovatieve ondernemingen. Ongeveer 3% van de Vlaamse innovatoren ontving financiële steun van de Europese overheid; twee derde hiervan via het Zesde of Zevende kaderprogramma voor Onderzoek en Technologische Ontwikkeling van de Europese Unie.
141
9.9 OBJECTIEVEN VAN DE PRODUCTEN/OF PROCESINNOVATIEACTIVITEITEN
9.10 ACTOREN IN HET INNOVATIEPROCES VAN DE ONDERNEMING
Om een vollediger inzicht te verkrijgen in het innovatieprofiel
Uit vele analyses van het innovatiesysteem blijkt dat
van Vlaamse bedrijven, is het nuttig om niet alleen de input-
ondernemingen steeds vaker samenwerken met andere
zijde, maar ook de output-zijde te bestuderen: wat verhopen
organisaties voor hun innovatieactiviteiten. Daarom wordt in de
innoverende ondernemingen te bereiken met hun innovatie-
CIS-enquête ook gepeild naar de actoren die betrokken zijn bij
inspanningen? Tabel 9.7 somt de verschillende doelstellingen
de ontwikkeling van een innovatie. De actoren die betrokken
op die bedrijven zich stellen wanneer zij product- en/of proces-
waren bij de product- en procesinnovaties worden opgelijst in
innovaties introduceren. Maar liefst 45% van de innoverende
tabellen 9.8 en 9.9. De cijfers duiden op het belang van andere
bedrijven streeft een betere kwaliteit van de aangeboden
organisaties in het innovatieproces. Bij procesinnovaties wordt
goederen of diensten na. Dit vormt dan ook meteen het
duidelijk meer samengewerkt (32%) dan bij productinnovaties
belangrijkste doel voor innoverende ondernemingen, gevolgd
(23%). Bedrijven introduceren ongeveer evenveel proces-
door het doel het huidige goederen- of dienstenaanbod uit te
innovaties die door andere organisaties werden ontwikkeld
breiden (41%). Andere belangrijke doelstellingen zijn: groei in
als productinnovaties die door andere organisaties werden
het marktaandeel (37%), de vervanging van verouderde
ontwikkeld (9% versus 8%).
producten of processen (33%) en een verbeterde flexibiliteit van de productie van goederen of diensten (29%).
Tabel 9.8:
Wie heeft de nieuwe of duidelijk verbeterde producten ontwikkeld? (percentage van ondernemingen)
Kleine bedrijven Middelgrote bedrijven Grote bedrijven Totaal
In hoofdzaak de onderneming(sgroep) 67% 73% 84% 69%
De onderneming in samenwerking met andere bedrijven of instellingen 24% 21% 15% 23%
In hoofdzaak andere ondernemingen of instellingen 9% 6% 0% 8%
Tabel 9.9:
Wie heeft de nieuwe of duidelijk verbeterde processen ontwikkeld? (percentage van ondernemingen)
Kleine bedrijven Middelgrote bedrijven Grote bedrijven Totaal
In hoofdzaak de onderneming(sgroep) 58% 59% 64% 59%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van procesinnovatoren
De onderneming in samenwerking met andere bedrijven of instellingen 32% 33% 32% 32%
In hoofdzaak andere ondernemingen of instellingen 10% 8% 4% 9%
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 9
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van productinnovatoren
142
Tabel 9.10: Percentages innovatieve ondernemingen met
In deze samenwerkingsverbanden worden leveranciers (27%) en klanten/afnemers (21%) het vaakst genoemd als partners.
samenwerkingsverbanden
Daarna volgen consultants/commerciële laboratoria/O&OVoeding/Tabak
41%
Textiel
46%
Papier/Hout
32%
Chemie/Plastics
57%
verdeling weergegeven van het belang van elke partner in
Metaal
27%
samenwerkingsverbanden van Vlaamse bedrijven voor
Machines/Voertuigen
49%
innovatieactiviteiten. De verdeling en de intensiteit van deze
ICT/Elektronica
57%
Andere Industrieën
32%
Groothandel
36%
Transport/Financiële Diensten/Druk
43%
Informatiediensten
47%
Totaal
40%
Kleine bedrijven
37%
Middelgrote bedrijven
46%
de Verenigde Staten, China of India, en in andere landen.
Grote bedrijven
69%
We zien dat alle bedrijven met product- en/of processinnovatie-
Totaal
40%
activiteiten - onafhankelijk van hun grootte - vooral samen-
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van bedrijven met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten
bedrijven, andere bedrijven in de groep (18%) en universiteiten/ instellingen hoger onderwijs (16%). In tabel 9.11 wordt de
samenwerkingsverbanden liggen in lijn met de bevindingen van CIS2007. Tabel 9.12 geeft weer hoeveel innovatieve bedrijven samenwerkingspartners hebben in België, de Europese Unie,
werkingspartners binnen België hebben. Grote innovatieve ondernemingen (250 werknemers of meer) werken echter ook zeer veel samen met Europese partners. Zij hebben ook
Gemiddeld werkt iets minder dan de helft (40%) van de
duidelijk meer samenwerkingsverbanden buiten Europa dan
innovatieve bedrijven voor innovatieprojecten samen met een
kleinere bedrijven. Wanneer we naar de sectoren kijken, zien
partner. Bij grote bedrijven ligt dit gemiddelde veel hoger (69%).
we dat Chemie/Plastics, Textiel, en ICT/Elektronica relatief
Bedrijven in de sectoren Chemie/Plastics en ICT/Elektronica
veel samenwerkingsverbanden met Europese partners hebben.
(57%), Machines/Voertuigen (49%), Informatiediensten (47%) en
De ICT-/Elektronica-sector werkt voor haar innovatie-inspanningen
Textiel (46%) zijn ook relatief meer geneigd tot samenwerking.
relatief veel samen met partners in de V.S. China en India
De percentages worden voorgesteld in tabel 9.10.
leveren relatief weinig samenwerkingspartners. Chinese en Indische partners komen het meest voor in de sectoren ICT/Elektronica en Chemie/Plastics.
Tabel 9.11: Type partners in samenwerkingsverbanden (percentage van ondernemingen) Leveranciers van uitrusting, materiaal, componenten en software
27%
Klanten of afnemers
21%
Andere bedrijven in de groep
18%
Universiteiten of andere instellingen van hoger onderwijs
16%
Consultants / Commerciële laboratoria / O&O-bedrijven
18%
Publieke onderzoeksinstellingen
12%
Concurrenten en andere bedrijven uit dezelfde industriële sector
12%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van bedrijven met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten
143
Tabel 9.12: Belang van partners in samenwerkingsverbanden volgens geografische locatie (percentage van ondernemingen) Belgium
EU
Voeding/Tabak
38%
17%
USA 5%
China/India 2%
Andere landen 5%
Textiel
41%
38%
14%
7%
9%
Papier/Hout
31%
1%
0%
0%
0%
Chemie/Plastics
50%
39%
15%
9%
8%
Metaal
21%
19%
7%
5%
3%
Machines/Voertuigen
44%
32%
9%
5%
4%
ICT/Elektronica
51%
36%
23%
10%
16%
Andere Industrieën
31%
24%
2%
1%
3%
Groothandel
28%
25%
7%
5%
7%
Transport/Financiële Diensten/Druk
33%
22%
1%
3%
9%
Informatiediensten
44%
27%
14%
6%
6%
Totaal
34%
25%
8%
4%
6%
Kleine bedrijven
31%
22%
5%
4%
6%
Middelgrote bedrijven
39%
28%
13%
5%
7%
Grote bedrijven
63%
48%
25%
16%
15%
Totaal
34%
25%
8%
4%
6%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van bedrijven met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten
Tabel 9.13: Informatiebronnen voor de innovatieactiviteiten (percentage van ondernemingen)
51% 34% 29% 12% 5% 6% 5% 10% 6% 9%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van bedrijven met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten
9.11 INFORMATIEBRONNEN
Naast deze actoren die rechtstreeks aan de onderneming verbonden zijn, spelen ook een aantal indirecte bronnen een
De informatiebronnen die aan de basis liggen van de product-
rol, zoals beurzen en tentoonstellingen (10%), professionele
en procesinnovatieactiviteiten werden ook bevraagd in
associaties (9%), universiteiten/andere instellingen van hoger
CIS2009. Uit de antwoorden blijkt dat de meeste informatie uit
onderwijs en tijdschriften/publicaties (6%). Consultants en
interne bronnen (51%) gehaald wordt. Andere belangrijke
publieke of particuliere non-profit instellingen (5%) zijn iets
bronnen zijn leveranciers (34%), en klanten of afnemers (29%).
minder belangrijk. Tabel 9.13 vat deze informatie kort samen.
In mindere mate zijn ook concurrenten en andere bedrijven uit
Ook deze resultaten liggen goed in lijn met die van CIS2007.
dezelfde industriële sector (12%) een bron van informatie.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 9
Interne bronnen Onderneming zelf en andere bedrijven binnen de groep (voor ondernemingen die deel uitmaken van een groep) Marktbronnen Leveranciers van uitrusting, materiaal, componenten en software Klanten of afnemers Concurrenten en andere bedrijven uit dezelfde industriële sector Institutionele bronnen Consultants Universiteiten of andere instellingen van hoger onderwijs Publieke of particuliere non-profit instellingen Andere bronnen Beurzen, tentoonstellingen, conferenties Tijdschriften, publicaties Professionele associaties
144
Tabel 9.14: Bescherming van innovaties: verschillende methoden (percentage van ondernemingen) Octrooien
Industriële designs
Handelsmerken
Copyright
7%
2%
21%
0%
21%
9%
18%
1%
9%
3%
19%
1%
Chemie/Plastics
26%
9%
24%
2%
Metaal
11%
7%
10%
2%
Machines/Voertuigen
22%
10%
12%
3%
ICT/Elektronica
30%
13%
24%
7%
Andere Industrieën
7%
5%
12%
5%
Groothandel
4%
5%
12%
2%
Transport/Financiële Diensten/Druk
0%
0%
9%
9%
Informatiediensten
20%
4%
19%
9%
Totaal
10%
5%
14%
4%
6%
3%
13%
5%
Middelgrote bedrijven
18%
7%
16%
2%
Grote bedrijven
37%
15%
31%
5%
Totaal
10%
5%
14%
4%
Voeding/Tabak Textiel Papier/Hout
Kleine bedrijven
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van bedrijven met (al dan niet voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten
9.12 BESCHERMING VAN INNOVATIE
9.13 HISTORISCHE VERGELIJKING
Innovatie-inspanningen zijn zeer belangrijk, maar het is ook
Zoals reeds aangegeven, omvatte CIS4 meer sectoren dan
belangrijk dat bedrijven de geleverde inspanningen voldoende
CIS3, CIS2007 en de hier besproken CIS2009. We kunnen
kunnen afschermen om zo de maximale opbrengst uit de
een historische vergelijking maken door voor de CIS4 deze
investering te realiseren. Een zeer belangrijke - maar zeker niet
extra sectoren buiten beschouwing te laten. Zoals blijkt uit
steeds waterdichte - manier is de aanvraag van een octrooi.
tabel 9.15, blijft het percentage ondernemingen dat (al dan niet
In eerste instantie kijken we in deze sectie naar de octrooi-
voltooide) product- en/of procesinnovatieactiviteiten rapporteert
aanvragen. Deze geven een indicatie van de innovatieoutput
vrijwel stabiel. Er is een trage daling merkbaar, maar of dit
die bedrijven proberen te beschermen. In de tweede kolom
een trend is die nog verder zal evolueren, of een correctie van
van tabel 9.14 wordt het percentage van bedrijven dat
een ongebruikelijk hoge innovatiegraad in het verleden, moet
minstens één octrooiaanvraag ingediend heeft, weergegeven.
de toekomst nog uitwijzen. In elk geval moet deze evolutie
Gemiddeld is dat slechts 10%. Grote bedrijven en bedrijven
nauwgezet worden opgevolgd.
in de sectoren ICT/Elektronica en Chemie/Plastics, zijn duidelijk het meest actief in octrooiaanvragen. Tabel 9.15: Evolutie percentage ondernemingen met Naast octrooiaanvragen wordt er nog een hele waaier andere
(al dan niet voltooide) product- en/of
beschermingsmethoden toegepast. Tabel 9.14 geeft ook drie
procesinnovatieactiviteiten
andere mogelijkheden: het registreren van industriële ontwerpen, handelsmerken, en auteursrechten. We zien dat de handels-
CIS3 (2001) CIS4 (2005)
CIS2007
CIS2009 52%
Alle bedrijven
58%
59%
56%
KMO's
58%
57%
54%
51%
sectoren ICT/Elektronica en Chemie/Plastics. Ook het registreren
Grote bedrijven
83%
88%
82%
80%
van industriële ontwerpen blijkt enigszins relevant in de ICT/
Lowtech
55%
55%
53%
49%
Elektronicasector. Het registreren van auteursrechten blijkt dan
Hightech
71%
78%
71%
70%
weer het meest van belang voor de Informatiedienstensector
Industrie
69%
64%
64%
56%
en de sector Transport/Financiële Diensten/Drukkerijen.
Diensten
49%
54%
49%
49%
merken het belangrijkst zijn, en dan vooral voor bedrijven in de
Grote ondernemingen zijn duidelijk meer actief in drie van de vier beschermingsmethoden die werden bevraagd.
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de doelpopulatie
145
9.14 ORGANISATORISCHE INNOVATIES
Het belangrijkste doel dat via organisatorische innovaties wordt nagestreefd, is de capaciteit om sneller te reageren op de
Naast product- of procesinnovaties, kunnen ook organisatorische-
behoeften van klanten of leveranciers (64%). Een betere kwaliteit
of marketinginnovaties een significante impact hebben op de
van goederen of diensten is ook een belangrijke doelstelling
performantie van een onderneming. Organisatorische innovatie
bij organisatorische innovatoren (56%), alsook een betere
werd in de CIS2009 gedefinieerd als het implementeren van
communicatie of informatiedeling binnen het bedrijf, of met
“een nieuwe - nog niet eerder door de onderneming gebruikte -
andere bedrijven of openbare instellingen (40%). Tabel 9.17
organisatiemethode in de bedrijfspraktijken (inclusief het
geeft meer details.
kennisbeheer), in de arbeidsorganisatie of in de externe relaties met andere bedrijven of openbare instellingen. Deze nieuwe organisatiemethode moet het gevolg zijn van strategische
9.15 MARKETINGINNOVATIES
beslissingen genomen door het management.” De implementatie van een nieuw marketingconcept, of van In de beschouwde periode, 2006-2008, werden organisatorische
een nieuwe marketingstrategie die significant verschillend is
innovaties door 35% van de bedrijven ingevoerd (tabel 9.16).
van de binnen het bedrijf bestaande marketingmethodes,
Vooral de grote bedrijven voerden dergelijke innovaties in,
en die nog nooit eerder door het bedrijf werd gebruikt, wordt
namelijk 55% van de grote bedrijven, ten opzichte van
als een marketinginnovatie beschouwd in CIS2009. Dit vereist
45% en 32% voor de middelgrote en kleine bedrijven.
“significante veranderingen in design, verpakking, promotie of
Hightechbedrijven realiseerden opmerkelijk meer organisatorische
prijszetting van het product. Seizoenveranderingen, regelmatige
innovaties (49%) dan lowtechbedrijven (32%). Een dergelijk
veranderingen of andere routinematige veranderingen in de
verschil vindt men echter niet terug tussen de diensten-
marketingtechnieken vallen hier niet onder.”
en industriesector. Volgens deze definitie heeft 32% van de bevraagde bedrijven aan marketinginnovatie gedaan in de periode 2006-2008. Tabel 9.16: Organisatorische innovaties naar grootte, diensten vs. industrie en high- vs. lowtech
De verschillen tussen lowtech- en hightechbedrijven, of tussen de industrie- en de dienstensector, zijn hier veel minder uitgesproken dan voor organisatorische innovaties. Wel dient
32%
Middelgrote bedrijven
45%
Grote bedrijven
55%
Lowtech
32%
Hightech
49%
de aanwezigheid van marketinginnovaties vindt u terug in
Industrie
34%
tabel 9.18.
Diensten
35%
Totaal
35%
opgemerkt te worden dat opnieuw grote bedrijven heel wat actiever zijn in dit soort innovatie (51%) dan middelgrote (39%) of kleine (30%) bedrijven. Een volledig overzicht van
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de totale doelpopulatie
Tabel 9.17: Objectieven van organisatorische innovaties (percentage van ondernemingen) Snellere reactie op behoeften van klanten of leveranciers
64%
Verbeterd vermogen om nieuwe producten of processen te ontwikkelen
29%
Betere kwaliteit van goederen of diensten
56%
Lagere kosten per eenheid output
30%
Verbeterde communicatie/informatiedeling binnen bedrijf of met andere bedrijven/openbare instellingen
40%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van organisatorische innovatoren
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 9
Kleine bedrijven
146
Tabel 9.18: Marketinginnovaties naar grootte, diensten vs.
l
de onderneming was eind 2008 bezig met activiteiten (inclusief onderzoek en ontwikkeling, O&O) om nieuwe
industrie en high- vs. lowtech
of duidelijk verbeterde producten (goederen of diensten) Kleine bedrijven
30%
Middelgrote bedrijven
39%
Grote bedrijven
51%
Lowtech
31%
Hightech
38%
Industrie
34%
Diensten
31%
om nieuwe of duidelijk verbeterde producten (goederen of
Totaal
32%
diensten) of processen te ontwikkelen of op de markt te
of processen te ontwikkelen of op de markt te brengen, maar deze waren nog niet afgewerkt op het moment van bevraging; l
de onderneming heeft activiteiten (inclusief O&O) verricht
brengen, maar heeft deze voortijdig stopgezet (tussen
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de totale doelpopulatie
begin 2006 en eind 2008); Uit tabel 9.19 blijkt dat deze marketinginnovaties in eerste
l
instantie worden uitgevoerd met het oog op het vergroten of
de onderneming heeft nieuwe organisatiemethodes geïntroduceerd (tussen begin 2006 en eind 2008);
handhaven van het marktaandeel (55%). Ook het introduceren van de producten bij nieuwe klantengroepen is een belangrijk
l
de onderneming heeft nieuwe marketingconcepten of
objectief van marketinginnovaties (43%). Nieuwe geografische
marketingstrategieën geïmplementeerd (tussen begin
markten worden door minder dan een derde van de bedrijven
2006 en eind 2008).
die marketinginnovaties doorvoerden als een doel gezien. Uit de resultaten blijkt dat 62% van de Vlaamse ondernemingen in deze zin innovatief is, dit voor de periode 2006-2008.
9.16 TOTALE INNOVATIEACTIVITEITEN IN VLAANDEREN
Ongeveer 10% van de Vlaamse bedrijven deed dus niet aan product- en/of procesinnovatie, maar introduceerde echter wél nieuwe organisatiemethodes of marketinginnovaties.
Recent heeft Eurostat de definitie van innovatie herzien om ook rekening te houden met organisationele en marketinginnovaties. Volgens deze herziene definitie is een onderneming innovatief als ze voldoet aan minstens één van de volgende criteria: l
9.17 ECOLOGISCHE ASPECTEN VAN INNOVATIE
de onderneming heeft nieuwe of duidelijk verbeterde
De CIS2009-enquête bevatte een speciale module rond
producten (goederen of diensten) op de markt gebracht
milieu-innovatie. Een milieu-innovatie werd hierbij gedefinieerd
(tussen begin 2006 en eind 2008);
als de introductie van een productinnovatie (goed of dienst), proces-, organisatorische of marketinginnovatie die een
l
de onderneming heeft nieuwe of duidelijk verbeterde
positieve bijdrage levert voor het milieu in vergelijking met
productieprocessen geïntroduceerd, inclusief methoden om
de alternatieven. Deze positieve bijdragen kunnen het
producten en diensten te leveren (tussen begin 2006 en
hoofdobjectief zijn van deze innovatie, maar kunnen eveneens
eind 2008);
het resultaat zijn van andere objectieven.
Tabel 9.19: Objectieven van marketinginnovaties Groter of gehandhaafd marktaandeel
55%
Introduceren van producten bij nieuwe klantengroepen
43%
Introduceren van producten op nieuwe geografische markten
28%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van marketinginnovatoren
147
Bij analyse van de antwoorden op deze module, bleek dat
Tabel 9.20: Ondernemingen met milieu-innovaties (in %)
de respondenten in Vlaanderen - net als in de rest van België Totaal
37%
Voeding
41%
correct hadden begrepen. In principe kan men volgens de in
Textiel
45%
CIS2009 gehanteerde definitie van milieu-innovaties enkel
Papier/Hout
35%
over een milieu-innovatie spreken wanneer het bedrijf een
Chemie/Plastics
61%
Metaal
39%
Machines/Voertuigen
50%
marketinginnovatie heeft geïntroduceerd, die een positieve
ICT/Elektronica
60%
bijdrage levert voor het milieu. In realiteit blijkt dat heel wat
Andere Industrieën
44%
bedrijven de vragen inzake milieueffecten en redenen voor het
Groothandel
35%
Transport/Financiële Diensten/Druk
26%
Informatiediensten
31%
rest van de CIS2009-enquête aangaven geen enkele product-,
Kleine bedrijven
32%
proces-, organisatorische of marketinginnovatie te hebben
Middelgrote bedrijven
52%
doorgevoerd. Uit telefonisch contact met een aantal van deze
Grote bedrijven
71%
Industrie
45%
Diensten
31%
milieu-innovaties dachten aan het beter sorteren van afval,
Hightech
43%
het vervangen van traditionele lampen door spaarlampen, enz.
Lowtech
36%
en in alle andere Europese landen - deze definitie niet altijd
productinnovatie (goed of dienst), proces-, organisatorische of
introduceren van milieu-innovaties invulden, alhoewel zij in de
bedrijven bleek dat zij bij het invullen van de vragen rond
Overeenkomstig Europese afspraken, gebruiken wij hieronder
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de totale doelpopulatie
enkel de consistente antwoorden voor onze analyses. Tabel 9.21 geeft weer in welke mate de verschillende voordelen
een milieu-innovatie introduceerden in de periode 2006-2008.
van milieu-innovaties werden aangehaald door de milieu-
De grote bedrijven engageerden zich meer in innovaties
innovatoren. Van alle bedrijven die een milieu-innovatie
ten behoeve van het milieu dan de middelgrote en kleine
introduceerden, introduceerde 92% zulke innovatie met een
bedrijven. Ook deed de industrie het met 45% beter dan
voordeel voor het bedrijf zelf. Slechts 62% van hen voerde
de dienstensector (31%). De sectoren van Chemie/Plastics en
een milieu-innovatie door met enig voordeel voor de gebruiker.
ICT/Elektronica leidden ten opzichte van de andere sectoren;
De recyclage van afval, water of materiaal was duidelijk het
respectievelijk 61% en 60% van de bedrijven in deze sectoren
belangrijkste bedrijfsvoordeel (55%), terwijl minder vervuiling
introduceerden tussen 2006 en 2008 milieu-innovaties.
van grond, water, lucht of minder geluidshinder bij de eind-
Hightech-bedrijven introduceerden ietwat meer milieu-innovaties
gebruiker het minst werden aangehaald (35%). De gebruikers
dan hun lowtech tegenhangers.
hadden dan wel weer een lager energieverbruik als belangrijkste voordeel (45%).
De eigenlijke milieubijdragen van de geïntroduceerde innovatie kunnen tot uiting komen tijdens de productiefase van de goederen of de diensten ofwel tijdens het gebruik ervan na aankoop door de eindgebruiker. Milieuvoordelen van de productie van goederen en diensten kunnen zijn: lager materiaal- of energieverbruik per eenheid output, kleinere CO2-voetafdruk van het bedrijf, vervanging van materialen door minder vervuilende of minder gevaarlijke substituten, minder vervuiling van grond, water, lucht of minder geluidshinder en ten slotte recyclage van afval, water of materiaal. De milieuvoordelen voor gebruikers kunnen tot uiting komen door een lager energieverbruik van het product, minder vervuiling van grond, water, lucht of minder geluidshinder of ten slotte een betere recyclage van het product na gebruik.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 9
Uit tabel 9.20 blijkt dat 37% van alle Vlaamse bedrijven
148
Tabel 9.21: Eindvoordeel van milieu-innovaties (percentage van ondernemingen) Milieuvoordelen van de productie van goederen en diensten binnen het bedrijf
92%
Lager materiaalverbruik per eenheid output
40%
Lager energieverbruik per eenheid output
48%
Kleinere CO2-voetafdruk van het bedrijf (totale CO2-uitstoot door productie, vervoer, enz.)
44%
Vervanging van materialen door minder vervuilende of minder gevaarlijke substituten
48%
Minder vervuiling van grond, water, lucht of minder geluidshinder
50%
Recyclage van afval, water of materiaal
55%
Milieuvoordelen van het gebruik van de goederen of diensten na aankoop door de eindgebruiker
62%
Lager energieverbruik
45%
Minder vervuiling van grond, water, lucht of minder geluidshinder
35%
Betere recyclage van het product na gebruik
39%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van milieu-innovatoren
Tabel 9.22: Redenen voor het introduceren van milieu-innovaties (percentage van ondernemingen) Kleine bedrijven
Middelgrote bedrijven
Grote bedrijven
Totaal
Reeds bestaande milieureglementeringen of -taksen
28%
42%
52%
33%
Verwachte milieureglementeringen of -taksen
24%
31%
43%
27%
Beschikbaarheid van toelagen, subsidies of andere openbare financiële premies voor milieu-innovaties
13%
17%
22%
15%
Bestaande of geanticipeerde vraag vanwege de klant
22%
29%
29%
24%
Vrijwillige gedragscodes of akkoorden ter bevordering van goede milieupraktijken in de bedrijfstak
37%
45%
54%
40%
Noot: resultaten geëxtrapoleerd naar de populatie van milieu-innovatoren
Tabel 9.22 geeft een betere kijk op de redenen van bedrijven
In het algemeen valt op dat grote bedrijven die een milieu-
om aan milieu-innovaties te doen. Van alle bedrijven die een
innovatie introduceerden hiervoor meer redenen aanhaalden
milieu-innovatie introduceerden, gaf 40% aan dat vrijwillige
dan KMOs die een milieu-innovatie introduceerden (tabel 9.22).
gedragscodes of akkoorden ter bevordering van goede milieu-
We zien echter dat het relatieve belang van verschillende
praktijken in de bedrijfstak hiervoor de aanleiding vormden.
redenen hetzelfde is voor kleine, middelgrote en grote
Ook bestaande reglementering vormden een belangrijke
bedrijven.
drijfveer voor 33% van de bedrijven die een milieu-innovatie
bevordering van goede milieupraktijken in de bedrijfstak
introduceerden. In 27% van de gevallen waren verwachte
blijken in elke grootteklasse de belangrijkste drijfveer voor het
Vrijwillige
gedragscodes
of
akkoorden
ter
milieureglementeringen of -taksen het motief voor de innovaties,
introduceren van milieu-innovaties. De beschikbaarheid van
terwijl 24% van de bedrijven die een milieu-innovatie
toelagen, subsidies of andere openbare financiële premies werd
introduceerden, dit deden om in te gaan op een bestaande of
door elke grootteklasse het minst aangehaald als reden om
geanticipeerde vraag vanwege de klant. De beschikbaarheid
milieu-innovaties door te voeren.
van toelagen, subsidies of andere openbare financiële premies werd het minst aangehaald als reden om milieu-innovaties door te voeren (15%).
149
9.18 BESLUIT
Bij de objectieven voor organisatorische innovatie kwam opnieuw het belang van kwaliteit van goederen en diensten
In dit overzicht werden de CIS2009-resultaten samengevat in
naar voor, samen met de noodzaak sneller te kunnen reageren
een aantal kerntabellen. De innovatiegraad inzake product-
op veranderende klantenbehoeften. Bij het invoeren van
en/of procesinnovatie van de Vlaamse bedrijfswereld bedraagt
marketinginnovaties kwamen het introduceren van producten
52%, wat vergelijkbaar is met cijfers voor de voorbije jaren,
bij nieuwe klantengroepen (43%) en het vergroten of
alhoewel een lichte daling ten opzichte van CIS2007 zich laat
handhaven van het marktaandeel dan weer sterk naar voor
optekenen. De meeste Vlaamse innovatieve bedrijven zijn
(55%) als belangrijke objectieven.
procesinnovatoren (36%), maar productinnovatie komt nagenoeg even vaak voor (35%). Ongeveer 30% van de
Ongeveer 37% van alle Vlaamse bedrijven introduceerden in
innovatieve bedrijven heeft in de periode 2006-2008 product-
de periode 2006-2008 een milieu-innovatie. Van alle bedrijven
of procesinnovatieactiviteiten stopgezet of afgebroken.
die een milieu-innovatie introduceerden, introduceerde 92% zulke innovatie met een voordeel voor het bedrijf zelf.
Product- en procesinnovaties blijken in de eerste plaats
Slechts 62% van hen voerde een milieu-innovatie door met
uitgevoerd te worden met het oog op betere kwaliteit van
enig voordeel voor de gebruiker. Zowel vrijwillige gedragscodes
goederen en diensten (45%), gevolgd door uitbreiding van het
of akkoorden in de bedrijfstak als verwachte of bestaande
goederen- of dienstenaanbod.
milieureglementeringen blijken een belangrijke drijfveer voor het introduceren van milieu-innovaties. De beschikbaarheid van
Van de Vlaamse bedrijven die aan product- en/of proces-
toelagen, subsidies of andere openbare financiële premies blijkt
innovatie doen, ontving in de periode 2006-2008 gemiddeld
de minst belangrijke reden om milieu-innovaties door te voeren.
12% financiële ondersteuning van de regionale overheid, 7% van de nationale overheid, en 3% van de Europese overheid.
9.19 REFERENTIES
Samenwerkingverbanden voor deze innovatieprojecten blijken
• AERTS, K., ANDRIES, P., CZARNITZKI, D. en HOSKENS,
zeer belangrijk. Leveranciers, klanten en consultants/commerciële
M., Hoofdstuk 7: Innovatie-kenmerken van Vlaamse
laboratoria/O&O-bedrijven zijn de belangrijkste partners.
ondernemingen: kernresultaten van de CIS-4 enquête,
Ook andere bedrijven binnen de groep evenals universiteiten
pp. 117-130, in: Vlaams Indicatorenboek 2007, Steunpunt
zijn belangrijke partners. Naast de bedrijven van de eigen groep vormen leveranciers en klanten een belangrijke bron van informatie voor innovatieactiviteiten.
O&O Indicatoren, 2007 (ISBN 1374-6294) • Commissie van de Europese Gemeenschappen, Innovatie in een kenniseconomie, Brussel September 2000. • DEBACKERE, K., Universities as Incubators, Science Alliance
Het gebruik van verschillende beschermingsmethoden voor
Conference, Den Haag, 2002.
product- en/of procesinnovatie is sectorafhankelijk. Wel blijkt
• OECD, Proposed Guidelines for Collecting and Interpreting
dat grote bedrijven meer actief zijn in het beschermen van hun
Technological Innovation Data -- Oslo Manual, Paris, OECD,
innovaties dan KMOs.
1992. • OECD/EUROSTAT, Proposed Guidelines for Collecting and
Naast product- en procesinnovatie vormen ook organisatorische
Interpreting Technological Innovation Data: Oslo Manual,
innovatie en marketinginnovatie belangrijke bronnen van
second edition: The Measurement of Scientific and
vernieuwing in het bedrijf. Ongeveer 35% van de Vlaamse
Technological Activities Series, Paris, OECD, 1997.
bedrijven voerde in de periode 2006-2008 een organisatorische
• OECD/EUROSTAT, The Measurement of Scientific and
innovatie door, terwijl 32% van de bedrijven in die periode een
Technological Activities. Guidelines for Collecting and
marketinginnovatie invoerde. Ongeveer 10% van de Vlaamse
Interpreting Innovation Data: Oslo Manual, third edition:
bedrijven deed niet aan product- en/of procesinnovatie, maar
The Measurement of Scientific and Technological Activities
introduceerde daarentegen wél nieuwe organisatiemethodes of
Series, Paris, OECD, 2005.
marketinginnovaties.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 9
Vooral de grote ondernemingen ontvingen dergelijke fondsen.
150
BIJLAGE: NACE-AFDELINGEN OMVAT IN DE BEOOGDE DOELPOPULATIE VOOR CIS2009 (NACE-BEL 2008-CLASSIFICATIE; CF. DE METHODOLOGISCHE RICHTLIJNEN VAN EUROSTAT) Primaire sector Winning van delfstoffen 5
Winning van steenkool en bruinkool
6
Winning van aardolie en aardgas
7
Winning van metaalertsen
8
Overige winning van delfstoffen
9
Ondersteunende activiteiten in verband met de mijnbouw
Verwerkende nijverheid Voedingsproducten, dranken en tabak 10
Vervaardiging van voedingsmiddelen
11
Vervaardiging van dranken
12
Vervaardiging van tabaksproducten
Textiel, kleding, bontnijverheid en leernijverheid 13
Vervaardiging van textiel
14
Vervaardiging van kleding
15
Vervaardiging van leer en van producten van leer
Hout, papier, drukkerijen 16
Houtindustrie en vervaardiging van artikelen van hout en van kurk, exclusief meubelen; vervaardiging van artikelen van riet en van vlechtwerk
17
Vervaardiging van papier en papierwaren
18
Drukkerijen, reproductie van opgenomen media
Cokes, petroleum, kernbrandstof, chemische producten, rubber en kunststoffen 19
Vervaardiging van cokes en van geraffineerde aardolieproducten
20
Vervaardiging van chemische producten
21
Vervaardiging van farmaceutische grondstoffen en producten
22
Vervaardiging van producten van rubber of kunststof
Niet-metaalhoudende minerale producten 23
Vervaardiging van andere niet-metaalhoudende minerale producten
Metallurgie 24
Vervaardiging van metalen in primaire vorm
Vervaardiging van producten in metaal, exclusief machines en apparaten 25
Vervaardiging van producten van metaal, exclusief machines en apparaten
ICT/Elektronica 26
Vervaardiging van informaticaproducten en van elektronische en optische producten
27
Vervaardiging van elektrische apparatuur
Machines, voertuigen 28
Vervaardiging van machines, apparaten en werktuigen, n.e.g.
29
Vervaardiging en assemblage van auto's, aanhangwagens en opleggers
30
Vervaardiging van andere transportmiddelen
Meubels, overige industrie 31
Vervaardiging van meubelen
32
Overige industrie
151
Reparatie en installatie van machines en apparaten 33
Reparatie en installatie van machines en apparaten
Productie en distributie van elektriciteit, gas, stoom en gekoelde lucht 35
Productie en distributie van elektriciteit, gas, stoom en gekoelde lucht
Distributie van water; afval- en afvalwaterbeheer en sanering 36
Winning, behandeling en distributie van water
37
Afvalwaterafvoer
38
Inzameling, verwerking en verwijdering van afval; terugwinning
39
Sanering en ander afvalbeheer
Dienstensector Groothandel 46
Groothandel en handelsbemiddeling, met uitzondering van de handel in motorvoertuigen en motorfietsen
Vervoer en opslag 49
Vervoer te land en vervoer via pijpleidingen
50
Vervoer over water
51
Luchtvaart
52
Opslag en vervoersondersteunende activiteiten
53
Posterijen en koeriers
Uitgeverijen 58
Uitgeverijen
Informatie- en communicatietechnologiediensten 61
Telecommunicatie
62
Ontwerpen en programmeren van computerprogramma's, computerconsultancy-activiteiten en aanverwante activiteiten
63
Dienstverlenende activiteiten op het gebied van informatie
FinanciĂŤle activiteiten en verzekeringen FinanciĂŤle dienstverlening, exclusief verzekeringen en pensioenfondsen
65
Verzekeringen, herverzekeringen en pensioenfondsen, exclusief verplichte sociale verzekeringen
66
Ondersteunende activiteiten voor verzekeringen en pensioenfondsen
Architecten en ingenieurs; technische testen en toetsen 71
Architecten en ingenieurs; technische testen en toetsen
Onderzoek en ontwikkeling 72
Speur- en ontwikkelingswerk op wetenschappelijk gebied
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 H O O F D S T U K 9
64
152
153
B I B L I O M E T R I S C H E A N A LY S E VA N H E T V L A A M S O N D E R ZO E K I N D E L E V E N S - , N AT U U R - E N TECHNISCHE WETENSCHAPPEN. HET VLAAMS ONDERZOEK IN EUROPESE CONTEXT Door Koenraad Debackere (K.U.Leuven), Wolfgang Glänzel (K.U.Leuven) en Bart Thijs (K.U.Leuven)
10
154
10.1 INLEIDING
Daarom kan men de wetenschap bestuderen aan de hand van de wetenschappelijke literatuur zelf, die tot op zekere hoogte
Bij het concipiëren, het opvolgen en het evalueren van het
een weerspiegeling vormt van de activiteiten.
O&O-beleid van de overheid maar ook van universiteiten, onderzoeksinstellingen en bedrijven, groeit de nood aan
De diverse wetenschappelijke domeinen hebben wel een eigen
kwantitatieve informatie. Hoewel kwantitatieve gegevens nooit
typische onderzoeks- en publicatiecultuur. Zo spelen in de
toelaten de werkelijkheid volledig te omschrijven, vormen ze
natuur- en levenswetenschappen tijdschriften een essentiële rol
wel onmisbare achtergrondinformatie.
in de communicatie tussen vakgenoten. Voor de technische wetenschappen nemen conferentieproceedings en rapporten
Naast informatie over onder meer de O&O-bestedingen door
daarnaast een belangrijke plaats in. De natuur- en levens-
de verschillende actoren en de verdeling van deze middelen over
wetenschappen en ook de basisdisciplines in de technische
de verschillende domeinen, hebben beleidsmakers ook behoefte
wetenschappen zijn bovendien sterk internationaal gericht
aan gegevens over de wetenschappelijke en technologische
– waarbij het Engels dominant is bij de informatieuitwisseling.
output. Bibliometrische analyses, die gebaseerd zijn op de bibliografische gegevens van publicaties vormen een van de
In deze disciplines kan dan ook een onderscheid worden
methoden om het onderzoekspotentieel in kaart te brengen.
gemaakt tussen de ‘centrale’ en de meer ‘perifere’ tijdschriften. De eerste zijn grosso modo de internationaal toonaangevende
In dit hoofdstuk wordt een overzicht gegeven van de omvang
publicaties, met een goed functionerend referee-systeem.
en de impact van het Vlaams onderzoek in de natuur-, levens-
De andere zijn wat minder toonaangevend en vaak meer
en technische wetenschappen zoals dat kan worden zichtbaar
nationaal georiënteerd.
gemaakt aan de hand van publicaties verschenen in tijdschriften die worden verwerkt voor de Science Citation Index en aan
Bibliometrische macro- en meso-analyses zijn vandaag de dag
de hand van papers voorgesteld op internationale/nationale
dan ook ondenkbaar zonder te vertrekken van een
conferenties en opgenomen in de ISI Proceedings databank.
veelomvattende, multidisciplinaire bibliografische databank. Voor de bibliometrische analyse van de onderzoeksprestaties van landen, regio’s, instituten en onderzoeksgroepen is
10.2 BIBLIOMETRISCHE STUDIES EN DE BIBLIOGRAFISCHE GEGEVENS BESTANDEN VAN HET ISI
bovendien de recurrente beschikbaarheid van een citatie-index een noodzakelijke voorwaarde. De bibliografische databestanden van het Amerikaanse Instituut voor Wetenschappelijke Informatie (ISI, Philadelphia, PA, USA – nu onderdeel van Thomson
Bibliometrische analyses van publicaties laten toe onderzoeks-
Reuters) vormen in deze optiek een onmisbaar vertrekpunt
prestaties in kaart te brengen. Voor de wetenschapsbeoefening
voor om het even welke bibliometrische analyse. Tijdens de
wordt hierbij een model gebruikt, waarvan we hier even de
voorbije dertig jaar is de Science Citation Index (SCI®), en later
krijtlijnen schetsen. Fundamenteel onderzoek leidt tot nieuwe
ook zijn uitgebreide versie Science Citation Index Expanded
inzichten in de mens en zijn omgeving. De praktische
(SCIE) en het Web of Science® (onderdeel van Thomson
toepassing van de resultaten van dit soort onderzoek zijn echter
Reuters Web of Knowledge), een van de meest geaccepteerde
zelden onmiddellijk duidelijk en vragen vaak nog belangrijke
en onderzochte bronnen voor bibliometrische analyses
investeringen. Fundamenteel onderzoek wordt dan ook
geworden. Hoewel er ook kritische bedenkingen te geven zijn
grotendeels gefinancierd met publieke middelen. De resultaten
(bijvoorbeeld voor wat betreft de tijdschriftendekking en de
ervan vormen een quasi-publiek goed. Ze maken deel uit van
aanpak van het ISI in verband met de dataverwerking bij de
het cultureel en maatschappelijk patrimonium.
ontwikkeling en invulling van de SCI), zijn de unieke kenmerken van de SCI tegenwoordig algemeen aanvaarde
Publicaties in de open literatuur vormen de meest gebruikte maar niet enige manier om deze resultaten bekend te maken. Het is daarbij gebruikelijk dat onderzoekers door vermeldingen in voetnoten of in een referentielijst aangeven op welke wijze ze voortbouwden op eerder werk.
onderdelen geworden van de bibliometrische technologie.
155
Van deze kenmerken zijn vooral de volgende het vermelden
10.3 DATABRONNEN EN DATAVERWERKING
waard: Alle bibliometrische gegevens die in dit hoofdstuk gebruikt l
Multidisciplinariteit: De SCI(E) is uniek door zijn brede
worden, zijn gebaseerd op de bibliografische ‘ruwe’ data
dekking. Alle wetenschapsgebieden in de levens-
geëxtraheerd uit de 1998-2009 cumulatieve databestanden
wetenschappen, de natuurwetenschappen evenals de
van de Science Citation Index Expanded® (SCIE). Om de
basisdisciplines van de technische wetenschappen zijn in
literatuurdekking verder uit te breiden wordt als bijkomende
het gegevensbestand aanwezig.
databron de Science & Technology Edition van de ISI Proceedings (STP) gebruikt. Omdat conferentiebijdragen ook in
l
Selectiviteit: alle wetenschappelijke tijdschriften die in de
tijdschriften worden gepubliceerd is de overlap van de twee
SCI(E) opgenomen zijn, werden op grond van kwantitatieve
databronnen aanzienlijk. Bij de bijkomende publicaties gaat het
criteria (impactmaatstaven) gekozen en de selectie door ISI
echter om conferentiebijdragen die niet reeds – bijv. in het
wordt in het algemeen ook door de opinie van experten in
kader van speciale journal issues – in het WoS zijn opgenomen.
de betreffende disciplines gevalideerd en aanvaard.
Bij de “zuivere” proceedingsliteratuur kan echter enkel een publicatie-analyse gebeuren en geen citatie-analyse daar er
l
Volledige dekking: alle publicaties in tijdschriften die in
met ISI nog geen overeenstemming bestaat over de juiste
de SCI(E) opgenomen zijn, worden ook geïndexeerd.
wijze waarop de impact moet berekend worden in geval van de Proceedings. Bovendien zijn niet alle adressen door
l
Volledigheid van adressen: de werkadressen van alle auteurs
de uitgevers van de proceedings volledig vermeld zodat voor
worden vermeld. Dit kenmerk maakt dus de analyse van
deze periode ook geen analyse van wetenschappelijke
wetenschappelijke samenwerking en de toepassing van een
samenwerking kan worden uitgevoerd op deze literatuur.
volledig of een gefractioneerd telschema (waarbij een publicatie geheel of gedeeltelijk aan bijvoorbeeld elke
De bibliometrische analyse die in het vervolg van dit hoofdstuk
auteur, instelling of land wordt toegewezen) mogelijk.
wordt weergegeven, is gebaseerd op de vier zogenaamde ‘relevante’ of ‘citeerbare’ documenttypes, namelijk (1) articles
l
(met inbegrip van proceedings papers in tijdschriften),
worden ook hun referenties verwerkt. De herdefinitie van
(2) letters, (3) notes en (4) reviews. De publicaties van de laatste
deze referenties als brondocumenten maakt het mogelijk
veertien jaar, d.w.z. van de periode 1998-2009, werden voor
om citatiepatronen te onderzoeken en citatie-indicatoren te
deze analyses geselecteerd.
construeren. Sinds het verschijnen van de laatste editie van het indicatorenl
Beschikbaarheid: De databank is elektronisch beschikbaar ®
boek (Debackere en Veugelers, 2009), heeft Thomson – ISI
als onderdeel van het Web of Science (WoS ). De volledige
regelmatig bestanden met correcties aangeleverd. Deze gegevens
Web of Science bevat naast de SCIE ook nog de SSCI
corrigeren niet alleen bibliografische of citatiegegevens maar
(Social Science Citation Index), de A&HCI (Arts&Humanities
tevens worden ook volledige issues aan vorige jaarlijkse
Citation Index) en de ISI Proceedings.
volumes toegevoegd of in vroegere updates verwijderd. Door deze aanpassingen is het nu mogelijk de ECOOM gegevens
Er zijn zonder twijfel enkele kritische bedenkingen te
met de actuele versie van het WoS in overeenstemming te
formuleren over de databestanden van het ISI. Naast de twee
brengen. Door deze aanpassingen kunnen zowel de Vlaamse
reeds genoemde aspecten (dekkingsgraad en verwerking bij
indicatoren alsook de kencijfers van de referentielanden lichtjes
aanmaak) moet ook nog de oververtegenwoordiging van
veranderen. Wij raden dus aan daarom telkens de actuele
publicaties afkomstig uit Engelstalige landen, in het bijzonder
versie van het indicatorenboek te raadplegen.
van publicaties uit de Verenigde Staten, vermeld worden. Ondanks deze bedenkingen is de SCIE momenteel de meest geschikte
bibliografische
bron
voor
uitgebreide,
vakgebieden omvattende, bibliometrische analyses.
alle
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 10
Bibliografische referenties: Samen met de documenten
156
Aan de basis van de toewijzing van publicaties aan Vlaanderen
De toewijzing van publicaties aan wetenschapsgebieden is
en aan de referentielanden lagen de werkadressen. De nationaliteit
gebaseerd op een disciplinetoekenning vertrekkend van het
van een auteur was dus niet doorslaggevend maar wel zijn of
door het ISI ontwikkelde Subject Category System waarbij
haar adres van institutionele affiliatie. Er is verder een ‘volledig’
tijdschriften worden gegroepeerd in cognitief logische
telschema toegepast, met andere woorden, indien een
disciplinegroepen. Het hier toegepaste disciplinestelsel is een
publicatie co-auteurs met werkadressen in verschillende landen
verdere groepering van de afgerond 200 disciplinecodes van
heeft, dan wordt deze publicatie aan alle betrokken landen
het ISI en bevat 60 deelgebieden en 12 hoofdgebieden. In het
als één volledige publicatie toegewezen. Er wordt dus
kader van deze studie werd het Vlaams onderzoek op niveau
niet gefractioneerd tussen de landen. Doch in het geval een
van de hoofdgebieden geanalyseerd. Deze hoofdgebieden zijn:
publicatie meer dan één werkadres in hetzelfde land vermeldt, dan wordt dit document enkel één keer aan het betrokken land
1. Agronomie en omgevingswetenschappen
toegewezen. Anderzijds kan ook één publicatie van één auteur
2. Biologie (op het organisme- en het supraorganismeniveau)
wel als afkomstig van twee landen en dus als een internationale
3. Biowetenschappen (algemene, cellulaire en subcellulaire
co-publicatie beschouwd worden, indien deze auteur werkadressen in twee verschillende landen heeft vermeld.
biologie; genetica) 4. Biomedisch onderzoek 5. Klinische en experimentele geneeskunde I (algemene en
De bepaling van Vlaamse publicaties was iets ingewikkelder
interne geneeskunde)
dan die van de Europese referentielanden. Een document werd
6. Experimentele geneeskunde II (niet-interne vakken)
beschouwd als afkomstig van Vlaanderen op voorwaarde dat
7. Neuro- en gedragswetenschappen
tenminste één (co)auteur een Vlaams werkadres heeft.
8. Chemie
Verder werden 20% van het aantal publicaties en citaties van
9. Fysica
alle brondocumenten die enkel een Brussels doch geen Vlaams
10. Aard- en ruimtewetenschappen
werkadres hebben, bij de berekening van de Vlaamse basis-
11. Technische wetenschappen
indicatoren gevoegd. Dit betekent concreet dat 20% van
12. Wiskunde
alle instellingen met een Brussels werkadres aan Vlaanderen werden toegewezen. Uitzonderingen vormen de Nederlandstalige
De citatiegegevens werden bepaald via een op een speciale
Vrije Universiteit Brussel (VUB) die aan Vlaanderen wordt
identificatiesleutel gebaseerd koppelingsalgoritme. Hierbij worden
toegewezen en ULB/UCL met toekenning aan Wallonië.
de individuele bronpublicaties gekoppeld met de individuele
Verder werden alle bijkomende Brusselse gegevens manueel
bestanddelen van de referentielijsten van alle bronpublicaties.
geverifieerd en aan de betreffende gemeenschap toegekend.
Het aantal citaties dat een bronpublicatie in elk jaar na het jaar
Enkel op de federale en andere niet onmiddellijk toekenbare
van zijn publicatie krijgt is natuurlijk niet constant. Het is aan
instellingen werd dus de 20/80 regel toegepast. Deze allocatie-
veranderingen onderworpen die eigen zijn aan het proces van
regel werd reeds in het Indicatorenboek 2005 toegepast.
veroudering van (wetenschappelijke) informatie. Het citatieproces is dus niet homogeen. De keuze van een geschikt citatievenster
Voor de vergelijkende analyses werden, net als in het Indicatoren-
is daarom van groot belang. Het in dit hoofdstuk gekozen
boek 2009, de volgende elf Europese referentielanden in
venster is in overeenstemming met de resultaten van recente
aanmerking genomen: België, Denemarken, Duitsland, Finland,
methodologische studies en met de praktische ervaring die
Frankrijk, Ierland, Italië, Nederland, Spanje, Verenigd Koningrijk
gangbaar is in het bibliometrisch onderzoek (bijv. Glänzel en
en Zweden. Ten gevolge van de enorme groei van de Chinese
Schoepflin, 1995, van Raan, 2006). Er werd op basis van deze
economie en China’s wetenschaps- en technologiesysteem
inzichten een vast tijdvenster van drie jaar, beginnend met het
werd in deze editie van het Indicatorenboek ook China als
jaar van publicatie, toegepast. Aldus werden bijvoorbeeld voor
referentieland opgenomen.
publicaties die in de jaargang 2007 van het SCI Expanded bestand opgenomen zijn, alle citaties gedurende de periode 2007-2009 geteld. Dankzij dit citatievenster konden alle tussen 1998 en 2007 gepubliceerde en in het SCIE geïndexeerde documenten in aanmerking genomen worden voor de citatieanalyse.
157
In het geval van enkele figuren werd de laatste deelperiode tot
De neutrale waarde van deze indicator is 1. AI > 1 betekent dus
2008 uitgebreid waarbij de citatietelling van het jaar 2008 tot
publicatieactiviteit boven de wereldstandaard, AI = 1 betekent
twee jaar beperkt is. Dit telschema voor 2008 werd op alle
een publicatiepatroon overeenkomstig de wereldstandaard en
landen en regio’s alsmede op de wereldstandaard toegepast.
AI < 1 drukt uit dat de activiteit van het land in het betrokken onderzoeksgebied beneden de wereldstandaard ligt.
10.4 BIBLIOMETRISCHE INDICATOREN
Drie indicatoren werden toegepast om verschillende aspecten van de impact van het Vlaams wetenschappelijk onderzoek in
Een basismaatstaf van de wetenschappelijke output is het aantal
de Europese context te kenmerken.
publicaties, of om precies te zijn, het aantal publicaties in het gebruikte bibliografisch databestand. De dekkingsgraad en het
De eerste indicator is de gemiddelde geobserveerde citatie-
profiel van de SCIE is onderworpen aan jaarlijkse wijzigingen
frequentie (Mean Observed Citation Rate: MOCR). Deze indicator
en aanpassingen. Daarom moet het meten van de regionale of
is gedefinieerd als het quotiënt van het aantal citaties
nationale publicatieoutput altijd in samenhang met de
geobserveerd in een bepaalde periode (bijv. drie jaar
ontwikkeling van het gegevensbestand als geheel beschouwd
beginnend met het jaar van publicatie) en het aantal aan de
worden. Een logische consequentie hiervan is dat voor het
basis liggende publicaties. De MOCR weerspiegelt de feitelijke
onderzoek van publicatietrends, het nationale aandeel in het
impact van een onderzoeksgroep, instituut, regio of land.
totaal van de wereld-output gemeten wordt in plaats van de nationale publicatieoutput als dusdanig.
De gemiddelde verwachte citatiefrequentie (Mean Expected Citation Rate: MECR) geeft een vergelijkingswaarde voor de
Het institutionele, regionale of nationale onderzoeksprofiel voor
feitelijke citatie-impact op basis van de impactmaatstaven van
een gegeven systeem van wetenschapsgebieden kan door de
de tijdschriften. Het verwachte aantal citaties van een publicatie
zogeheten Activiteitsindex (AI) uitgedrukt worden. Frame heeft
is gedefinieerd als de gemiddelde citatiefrequentie van alle
deze indicator 1977 als een bibliometrische versie van de
publicaties die in hetzelfde tijdschrift in hetzelfde jaar verschenen
‘Comparative Advantage Index’ ingevoerd. De Activiteitsindex
zijn. Om een compatibele verwachtingswaarde te kunnen
voor landen wordt op de volgende manier gedefinieerd:
definiëren, moeten natuurlijk de citatievensters gehanteerd voor beide indicatoren (MOCR en MECR) overeenstemmen.
AI =
, Wi / W
verschenen in de twee voorafgaande jaren (t–1) en (t–2) (zoals gehanteerd in de definitie van de impact factor in de Journal Citation Reports uitgegeven door het ISI), zal in dit hoofdstuk
waarbij Ci /C het aandeel nationale publicaties in een gegeven
eveneens een venster van drie jaar toegepast worden. Voor een
gebied i in de nationale publicaties over alle gebieden aangeeft
verzameling van publicaties die aan een bepaalde onderzoeks-
en Wi /W het aandeel publicaties van de wereld in hetzelfde
groep, instituut, regio of land wordt toegekend is deze indicator
gebied i over de publicaties van de wereld in alle gebieden is.
dus de verhouding van alle individuele verwachte citatie-
In eerdere studies konden de volgende vier verschillende
frequenties tot alle publicaties in de beschouwde verzameling.
‘paradigmatische’ patronen in nationale publicatieprofielen onderscheiden worden (bijv. REIST-2, 1997):
De derde indicator is de zogeheten relatieve citatiefrequentie (Relative Citation Rate: RCR). Deze indicator wordt gedefinieerd
1. Het ‘westerse’ model met biowetenschappen en medische wetenschappen als overheersende gebieden,
als het quotiënt van de gemiddelde geobserveerde en gemiddelde verwachte citatiefrequentie, dus RCR = MOCR/MECR. RCR drukt
2. De typische patronen van de voormalige socialistische
uit of de publicaties van een onderzoeksgroep, instituut, regio
landen met overheersende activiteit in chemie en fysica,
of land meer of minder citaties hebben aangetrokken dan
3. Het ‘bio-omgevingsmodel’ met biologie en aard- en
verwacht op basis van de citatiefrequenties van de tijdschriften.
ruimtewetenschappen op de voorgrond en, 4. Het ‘Japans’ model met overheersende oriëntatie in de richting van technische wetenschappen en chemie.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 10
In plaats van het citatievenster van één jaar t voor publicaties
Ci / C
158
Omdat de citatiescores van de artikelen relatief ten opzichte
Het aantal publicaties per 10.000 inwoners splitst Vlaanderen
van de citatiestandaard van de opgenomen tijdschriften
en de referentielanden in drie groepen op: Landen met relatief
gemeten worden, is deze indicator veel minder gevoelig voor
lage output per capita – zoals Duitsland, Frankrijk, Ierland, Italië
de grote verschillen die tussen de citatiepraktijken in de
en Spanje, landen met hoge activiteit per capita – zoals de
verschillende wetenschapsgebieden optreden.
Scandinavische referentielanden, België en het Verenigd Koninkrijk, en tot slot, China met een publicatieoutput per
RCR = 0 reflecteert ‘ongeciteerdheid’, RCR < 1 betekent dat de
capita die één orde van grootte onder degene van de eerste
betrokken eenheid (onderzoeksgroep, instituut, regio of land)
groep ligt. De regio Vlaanderen maakt deel uit van de groep
lager dan de wereldstandaard presteert, RCR > 1 betekent
met een hoge output per capita. Het aantal publicaties per
hoger dan de wereldstandaard en RCR = 1 drukt uit dat de
capita neemt in alle referentielanden en in Vlaanderen toe
betrokken eenheid gemiddeld evenveel citaties heeft gekregen
– maar niet overal in dezelfde mate. De groei in Vlaanderen en
als werd verwacht op basis van de citatiepatronen van de
België is duidelijk sterker dan in Duitsland en Frankrijk: terwijl
tijdschriften.
hun per capita activiteit in 1998 nog op hetzelfde niveau was, is er vanaf 2005 een uitgesproken verschil waarneembaar.
De drie indicatoren werden geïntroduceerd door Schubert
In de voorbije jaren heeft de per capita productie van Vlaanderen
et al. (1983) en worden sindsdien regelmatig toegepast in
al het niveau van Nederland bereikt en in 2007 en 2008 zelfs
vergelijkende meso- en macrostudies. Versies van deze
overschreden (zie tabel 10.2). Enkel de Scandinavische
indicatoren, namelijk Citations per Paper (CPP strookt met
landen zijn nog productiever dan Vlaanderen. De opvallende
MOCR), Mean Citation Rate of Journal Packet (JCSm komt
schommelingen in de Proceedings-gegevens hebben gedeeltelijk
overeen met MECR) en CPP/JCSm (komt overeen met RCR)
met de ongelijkmatige organisatie van conferenties en bijgevolg
worden ook aan het CWTS in Leiden gebruikt (bijv. Moed
met de sporadische opname van conferentiemateriaal, te maken.
et al., 1995). Tabel 10.3 en 10.4 geven de evolutie van de publicatieoutput weer op basis van het procentuele aandeel van Vlaanderen en
10.5 DE EVOLUTIE VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES IN DE LEVENS-, NATUUREN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN
de elf referentielanden in het wereldtotaal in alle wetenschapsgebieden samen. Het Vlaamse aandeel in het wereldtotaal is vanaf 1998 tot 2009 met een kleine 19% gestegen. Hoewel de groei in de jaren 1990 en het begin van het nieuwe millennium
Zoals in de derde sectie van dit hoofdstuk beschreven, waren
vergelijkbaar met die van Finland is, lijkt de ontwikkeling van
de werkadressen doorslaggevend bij de toewijzing van
beide landen vanaf 2005 uiteen te lopen. Vanaf ongeveer
publicaties aan Vlaanderen en aan de referentielanden. Er werd
2005 begint het aandeel van de meeste Europese landen in
een ‘volledig’ telschema gebruikt, d.w.z. indien een publicatie
het wereldtotaal te dalen. Enkel België, Nederland, Ierland en
co-auteurs met werkadressen in verschillende landen heeft, dan
Spanje zijn uitzonderingen. De ontwikkeling van Italië is
werd deze aan alle betrokken landen als één volledige
onduidelijk en vertoont vanaf 2004 een eerder stagnerend
publicatie toegewezen. Om de toename van publicaties en de
patroon. De Vlaamse groeidynamiek wordt enkel door die van
wijzigingen aan de tijdschriftendekking van het SCI-Expanded
Ierland en Spanje overtroffen. Op de oorzaken van de groei in
bronbestand te kunnen compenseren, werden het Vlaamse en
die laatstgenoemde landen werd op verschillende plaatsen
het nationale aandeel in het wereldtotaal tijdens de periode
gewezen (bijv. Cano en Julian, 1992, Román en Méndez, 1994,
1998-2009 berekend. Tabel 10.1 geeft de evolutie van de
Gómez et al., 1995, REIST-2, 1997). De ononderbroken stijging
publicatieoutput weer op basis van de publicatie-activiteit van
van deze landen kan namelijk in grote mate als een gevolg van
Vlaanderen en de elf referentielanden per 10.000 inwoners in
de integratie van deze landen in de organisaties en de
alle wetenschapsgebieden samen.
kaderprogramma’s van de Europese Gemeenschap beschouwd worden. Opmerkelijk is daarentegen de enorme groei van
De berekening van de Vlaamse publicatieoutput, rekening
China. Deze ontwikkeling is zonder weerga. Terwijl China’s
houdend met Brusselse publicaties, is hoger beschreven.
aandeel in 1998 nog op hetzelfde niveau van Nederland was,
De bevolkingstallen zijn gebaseerd op openbare informatie
heeft China in 2004 Frankrijk en in 2006 Duitsland en het VK
gepubliceerd door EUROSTAT.
qua aandeel in het wereldtotaal ingehaald.
159
Tabel 10.1: Evolutie van de publicatieoutput van Vlaanderen en de twaalf referentielanden per 10.000 inwoners (alle vakgebieden samen; enkel tijdschriftenliteratuur) Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
CHN
ESP
SWE
GBR
1998 1999
10,30
9,83
14,69
13,41
8,51
8,29
7,07
5,49
12,23
0,15
5,50
17,09
12,16
10,67
10,08
14,65
14,06
8,56
8,28
7,08
5,57
12,05
0,19
5,75
17,37
12,25
2000
10,58
9,83
14,81
14,47
8,31
8,27
7,17
5,57
12,09
0,23
5,76
16,96
12,37
2001
11,20
10,25
15,08
14,88
8,49
8,46
7,32
5,93
12,31
0,27
6,06
18,10
12,16
2002
11,19
10,35
14,55
14,39
8,10
8,23
7,52
6,00
12,20
0,30
6,21
17,39
11,71
2003
12,66
11,63
16,41
15,80
8,90
8,90
8,31
6,76
13,57
0,37
6,65
18,55
12,58
2004
12,62
11,36
15,47
15,05
7,94
8,41
8,66
6,63
13,06
0,42
6,60
17,51
12,08
2005
14,75
13,07
17,45
16,47
9,01
9,62
10,42
7,42
15,19
0,56
7,48
19,80
13,46
2006
14,71
12,79
17,10
16,45
8,70
9,34
10,69
7,35
15,05
0,63
7,74
18,94
13,19
2007
15,17
12,85
17,31
16,18
8,46
9,18
11,04
7,57
14,94
0,68
7,73
19,01
13,19
2008
17,10
14,72
19,26
17,80
9,94
10,43
12,90
8,58
16,93
0,84
9,13
20,27
14,30
2009
17,35
15,13
19,57
17,88
9,96
10,68
13,43
8,68
17,71
0,94
9,42
20,52
14,27
* Bevolkingsdata op basis van EUROSTAT en National Bureau of Statistics of China
Tabel 10.2: Evolutie van de publicatieoutput van Vlaanderen en de twaalf referentielanden per 10.000 inwoners (alle vakgebieden samen; tijdschriften- en proceedingsliteratuur) VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
CHN
ESP
SWE
GBR
1998
11,71
11,07
15,95
15,35
9,49
9,43
7,67
6,36
13,88
0,19
6,05
18,78
13,47
1999
11,96
11,21
15,80
15,70
9,48
9,25
7,59
6,29
13,26
0,23
6,21
18,99
13,32
2000
11,84
10,93
16,00
16,20
9,12
9,23
7,69
6,28
13,33
0,26
6,18
18,51
13,47
2001
12,59
11,41
16,01
16,49
9,28
9,40
8,03
6,69
13,55
0,33
6,54
19,57
13,33
2002
12,88
11,66
15,78
16,80
9,16
9,37
7,52
6,95
13,68
0,39
6,86
19,20
13,07
2003
14,21
12,80
17,56
17,99
9,80
9,94
8,31
7,72
14,95
0,47
7,27
20,05
13,66
2004
14,21
12,56
16,48
16,87
8,82
9,44
9,60
7,50
14,28
0,52
7,20
18,93
13,09
2005
16,73
14,60
18,84
19,13
10,00
10,73
12,40
8,53
16,65
0,73
8,27
21,55
14,61
2006
16,35
13,95
18,01
18,29
9,54
10,25
11,99
8,24
16,32
0,83
8,43
20,36
14,12
2007
17,44
14,36
18,57
18,82
9,59
10,34
12,73
8,67
16,41
0,95
8,72
20,67
14,41
2008
19,85
16,59
21,12
21,34
11,50
12,08
15,44
10,13
19,00
1,27
10,50
22,46
15,95
2009
19,10
16,55
20,91
20,21
11,11
11,99
15,19
9,76
19,27
1,32
10,47
22,05
15,50
* Bevolkingsdata op basis van EUROSTAT en National Bureau of Statistics of China
Opmerkelijk is ook dat het aandeel van de Vlaamse publicaties
Opvallend is de sterke groei in NEUR en GEOS. Het Vlaamse
in het Belgisch geheel duidelijk gestegen is, van om en bij de
aandeel in de neuro- en gedragswetenschappen (NEUR) is
63% in 1998 tot ruim 68% in 2009 (vgl. tabel 10.3 en 10.4).
praktisch verdubbeld. Maar ook de klinische en experimentele geneeskunde, die tevoren eerder stagneerde, vertoont vanaf
In tabel 10.5 en 10.6 is de ontwikkeling van de Vlaamse
2004 weer een opmerkelijke groei. De natuurwetenschappen
publicatieoutput uitgesplitst naar twaalf wetenschapsgebieden
(CHEM en PHYS) vertonen eerder stagnerende patronen.
(zie sectie 3 van dit hoofdstuk) weergegeven. Uit deze tabel
Algemeen kan men stellen dat de groei sterker is in die
blijkt dat het Vlaams aandeel in het wereldtotaal in alle
gebieden waar Vlaanderen iets minder actief is. Anderzijds is de
vakgebieden tussen 1998 en 2009 is gestegen, maar dat de
stijging het langzaamst in die gebieden (BIOS, BIOM, CLI1),
ontwikkeling en de groei in enkele levenswetenschappen,
waar de activiteit in 1998 duidelijk boven het Vlaams aandeel
vooral in de biowetenschappen (BIOS) en het biomedisch
in alle gebieden samen (0.80%) was (vgl. tabel 10.5 en 10.6).
onderzoek (BIOM), eerder stagneert.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 10
Jaar
160
Tabel 10.3: Evolutie van het procentuele aandeel van Vlaanderen, elf Europese referentielanden en China in het totaal van de databank (alle vakgebieden samen; enkel tijdschriftenliteratuur) Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
CHN
ESP
SWE
GBR
1998
0,80
1,28
0,99
0,88
6,34
8,70
0,33
4,04
2,45
2,48
2,78
1,93
9,18
1999
0,82
1,30
0,98
0,91
6,31
8,56
0,33
4,05
2,39
3,03
2,88
1,94
9,17
2000
0,82
1,27
1,00
0,95
6,17
8,60
0,34
4,07
2,43
3,76
2,91
1,90
9,33
2001
0,85
1,30
1,00
0,95
6,19
8,60
0,35
4,24
2,43
4,22
3,02
1,99
9,00
2002
0,86
1,32
0,97
0,93
5,96
8,42
0,36
4,30
2,44
4,89
3,15
1,92
8,68
2003
0,89
1,36
1,00
0,93
5,99
8,30
0,37
4,43
2,48
5,42
3,12
1,87
8,54
2004
0,92
1,38
0,98
0,92
5,75
8,11
0,41
4,48
2,48
6,42
3,26
1,84
8,42
2005
0,94
1,39
0,96
0,88
5,73
8,06
0,44
4,41
2,52
7,48
3,27
1,81
8,21
2006
0,95
1,37
0,95
0,88
5,60
7,88
0,46
4,42
2,51
8,47
3,46
1,75
8,15
2007
0,98
1,39
0,96
0,87
5,47
7,71
0,49
4,57
2,49
9,16
3,51
1,77
8,18
2008
0,95
1,37
0,92
0,82
5,55
7,48
0,50
4,46
2,42
9,78
3,61
1,62
7,63
2009
0,95
1,39
0,92
0,82
5,49
7,50
0,51
4,46
2,50
10,85
3,70
1,63
7,52
Tabel 10.4: Evolutie van het procentuele procentuele aandeel van Vlaanderen, elf Europese referentielanden en China in het totaal van de databank (alle vakgebieden samen; tijdschriften- en proceedingsliteratuur) Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
CHN
ESP
SWE
GBR
1998
0,78
1,23
0,92
0,86
6,04
8,45
0,31
4,00
2,37
2,65
2,61
1,81
8,69
1999
0,81
1,26
0,92
0,89
6,10
8,35
0,31
3,99
2,30
3,14
2,72
1,85
8,70
2000
0,81
1,25
0,95
0,94
5,98
8,46
0,32
4,04
2,36
3,74
2,76
1,83
8,96
2001
0,83
1,26
0,92
0,92
5,90
8,33
0,33
4,17
2,33
4,53
2,85
1,87
8,60
2002
0,83
1,25
0,88
0,91
5,66
8,05
0,31
4,18
2,30
5,26
2,92
1,78
8,14
2003
0,85
1,28
0,92
0,91
5,66
7,95
0,32
4,33
2,34
5,91
2,92
1,74
7,95
2004
0,88
1,31
0,89
0,88
5,47
7,80
0,39
4,34
2,32
6,86
3,05
1,70
7,82
2005
0,91
1,32
0,88
0,87
5,42
7,67
0,44
4,32
2,35
8,27
3,08
1,68
7,60
2006
0,91
1,29
0,86
0,85
5,30
7,46
0,45
4,27
2,35
9,74
3,26
1,63
7,53
2007
0,93
1,28
0,85
0,84
5,13
7,18
0,46
4,33
2,26
10,67
3,27
1,59
7,39
2008
0,88
1,23
0,80
0,79
5,12
6,91
0,47
4,20
2,17
11,83
3,31
1,43
6,79
2009
0,89
1,29
0,83
0,78
5,17
7,11
0,49
4,24
2,30
12,80
3,47
1,48
6,90
Tabel 10.5: Evolutie van het procentuele aandeel van Vlaamse publicaties in het wereldtotaal voor twaalf vakgebieden (enkel tijdschriftenliteratuur) Jaar
AGRI
BIOL
BIOS
BIOM
CLI1
CLI2
NEUR
CHEM
PHYS
GEOS
ENGN
MATH
1998
0,89
1,04
1,10
1,03
1,02
0,84
0,58
0,69
0,75
0,47
0,74
0,85
1999
0,89
1,11
1,11
0,97
1,00
0,85
0,57
0,73
0,85
0,49
0,76
0,89
2000
0,92
1,17
1,02
0,98
1,01
0,89
0,58
0,71
0,80
0,46
0,80
0,78
2001
0,98
1,19
1,08
0,98
0,98
0,88
0,71
0,77
0,88
0,49
0,83
0,91
2002
1,03
1,19
1,04
0,99
0,99
0,88
0,72
0,72
0,89
0,57
0,87
0,87
2003
1,07
1,20
1,01
0,93
1,00
0,88
0,80
0,75
0,91
0,61
0,94
0,99
2004
1,10
1,20
1,04
1,03
1,05
0,99
0,84
0,70
0,97
0,65
0,96
1,01
2005
1,23
1,28
1,08
1,02
1,12
0,95
0,99
0,76
0,91
0,69
0,94
0,94
2006
1,26
1,25
1,03
0,97
1,13
1,02
1,01
0,74
0,86
0,73
1,01
1,02
2007
1,14
1,32
0,99
0,96
1,24
1,04
1,02
0,77
0,94
0,79
1,08
1,09
2008
1,10
1,26
1,05
1,10
1,10
1,09
1,11
0,75
0,83
0,77
1,04
1,03
2009
1,08
1,28
1,05
0,98
1,17
1,10
1,18
0,72
0,84
0,85
0,95
0,93
161
Tabel 10.6: Evolutie van het procentuele aandeel van Vlaamse publicaties in het wereldtotaal voor twaalf vakgebieden (tijdschriften- en proceedingsliteratuur) Jaar
AGRI
BIOL
BIOS
BIOM
CLI1
CLI2
NEUR
CHEM
PHYS
GEOS
ENGN
MATH
1998
0,86
1,04
1,08
1,00
1,03
0,83
0,56
0,68
0,76
0,42
0,70
0,82
1999
0,94
1,12
1,09
0,93
0,99
0,86
0,56
0,72
0,82
0,52
0,71
0,86
2000
0,95
1,17
1,01
0,96
1,01
0,90
0,57
0,70
0,78
0,50
0,75
0,78
2001
1,02
1,20
1,06
0,98
0,97
0,87
0,69
0,77
0,85
0,48
0,76
0,91
2002
0,99
1,17
1,03
0,93
0,98
0,87
0,71
0,72
0,82
0,55
0,75
0,90
2003
1,02
1,15
1,00
0,89
0,99
0,86
0,79
0,74
0,87
0,55
0,78
0,91
2004
1,12
1,21
1,04
0,99
1,04
0,98
0,82
0,71
0,91
0,61
0,81
0,94
2005
1,25
1,27
1,07
0,97
1,12
0,94
0,96
0,76
0,90
0,62
0,84
0,91
2006
1,20
1,24
1,01
0,94
1,13
1,02
1,00
0,74
0,86
0,65
0,85
0,96
2007
1,13
1,30
0,98
0,90
1,23
1,04
1,02
0,77
0,95
0,78
0,84
0,95
2008
1,02
1,24
1,04
1,04
1,09
1,08
1,10
0,75
0,80
0,67
0,73
0,84
2009
1,03
1,25
1,04
0,93
1,17
1,09
1,15
0,71
0,81
0,78
0,72
0,81
De analyse van de Vlaamse activiteit in de individuele gebieden
Private instellingen en ziekenhuizen dragen met respectievelijk
zal in het volgende deel van dit hoofdstuk aan de orde komen.
rond de 7% en de 5% tot het Vlaamse totaal bij (hierbij merken we op dat de publicaties van de universitaire ziekenhuizen
De trends in de ontwikkelingen op basis van tijdschriftenliteratuur
bij de universiteiten zelf werden geteld). Vooral het aandeel
en van tijdschriftenpublicaties plus conferentiemateriaal komen
van de universitaire sector is continu lichtjes gestegen.
goed overeen. Opmerkelijke discrepanties tussen de betrokken
Bovenstaande gegevens stemmen nauw overeen met de
indicatoren konden niet worden geobserveerd.
resultaten van de vorige uitgaven van dit Indicatorenboek (vgl. Debackere, 1999, Debackere en Veugelers, 2003, 2005, 2007, 2009), maar lijken meer algemeen ook goed op de situatie in andere Europese landen (bijv. Katz en Hicks, 1998). De specialisatie van het Vlaams onderzoek tijdens de perioden 1998-2003 en 2004-2009 wordt in figuur 10.2 op basis van
Vooraleer de specialisatieprofielen van het Vlaams onderzoek
de Activiteitsindex grafisch weergegeven. Deze indicator werd
te beschouwen, komt eerst een ander aspect van dit
reeds vroeger besproken. De wereldstandaard is in het
publicatieprofiel aan de orde. Figuur 10.1 geeft voor twee
diagram door een regelmatige twaalfhoek aangeduid. Er dient
deelperioden van de periode 1998-2009 het procentuele aandeel
op gewezen dat de Activiteitsindex, de relatieve activiteit met
van de verschillende organisatietypes weer in de Vlaamse
betrekking tot de wereldstandaard, een evenwichtsindicator is,
publicatieoutput over alle gebieden samen. Ook hierbij werd
d.w.z. als de activiteit van een land in enkele gebieden boven
een volledig telschema toegepast, d.w.z. indien een publicatie
de wereldstandaard ligt, moet de activiteit in andere gebieden
werkadressen van meer dan één organisatietype had, werd
noodzakelijkerwijs beneden de standaard liggen.
deze aan elk type als een volledige publicatie toegewezen. De procentuele aandelen kunnen dus op grond van deze
Het uurwerkdiagram beschrijft het profiel van Vlaanderen
meervoudige toekenning niet tot 100% opgeteld worden.
eenduidig als Type 1, dit is het westers model met bio- en medische wetenschappen als overheersende gebieden. Wel is
Het aandeel van instellingen voor hoger onderwijs, dus van
het profiel van de tweede periode enigszins veranderd en wel
universiteiten en hogescholen, met meer dan 85% overheerst
in de richting van de wereldstandaard, maar het ‘paradigmatische’
dit resultaat. Ruim 10% van alle Vlaamse SCIE-documenten
basistype van het Vlaams profiel is onveranderd gebleven.
worden door medewerkers van publieke onderzoeksinstellingen of administraties gepubliceerd.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 10
10.6 HET VLAAMS PUBLICATIEPROFIEL IN DE LEVENS-, NATUUR- EN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN
162
Figuur 10.1: Verdeling per organisatietype van de Vlaamse publicaties op basis van de SCIE brongegevens (boven: 1998-2003, beneden: 2004-2009)
0,7%
V
4,4%
IV
6,8%
III
12,1%
II
86,7%
I 0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
40%
45%
50%
55%
60%
65%
70%
75%
80%
85%
90%
95%
0,8%
V
4,8%
IV
6,9%
III
11,2%
II
87,3%
I 0%
5%
10%
15%
20%
25%
30%
35%
40%
45%
50%
55%
60%
65%
70%
75%
80%
85%
90%
(I Instelling voor hoger onderwijs, II Publieke onderzoeksinstelling of administratie, III Private instelling, IV Ziekenhuis, V Andere)
Figuur 10.2: Het publicatie profiel van het Vlaams onderzoek in de perioden 1998-2003 en 2004-2009 op basis van de Activiteitsindex AI (bron: SCIE)
AGRI 1.8
MATH
1.6
BIOL
1.4 1.2 1.0
ENGN
BIOS
0.8 0.6 0.4 0.2
GEOS
BIOM
0.0
PHYS
CLI1
n 1998-2003 CHEM
CLI2
n 2004-2009 n Wereldstandaard
NEUR
95%
163
Desondanks valt de sterke groei op van enkele vakgebieden
Zij weerspiegelen de acceptatie en de erkenning van
zoals vooral agronomie en omgevingswetenschappen (AGRI),
gepubliceerde onderzoeksresultaten door de wetenschappelijke
neuro- en gedragswetenschappen (NEUR) en wiskunde
gemeenschap. Hoewel het aantal citaties niet rechtstreeks als
(MATH), waarop in het vorige deelhoofdstuk al gewezen werd
kwaliteitsmaat kan beschouwd worden, drukt een groot aantal
(vgl. figuur 10.2). Samenvattend kan gesteld worden dat het
ontvangen citaties per publicatie wel een bepaalde impact uit.
Vlaamse publicatieprofiel gekenmerkt wordt door significant
Met andere woorden, “indien een publicatie 5 of 10 citaties
boven de wereldstandaard liggende activiteiten in de gebieden
ontvangt gedurende enkele jaren na de publicatie, dan is het
biologie (BIOL), biowetenschappen (BIOS), biomedisch
waarschijnlijk dat de inhoud van deze publicatie geïntegreerd
onderzoek (BIOM) en klinische en experimentele geneeskunde I
zal worden in de kennisbasis van dat onderzoeksdomein;
(CLI1) en door beneden de wereldstandaard liggende activiteiten
indien echter, na 5 of 10 jaar geen enkele referentie naar deze
in de gebieden chemie (CHEM) en aard- en ruimtewetenschappen
publicatie verwijst, dan zullen de bevindingen in die publicatie
(GEOS). Opmerkelijk is dat neuro- en gedragswetenschappen
niet bijdragen tot de hedendaagse wetenschappelijke
(NEUR) van een gebied met relatief geringe activiteit ten
paradigma’s van het onderzoeksdomein in kwestie.” (Braun et
opzichte van de wereldstandaard tot een domain met hogere
al., 1985).
activiteit is geëvolueerd. De methodologische achtergrond van de citatieanalyses is reeds beschreven. Tabel 10.7 geeft de evolutie van de gemiddelde
10.7 DE CITATIE-IMPACT VAN DE VLAAMSE PUBLICATIES IN DE LEVENS-, NATUUREN TECHNISCHE WETENSCHAPPEN
geobserveerde citatiefrequentie (MOCR) en de gemiddelde verwachte (MECR) citatiefrequentie weer voor Vlaanderen, voor elf Europese referentielanden, voor China en voor de wereld in alle vakgebieden samen. Omdat beide citatiegemiddelden voor
Het bibliometrische middel bij uitstek om de impact van publicaties
het wereldtotaal op het volledige gegevensbestand gebaseerd
te meten is de citatie. Citaties zijn primair een belangrijke indicator
zijn, geldt voor het wereldtotaal de identiteit MOCR = MECR
van de mate waarin gebruik gemaakt wordt van wetenschappelijke
(vgl. laatste kolom van tabel 10.7).
informatie in het kader van gedocumenteerde wetenschappelijke communicatie.
elf Europese referentielanden en China (alle vakgebieden samen; bron SCIE) Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
CHN
ESP
SWE
GBR
Wereld
1998
MOCR MECR
4,92 4,08
4,64 4,01
5,33 4,41
4,91 4,07
4,29 4,04
4,55 4,04
3,97 3,39
4,28 4,07
5,31 4,55
1,79 2,16
3,51 3,69
5,05 4,35
4,80 4,34
3,79
1999
MOCR MECR
5,09 4,35
4,88 4,34
5,48 4,68
4,89 4,39
4,30 4,14
4,78 4,29
4,39 3,59
4,41 4,32
5,66 4,85
1,93 2,20
3,67 3,82
5,07 4,47
4,88 4,46
3,91
2000
MOCR MECR
5,03 4,39
4,85 4,38
5,57 4,72
5,17 4,45
4,50 4,29
4,86 4,35
3,92 3,63
4,49 4,41
5,64 4,94
2,10 2,36
3,98 3,93
5,28 4,60
5,01 4,53
3,95
2001
MOCR MECR
5,31 4,51
5,27 4,57
6,24 5,11
5,23 4,58
4,76 4,53
5,18 4,56
5,31 3,83
4,63 4,54
5,92 5,09
2,46 2,59
4,00 4,07
5,43 4,81
5,29 4,83
4,17
2002
MOCR MECR
5,46 4,65
5,33 4,65
5,96 5,06
5,57 4,69
4,87 4,64
5,35 4,72
4,80 4,10
4,92 4,64
6,06 5,32
2,54 2,66
4,12 4,14
5,61 4,91
5,69 5,07
4,23
2003
MOCR MECR
6,06 4,91
5,86 4,91
6,79 5,41
5,42 4,88
5,02 4,78
5,57 4,96
5,04 4,36
4,90 4,89
6,65 5,56
3,05 2,99
4,38 4,36
6,02 5,21
5,83 5,30
4,47
2004
MOCR MECR
5,99 5,14
5,91 5,16
6,94 5,62
5,62 4,95
5,37 5,06
5,93 5,24
5,22 4,68
5,23 5,06
6,98 5,88
3,21 3,14
4,90 4,66
6,33 5,41
6,20 5,57
4,65
2005
MOCR MECR
6,49 5,32
6,44 5,35
7,08 5,69
5,75 5,09
5,40 5,10
6,08 5,31
5,33 4,65
5,45 5,21
6,92 5,95
3,24 3,15
4,88 4,73
6,29 5,51
6,26 5,61
4,63
2006
MOCR MECR
6,54 5,27
6,49 5,32
7,27 5,90
6,01 5,23
5,67 5,23
6,20 5,48
6,46 5,01
5,60 5,27
7,14 6,15
3,41 3,35
5,15 4,80
6,68 5,70
6,46 5,77
4,74
2007
MOCR MECR
7,26 5,92
7,25 5,99
8,04 6,40
6,74 5,81
6,49 5,86
6,90 6,05
6,58 5,41
6,08 5,67
7,91 6,73
3,94 3,84
5,83 5,40
7,11 6,25
7,03 6,26
5,12
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 10
Tabel 10.7: Evolutie van de gemiddelde geobserveerde (MOCR) en verwachte (MECR) citatiefrequentie voor Vlaanderen,
164
Allereerst moet erop gewezen worden dat de rechtstreekse
Figuur 10.3: Relatieve citatiekaart van Vlaanderen,
vergelijking tussen de indicatorwaarden van Vlaanderen en de
elf Europese referentie landen en China
referentielanden mogelijkerwijze tot verkeerde interpretaties
(alle vakgebieden samen; bron: SCIE),
kan leiden omdat grote verschillen tussen de citatiepraktijken in
1998-2002 (boven) en 2004-2008 (beneden)
de verschillende wetenschapsgebieden en deelgebieden optreden die door afwijkende nationale publicatieprofielen ook de nationale gemiddelde citatiefrequentie in alle vakgebieden (1998-2002)
samen kunnen beïnvloeden. Op basis van het citatievenster
7.0
van drie jaar dat in deze studie werd gebruikt, konden alleen de jaren 1998-2007 in aanmerking genomen worden.
6.0
tussen 1998 en 2007 met meer dan één derde gestegen.
MOCR
NL DKNL
De citatie-indicatoren met betrekking tot het wereldtotaal zijn
SE VL FI UK BE DE
5.0
FRIT
IE
De MOCR-waarden van Vlaanderen en alle referentielanden
4.0 ES
(behalve misschien Frankrijk en Zweden) stijgen sneller dan het wereldtotaal. De groeisnelheid van de Franse citatie-impact
3.0
stemt ongeveer met de globale groei overeen. De relatieve daling van de Zweedse impact in de vroege jaren 1990 werd
CN
2.0
in de literatuur al meermaals opgemerkt (bijv. Glänzel, 2000,
2.0
3.0
4.0
Glänzel et al., 2003). Blijkbaar heeft de Zweedse wetenschap
5.0
6.0
7.0
6.0
7.0
MECR
zich tegen het eind van het oude millennium hersteld, want de impact begint vanaf 2000 krachtig te groeien.
(2004-2008) 7.0 DK NL
De enorme stijging van de citatie-impact in Spanje en Ierland van 6.0
meer dan 60% stemt overeen met de bovengenoemde algemene Vlaanderen heeft een ietwat lagere groeivoet, maar die groei
FI
MOCR
groei van het wetenschappelijk onderzoek in deze landen.
VL BE DE IE
5.0
FR IT
ES
begint op een zeer hoog niveau in 1998 dat onder de referentielanden alleen met Zweden, Denemarken en Nederland
SE UK
4.0
vergelijkbaar is. Bovendien ligt de groei van de Vlaamse impact duidelijk boven die van de wereldstandaard (47,5% vs. 35%).
3.0
CN
De evolutie en het niveau van de citatie-impact van Nederland en Denemarken zijn ongetwijfeld indrukwekkend. Ook op dit feit werd in de literatuur al meermaals de nadruk gelegd
2.0 2.0
3.0
4.0
5.0
MECR
(bijv. Tijssen et al., 2000, Glänzel, 2001). De citatie-impact van China is het sterkst gestegen (meer dan verdubbeld) maar startte op een heel laag niveau. Ook vandaag heeft China’s impact noch de wereldstandaard noch de standaard van de
De twee rasterlijnen en de diagonale lijn in de relatieve
Europese referentielanden bereikt.
diagrammen geven drie standaarden aan en verdelen dus de map in zes sectoren. De verticale rasterlijn geeft aan of
De verwachte citatie-impact van Vlaanderen en van alle andere
de gemiddelde verwachte citatiefrequentie van een land
referentielanden is gestegen en wel ongeveer in gelijke mate
beneden (links) of boven (rechts) van de wereldstandaard ligt.
als de MOCR. De geobserveerde waarde ligt voor Vlaanderen
De horizontale lijn geeft de afwijking van de gemiddelde
en alle referentielanden (behalve Spanje en, in het begin van
geobserveerde citatiefrequentie van een land weer ten opzichte
de periode, ook China) steeds ver boven de verwachte waarde.
van de wereldstandaard. Uiteindelijk toont de bissectrice de
In overeenstemming met beide citatie-indicatoren kan men stellen
identiteit RCR = 1. De door de voorwaarden MECR < 1, MOCR
dat Vlaanderen eenduidig tot de wetenschappelijke top binnen
< 1 en RCR < 1 gedefinieerde sector stemt overeen met een
de gekozen referentielanden behoort. Dit wordt door de relatieve
uiterst ongunstige situatie.
positie kaarten in figuur 10.3 aanschouwelijk geïllustreerd.
165
De diametraal tegenoverliggende sector, die door de voorwaarden
Figuur 10.4 geeft de relatieve citatiefrequentie voor twee
MECR > 1, MOCR > 1 en RCR > 1 wordt bepaald, weerspiegelt
deelperioden van telkens vijf jaar (1998-2002 en 2004-2008).
in tegenstelling daartoe de meest gunstige situatie qua de
De relatieve citatiefrequentie van Vlaanderen is in alle
citatie-impact. Twee observaties vallen op in figuur 10.3: het
wetenschapsgebieden boven of tenminste gelijk aan de
uiteendrijven van de landencoördinaten langs de bissectrice
wereldstandaard. Vooral de levenswetenschappen hadden voor
en de positieve evolutie van Spanje en vooral Ierland, wat de
alle deelperioden een zeer hoge score. De indicatorwaarde van
enorme stijging van hun geobserveerde citatiegemiddelde
scheikunde stemt met de wereldstandaard overeen of bevindt
weerspiegelt. Zoals figuur 10.3 visualiseert, bevindt Vlaanderen
zich enigszins boven de neutrale waarde van 1.0. De relatieve
zich samen met Zweden, Denemarken en Nederland voor
citatiescores in de overige disciplines zijn – vooral in het
beide deelperioden in de topgroep van de referentielanden
klinische onderzoek – toch iets hoger dan in de
hoewel de afstand tussen Denemarken en Nederland enerzijds
natuurwetenschappen. Opmerkelijk is ook de gestegen impact
en de andere referentielanden continu groeit. China ligt nog
in de aard- en ruimtewetenschappen.
veraf van de positie van Vlaanderen en de overige referentielanden.
Figuur 10.4: Relatieve citatiefrequentie voor Vlaanderen in twaalf vakgebieden (1998-2002 en 2004-2008; bron: SCIE)
AGRI 1.8
MATH
1.6
BIOL
1.4 1.2 1.0
ENGN
BIOS
0.8 0.6 0.4
BIOM
0.0
PHYS
CLI1
n 1998-2002 CHEM
CLI2
n 2004-2008 n Wereldstandaard
NEUR
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 10
0.2
GEOS
166
10.8 DE INTERNATIONALE WETENSCHAPPELIJKE SAMENWERKING VAN VLAANDEREN
Dit aandeel is in de ‘grote’ landen zoals het Verenigd Koningrijk, Duitsland, Frankrijk, Italië en Spanje overeenkomstig met de verwachtingen, kleiner dan in de andere referentielanden. De ontwikkeling van de Vlaamse indicatorwaarden lijkt (onder
Belangrijke onderzoeksresultaten, die een gevolg van
de referentielanden van vergelijkbare grootte) vooral op die van
internationale samenwerking zijn, worden in het kader van
Denemarken. Het percentage van duidelijk meer dan 50% in
gedocumenteerde wetenschappelijke communicatie meestal
de periode 2001-2009 ligt duidelijk hoger dan dat van Finland,
ook in de wetenschappelijke literatuur gepubliceerd. Op die
Ierland, Nederland en Zweden.
manier wordt wetenschappelijke samenwerking gereflecteerd door het ermee overeenstemmend co-auteursschap dat met
Figuur 10.5 geeft het publicatieprofiel van de internationale
behulp van bibliometrische methoden gemeten en geanalyseerd
co-publicaties van Vlaanderen over twee deelperioden weer.
kan worden. Meerdere studies (bijv. Gómez et al., 1995, Glänzel
De vergelijking van dit profiel met het profiel van alle Vlaamse
et al., 1999, Glänzel en Schubert, 2004) hebben aangetoond
publicaties toont een duidelijke polarisatie ten gunste van
dat internationale wetenschappelijke samenwerking tijdens
biowetenschappen en fysica en ten nadele van de technische
de voorbije twintig jaar sterk is toegenomen. Een eenvoudige
wetenschappen en niet-interne geneeskunde. Deze waarneming
maar duidelijke indicator voor het bibliometrisch meten van
stemt overeen met de resultaten van de vorige Vlaams
internationale samenwerking is het aandeel van internationale
Indicatorenboeken. De daling van de relatieve samenwerkings-
co-publicaties in het nationale totaal. Men beschouwt een
activiteit in biowetenschappen wordt gecompenseerd door
publicatie als internationaal indien tenminste één co-auteur met
de groeiende co-publicatieactiviteit in de neuro- en gedrags-
een werkadres van een ander land heeft meegewerkt aan de
wetenschappen (vgl. figuur 10.5). Het profiel ligt net zoals in het
publicatie. Grote landen worden door een lager, kleine landen
geval van de set van alle Vlaamse publicaties (vgl. figuur 10.2)
door een groter, aandeel van internationale co-publicaties in
in de tweede deelperiode iets dichter bij de wereldstandaard
hun totale publicatieoutput gekenmerkt. Een rechtstreekse
dan tijdens de eerste deelperiode tussen 1998 en 2003.
vergelijking is dus alleen zinvol tussen landen van ongeveer
De relatieve activiteit van samenwerking in de niet-interne
gelijke grootte.
geneeskunde komt in de tweede periode wel overeen met de wereldstandaard.
Tabel 10.8 geeft de evolutie weer van het aandeel aan internationale co-publicaties van Vlaanderen en elf Europese referentielanden in alle vakgebieden samen. Het aandeel van internationale copublicaties in Vlaanderen is net als in alle referentielanden in aanzienlijke mate gestegen.
Tabel 10.8: Evolutie van het procentueel aandeel internationale co-publicaties van Vlaanderen en elf Europese referentielanden (alle vakgebieden samen; bron: SCIE) Jaar
VL
BEL
DNK
FIN
FRA
DEU
IRL
ITA
NLD
CHN
ESP
SWE
GBR
1998
45,1
46,5
47,6
39,0
35,8
34,7
44,0
34,9
39,8
26,2
31,3
41,7
31,3
1999
48,3
49,6
49,0
41,4
37,2
36,4
43,7
35,6
41,2
24,7
32,3
43,7
32,6
2000
48,8
50,3
49,5
43,3
39,5
37,7
45,6
35,8
44,1
23,6
33,4
44,8
33,7
2001
50,4
51,7
50,8
42,1
40,9
39,8
45,8
36,8
44,6
24,4
34,5
46,2
35,9
2002
52,4
53,6
51,4
43,5
42,4
41,4
47,9
37,0
46,1
23,6
34,9
48,1
38,2
2003
50,8
53,3
51,3
45,7
43,8
43,1
49,3
37,4
47,3
24,1
36,5
48,7
39,2
2004
51,7
53,7
52,4
44,6
45,4
44,1
49,5
37,9
48,0
23,1
37,0
49,2
41,2
2005
53,3
55,3
53,2
46,1
46,3
44,7
49,7
39,2
47,7
21,8
38,5
50,0
42,4
2006
54,4
56,0
55,7
47,1
47,4
45,7
51,6
39,3
49,4
21,9
38,9
51,5
43,8
2007
55,7
57,3
57,3
49,9
49,4
47,9
52,2
40,3
50,7
21,9
40,2
54,3
45,5
2008
56,9
58,3
58,5
51,1
48,2
47,4
54,3
41,0
51,0
22,1
40,6
55,8
47,9
2009
58,0
60,0
60,0
52,8
50,7
49,4
54,8
42,3
53,3
23,1
42,3
57,5
50,0
167
Figuur 10.5: Het publicatieprofiel van de internationale co-publicaties van Vlaanderen, 1998-2003 en 2004-2009
AGRI 1.8
MATH
1.6
BIOL
1.4 1.2 1.0
ENGN
BIOS
0.8 0.6 0.4 0.2
GEOS
BIOM
0.0
PHYS
CLI1
n 1998-2002 CHEM
n 2004-2008
CLI2
n Wereldstandaard NEUR
In de bibliometrische analyse wordt dan in plaats van op basis
co-publicaties gemiddeld meer citaties ontvangen dan
van co-publicaties op basis van links gewerkt. Om de sterkte
‘binnenlandse’ publicaties (vgl. Glänzel, 2001). Figuur 10.6
van de links tussen bepaalde landen te kunnen meten wordt
geeft de evolutie van de relatieve citatiefrequentie van de
een geschikte similariteitsmaat toegepast. De in deze optiek
internationale copublicaties in Vlaanderen voor de tijd kort
meest gebruikte maat is de zogeheten cosinusmaat volgens
voor en na de millenniumwissel weer. Hier kan de dezelfde
Salton of Salton-maat (r). Hij is op de volgende manier
trend vastgesteld worden die ook bij alle Vlaamse publicaties
gedefinieerd:
(vgl. figuur 10.4) waarneembaar was, maar in het geval van
pij
de copublicaties wordt deze trend nog veel duidelijker.
r =
,
√ pi • pj
Een heel belangrijk aspect van internationale samenwerking is de analyse van de links tussen partners. In de bibliometrische praktijk is de volgende methode daarbij gebruikelijk geworden.
waarbij pij het aantal links tussen de landen i en j en pi (pj ) het
Eerst worden de werkadressen van elke publicatie naar partner-
totaal aantal publicaties van het land i (j) is. De belangrijkste
paren (in dit geval landen) opgesplitst. Daarna kunnen dan de
co-publicatielinks van Vlaanderen en hun ontwikkeling in
bibliometrische kenmerken van deze paren als copublicatielinks
de jaren rond de millenniumwissel en erna zijn in figuur 10.7
geanalyseerd worden. Dus bepalen bijvoorbeeld twee Vlaamse
gevisualiseerd.
publicaties waarbij één publicatie nog werkadressen in Nederland en Duitsland en de andere een werkadres in Nederland heeft, uiteindelijk vier links: twee tussen Vlaanderen en Nederland, een tussen Vlaanderen en Duitsland en uiteindelijk ook een link tussen Duitsland en Nederland.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 10
Het is bijna een bibliometrische gemeenplaats dat internationale
168
Figuur 10.6: De relatieve citatiefrequentie van de internationale copublicaties in Vlaanderen, 1998-2002 en 2004-2008 (bron: SCIE)
AGRI 1.8
MATH
1.6
BIOL
1.4 1.2 1.0
ENGN
BIOS
0.8 0.6 0.4 0.2
GEOS
BIOM
0.0
PHYS
CLI1
n 1998-2002 CHEM
CLI2
n 2004-2008 n Wereldstandaard
NEUR
De algemene intensiteit van Vlaamse co-publicatielinks is beduidend
De relaties met deze Afrikaanse landen nemen naar het einde
toegenomen. Deze waarneming is in overeenstemming met de
van de observatieperiode duidelijk iets toe (vgl. figuur 10.7) maar
globale trend die voor vele landen een duidelijke intensivering
blijven met ruim 0,01 aan de bescheiden kant. In tegenstelling
van samenwerkingsrelaties weerspiegelt (vgl. Glänzel, 2001).
tot deze ontwikkeling werden de Vlaamse co-publicatielinks
Desondanks is de evolutie van enkele Vlaamse co-publicatielinks
met Europese landen, vooral met leden van de Europese
opmerkelijk. Opvallend maar niet verbazend is vooral de sterke
Gemeenschap, intensiever. Naast de EU-relatie is de versterkte
link met Nederland. De link met Nederland is in beide
samenwerking met Noord-Amerika (naast de VS met r = 0,022,
deelperioden verreweg de sterkste internationale band. Deze
ook Canada met r = 0,013 in de laatste deelperiode), maar ook
band is de enige link boven de drempelwaarde van r = 0,05.
met voormalig socialistische landen in Oost-Europa, zoals
Figuur 10.7 geeft de geografische kaart van de belangrijkste
Hongarije, Polen, Tsjechië, Bulgarije, Roemenië en Rusland en
co-publicatielinks van Vlaanderen met andere landen weer.
ook Vietnam met middelsterke samenwerkingsintensiteit in
Enkel landen met minstens 50 co-publicaties met Vlaanderen in
2004-2009, vermeldenswaard. Samenvattend kenmerkt
de beschouwde periode zijn opgenomen. Drie verschillende
de kaart in figuur 10.7 Vlaanderen als een in het Europees
categorieën zijn afgebeeld: middelsterke links (0,01 ≤ r < 0,025)
wetenschappelijke systeem volledig geïntegreerde Europese
zonder lijn, sterke links (0,025 ≤ r < 0,05) met stippellijn en
regio met sterke internationale bindingen, vooral tot zijn
zeer sterke links (0,05 ≤ r) met volle lijn. De opvallende relatie
buurlanden.
met enkele Afrikaanse landen, vooral met Congo, heeft een historische achtergrond en kan tenminste gedeeltelijk door de aanwezigheid van een neokoloniale binding gekenmerkt worden (vgl. Nagtegaal en de Bruin, 1994).
169
Figuur 10.7: De geografische kaart van de belangrijkste co-publicatielinks van Vlaanderen op basis van de SCIE, 1998-2003 (links), en 2004-2009 (rechts)
SWE
SWE
FIN NOR
NOR RUS
RUS
IRL DNK
DNK
CAN
GBR
USA
NLD VL
GBR
CAN
NLD
POL
DEU LUX
FIN
CZE
CHE AUT FRA
CZE
LUX
SVK HUN
FRA
POL
DEU
VL
USA
CHE AUT HUN ROU
ESP
ESP PRT
BGR
PRT
ITA
ITA GRC
GRC KEN
VNM
KEN
COG
ZAF
ZMB
VNM
AUS
n r ≥ 0,05 n 0,025 ≤ r < 0,05 n 0,015 ≤ r < 0,025
10.9 SLOTBESCHOUWINGEN
De Vlaamse universiteiten staan in voor ongeveer 85%-90% van de Vlaamse publicatieoutput. Dit hoge percentage hoeft
De omvang en de impact van het Vlaams potentieel in de
niet te verbazen, omdat het overgrote deel van het fundamenteel
natuur-, levens- en technische wetenschappen werd zichtbaar
onderzoek, waarvan de resultaten worden gepubliceerd in de
gemaakt aan de hand van één erg relevante set van
open literatuur, aan de Vlaamse universiteiten wordt verricht.
indicatoren: de bibliometrische analyse van de publicaties, verschenen in de internationale wetenschappelijke literatuur.
Het aandeel van de wetenschappelijke instellingen neemt toe in
Het aantal Vlaamse wetenschappelijke publicaties in deze
de loop van de jaren 1990, om vervolgens te stabiliseren rond
disciplines is in de beschouwde periodes duidelijk gegroeid.
de 10%. Hierbij moeten we ook rekening houden met de rol
Ook qua zichtbaarheid van de wetenschappelijke output behoort
van het Interuniversitair Micro-elektronica Centrum (IMEC),
Vlaanderen zonder meer tot de Europese top. Men kan dan
de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek (VITO) en
ook duidelijk stellen dat de Vlaamse en Belgische onderzoekers
ook het Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie
op een bijzonder efficiënte manier de beschikbare middelen
(VIB). Ook het meer recente Interuniversitair Instituut voor
hebben aangewend. De productiviteit van Vlaanderen in
Breedbandtechnologie (IBBT) wordt meer en meer zichtbaar.
de natuur-, levens- en technische wetenschappen is immers
Het aandeel van de Vlaamse bedrijven situeert zich rond de
spectaculair toegenomen.
7%, een lichte afname ten opzichte van de 8% die in de jaren 1980 werd waargenomen (zoals blijkt uit de vorige edities van het Vlaams Indicatorenboek).
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 10
Bron geografische map: University of Alabama, Cartographic Research Lab
170
De verdeling van deze publicaties is echter erg vertekend, omdat
10.10
REFERENTIES
een beperkt aantal bedrijven, zoals Janssen Pharmaceutica en een beperkt aantal jonge biotech bedrijven, het leeuwenaandeel voor hun rekening nemen.
• BRAUN, T., GLÄNZEL, W., SCHUBERT, A., Scientometrics indicators. A 32-country comparative evaluation of publishing performance and citation impact. World Scientific. Singapore
De vergelijking van de relatieve verdeling van de Vlaamse publicaties over de grote wetenschapsdomeinen met deze van andere landen (-groepen) en met de gegevens van de volledige
* Philadelphia. 1985. • CANO, F., JULIAN, S., Some Indicators in Spanish Scientific Production, Scientometrics, 24 (1), 1992, pp. 43-59.
databank, geeft informatie over de specialisatie van het Vlaams
• DEBACKERE, K. (red.). Vlaams Indicatorenboek Wetenschap,
onderzoek. Zowel in vergelijking met het profiel van de volledige
Technologie, Innovatie, AWI en IWT, Depotnummer D/1999/
SCIE als met het profiel van de Europese Unie, hebben de
3241/087, 1999.
publicaties in de klinische geneeskunde en de biowetenschappen
• DEBACKERE, K., VEUGELERS, R. (red.). Vlaams Indicatoren-
een relatief groter gewicht t.o.v. de globale Vlaamse publicatie-
boek Wetenschap, Technologie, Innovatie, Steunpunt O&O
output. Het aandeel van de technische wetenschappen is
Statistieken, Depotnummer D/2003/3241/173, 2003.
daarentegen eerder klein, doch het heeft enkele positieve evoluties doorgemaakt.
• DEBACKERE, K., VEUGELERS, R. (red.). Vlaams Indicatorenboek Wetenschap, Technologie, Innovatie, Steunpunt O&O Statistieken, Depotnummer D/2005/3241/150, 2005.
Meer dan andere landen, heeft het Vlaams onderzoek een
• DEBACKERE, K., VEUGELERS, R. (red.). Vlaams Indicatoren-
internationale component en deze sterke internationalisering
boek Wetenschap, Technologie, Innovatie, Steunpunt O&O
lijkt nog verder te gaan. Er kunnen hiervoor een aantal
Indicatoren, ISSN 1374-6294, 2007.
verklaringen worden aangereikt. België is een partner in diverse
• DEBACKERE, K., VEUGELERS, R. (red.). Vlaams Indicatoren-
internationale onderzoeksinstellingen, zoals CERN, ESO,
boek Wetenschap, Technologie, Innovatie, Steunpunt O&O
EMBO en ESRF. Daarnaast neemt Vlaanderen erg actief deel
Indicatoren, ISSN 1374-6294, 2009.
aan multinationaal onderzoek, met voorop de Europese
• GLÄNZEL, W., SCHOEPFLIN, U., A bibliometric study on
Kaderprogramma’s en de ERC-werking. Bovendien leiden de
ageing and reception processes of scientific literature, Journal
voortschrijdende specialisatie en het toenemend interdisciplinair
of Information Science, 21 (1), 1995, pp. 37-53.
karakter van de wetenschap ertoe dat Vlaamse onderzoekers
• GLÄNZEL, W., SCHUBERT, A., CZERWON, H.-J., A
niet steeds nog geschikte collega's binnen Vlaanderen vinden,
Bibliometric Analysis of International Scientific Cooperation
met wie ze kunnen samenwerken. Ze zullen zich dan ook op
of the European Union (1985-1995), Scientometrics, 45,
een natuurlijke manier richten op een buitenlandse partner.
1999, 185-202.
Bovendien overstijgen bepaalde actuele wetenschappelijke
• GLÄNZEL, W., Science in Scandinavia: A Bibliometric
problemen de landsgrenzen - men denke maar aan de studie
Approach, Scientometrics, 48, 2000, pp. 121-150. (Correction:
van klimatologische veranderingen. De snelle ontwikkeling van de informatie- en telecommunicatie-technologieën bevorderen zeker ook deze internationalisering.
Scientometrics, 49 (2), 2000, 357). • GLÄNZEL, W., National Characteristics in International Scientific Coauthorship, Scientometrics, 51 (1), 2001, pp. 69-115. • GLÄNZEL, W., DANELL, R., PERSSON, O., The decline of
De citaties die publicaties in de internationale wetenschappelijke
Swedish neuroscience – decomposing a bibliometric national
literatuur oogsten, laten toe de internationale zichtbaarheid ervan
science indicator, Scientometrics, 57 (2), 2003, pp. 197-213.
te analyseren. Het onderzoek, verricht in Vlaanderen tijdens de
• GLÄNZEL, W. SCHUBERT, A., Analyzing scientific networks
tweede helft van de jaren 1990 en verder na de millenniumwissel,
through co-authorship, In: H.F.M. Moed, W. Glänzel, U.
wordt beduidend meer geciteerd dan het wereldgemiddelde.
Schmoch (Eds), Handbook of Quantitative science and
Wanneer het gemiddelde aantal citaties per publicatie wordt
Technology Research. The use of Publication and patent
gerelateerd aan de gemiddelde impactfactor van de gebruikte
statistics in studies on S&T Systems. Kluwer Academic
tijdschriften, ligt deze score voor Vlaanderen even hoog of zelfs
Publishers, Dordrecht, The Netherlands, 2004, pp. 257-276.
hoger dan voor de meeste andere Europese landen.
171
• GÓMEZ, I., FERNÁNDEZ, M.T. AND MÉNDEZ, A.,
BIJLAGE
Collaboration patterns of Spanish scientific publications in Code
Vlaanderen
VL*
the Biennial Conference of the International Society for
Australia
AUS
Scientometrics and Informetrics (ed. by M.E.D. Koenig and A.
Bulgarije
BGR
Bookstein), Learned Inf., Medford, NJ, 1995, pp. 187-196.
Canada
CAN
Congo
COG
Denemarken
DNK
Duitsland
DEU
Finland
FIN
Frankrijk
FRA
Griekenland
GRC
Hongarije
HUN
Italië
ITA
• NAGTEGAAL, L.W., DE BRUIN, R.E., The French connection
Ierland
IRL
and other neo-colonial patterns in the global network of
Kenya
KEN
Luxemburg
LUX
Nederland
NLD
Noorwegen
NOR
Oostenrijk
AUT
Polen
POL
Portugal
PRT
Roemenië
ROU
Indicators 2003, Third Edition. EUR 20025. European
Russische Federatie
RUS
Commission, Brussels, 2003.
Slovakije
SVK
Spanje
ESP
Tsjechië
CZE
democracy seen through the Spanish database ISOC,
Verenigd Koninkrijk
GBR
Scientometrics, 30, 1994, pp. 201-212.
Verenigde Staten van Amerika
USA
Volksrepubliek China
CHN
Vietnam
VNM
Zambia
ZMB
Publications. In: D. Tomov, L. Dimitrova (Eds.), Proceedings
Zuid-Afrika
ZAF
of the 1st National Conference with International Participation
Zweden
SWE
on Scientometrics and Linguistic of the Scientific Text, Varna
Zwitserland
CHE
• KATZ, J. S., HICKS, D. Indicators for systems of innovation, IDEA paper series, No. 12, Oslo: STEP Group, 1998. • MOED, H. F., DE BRUIN, R.E., VAN LEEUWEN, TH. N., New bibliometric tools for the assessment of national research performance: database description, overview of indicators and first applications, Scientometrics, 33, 1995, pp. 381-422.
science, Research Evaluation, 4 (2), 1994, pp. 119-127. • REIST2. The European Report on Science and Technology Indicators 1997, Second Edition. EUR 17639. European Commission, Brussels, 1997. • REIST3. The European Report on Science and Technology
• ROMÁN, A., MÉNDEZ, A., The Spanish transition to
• SCHUBERT, A., GLÄNZEL, W., BRAUN, T., Relative Citation Rate: A New Indicator for Measuring the Impact of
1983, pp. 80-81. • TIJSSEN, R.J.W., VAN LEEUW, Th. N, HOLLANDERS, H., VERSPAGEN, B., Het Nederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie. Wetenschaps- en TechnologieIndicatoren 2000. Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen, 2000. • VAN RAAN, A.F.J., Comparison of the Hirsch-index with standard bibliometric indicators and with peer judgment for 147 chemistry research groups, Scientometrics, 67 (3), 2006, pp. 491-502.
* Vlaanderen heeft geen standaard ISO-code
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 10
Land/regio
different research areas and disciplines, In: Proceedings of
172
173
B I B L I O M E T R I S C H E A N A LY S E VA N H E T V L A A M S U N I V E R S I TA I R ONDERZOEK IN DE SOCIALE EN HUMANE WETENSCHAPPEN. D E E E R S T E V E R S I E VA N H E T VA B B - S H W
Door Truyken Ossenblok (Universiteit Antwerpen), Nathalie Stevens (Universiteit Antwerpen), Eric Spruyt (Universiteit Antwerpen) en Tim Engels (Universiteit Antwerpen en Hogere Zeevaartschool Antwerpen)
11
174
11.1 INLEIDING
Na twee jaar voorbereidingen en opbouw werd op 22 december 2010 de eerste versie van het VABB-SHW plechtig ingehuldigd
In het Decreet betreffende de financiering van de universiteiten
aan de Universiteit Antwerpen. In deze bijdrage beschrijven we
in de Vlaamse gemeenschap (decreet van 14 maart 2008) en
hoe het bestand werd opgebouwd en welke de eruit af
het gewijzigde Besluit betreffende de financiering van de
te leiden kenmerken van de publicaties van aan Vlaamse
Bijzondere Onderzoeksfondsen (BOF-besluit van 12 december
universiteiten verbonden onderzoekers in de sociale en
2008) werd de wettelijke basis gelegd voor de opbouw van het
humane wetenschappen zijn.
Vlaams Academisch Bibliografisch Bestand voor de Sociale en Humane Wetenschappen (VABB-SHW). Met de invoering van het VABB-SHW werd een verdere verfijning van de monitoring
11.2 DE OPBOUW VAN HET VABB-SHW
van het Vlaams onderzoek mogelijk. Reeds sinds de eerste wijziging van het BOF-besluit in 2003 wordt het onderzoek in
De doelstelling bij de opbouw van het VABB-SHW was het
de levens-, natuur- en technische wetenschappen nauwkeurig
creëren van een bestand dat de bibliografische referenties
gemonitord en wordt erover gerapporteerd in de opeenvolgende
verzamelt van de wetenschappelijke publicaties afkomstig van
Vlaamse indicatorenboeken. Gezien het belang van publicaties
onderzoekers verbonden aan Vlaamse universiteiten en
in de innovatieketen, gezien hun toenemend belang bij de
hogescholen en werkzaam in de sociale en humane
verdeling van onderzoeksmiddelen over de universiteiten en
wetenschappen. Conform de bepalingen van het BOF-besluit
gezien het blijvend tekortschieten van het Web of Science (WoS)
dienen opgenomen publicaties te voldoen aan een aantal
in het representatief indexeren van de publicaties in de sociale
minimale criteria. Ze moeten:
en humane wetenschappen (Spruyt & Rons, 2008), hoeft het niet te verbazen dat de decreetgever opdracht gaf om, althans
(a) publiek toegankelijk zijn,
voor de sociale en humane wetenschappen, ook de publicaties
(b) op een ondubbelzinnige manier identificeerbaar zijn via
die niet in het WoS worden geïndexeerd in kaart te brengen.
een ISBN- of ISSN-nummer, (c) een bijdrage leveren aan de ontwikkeling van nieuwe
De overheid is op die manier tegemoet gekomen aan de vraag
inzichten of aan de toepassing ervan
van onderzoekers, vakbonden en universiteiten om in het
(d) voor verschijnen beoordeeld zijn in een aantoonbaar peer-
kader van de verdeling van onderzoeksmiddelen over de
reviewproces door wetenschappers die expert zijn in de
universiteiten ook rekening te houden met de specificiteit van
betrokken (deel)discipline(s). Peer review moet uitgevoerd
de sociale en humane wetenschappen, in het bijzonder het feit
worden door een editorial board, door een vast leescomité,
dat vaak in boeken en/of in het Nederlands wordt gepubliceerd,
door externe referees of door een combinatie van die
terwijl het WoS quasi uitsluitend Engelstalige tijdschrift- en
typen.
conferentieliteratuur verwerkt (Engels, Spruyt, Glänzel, & Debackere, 2009). Het VABB-SHW laat nu toe dat ook de
Verder bepaalt het BOF-besluit dat voor de eerste versie van
niet in WoS geïndexeerde publicaties van aan Vlaamse
het VABB-SHW volgende vijf publicatietypen in aanmerking
universiteiten verbonden onderzoekers uit de sociale en
komen:
humane wetenschappen bijdragen aan de verdeling van de BOF-middelen. En hoewel het gewicht van deze publicaties
(a) artikelen in tijdschriften;
in de BOF-sleutel 2011 beperkt blijft tot 2,6%, is, gelet op het
(b) boeken als auteur;
gebruik van de BOF-sleutel bij de verdeling van de universitaire
(c) boeken als editor;
werkingsmiddelen
(d) artikelen of gedeelten in boeken;
en
andere
onderzoeksfinanciering
(Industrieel Onderzoeksfonds, Hercules financiering, Odysseus financiering, Methusalem financiering en Interuniversitaire Attractiepolen), het effect van dit nieuwe instrument allicht verder reikend dan doorgaans wordt vermoed.
(e) artikelen in proceedings die geen special issues van tijdschriften of edited boeken zijn.
175
De Vlaamse Regering besliste de opbouw van het VABB-SHW
Met het oog op het faciliteren van de werking van het GP
toe te vertrouwen aan het interuniversitair Expertisecentrum
werden in de databank de publicatiebeschrijvingen zo vaak als
Onderzoek en Ontwikkelingsmonitoring (ECOOM), en binnen
mogelijk op basis van de affiliatie(s) van de auteur(s)
het beheerscomité van ECOOM werd de daadwerkelijke
toegewezen aan een of meer disciplines, te weten:
opbouw van het bestand toegewezen aan het team van de Universiteit Antwerpen. ECOOM-Antwerpen kreeg de
• Archeologie;
verantwoordelijkheid voor de technische realisatie van
• Communicatiewetenschappen;
de databank en coördineerde in nauwe samenwerking met
• Criminologie;
de collega’s van andere universiteiten, in het bijzonder
• Economie, handelswetenschappen en bedrijfskunde;
ECOOM-Leuven, de verschillende stappen van de opbouw.
• Geschiedenis; • Godgeleerdheid,
Tegelijk besliste de Vlaamse Regering tot de installatie van een
theologie,
bijbel-
en
godsdienst-
wetenschappen;
Gezaghebbend Panel (GP), dat de inhoudelijk-wetenschappelijke
• Kunstgeschiedenis, architectuur en kunsten;
verantwoordelijkheid over het VABB–SHW kreeg toegewezen.
• Letterkunde;
Het GP werd bij Besluit van de Minister samengesteld uit
• Pedagogie en didactiek;
18 leden, afkomstig uit elk van de vijf associaties met
• Politieke wetenschappen;
een vertegenwoordiging uit de universiteiten en hogescholen
• Psychologie;
en gespreid over de voornaamste disciplines van de sociale
• Rechtswetenschappen en notariaat;
en humane wetenschappen (zie voor nadere toelichting
• Sociologie, met inbegrip van gezondheidssociologie en
Ghesquière, Van Bendegem, Gillis, Willems, & Cornelissen,
(aspecten van) eerstelijnsgeneeskunde;
2011). De administratief-secretariële ondersteuning van het GP
• Taalkunde;
kon dankzij de financiële ondersteuning van het Departement
• Wijsbegeerte, (wetenschaps)filosofie en moraalwetenschappen.
Onderwijs door de VLIR worden opgenomen. De publicatiebeschrijvingen die niet (eenduidig) aan een of Nadat eind 2008 de toenmalige stuurgroep van het Steunpunt
meer van voorgaande disciplines konden worden toegewezen
Onderzoek en Ontwikkelingsindicatoren (SOOI) de door de
(bijvoorbeeld publicaties van antropologen), werden toegewezen
interuniversitaire
aan een van volgende drie algemene categorieën:
werkgroep
VABB-SHW
voorbereide
de associaties – in het bijzonder de universiteiten, maar,
• Sociale wetenschappen algemeen;
desgewenst, ook de hogescholen – een intensief proces van
• Humane wetenschappen algemeen;
voorbereiding op de eerste data-aanlevering aan ECOOM-
• Andere.
Antwerpen per 1 september 2009. Aan de hand van de geleverde publicatiebeschrijvingen van de publicaties 2000 tot
Door deze toewijzing van publicaties aan disciplines konden de
en met 2008 voorzag ECOOM eind 2009 het GP voor het
leden van het GP met het oog op het toetsen van de criteria
eerst van lijsten van tijdschriften, lijsten van uitgevers en lijsten
van het BOF-besluit aan de slag met zogenaamde ‘disciplinaire’
van proceedingsbijdragen. Na de tweede data-aanlevering
lijsten. Naast de criteria van het BOF-besluit, besloot het GP
door de associaties aan ECOOM per 1 april 2010 werden de
een minimum van vier pagina’s vereist te stellen alvorens
lijsten per 1 juni 2010 vervolledigd aan de hand van de
een publicatie voor opname in het VABB-SHW in aanmerking
bijkomend geleverde records tot en met de publicaties
kon komen.
verschenen in 2009.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 11
architectuur van de database had goedgekeurd, startte voor
176
In de lijsten waarvan het GP werd voorzien, werd ook
Deze publicaties zijn wel terug te vinden in de publiek toegankelijke
aangeduid welke tijdschriften en proceedingsbijdragen deels of
online versie van het VABB-SHW. Voor de analyse van de data
volledig in het WoS werden geïndexeerd. Het GP besloot alle
beperken we ons omwille van de onvolledigheid van de door de
betreffende tijdschriften en proceedingsbijdragen te erkennen
hogescholen aangeleverde data tot de publicaties van de hand van
als beantwoordend aan de criteria van het BOF-besluit,
onderzoekers die verbonden zijn aan een Vlaamse universiteit.
aangezien de erin gepubliceerde artikelen sowieso voor de verdeling van de BOF-middelen in aanmerking worden
Figuur 11.1 geeft een overzicht van de aard van de publicaties
genomen voor zover zij inderdaad in het WoS werden
die in het VABB-SHW zijn opgenomen. Het betreft enerzijds
geïndexeerd, een adres van een Vlaamse universiteit dragen en
18.946 publicaties (63,3%) die niet in het WoS werden
van het type article, letter, note of review zijn. Deze beslissing
geïndexeerd en die voldeden aan de criteria van het BOF-
van het GP was echter wel van belang aangezien op die manier
besluit, de tijdschriften- en uitgeversselectie van het GP en
alle artikelen verschenen in tijdschriften die in de loop van
de minimumdrempel van vier pagina’s bepaald door het GP.
de periode 2000-2009 aan het WoS werden toegevoegd op
Anderzijds betreft het 10.975 publicaties (36,7%) die wel in het
gelijke voet werden behandeld.
WoS werden beschreven en overeenkomstig het BOF-besluit voldoen aan de criteria om in aanmerking te worden genomen bij
Op 1 oktober 2010 maakte de voorzitter van het GP dan de lijst
de bepaling van de BOF-sleutel. Verder in deze bijdrage verwijzen
van de voor de eerste versie van het VABB-SHW in aanmerking
we naar beide delen met de afkortingen VABB-GP en VABB-WoS.
te nemen tijdschriften en uitgevers over aan ECOOM. Ook de criteria voor de selectie van proceedingsbijdragen en het minimum aantal pagina’s werd via een schrijven overgemaakt
Figuur 11.1: Aard en type van de publicaties opgenomen
(Ghesquière et al., 2011). Aan de hand van deze beslissingen
in de eerste versie van het VABB-SHW
filterde ECOOM-Antwerpen het geheel van de initieel
(VABB-GP en VABB-WoS)
aangeleverde publicatiebeschrijvingen. Per 15 oktober 2010 ontving iedere associatie dan de vraag om het tegen die tijd
3.390
beschikbaar gestelde overzicht van alle voor de eerste versie
335
671
van het VABB-SHW in aanmerking komende publicaties te
404 6.188
controleren en zo nodig gedocumenteerde aanvullingen in te zenden tot uiterlijk 15 november 2010. Op die manier kon ECOOM op 1 december 2010 het resultaat van de eerste versie van het VABB-SHW aan de overheid overmaken en de lijsten van tijdschriften en uitgevers samen met de publieke versie van het bestand via de website www.ecoom.be/vabb
14.146
bekendmaken.
3.413 975
11.3 KENSCHETSING VAN DE VLAAMSE UNIVERSITAIRE PUBLICATIES IN DE SOCIALE EN HUMANE WETENSCHAPPEN
399
VABB-WoS n Artikelen SCIE n Artikelen SSCI
In de eerste versie van het VABB-SHW werden 29.921
n Artikelen AHCI
publicaties opgenomen. Het betreft publicaties die verschenen
n Proceedings CPCI-S & CPCI-SSH
in de periode 2000 tot en met 2009 en waarvan de auteur of
VABB-GP
minstens een van de co-auteurs verbonden is aan een Vlaamse
n Artikelen in tijdschriften
universiteit. Overeenkomstig het BOF-besluit konden de
n Boeken als auteur
publicaties van aan hogescholen verbonden onderzoekers
n Boeken als editor
immers in 2010 reeds door de associaties voor het VABB-SHW
n Hoofdstukken in boeken
worden aangeleverd, maar werden zij nog niet voor de BOF-
n Proceedings
sleutel in aanmerking genomen.
177
De 18.946 VABB-GP publicaties kunnen worden ingedeeld
Als voorbeeld van een dergelijke aanpak kunnen we verwijzen
naar publicatietype. Het betreft 14.146 artikelen in tijdschriften,
naar Noorwegen waar alle tijdschriften en uitgevers die in
404 boeken als auteur, 671 boeken als editor, 3.390
aanmerking worden genomen voor het nationale publicatie-
hoofdstukken in boeken en 335 proceedingsbijdragen (zie ook
meetmodel zijn ingedeeld in twee niveaus, waarbij het tweede
Tabel 11.1). De 10.975 VABB-WoS publicaties kunnen op hun
niveau, level 2, de meest prestigieuze en selectieve internationale
beurt nader worden gekenmerkt aan de hand van de
tijdschriften en uitgevers bevat (Sivertsen, 2010). Hoe dan ook
deeldatabank(en) van het WoS waarin ze zijn beschreven.
heeft het GP het voornemen om vanaf de tweede versie van
Met name zijn 6.188 van deze publicaties beschreven in de
het VABB-SHW de boekpublicaties van meer uitgevers voor
Science Citation Index Expanded (SCIE), de grootste deel-
opname in aanmerking te nemen (Ghesquière et al., 2011),
databank die de publicaties in de levens-, natuur- en technische
waardoor het aantal boekpublicaties en hun impact op de
wetenschappen dekt. Deze publicaties zijn ook mee besproken
BOF-sleutel vermoedelijk zal toenemen en het percentage
in het voorgaande hoofdstuk (Debackere, Glänzel, & Thijs,
boekpublicaties meer in lijn kan komen met het aandeel dat in
2011). Ruim de helft (3.313) van deze publicaties is niet enkel
de literatuur wordt vermeld (Hicks, 2006).
in de SCIE beschreven, maar ook in de Social Science Citation Index (SSCI) en/of de Arts and Humanities Citation Index (AHCI), beide minder omvangrijke deeldatabanken van het WoS. Een tweede deelverzameling wordt gevormd door de 3.413
11.4 KENSCHETSING VAN DE ONDERSCHEIDEN DISCIPLINES
publicaties die in de SSCI (en in 479 gevallen ook in de AHCI) zijn geïndexeerd en een derde door de 975 publicaties 1
Tabel 11.1 geeft een overzicht van het aantal publicaties per
die enkel in de AHCI werden verwerkt . Tot slot zijn
discipline en publicatietype in de eerste versie van het VABB-
399 proceedingsbijdragen opgenomen in een van beide
SHW. Men krijgt een beeld van het aantal publicaties binnen
proceedingsdatabanken, te weten de Conference Proceedings
elke discipline en hoe deze publicaties verdeeld zijn over de vijf
Citation Index-Sciences (CPCI-S) en de Conference Proceedings
publicatietypen. Het totaal aantal publicaties per publicatietype
Citation Index-Social Sciences & Humanities (CPCI-SSH).
bevat, naast de publicaties toegewezen aan een of meer van de 15 in het VABB-SHW onderscheiden disciplines, ook de publicaties die aan een van de drie algemene categorieën
auteur, boeken als editor en hoofdstukken in boeken samen
(sociale wetenschappen algemeen, humane wetenschappen
slechts 14,9% van de publicaties in het VABB-SHW uitmaken.
algemeen, andere) werden toegewezen.
Bij de bepaling van de BOF-sleutel wegen deze boekpublicaties evenwel meer door, aangezien aan boeken als auteur een
In tabel 11.1 valt op dat de overgrote meerderheid van de
gewicht 4 en aan boeken als editor een gewicht 2 wordt
publicaties in het bestand artikelen in tijdschriften zijn (82,6%),
toegekend, terwijl de artikelen in tijdschriften die niet in het WoS
op ruime afstand gevolgd door bijdragen in boeken (14,9%),
zijn opgenomen en hoofdstukken in boeken een gewicht 1
terwijl de databank momenteel slechts een heel beperkt aantal
krijgen en proceedingsbijdragen een gewicht 0,5. De artikelen
bijdragen in proceedings bevat (2,4%). Op het niveau van
in tijdschriften die in het WoS zijn opgenomen worden
de verschillende disciplines stellen we vast dat de rechts-
gewogen met behulp van de impactfactor van het tijdschrift of
wetenschappen en economie samen goed zijn voor bijna een
krijgen, indien geen impactfactor van het tijdschrift ter
derde van alle publicaties in het bestand (resp. 15,6% en
beschikking is, eveneens een gewicht 1. Het BOF-besluit
14,9%). Sociologie en psychologie volgen samen als tweede
voorziet in de mogelijkheid dat het GP voorstellen doet om
belangrijkste groep (resp. 10,3% en 9,0%). De disciplines met
deze gewichten in de toekomst te wijzigen en/of te differentiëren
het kleinste aandeel aan publicaties zijn kunstgeschiedenis
rekening houdend met kwaliteit van tijdschriften of uitgevers.
(2,3%) en archeologie (1,3%).
1 In totaal dragen, voor de periode 2000 tot en met 2009, 5.643 SSCI en/of AHCI geïndexeerde publicaties bij aan de verdeling van de BOF-middelen. Het aantal per jaar is gestaag gestegen: 283 in 2000, 344 in 2001, 339 in 2002, 402 in 2003, 465 in 2004, 552 in 2005, 589 in 2006, 735 in 2007, 933 in 2008 en 1001 in 2009.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 11
Opvallend in figuur 11.1 is dat de publicatietypen boeken als
178
Tabel 11.1:
Aantal publicaties opgenomen in het VABB-SHW (VABB-GP en VABB-WoS) per discipline en per publicatietype Artikelen in tijdschriften
Discipline
VABB-GP
VABB-WoS
Boeken als auteur
Boeken als editor
Hoofdstukken in boeken
VABB-GP
VABB-GP
VABB-GP
VABB-GP
VABB-WoS
Proceedingsbijdragen
Totaal
%
VABB-SHW
Archeologie
176
133
11
6
40
18
12
396
Communicatiewetenschappen
425
170
3
16
94
1
19
728
1,3% 2,4%
Criminologie
741
95
2
1
24
1
2
866
2,9%
1.472
2.379
52
32
297
53
157
4.442
14,9%
Geschiedenis
773
193
28
52
233
19
0
1.298
4,3%
Godgeleerdheid
610
85
53
85
410
4
1
1.248
4,2%
Kunstgeschiedenis
295
150
12
38
135
28
22
680
2,3%
Letterkunde
631
143
36
87
376
31
0
1.304
4,4%
Pedagogie
626
530
8
7
63
16
7
1.257
4,2%
Politieke wetenschappen
781
217
21
33
204
3
1
1.260
4,2%
Psychologie
617
2.085
5
5
84
24
18
2.838
9,0%
Rechtswetenschappen
4.018
144
55
89
320
20
11
4.657
15,6%
Sociologie
1.211
1.701
7
10
123
10
8
3.070
10,3%
Taalkunde
908
457
59
135
511
83
54
2.207
7,4%
Wijsbegeerte
786
603
30
42
279
9
36
1.785
6,0%
14.146 47,3%
10.576 35,3%
404 1,4%
671 2,2%
3.390 11,3%
335 1,1%
399 1,3%
29.921 100,0%
Economie
Totaal (incl. algemene categorieën) %
Bij de interpretatie van deze gegevens mag men evenwel niet
11.5 EEN GROEI IN PUBLICATIES
uit het oog verliezen dat niet elke discipline aan elk van de vijf Vlaamse universiteiten wordt beoefend. Zo wordt de
Internationaal wordt vastgesteld dat vorsers jaarlijks aan een
studierichting archeologie enkel aan K.U.Leuven, UGent en
groter aantal publicaties meewerken (Martin et al., 2010). Uit de
VUB ingericht, terwijl elke Vlaamse universiteit een faculteit
bepaling van de BOF-sleutel 2011 valt af te leiden dat het aantal
rechtswetenschappen
economische
publicaties geïndexeerd in SCIE met een co-auteur van een
wetenschappen telt. Verder is het belangrijk te weten dat niet
Vlaamse universiteit in de periode 2000 tot en met 2009
elke faculteit evenveel doctorandi en staf heeft. De vermelde
toenam van 5.515 naar 9.941, oftewel met 80,2%. Het VABB-
aantallen en percentages geven dus enkel informatie over het
SHW laat ons toe na te gaan of de publicatieoutput van de
gewicht van een discipline in het geheel van de Vlaamse
vorsers uit de sociale en humane wetenschappen, verbonden
publicaties in het brede domein van de sociale en humane
aan een Vlaamse universiteit, eveneens is toegenomen over de
wetenschappen. Hiermee wordt geen aanduiding gegeven
afgelopen 10 jaar.
en
een
faculteit
over de gemiddelde productiviteit van vorsers binnen een bepaalde discipline.
Figuur 11.3 geeft de evolutie van het aantal publicaties per jaar opgenomen in VABB-SHW, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen publicaties opgenomen in het VABB-GP en het
Figuur 11.2 geeft per discipline het aandeel VABB-GP publicaties
VABB-WoS. De grafiek toont dat de internationale trend om
en het aandeel VABB-WoS publicaties in het VABB-SHW.
steeds meer te publiceren ook geldt voor de sociale en humane
We stellen vast dat voor de meeste disciplines het aandeel
wetenschappen in Vlaanderen. De sterke stijging van het aantal
VABB-GP publicaties groter is dan het aandeel VABB-WoS
publicaties per jaar wordt voornamelijk veroorzaakt door de
publicaties. Opvallende koplopers met meer dan 80% VABB-GP
bijna verdrievoudiging van het aantal publicaties opgenomen in
publicaties zijn rechtswetenschappen (96,7%), godgeleerdheid
het VABB-WoS. Het gegeven dat sinds 2007 een groot aantal
(93,1%), criminologie (88,8%), letterkunde (89,0%), geschiedenis
tijdschriften bijkomend in het WoS wordt geïndexeerd is hier
(85,1%) en politieke wetenschappen (82,7%). De disciplines
ongetwijfeld mede debet aan (Moed et al., 2009). Hoe dan ook
psychologie (25,9%), economie (42,9%) en sociologie (44,3%)
kunnen we, rekening houdend met het gegeven dat het WoS
hebben daarentegen een kleiner aandeel publicaties in het
voornamelijk internationaal georiënteerde tijdschriften verwerkt,
VABB-GP dan in het VABB-WoS.
stellen dat de trend om zich steeds meer op een internationaal publiek te richten (Fry et al., 2009) ook voor de Vlaamse vorsers uit de sociale en humane wetenschappen van toepassing is.
179
Figuur 11.2: Aandeel VABB-GP en VABB-WoS publicaties in het VABB-SHW per discipline
Archeologie 100%
Wijsbegeerte
Communicatiewetenschappen
80%
Taalkunde
Criminologie 60% 40%
Sociologie
Economie 20% 0%
Rechtswetenschappen
Geschiedenis
Psychologie
Godgeleerdheid
Politieke wetenschappen
Kunstgeschiedenis Pedagogie
n VABB-GP
Letterkunde
n VABB-WoS
Figuur 11.3: Aantal publicaties per jaar opgenomen in het VABB-SHW (VABB-GP en VABB-WoS)
4.000 3.500
3.604
2.373
1.712
2.942
2.052
1.981
2.499
2.074
1.500
2.838
3.073
1.789
1.948
2.019
1.505
2.111
2.092
1.737
1.698
1.683
2008
2009
1.493
1.000
1.125 661
710
786
569 2000
2001
2002
2003
1.289
961
0
n VABB-GP
n VABB-WoS
n VABB-SHW
2004
2005
2006
2007
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 11
2.500
500
3.420
3.308
3.000
2.000
3.790
180
Tabel 11.2: Groeipercentage van het gewogen aantal publicaties per discipline voor het VABB-SHW (VABB-GP en VABB-WoS)
Discipline Archeologie Communicatiewetenschappen Criminologie Economie Geschiedenis Godgeleerdheid Kunstgeschiedenis Letterkunde Pedagogie Politieke wetenschappen Psychologie Rechtswetenschappen Sociologie Taalkunde Wijsbegeerte Totaal (incl. algemene categorieĂŤn)
2000 23,0 46,0 53,0 295,5 114,5 132,5 47,0 95,0 81,0 69,0 153,0 379,5 189,5 157,0 163,0 2.207
2003 38,5 61,5 61,0 401,0 115,5 119,5 70,5 161,0 111,0 156,0 212,5 545,0 264,5 250,5 174,0 2.967
2006 35,5 83,0 94,5 533,0 161,0 128,5 96,5 152,0 143,0 143,0 355,0 579,0 324,5 273,0 227,0 3.402
2008 61,5 94,0 126,0 577,5 191,0 229,0 88,0 163,0 164,5 210,5 445,0 506,5 377,0 313,5 257,5 4.000
2009 54,5 107,0 120,0 552,5 186,5 169,0 79,0 169,5 188,0 173,5 416,0 385,0 396,5 246,0 168,0 3.558
Groeipercentage 2000-2008 167,4% 104,3% 138,7% 95,4% 66,8% 72,8% 87,2% 71,6% 103,1% 205,1% 190,8% 33,5% 98,9% 99,7% 45,7% 81,2%
De vaststelling dat het aantal publicaties in 2009 voor nagenoeg
Indien we, rekening houdende met het voorgaande, het aantal
alle disciplines lager ligt dan het aantal publicaties in 2008, kan
publicaties in 2000 vergelijken met het aantal publicaties in
vermoedelijk worden verklaard door het feit dat de gegevens
2008, stellen we voor alle 15 onderscheiden disciplines een
voor het publicatiejaar 2009 op 1 april 2010 nog niet volledig
duidelijke toename van het aantal publicaties vast. De kleinste
door de associaties konden worden aangeleverd omdat niet alle
groei observeren we bij rechtswetenschappen (+33,5%),
auteurs tegen die datum de gegevens over hun meest recente
maar op wijsbegeerte na (+45,7%), kennen alle andere
publicaties in de lokale academische bibliografie hadden
disciplines een groei van meer dan 60%, waarbij de helft van
ingebracht. Verwacht kan worden dat het aantal publicaties 2009
de disciplines een groei laat optekenen van meer dan 100%.
nog zal oplopen in de volgende versie van het VABB-SHW,
Duidelijk opwaartse uitschieters zijn archeologie (+167,4%),
aangezien de associaties bij de data-aanlevering aan ECOOM
psychologie (+190,8%) en politieke wetenschappen (+205,1%).
per 1 april 2011 niet enkel nieuwe publicaties verschenen in 2010 maar ook aanvullingen en correcties bij voorgaande jaren
Onderzoek naar de onderliggende oorzaken van deze snelle
kunnen indienen.
groei zou kunnen uitwijzen of er objectiveerbare redenen zijn
Tabel 11.2 geeft een overzicht van het gewogen aantal in het
disciplines (van 33,5% tot 205,1%). Is er voor sommige
VABB-SHW opgenomen publicaties per discipline in de jaren
disciplines een verschuiving van het groeipatroon over de tijd?
2000, 2003, 2006 en 2009, alsook in het jaar 2008 omwille
Is bijvoorbeeld de groei in de publicatiecultuur binnen de
van de eerder vermelde vermoede onvolledigheid van het jaar
rechtswetenschappen al vroeger doorgezet, of kunnen we
2009. Bij de berekening van de gewogen aantallen in deze
die in de komende periode nog verwachten? Ook zonder dit
voor de toch grote verschillen in groeiratio tussen de verschillende
tabel, werden de VABB-GP publicaties gewogen conform het
bijkomend onderzoek kan echter worden gesteld dat de vorsers
BOF-besluit (zie paragraaf 11.3). Artikelen opgenomen in het
uit de sociale en humane wetenschappen in Vlaanderen samen
WoS kregen een gewicht 1 - er werd dus geen rekening
en per discipline jaarlijks meer publicaties afleveren.
gehouden met de impactfactor van een tijdschrift - en proceedings opgenomen in het WoS een gewicht 0.5. Wanneer we de aantallen voor de vijf opgenomen jaren vergelijken, stellen we vast dat de gewogen publicatieoutput in de sociale en humane wetenschappen in Vlaanderen de afgelopen 10 jaar bijna is verdubbeld. Ook hier toont de tabel een kleine daling in het aantal publicaties 2009.
181
Figuur 11.4: Evolutie van het gebruik van het Engels, Nederlands en andere publicatietalen binnen het VABB-SHW (VABB-GP en VABB-WoS)
100% 90% 80% 76%
70% 60%
65% 60%
62%
35%
36%
30%
30%
67%
60%
61%
33%
35%
34%
35%
32%
31%
31%
32%
27%
26%
27%
26%
68%
70%
37%
39%
31%
31%
73%
50% 40% 30% 20%
47%
25%
26%
26%
23%
42% 31%
30%
20%
18%
10% 9%
8%
9%
8%
7%
6%
7%
6%
7%
5%
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
0%
n Engels
n Engels VABB-WoS
n Engels VABB-GP
11.6 VERSCHUIVINGEN IN TAALGEBRUIK
n Nederlands
n Andere talen
In figuur 11.4 is verder ook te zien dat het aandeel Engelstalige VABB-GP publicaties afneemt van 35,0% naar 29,6% terwijl
Naast een groei van het aantal publicaties, worden in de
het aandeel Engelstalige VABB-WoS publicaties toeneemt van 25,5% naar 46,9%. De vraag stelt zich in hoeverre deze laatste stijging positief correleert met de sterke stijging van het aantal
publicaties (Kyvik, 2003; Prpic, 2007). Ook in het VABB-SHW
publicaties in het VABB-WoS (figuur 11.3). Tabel 11.3 toont dat
stellen we vast dat Engels steeds belangrijker wordt als
de VABB-WoS publicaties over het hele tijdsvenster in grote
wetenschapstaal, ook in de sociale en humane wetenschappen.
meerderheid (~95%) Engelstalig zijn. De stijging van het aantal
Zoals figuur 11.4 illustreert, steeg het percentage Engelstalige
Engelstalige publicaties in het VABB-SHW gaat met andere
publicaties die werden opgenomen in de eerste versie van
woorden hand in hand met de toename van het aantal VABB-
het VABB-SHW, over alle publicatietypes heen, in de loop van
WoS publicaties. Tegelijk blijkt uit tabel 11.3 eveneens een
de periode 2000 tot 2009 van 60,4% naar 76,5%, terwijl
stijging tot meer dan 50% van het aandeel Engelstalige VABB-
andersom het aantal Nederlandstalige publicaties afnam van
GP publicaties.
30,3% naar 18,3%. Parallel kende ook het aandeel van publicaties in andere talen een daling van 9,3% naar 5,2%.
Tabel 11.3: Evolutie van het gebruik van het Engels als publicatietaal binnen het VABB-GP en het VABB-WoS Engels in VABB-GP VABB-WoS
2000 48,2% 92,8%
2001 49,4% 93,2%
2002 45,8% 94,5%
2003 48,1% 93,4%
2004 50,3% 95,6%
2005 51,0% 95,9%
2006 50,1% 95,7%
2007 52,8% 94,6%
2008 55,4% 94,7%
2009 58,3% 95,3%
Totaal Totaal 51,0% 51,0% 94,8% 94,8%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 11
literatuur ook verschuivingen in publicatiegedrag gerapporteerd, in het bijzonder een toename van het aantal Engelstalige
182
Figuur 11.5: Aandeel publicaties in het Engels, in het Nederlands en in andere talen per discipline voor het VABB-SHW (VABB-GP en VABB-Wos)
Archeologie Wijsbegeerte
100%
Communicatiewetenschappen
80%
Taalkunde
Criminologie 60% 40%
Sociologie
Economie 20% 0%
Rechtswetenschappen
Geschiedenis
Psychologie
Godgeleerdheid
Politieke wetenschappen
Kunstgeschiedenis Pedagogie
Letterkunde
n Engels n Nederlands n Andere talen
Figuur 11.5 geeft een overzicht van het aandeel publicaties in
11.7 VERSCHUIVINGEN IN PUBLICATIETYPE
het Engels, in het Nederlands en in andere talen per in het VABB-SWH onderscheiden discipline. Globaal genomen zien
Op basis van de voorgaande paragrafen kan worden vermoed
we dat het Engels de belangrijkste plaats inneemt als publicatie-
dat ook de vorsers uit de sociale en humane wetenschappen in
taal binnen het VABB-SHW. Uitschieters zijn de disciplines
Vlaanderen zich de afgelopen 10 jaar op andere, meer
psychologie en economie met respectievelijk 88,9% en 88,7%
internationaal georiënteerde tijdschriften zijn gaan richten.
Engelstalige publicaties. De disciplines waarin vaakst in het
Meer en meer werd de voorkeur gegeven aan internationale
Nederlands wordt gepubliceerd zijn rechtswetenschappen
tijdschriften die worden verwerkt door het WoS. In deze
(64,5%) en criminologie (63,2%). In de overige disciplines
paragraaf richten we ons niet op verschuivingen binnen één
wordt meer in het Engels dan in het Nederlands gepubliceerd.
publicatietype maar bekijken we of we eveneens evoluties over de verschillende publicatietypes heen kunnen vaststellen. In de
Binnen de disciplines letterkunde en taalkunde zien we het
literatuur werd immers reeds bijna een decennium geleden,
belang van publicaties in andere talen dan het Nederlands of
althans voor de humane wetenschappen, een toenemend
het Engels: respectievelijk 30,4% en 21,6% van de publicaties
gebruik van het tijdschriftartikel als publicatiemedium
werden in andere talen dan het Nederlands of het Engels
geponeerd (Thompson, 2002). In het Vlaamse debat rond het
geschreven. Dit toont aan dat binnen het VABB-SHW
financieringsdecreet uitten humane wetenschappers eveneens
verschillende forumtalen vertegenwoordigd zijn.
de vrees dat de mede op publicaties gebaseerde BOF-sleutel onderzoekers zou ontmoedigen nog tijd te investeren in het publiceren van boeken en hen zou stimuleren om zich toe te leggen op kortere, maar volgens sommigen ook minder diepgaande, artikelen in tijdschriften (Willaert, 2007).
183
Tabel 11.4: Evolutie van het aandeel van publicatietypen in het VABB-SHW (VABB-GP en VABB-WoS) Discipline
Artikelen in tijdschriften VABB-GP
2000-2002 % 2003-2005 % 2006-2008 %
VABB-WoS
Totaal artikelen in tijdschriften
Boeken als auteur
Boeken als editor
Hoofdstukken in boeken
Totaal boeken
Totaal
VABB-SHW VABB-SHW
VABB-GP
VABB-GP
VABB-GP
VABB-GP
VABB-SHW
3.873
1.852
5.725
113
148
794
1.055
6.946 6.946
55,8%
26,7%
82,4%
1,6%
2,1%
11,4%
15,2%
97,6% 97,6%
4.579
2.726
7.305
106
191
988
1.285
8.853 8.853
51,7%
30,8%
82,5%
1,2%
2,2%
11,2%
14,5%
97,0% 97,0%
4.523
4.347
8.870
157
242
1.200
1.599
10.702 10.702
42,3%
40,6%
82,9%
1,5%
2,3%
11,2%
14,9%
97,8% 97,8%
Tabel 11.4 geeft de evolutie weer van het aandeel tijdschrift-
Meerdere buitenlandse studies alsook de hier gerapporteerde
artikelen en boekpublicaties over alle disciplines heen. Bij de
analyse van de eerste versie van het VABB-SHW tonen immers
studie van de publicatiegegevens van vorsers uit de sociale en
aan dat de wetenschappelijke communicatie in de sociale en
humane wetenschappen in Vlaanderen van de afgelopen 10 jaar,
humane wetenschappen in volle evolutie is. Zullen vorsers
opgenomen in het VABB-SHW, valt meteen de stabiliteit van
steeds meer blijven publiceren? Zal het belang van het Engels
het aandeel tijdschriftpublicaties en, bijgevolg, het aandeel
als publicatietaal nog toenemen? Zal in de toekomst wel een
boekpublicaties op. Binnen Vlaanderen stellen we dus voor het
verschuiving naar tijdschriften of boeken als publicatiemedium
geheel van de sociale en humane wetenschappen in de periode
waarneembaar zijn? Tot slot kan ook verder onderzoek naar
2000-2008 geen verschuiving naar het tijdschriftartikel als
het typische publicatiegedrag van bepaalde disciplines meer
publicatiemedium vast.
inzicht bieden in de specifieke dynamieken die de ontwikkeling van de wetenschappelijke communicatie beĂŻnvloeden.
11.8 TOEKOMSTPERSPECTIEVEN 11.9 BESLUIT Het BOF-besluit voorziet in een jaarlijkse actualisering van het Het Vlaamse wetenschapslandschap kende de afgelopen jaren
publicatietypen en een aanpassing van het VABB-telschema.
een aantal ingrijpende wijzigingen. Zo besloot de overheid in
Om de toekomstige verdere opbouw van het VABB-SHW
2003 en in nog sterkere mate in 2008 om een outputgericht
te verzekeren zal elk jaar op 1 april een nieuwe levering van
financieringssysteem in te voeren waarbij onder meer het
bijkomende publicaties uit het voorgaande kalenderjaar door de
aantal publicaties dat vorsers van elke Vlaamse universiteit
bevoegde diensten van de associaties aan ECOOM plaatsvinden.
jaarlijks publiceren een belangrijke invloed heeft op de
Het GP onderzoekt parallel of er een verfijning of aanpassing van
verdeling van de financieringsmiddelen, in het bijzonder voor
de tijdschriften- en uitgeversselectie nodig is, of geannoteerde
wetenschappelijk onderzoek. Om de berekeningen die gepaard
corpora als bijkomend publicatietype kunnen worden erkend en
gaan met het nieuwe financieringssysteem zo billijk mogelijk te
of het VABB-telschema dient te worden aangepast ten einde te
laten verlopen door de gegevens van zoveel als mogelijk
voorzien in een meer gedifferentieerde weging per publicatietype.
disciplines hierbij te betrekken, werd besloten tot de opbouw van een databank met de publicatiegegevens van de vorsers
Daarnaast blijft het VABB-SHW ook een voorwerp van en bron
actief in Vlaanderen binnen de sociale en humane
voor wetenschappelijk onderzoek over diverse aspecten van
wetenschappen, het VABB-SHW.
het publicatiegedrag in de sociale en humane wetenschappen in Vlaanderen en de evolutie hiervan. Op die wijze levert het VABB-SHW ook informatie die toelaat om evoluties in het publicatiegedrag van Vlaamse onderzoekers internationaal te vergelijken.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 11
VABB-SHW alsook in een mogelijkheid tot uitbreiding van de
184
De VABB-SHW databank maakt het niet alleen mogelijk
• GHESQUIÈRE, P., VAN BENDEGEM, J.-P., GILLIS, S.,
publicaties uit deze wetenschapstakken, die door hun beperkte
WILLEMS, D., & CORNELISSEN, K. Het VABB-SHW:
indexering in het WoS anders goeddeels over het hoofd zouden
eerste versie klaar, nu verfijnen. In K. DEBACKERE & R.
worden gezien, toch in rekening te brengen in de parametrisch
VEUGELERS (Eds.), Vlaams Indicatorenboek 2011 (p. 260).
gestuurde verdeelmodellen, maar biedt ook de gelegenheid evoluties vast te stellen in het communicatiepatroon van de sociale
Brussel: Expertisecentrum O&O Monitoring, 2011. • HICKS, D. The Dangers of Partial Bibliometric Evaluation in
en humane wetenschappen. Zo stelden we in dit hoofdstuk vast
the Social Sciences. Economia Politica, 23, 2006, pp.145-162.
dat Vlaamse vorsers in de sociale en humane wetenschappen
• KYVIK, S. Changing trends in publishing behaviour among
het voorbije decennium jaarlijks beduidend meer gingen
university faculty, 1980-2000. Scientometrics, 58, 2003, pp.
publiceren. We noteerden eveneens een duidelijke stijging van
35-48.
het aantal en aandeel Engelstalige publicaties en konden die deels
• MARTIN, B., TANG, P., MORGAN, M., GLÄNZEL, W.,
verklaren door een zeer uitgesproken stijging van het aantal en
HORNBOSTEL, S., LAUER, G. et al. Towards a Bibliometric
aandeel in het WoS geïndexeerde publicaties. We constateerden
Database for the Social Sciences and Humanities - A European
echter geen verschuivingen naar publicatietype. Hoewel met
Scoping Project: A report produced for DFG, ESRC, AHRC,
andere woorden wel meer wordt gepubliceerd, vaker in het
NWO, ANR and ESF. Sussex: Science and Technology Policy
Engels en vaker in tijdschriften die in het WoS worden verwerkt,
Research Unit, 2010.
zijn er geen aanwijzingen dat er vandaag naar verhouding
• MOED, H. F., LINMANS, A. J. M., NEDERHOF, A.,
meer in tijdschriften en minder in boeken wordt gepubliceerd.
ZUCCALA, A., LÓPEZ ILLESCAS, C., & DE MOYA ANEGÓN, F. Options for a Comprehensive Database of Research Outputs in Social Sciences and Humanities.
11.10 REFERENTIES
Research report to the Project Board of the Scoping Study "Towards a bibliometric database for the Social Sciences and
• DEBACKERE, K., GLÄNZEL, W., & THIJS, B. Bibliometrische
Humanities". Leiden & Madrid: CWTS & CSIC, 2009.
analyse van het Vlaams onderzoek in de levens-, natuur-
• PRPIC, K. Changes of scientific knowledge production and
en technische wetenschappen. Het Vlaams onderzoek in
research productivity in a transitional society. Scientometrics,
Europese context. In K. DEBACKERE & R. VEUGELERS (Eds.),
72, 2007, pp. 487-511.
Vlaams Indicatorenboek 2011 (p. 153). Brussel: Expertisecentrum O&O Monitoring, 2011. • ENGELS, T. C. E., SPRUYT, E. H. J., GLÄNZEL W. &
• SIVERTSEN, G. A performance indicator based on complete data for the scientific publication output at research institutions. ISSI Newsletter, 6, 2010, pp. 22-28.
DEBACKERE, K. Het Vlaams Academisch Bibliografisch
• SPRUYT, E. H. J. & RONS, N. Belonend Onderzoek
Bestand voor de Sociale en Humane Wetenschappen:
Financieren: De BOF-sleutel, een staaltje sleutelkunde.
instrument ten dienste van een optimaal wetenschaps-
Delta, 5, 2008, pp. 25-32.
beleid? Tijdschrift voor Onderwijsrecht & Onderwijsbeleid, 2008-09, 2009, pp. 395-403. • FRY, J., CREASER, C., BUTTERS, G., CRAVEN, J.,
• THOMPSON, J. W. The death of the scholarly monograph in the humanities? Citation patterns in literary scholarship. Libri, 52, 2002, pp. 121-136.
GRIFFITHS, J., & HARTLEY, D. Communicating knowledge:
• WILLAERT, F. Waar zijn de professoren? In P. LOOBUYCK,
How and why researchers publish and disseminate their
G. VANHEESWIJCK, W. VAN HERCK, E. GRIETEN, & K.
findings. Supporting paper 4: Literature review. London:
VERCAUTEREN (Eds.), Welke universiteit willen wij (niet)?
Research information Network, 2009.
Gent: Academia Press, 2007, pp. 157-162
185
DE VLAAMSE TECHNOLOGIEPOSITIE: A N A LY S E A A N D E H A N D VA N E P O - , U S P TO - E N P C T- O C T R O O I E N Door Julie Callaert (K.U.Leuven), Koenraad Debackere (K.U.Leuven), Mariëtte Du Plessis (K.U.Leuven), Xiaoyan Song (K.U.Leuven) en Bart Van Looy (K.U.Leuven)
12
186
12.1 HET BELANG VAN OCTROOISTATISTIEKEN
Het is ook duidelijk dat octrooigegevens een inzicht kunnen geven in het proces van technologische vooruitgang. Daarbij zijn ze een van de indicatoren die kunnen gebruikt worden om een
Alvorens de analyse van de Vlaamse octrooigegevens aan te
beeld te krijgen van de mate van innovatie binnen een
vatten, schetsen we kort de achtergrond van octrooien en
organisatie, regio of innovatie-systeem. Hierbij dient opgemerkt
octrooisystemen. De Amerikaanse econoom Zvi Griliches (Journal
dat niet alle uitvindingen worden geoctrooieerd of nog, dat niet
of Economic Literature, 1990) geeft een duidelijke omschrijving
alle innovaties berusten op geoctrooieerde uitvindingen.
van wat het doel is van het proces van octrooieren.
Echter, zoals de daarnet geciteerde Griliches verder stelt: “In this desert of data, patent statistics loom up as a mirage of wonderful
“A patent is a document, issued by an authorized governmental
plentitude and objectivity”. Met andere woorden, voor wie
agency, granting the right to exclude anyone else from the
technologische vooruitgang wil meten, vormen octrooien een
production or use of a specific new device, apparatus or process
unieke en zeer betrouwbare bron van statistisch materiaal,
for a stated number of years. The grant is issued to the inventor
ook al vormen ze slechts één van de benaderingen (naast
of this device or process after an examination that focuses on
bijvoorbeeld de rechtstreekse bevraging van onderzoeks-
both the novelty of the claimed item and its potential utility.
instellingen en ondernemingen) die voor dergelijke meting
The right embedded in the patent can be assigned by the
mogelijk zijn. Dankzij hun betrouwbaarheid en hun beschik-
inventor to somebody else, usually to his employer, a corporation
baarheid zijn octrooianalyses en octrooistatistieken de laatste
and/or sold to or licensed for use by somebody else. This right can
jaren dan ook uitgegroeid tot een basisonderdeel van alle
be enforced only by the potential threat of or an actual suit in
indicatorenstelsels voor Wetenschap, Technologie en Innovatie,
1
the courts for infringement damages”.
zowel op Europees niveau als op OESO-niveau. Deze vaststelling wordt mee ingegeven door ettelijke jaren van econometrisch
Het octrooisysteem heeft als doelstelling de uitvinder te
onderzoek waarin wordt aangetoond dat technologie en kennis-
beschermen. Door het verlenen van een tijdelijk monopolie aan
creatie significante productiefactoren zijn in het economische
de uitvinder, verzekert men voldoende vruchten uit innovatieve
gebeuren. Met andere woorden, economische vooruitgang wordt
inspanningen voor de uitvinder. Dit moet ervoor zorgen dat de
in sterke mate bepaald door technologische vooruitgang.
prikkels om te innoveren voldoende hoog zijn en dat er bijgevolg
Voldoende reden dus om de nodige aandacht te besteden aan
voldoende innovatieve inspanningen ondernomen worden,
de topografie van het octrooilandschap in Vlaanderen.
die de technologische vooruitgang van ondernemingen, regio’s en landen ten goede komen. In ruil voor het toekennen van
Hierbij richten we ons op de twee ‘grote’ octrooisystemen in de
een monopolie wordt wel geëist dat de informatie betreffende
wereld: het Amerikaanse octrooisysteem (op basis van de data
de vinding publiek wordt gemaakt. M.a.w. de informatie vervat
van het U.S. Patent and Trademark Office, USPTO) en het Europese
in het octrooidocument wordt publiek toegankelijk en leidt zo
octrooisysteem (op basis van de data van het European Patent
tot een grotere diffusie van technologische innovaties. De rol
Office, EPO). Daarnaast wordt een analyse verricht van aan-
die het octrooisysteem vervult in het verstrekken van informatie
gevraagde octrooien die via de PCT (‘Patent Cooperation Treaty’)
is belangrijk, aangezien dit het nutteloos dupliceren van O&O-
procedure lopen. Deze procedure laat toe om een octrooi-
inspanningen kan vermijden en zo tot snellere technologische
aanvraag in te dienen bij de 142 sinds december 2009
vooruitgang kan bijdragen. Tenslotte kan men stellen dat de
aangesloten landen. Binnen de procedure wordt in een eerste fase
aanwezigheid van duidelijk afgelijnde eigendomsrechten dankzij
een internationaal onderzoek uitgevoerd dat resulteert in een
het octrooisysteem, het makkelijker maakt om technologische
rapport inzake ‘prior art’, inclusief een eerste advies inzake
kennis te verhandelen. Dit laatste wordt weerspiegeld in het
octrooieerbaarheid. In een volgende fase heeft men twee opties.
ontstaan van zogenaamde “markets for technology.”2
Ofwel vraagt men een grondige internationale analyse inzake octrooieerbaarheid binnen het PCT protocol ofwel start men met de uiteindelijke toekenningsprocedure die verder wordt afgehandeld door de gemachtigde regionale autoriteiten (USPTO, EPO, JPO,…) waarvoor de aanvrager uiteindelijk bescherming vraagt.
1 Grilliches, Z. (1990), ‘Patent Statistics as Economic Indicators: A Survey’, Journal of Economic Literature, 28, pp. 1661-1707. 2 Arora, A., Fosfuri, A. en A. Gambardella (2004), Markets for Technology, Cambridge, MA: The MIT Press.
187
In het tweede geval wordt een aanvraag gepubliceerd na 18 maanden; in het eerste geval verlengt men de termijn
12.2 OCTROOIEN IN BELGIË EN VLAANDEREN: EPO, USPTO EN PCT
voorafgaandelijk aan publicatie tot 30 maanden. Zoals blijkt uit figuur 12.1, is de trend voor het aantal aangevraagde Bij de hierna gerapporteerde analyses moet steeds het onderscheid
EPO-octrooien met Belgische zowel als Vlaamse aanvrager of
gemaakt worden tussen het Amerikaans en het Europese
uitvinder, duidelijk stijgend. Tegelijkertijd zien we in de periode
octrooisysteem, te meer daar beide systemen niet steeds dezelfde
2001-2002 een zekere stagnatie optreden in het aantal
procedures hanteren. Zo werden Amerikaanse octrooien tot
aangevraagde octrooien zowel voor Belgische als voor Vlaamse
voor kort (d.i. 2000) pas bekendgemaakt na toekenning,
octrooien. Vanaf 2003 stijgen de cijfers opnieuw. Deze evolutie
terwijl Europese octrooien 18 maanden na aanvraag al publiek
valt samen met een analoog patroon inzake R&D uitgaven,
worden gemaakt via publicatie in de ‘European Gazette’.
zoals elders in deze publicatie wordt gerapporteerd. Voor de
Bovendien stelt men vast dat de data die betrekking hebben op
cijfers na 2007 dient men rekening te houden met de EPO-
aanvragen binnen het Amerikaans octrooisysteem erg
publicatiepraktijk waarbij octrooiaanvragen pas bekendgemaakt
onvolledig zijn op het vlak van informatie die betrekking heeft
worden 18 maanden na de aanvraag van het octrooi.
op de aanvrager. Voor de meerderheid ontbreekt adres-
Dit verklaart de daling in aantallen die zich manifesteert in
informatie, wat een allocatie naar landen en regio’s bemoeilijkt
2008 en vooral in 20093.
of onmogelijk maakt. Bovendien stelt men vast dat tal van deze aanvragen in een eerste fase worden ingediend door
Inzake PCT-aanvragen met Belgische aanvrager wordt een
professionele dienstverlenende bedrijven en wordt de ‘reële’
duidelijk stijgende trend vastgesteld; van een honderdtal
aanvrager pas bekend bij toekenning. In die zin is het creëren
aanvragen bij het begin van de jaren ’90 tot meer dan duizend
van betrouwbare statistieken op land of regio niveau aan de
aanvragen naar 2009 toe. Deze groei is beduidend hoger dan
hand van USPTO-aanvragen nog steeds niet mogelijk. De hier
wat geobserveerd wordt in het EPO-systeem en duidt als
volgende analyses, betreffen dan ook indicatoren gebaseerd op
dusdanig op een toenemend belang van internationale
het Europese systeem waarbij we gebruik kunnen maken van
octrooiaanvragen.
zowel aangevraagde als toegekende octrooien, terwijl we in het Amerikaanse systeem enkel zinvol kunnen rapporteren op
Zoals reeds gesignaleerd in de inleiding, bevat de meerderheid
het niveau van toegekende octrooien.
van de beschikbare PCT-aanvragen geen adresinformatie,
Inzake PCT-aanvragen dient opgemerkt dat zich een analoog
Voor de 11% van de PCT-aanvragen waar adresinformatie
probleem stelt op het niveau van adresinformatie. Enkel land-
beschikbaar is, kan de helft toegewezen worden aan Vlaanderen.
codes zijn systematisch beschikbaar; meer gedetailleerde adresgegevens die toelaten om een regionale distributie (op het niveau Vlaanderen, Brussel, Wallonië) uit te werken ontbreken in regel. Ten slotte, voor ieder octrooi zijn twee onderscheiden hoofdanalyses mogelijk: de analyse naar aanvrager en de analyse naar uitvinder. De uitvinders zijn zij die het intellectuele vaderschap van het octrooi kunnen opeisen. De aanvragers zijn zij die de eigendomstitel van het octrooi dragen. Uitvinders zijn steeds individuen; aanvragers zijn vaak organisaties, in het bijzonder ondernemingen. Als regel – en tenzij anders vermeld – hanteren we hier de logica dat een octrooi wordt toegewezen aan een regio of land indien uitvinder of aanvrager deel uitmaakt van de regio of het land. In het geval van co-uitvindingen of co-aanvragen waarbij verschillende landen of regio’s betrokken zijn, worden deze octrooien geteld voor alle betrokken entiteiten (het zogenaamde ‘full count’ principe). 3 De data voor deze analyses hebben betrekking op octrooiaanvragen gepubliceerd tot en met december 2009.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 12
wat een betrouwbare allocatie naar regio’s in de weg staat.
188
Figuur 12.1: Aangevraagde EPO-octrooien met Belgische of Vlaamse aanvrager of uitvinder (periode 1980-2009)
2.500
100% 90% 80%
2.000
60%
1.500
50% 40%
1.000
Aandeel
Aantal octrooien
70%
30% 20%
500
10% 0% 2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2001
2002
1999
2000
1997
1998
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989
1987
1988
1986
1985
1984
1983
1981
1982
1980
0
Jaar van aanvraag
n BE n VL n Aandeel Vlaanderen
Figuur 12.2: Aangevraagde PCT octrooien met Belgische aanvrager of uitvinder (periode 1991-2009)
2.500
Aantal octrooien
2.000
1.500
1.000
500
0 1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Jaar van aanvraag
12.2.1
EPO toekenningen
Voor wat Vlaanderen betreft stellen we vast dat 10.607 van de 22.529 EPO-aanvragen met Vlaamse aanvrager of uitvinder
Bovenstaande EPO-analyses betreffen aangevraagde octrooien.
- dus ook 47% - werd toegekend (zie figuur 12.3). Merk op dat,
Uiteraard worden (of zijn nog) niet alle aangevraagde octrooien
tot 1999, de verhouding tussen aantal toegekende en
(al) toegekend. Van de 32.612 EPO-aanvragen met Belgische
aangevraagde octrooien ongeveer 55 Ă 70% bedroeg4. Dit cijfer
aanvrager of uitvinder werden er op het ogenblik van de analyses
daalt systematisch in de jaren nadien omwille van de
voor dit Indicatorenboek 15.196 toegekend. Afgerond komt dit
aanzienlijke tijdsperiodes nodig voor het definitief toekennen
neer op een toekenningsratio van 47%.
van een octrooi.
4 Deze proportie is gelijkaardig aan wat men observeert voor de referentielanden (zie infra), waaronder Duitsland, UK, US, Frankrijk, Nederland, Finland en Zweden.
189
Figuur 12.3: Distributie van toegekende EPO-octrooiaanvragen voor BelgiĂŤ en Vlaanderen over de periode 1980-2009. Verhouding toegekende/aangevraagde EPO octrooien
1.000
80%
900
70%
800 60% 50%
600 500
40%
400
30%
300
Verhouding
Aantal octrooien
700
20%
200 10%
100
0% 2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2001
2002
1999
2000
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1991
1992
1990
1989
1987
1988
1986
1985
1984
1983
1982
1981
1980
0
Jaar van aanvraag
n Aantal toegekende octrooien voor BE n Aantal toegekende octrooien voor VL n Verhouding toegekende/aangevraagde octrooien voor BE n Verhouding toegekende/aangevraagde octrooien voor VL
Figuur 12.4: Aantal toegekende USPTO-octrooien met Belgische versus Vlaamse aanvrager of uitvinder (periode 1980-2007)
1.200
90%
60%
800
50% 600 40% 30%
400
20% 200 10% 0%
Jaar van aanvraag
n BE n VL n Aandeel Vlaanderen
2009
2008
2007
2006
2005
2004
2003
2001
2002
2000
1999
1998
1997
1996
1995
1994
1993
1992
1991
1990
1989
1987
1988
1986
1985
1984
1983
1982
1981
1980
0
Aandeel Vlaanderen
Aantal octrooien
70%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 12
80% 1.000
(een) Belgische uitvinder(s) exclusief in handen van buitenlandse aanvragers.
13 3 20 4 2 16 11 17 14 21 15 12 5 19 8 6 1
41,8
6,2 18,8
76,8 117,5
13,3 3,3
15,1 102,5
9,3 40,4
166,5 309,1
49,6 5,0
31,3
13,9
7
9,9
10
32,2
116,2 88,1
118,6
113,3
112,5 159,2
166,3 330,9
341,5 33,8
36,3 243,4
239,9 328,4
328,6 805,6
767,0 81,7
87,4
262,2 210,1
260,9
262,9 215,2
241,6
116,5 165,8 340,9 34,5 244,7 316,8 754,1 85,6 265,8 212,5
233,6
114,6
115,0 160,4
154,7 304,2
325,1 28,0
26,3 221,4
228,6 304,0
298,6 671,9
706,4 83,4
75,6
225,7 197,0
227,8
216,2 185,3
221,2
117,7 149,8 346,5 26,5 212,2 300,1 664,2 72,0 195,1 170,6
208,0
120,3
128,0 148,0
144,6 343,4
371,0 24,1
21,3 195,7
206,4 304,5
293,0 601,6
651,6 74,0
74,3
191,3 172,4
201,1
197,6 175,0
178,0
98,4
108,1 134,7
126,4 241,9
284,3 19,7
17,6 150,1
178,2 268,0
243,0 514,9
543,0 61,6
55,8
199,1 164,8
159,1
192,5 157,4
154,7
89,9 112,5 200,3 13,8 141,0 210,7
81,5 99,5 163,2 10,8 115,0
77,1 95,7 151,8 11,3 110,2 168,4
177,2 389,1
466,6 42,7 126,4
18
26,4
95,4 44,0
10,3 3,8
35,4
173,3
163,5 83,3
89,0 128,3
108,5
181,5 87,5 111,2
178,2
166,0 82,0
84,3 100,6
104,2
162,5 78,6 115,1
176,6
156,6 72,2
76,5 95,2
99,8
127,2
136,4 65,2
62,4 64,7
82,8
118,4 55,7 58,8
104,8 49,3 49,5
92,1 44,2 42,0
91,7
92,0 42,8
42,3 39,8
36,6 72,5
71,3 89,4
92,3 127,8
114,7 9,0
11,0 99,1
88,6 153,2
156,3 346,7
361,7 32,4
36,3 114,2
9
7,0
41,1 114,2
11,7 0,8
5,0 108,0
11,9 38,5
279,0
133,0
118,6 333,5
397,4 13,2
14,2 346,4
346,4 620,4
705,6
127,6
130,9 362,5 10,2 364,3 691,6
127,2 318,4
346,4 8,1
6,4 364,5
359,8 600,1
620,1
128,1
123,2 330,3 5,8 339,6 551,7
127,3 339,4
350,6 5,8
5,3 281,5
307,2 492,0
512,0
111,9
121,1 312,1
289,1 3,9
5,6 239,3
221,2 421,8
521,8
93,8
85,3
79,6
99,6 256,7 3,7 201,6 347,8
214,9 2,7 178,7 286,7
184,1 3,6 164,3 219,4
VS
77,5 136,3
150,5 2,7
2,0 151,3
154,7 342,3
195,1
125,8
SE PT
2,5 151,8
NL LU
KR 4,5 5,5 8,2 9,2 11,1 12,0 15,9 22,8 25,6 30,5 37,9 51,8 72,4 97,3 111,4 103,3 54,5 12,5 JP
98,0 45,2
IT IE
GR 3,6 3,1 2,6 3,5 3,4 4,2 7,2 6,3 6,5 7,5 8,0 9,7 10,0 7,2 12,3 9,4 5,0 1,3 GB FR FI
167,0
USPTO octrooien. Hier is 52% van de octrooien met
135,9
Deze cijfers liggen enigszins anders voor de toegekende
139,6
identiek, zowel op Belgisch als op Vlaams niveau.
108,3
De patronen voor toegekende EPO octrooien zijn
112,9
en 17%), Nederland (11%) en Zwitserland (3%).
132,1
de VS (34%); dan volgen Duitsland en Frankrijk (resp. 19
104,1
weerspiegeling van de Belgische cijfers. Koploper is
364,1
betrokken landen zijn de Vlaamse cijfers een
28,5
buitenlandse aanvragers betrokken zijn. Ook qua
25,9
stelt men vast dat in 35% van de gevallen enkel
99,5
Zwitserse (3%). Ook voor de Vlaamse octrooiaanvragen
96,3
en Duitse (elk 17%) en tenslotte Nederlandse (11%) en
123,7
Amerikaanse aanvragers (37%), gevolgd door Franse
114,2
Het grootste aandeel van deze octrooiaanvragen betreft
99,0
36%, zonder nog een verdere trend te vertonen.
90,4
jaren beschouwt, dan schommelt dit aandeel rond de
ES
aanvrager betrokken. Indien men enkel de laatste tien
DK
aanvragen met Belgische uitvinder(s) is geen Belgische
DE
boeken bevestigd. Bij 35% van alle EPO-octrooi-
CH
Belgische/Vlaamse dan wel buitenlandse aanvrager(s) hebben, dan worden de trends vanuit vorige Indicatoren-
CA
(een) Belgische en/of Vlaamse uitvinder(s) ook (een)
AT
Wanneer men nagaat hoeveel van de octrooien met
VL
aanvragers
99,7
12.2.2 Belgische/Vlaamse versus buitenlandse
BE
dan binnen het EPO-systeem. Het verschil in investeringen tussen beide systemen speelt hier ongetwijfeld een rol.
83,4
Vlaamse octrooiactiviteit is binnen het USPTO-systeem
Jaar 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 RANG 2006
duidelijk dat er de laatste jaren meer Belgische en
Tabel 12.1: Internationale vergelijking EPO-octrooiaanvragen per miljoen inwoners naar origine van uitvinder en/of aanvrager
het USPTO-systeem pas op rond 2004. Daarnaast wordt
26,5
laten zien, zie figuur 12.1), treedt deze afname binnen
71,9
vanaf 2000 (terwijl de aanvragen een stijgende trend
94,7
Daar waar men binnen EPO een afname waarneemt
89,9
bestrijkt dan die binnen het Amerikaanse systeem.
9,0
het Europese octrooisysteem een langere tijdsperiode
218,2
het licht dat de gemiddelde toekenningsperiode binnen
86,0
Een vergelijking van de figuren 12.3 en 12.4 brengt aan
152,9
de duur van de USPTO toekenningsprocedure.
352,6
trend merkbaar vanaf 2004, die te verklaren is door
27,1
toegekende USPTO octrooien. Ook hier is een dalende
103,5
In figuur 12.4 kan men analoge trends vaststellen voor de
77,0
Gemiddelde 91,6 93,4 103,3 105,0 115,7 136,4 156,1 173,0 189,1 197,3 200,7 206,7 213,8 229,3 231,2 227,8 93,6 15,5
190
19,8
0,9
2
5,4
0,1
7
0
0,1
21 9 5
0
0,1
78,1 25,1 0,8
0,6
4
0,8
1 18 20 17 16 10
0,1 0,0 0
19 14 8
0,1 0,2 0,4
op het eerste zicht als ‘middelmatig’ kan overkomen, referentielanden samen instaan voor 95% van de octrooibehouden België en Vlaanderen deze positie. Inzake toegekende octrooien binnen het USPTO systeem dertiende en een elfde plaats. Koplopers zijn hier Japan,
3 6
laat Vlaanderen o.m. Frankrijk, het VK, Ierland, Italië en Spanje achter zich. Wat PCT-aanvragen betreft bekleedt België een elfde
12
0
0,4
0,2
3,7
12,5 11,1
2,4 8,3
16,7 2,3
0,4 3,8
12,7
20,7
6,2
71,4
8,3
plaats. De rangschikking wordt hier aangevoerd door
11 13
0
Zwitserland, Zweden, Finland, Nederland, Luxemburg,
0,2
3,4 4,1
25,2 18,3
3,6
18,1
34,1
28,7
26,4
58,7 62,8
27,1 61,3
150,9 10,1
4,3 33,7
84,3
151,5
63,9
266,6
69,8 42,9 54,6
101,4 78,2
40,6
76,3
106,8
133,1
78,9 80,9 217,1 11,1 104,5 330,1 94,4
117,9
93,7
142,3
163,7
81,7 79,0 253,9 11,2 104,8 337,9 103,2
126,8
98,5
150,8
160,1
90,3 84,4 267,2 11,0 122,4 371,8 103,8
117,7
108,3
162,3
179,5
92,5 88,1 288,5 12,1 139,3 384,9 104,1
130,4
97,4
160,8
177,7
93,8 95,9 280,2 10,5 123,5 379,2 109,1
123,6
91,8
170,2
174,4
90,8 91,0 239,2 9,2 123,5 345,9 162,1 109,8
129,7
90,2
319,3
165,3
83,5 82,1 179,5 8,3 112,2
en Oostenrijk (positie 9). Waar deze positie van België
de VS, Zwitserland, Korea en Luxemburg. Binnen Europa
155,6 81,0 119,2 102,2
Nederland. Finland vervolledigt de top-5. Vlaanderen
bekleden België en Vlaanderen respectievelijk een
309,7
142,6
83,0 79,8 182,4 8,9 109,4
De rangschikking wordt aangevoerd - in respectievelijke
activiteiten; m.a.w. in een mondiale rangschikking
143,6 72,7 108,7 95,0
Vlaanderen een zevende plaats voor wat betreft het
dient men voor ogen te houden dat de gekozen
265,1
139,1
71,2
74,0 72,3
68,4 160,1
126,3 7,1
7,7 84,2
112,5
doorheen de tijd worden weergegeven. Binnen de
en Vlaanderen - in het midden van de referentiegroep -
289,2
119,5
de tabellen 12.1, 12.2 en 12.3. waar voor alle
situeert zich hier in de buurt van Denemarken (positie 8)
118,0
118,3
als
volgorde - door Zwitserland, Luxemburg5, Zweden en
122,1
63,2
67,6 112,7
104,8 87,0
PCT-aanvragen
aantal EPO-octrooiaanvragen per miljoen inwoners in 2006.
256,3
90,8
EPO-octrooiaanvragen,
referentiegroep bekleedt België een tiende plaats en
15
0
0,0
9,1
6,2
45,4
21,0 1,3 4,8
21,6
6,1
81,0
60,9
4,9
64,0
25,1
251,2
162,2
156,8 2,2
1,2 105,5
81,0
153,6
167,2 12,9 30,4
65,5
27,0
283,1
145,3
63,2
201,3 2,5 171,8 69,5
34,6
310,0
233,0
160,9
350,7
308,4
196,5 2,4 148,0 74,2
35,3
306,1
252,1
200,1
378,9 214,2 3,1 123,5 88,2
35,7
315,1
315,3
140,1
386,8 240,9 2,6 103,1 80,6
38,1
338,7
339,4
185,1
388,8 270,6 2,8 92,9 77,6
37,0
315,9
364,4
222,7
378,5 258,9 1,9 83,5 67,5
34,8
281,5
227,0
183,4
360,7 249,0 2,1 89,6 66,9
31,9
274,4
241,7
149,4
367,1 233,1 2,1 87,5 50,6
33,1
295,0
215,9
120,7
314,3 164,8 1,5
129,8
331,9 156,9 1,0
111,4 81,2
194,4
49,5
253,8 29,3 39,6
37,3
29,3
239,7
160,2
104,6
249,5
278,2
109,3
133,8
0,4
0,9 89,4
83,7 124,1 25,0
38,1 61,1
52,5 55,9
60,7 105,0
81,3 4,9
6,0 70,0
56,0
wat
referentielanden de octrooivolumes per miljoen inwoners
227,6
92,6
octrooigedrag voor nagenoeg alle voor Vlaanderen en België relevante ‘referentie’-landen, en dit zowel voor
90,9
103,4
Internationale vergelijking
Ook internationaal blijkt een significante toename van
185,1
189,9
12.2.3
100,0 58,6
50,4 62,3
83,1 70,7
52,9
Het Vlaamse en Belgische patroon valt hier opnieuw nagenoeg samen.
215,5 25,2
22,9 23,5
41,6
VS
237,5
SE
95,0
PT NL LU
128,3
KR
22,0
JP
188,0 24,4
IT IE
23,1
Frankrijk (9%), en tenslotte het Verenigd Koninkrijk (2%).
USPTO-octrooien betreft. Dit wordt weergegeven in
GR 1,9 1,5 2,3 2,3 2,2 2,6 3,9 3,8 3,5 3,1 3,7 2,9 3,9 3,8 1,8 0,7 0,3 0 47,2
GB FR
55,2 76,0
FI ES
5,0 42,0
DK DE
94,0
CH
229,1
CA
79,8
AT
47,2 53,7
VL BE
(56%), gevolgd door Nederland (12%), Duitsland (10%),
Jaar 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 RANG 2006
44,8
Het merendeel betreft opnieuw Amerikaanse aanvragers
Denemarken, Duitsland, Japan, Oostenrijk en de VS.
5 Inzake de positie van Luxemburg dient opgemerkt te worden dat Luxemburg gekenmerkt wordt door een populatie van minder dan een half miljoen inwoners. De indicator octrooien/miljoen inwoners impliceert voor Luxemburg als enige land in de vergelijking dan ook een vermenigvuldiging van de absolute cijfers met een factor > 1 (+/-2). In absolute aantallen liggen de cijfers voor Luxemburg m.a.w. lager dan de wat de tabel op het eerste gezicht suggereert.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 12
Tabel 12.2: Internationale vergelijking USPTO-octrooitoekenningen per miljoen inwoners naar origine van uitvinder en/of aanvrager
80,0
0,6
Gemiddelde 75,0 78,7 94,8 109,8 111,5 130,9 134,6 144,9 161,4 163,4 156,3 143,6 141,4 113,3 60,3 28,4 6,5 0,2
191
85,5
88,8
85,9
92,5
100,7
111,4
126,3
125,9
47,1
16
129,8
128,6
151,7
163,7
179,6
202,6
202,0
181,8
74,8
9
97,2
95,2
115,6
132,0
164,2
173,2
183,2
175,4
73,5
11
52,9
80,4
71,0
71,4
44,3
58,6
54,3
55,2
37,2
56,1
47,0
93,0
33,0
51,6
40,0
107,7
29,2
40,0
34,0
94,3
24,4
38,1
29,2
81,5
CA
24,9
AT
34,6
BE
23,9
CH
1
248,8
647,1
599,3
569,9
523,7
467,5
448,5
430,0
381,2
313,4
269,8
218,6
208,0
183,4
142,3
107,3
97,3
70,6
DE
7
97,4
262,9
252,6
235,6
221,2
204,8
191,5
189,5
183,2
163,0
138,2
120,7
101,9
81,7
67,8
54,6
46,3
40,9
DK
6
113,8
286,7
259,8
253,5
242,3
223,8
214,2
207,7
192,7
164,5
157,1
132,8
129,5
120,5
109,9
103,5
88,8
75,0
ES
18
14,6
35,4
37,1
34,4
31,7
24,0
22,6
22,4
18,8
15,7
14,1
12,2
10,3
8,4
6,4
4,5
4,1
2,9
FI
3
164,8
405,1
407,1
373,3
375,8
332,0
306,6
352,1
342,8
312,7
263,8
223,6
173,6
139,0
139,8
115,0
108,6
70,8
FR
14
55,7
138,8
135,1
126,6
120,1
106,6
102,7
99,1
91,8
79,0
67,9
60,3
50,6
41,3
34,5
30,1
25,8
24,6
Noot: wegens ontbrekende adresinformatie werd geen uitsplitsing naar Vlaanderen gedaan
Jaar 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 RANG 2006 13
55,5
138,5
143,7
133,4
128,3
125,8
122,1
120,7
121,7
109,0
92,4
81,0
74,9
66,0
62,0
57,2
52,2
46,1
GB
19
GR 3,1 2,6 2,7 2,5 3,3 4,7 4,7 5,6 5,7 7,0 8,2 9,4 9,5 7,0 10,9 11,1 12,4 4,7 12
57,1
145,6
139,6
135,2
111,5
101,0
94,1
90,0
73,6
65,1
51,4
47,1
39,9
40,1
32,5
28,8
26,9
15,8
IE
17
21,7
55,5
62,4
57,2
50,5
45,8
43,3
41,4
36,2
30,7
24,6
21,3
19,0
14,5
12,2
10,6
8,6
7,8
IT
8
90,6
217,6
222,8
217,4
199,7
162,0
138,4
113,6
96,9
78,4
61,5
50,5
41,6
32,8
23,3
19,4
16,4
14,7
JP
15
KR 2,1 2,9 4,3 4,5 6,8 7,2 11,3 19,0 32,5 47,3 51,8 59,2 73,5 95,3 118,8 140,1 147,5 48,5 5
194,5
502,3
382,2
279,3
294,9
285,7
269,9
308,5
332,6
302,1
346,3
267,7
230,3
128,8
128,2
129,9
83,6
61,6
LU
Tabel 12.3: Internationale vergelijking PCT-octrooiaanvragen per miljoen inwoners naar origine van uitvinder en/of aanvrager NL
4
151,2
346,8
343,9
339,3
343,3
320,0
315,5
281,5
247,3
218,2
180,3
150,4
140,2
120,6
103,3
60,7
48,1
29,3
PT
20
7,5
13,0
14,0
10,3
6,3
6,3
4,8
4,7
5,3
3,0
3,1
1,4
1,6
1,5
1,0
1,7
0,8
0,5
SE
2
138,9
434,5
463,5
424,3
365,4
352,3
320,0
367,5
416,5
369,9
366,5
377,5
325,1
256,9
225,9
154,0
128,4
107,2
VS
10
69,6
180,2
195,1
190,0
174,9
161,1
151,7
153,3
159,8
140,5
118,7
106,8
93,0
79,9
66,7
58,1
50,2
45,8
Gemiddelde 35,1 44,2 52,3 64,4 73,3 90,4 104,6 120,5 133,9 153,4 157,7 158,4 169,5 186,8 199,8 216,0 222,6 86,5
192
12.3 TECHNOLOGIEONTWIKKELING PER TYPE ORGANISATIE NADER BEKEKEN
van de samenstelling van het weefsel qua organisatie-
In de tabellen 12.4 en 12.5 wordt een overzicht geboden
type voor wat betreft het aantal aangevraagde EPO-
octrooien en dit voor BelgiĂŤ en Vlaanderen. In deze
tabellen is tussen de categorieĂŤn niet gefractioneerd
geteld, wat betekent dat octrooien met meerdere
(types) aanvragers worden toegewezen aan elke type aanvrager. Type-overschrijdende co-aanvragen zijn,
als proportie van alle co-aanvragen (zie verderop
tabel 12.7), echter eerder uitzonderlijk. Deze tabellen
beschouwen alle aanvragers van octrooien met een
inclusief internationale aanvragers van deze octrooien
Belgische/Vlaamse aanvrager en/of uitvinder, dus
(voor een inschatting van de ordegrootte van dit
fenomeen: zie sectie 12.2.2.). Een gelijkaardige tabel
waarbij enkel octrooien met Belgische/Vlaamse
aanvragers worden beschouwd, is weergegeven in
bijlage A. De tabellen 12.4 en 12.5 tonen dat onder-
nemingen het merendeel van de octrooiaanvragen
voor hun rekening nemen (gemiddeld 86%).
Daarnaast stelt men vast dat het aandeel van
octrooiaanvragen afkomstig van universiteiten
IMEC en VIB) stelselmatig groeit. Een belangrijke (inclusief de interuniversitaire onderzoekscentra
breuklijn betreft 1996, waarin het aandeel van de octrooien van universiteiten verdubbelde van 2 naar 4%.
Voor de laatste jaren bedraagt het aandeel van
universiteiten 8 tot 9%. Binnen Europa behoren we
hiermee tot de koplopers. Bovendien tonen de
gegevens gerapporteerd in Bijlage A aan dat,
wanneer men het aandeel octrooiaanvragen afkomstig
van universiteiten relateert aan het aantal octrooien
met uitsluitend Belgische of Vlaamse aanvragers,
dit aandeel dan duidelijk boven de 10% uitstijgt, zoals
in vorige edities van het Indicatorenboek ook reeds
universiteitsaandeel aldus berekend in 2007 zelfs 14%.
werd gerapporteerd. Voor Vlaanderen bedroeg het
193
Tabel 12.4: Procentueel aandeel van verschillende types organisaties - BelgiĂŤ - EPO octrooiaanvragen Applicatiejaar
Bedrijf
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Gemiddelde
87,44% 88,22% 89,76% 90,51% 86,88% 85,70% 86,95% 84,94% 86,06% 86,83% 84,12% 83,09% 84,72% 84,63% 82,94% 84,84% 83,84% 83,59% 85,40%
Overheid/ Non-Profit 3,74% 3,18% 2,72% 2,27% 4,62% 3,02% 3,05% 2,88% 2,72% 2,31% 3,57% 3,53% 2,77% 4,25% 3,61% 3,43% 3,92% 3,77% 3,31%
Ziekenhuis
Individu
Universiteit
Onbekend
0,00%
6,28%
2,09%
0,60%
0,00%
7,07%
1,30%
0,24%
0,11%
5,12%
2,18%
0,22%
0,00%
5,53%
1,38%
0,30%
0,09%
5,91%
2,59%
0,28%
0,00%
6,84%
4,26%
0,18%
0,07%
5,25%
4,33%
0,50%
0,06%
6,24%
5,75%
0,18%
0,06%
4,63%
6,25%
0,35%
0,00%
4,23%
6,59%
0,38%
0,05%
5,66%
6,70%
0,11%
0,06%
6,72%
6,50%
0,44%
0,00%
4,99%
7,21%
0,50%
0,00%
3,97%
6,87%
0,56%
0,00%
5,13%
8,31%
0,30%
0,08%
4,53%
6,90%
0,42%
0,09%
3,45%
8,44%
0,81%
0,00%
3,57%
9,07%
0,51%
0,04%
5,16%
5,92%
0,40%
Tabel 12.5: Procentueel aandeel van verschillende types organisaties - Vlaanderen - EPO octrooiaanvragen Bedrijf
1991 1992 1993 1994 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 Gemiddelde
89,06% 91,58% 92,69% 92,19% 88,93% 87,66% 90,06% 84,76% 86,01% 86,20% 85,17% 84,59% 85,37% 85,30% 83,43% 85,77% 84,27% 85,58% 86,40%
Overheid/ Non-Profit 3,22% 1,72% 1,49% 1,37% 2,64% 2,02% 0,70% 1,54% 1,47% 1,75% 2,54% 1,91% 1,41% 3,09% 2,94% 2,10% 2,90% 2,43% 2,11%
Ziekenhuis
Individu
Universiteit
Onbekend
0,00%
4,51%
2,79%
0,64%
0,00%
5,15%
1,37%
0,17%
0,15%
3,58%
2,09%
0,00%
0,00%
4,66%
1,37%
0,41%
0,00%
5,91%
2,52%
0,25%
0,00%
5,10%
5,10%
0,12%
0,10%
4,37%
4,47%
0,30%
0,09%
6,25%
7,28%
0,17%
0,00%
4,99%
7,20%
0,33%
0,00%
4,74%
7,32%
0,25%
0,00%
5,42%
7,12%
0,00%
0,00%
6,55%
6,71%
0,41%
0,00%
5,05%
8,09%
0,22%
0,00%
3,94%
7,38%
0,42%
0,00%
4,92%
8,64%
0,30%
0,12%
4,26%
7,45%
0,54%
0,00%
3,25%
9,40%
0,77%
0,00%
2,83%
9,03%
0,67%
0,03%
4,74%
6,56%
0,35%
De resultaten voor Vlaanderen laten een analoog beeld zien:
Belangrijkste organisaties
ook hier valt de stijging op van het aandeel van de octrooiaanvragen door universiteiten, vooral vanaf 1996. Dit is
Wanneer we vervolgens kijken naar de grootste spelers (in BelgiĂŤ/
de periode na de invoering van de decreten betreffende de
Vlaanderen) op het vlak van octrooiportefeuilles, wekt het geen
dienstverlenende opdracht van de universiteiten (inclusief de
verwondering dat ondernemingen hier de dominante rol spelen.
bepaling van de vermogensrechten op vindingen). Wat betreft
Onder de bedrijven die een aanzienlijke portfolio aan octrooi-
het aandeel van academische octrooien scoort Vlaanderen erg
activiteit hebben opgebouwd, treffen we onder meer Agfa Gevaert,
hoog (zelfs het hoogste aandeel in vergelijking met de groep
GlaxoSmithKline (GSK), Janssen Pharmaceutica, Electrolux
van referentielanden).
Home Products Corporation, Bekaert, Solvay, en Totalfina.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 12
Applicatiejaar
194
Daarnaast profileren een aantal kenniscentra, waaronder IMEC
12.4 SAMENWERKINGSPATRONEN
en VIB, alsook een aantal Vlaamse en Franstalige universiteiten zich als octrooiaanvragers met een aanzienlijke schaalgrootte
Octrooi-informatie kan ook gebruikt worden om patronen inzake
(meer dan 90 octrooiaanvragen voor de periode 1990-2009).
samenwerking in technologieontwikkeling te onderzoeken;
In tabel 12.6 wordt het overzicht gegeven van de grootste spelers
specifiek door het fenomeen van meerdere aanvragers of
voor wat EPO octrooiaanvragen betreft (een analoge lijst wordt
uitvinders, vermeld per octrooi, te analyseren. Zowel voor EPO-
bekomen aan de hand van toegekende USPTO-octrooien).
als voor USPTO-octrooien is er een duidelijk verschil tussen het voorkomen van co-aanvragerschap en co-uitvinderschap: terwijl co-uitvinderschap in het merendeel van de gevallen voorkomt,
Tabel 12.6: Belangrijkste organisaties (gebaseerd op EPO
blijven co-aanvragen beperkt tot een minderheid van de octrooien.
octrooiaanvragen sinds 1990) Co-aanvragerschap in Vlaanderen schommelt rond de 10% Aanvrager AGC GLASS EUROPE / AGC FLAT GLASS EUROPE AGFA-GEVAERT / AGFA HEALTHCARE / AGFA GRAPHICS ALCATEL BELL ATLAS COPCO AIRPOWER BARCO BAYER ANTWERPEN BEKAERT CENTRE DE RECHERCHES METALLURGIQUES CNH BELGIUM CROPDESIGN CYTEC SURFACE SPECIALTIES DOW CORNING CORPORATION ELECTROLUX HOME PRODUCTS CORPORATION ESSELTE GLAXOSMITHKLINE BIOLOGICALS HERAEUS ELECTRO-NITE INTERNATIONAL IMEC INEOS MANUFACTURING BELGIUM INERGY AUTOMOTIVE SYSTEM RESEARCH INNOGENETICS ION BEAM APPLICATIONS JANSSEN PHARMACEUTICA K.U.LEUVEN RESEARCH & DEVELOPMENT NEW HOLLAND BELGIUM NV MICHEL VAN DE WIELE PICANOL SOFITECH SOLVAY / SOLVAY POLYOLEFINS EUROPE - BELGIUM SOREMARTEC TECHSPACE AERO TOTAL PETROCHEMICALS RESEARCH FELUY / FINA RESEARCH / ATOFINA RESEARCH TYCO ELECTRONICS RAYCHEM / RAYCHEM CORPORATION UCB / UCB PHARMA UNIVERSITE CATHOLIQUE DE LOUVAIN UNIVERSITE DE LIEGE UNIVERSITE LIBRE DE BRUXELLES UNIVERSITEIT GENT VLAAMS INTERUNIVERSITAIR INSTITUUT VOOR BIOTECHNOLOGIE (VIB) VLAAMSE INSTELLING VOOR TECHNOLOGISCH ONDERZOEK (VITO) VRIJE UNIVERSITEIT BRUSSEL
(ten opzichte van totaal aantal octrooien met Vlaamse aanvrager) voor aangevraagde EPO-octrooien in de periode 2000-2009 (zie tabel 12.7). Analoge cijfers worden bekomen voor toegekende USPTO-octrooien. Wanneer we enkel kijken naar internationale samenwerking (tabel 12.8), stellen we vast dat een meerderheid van deze samenwerkingen een internationaal karakter heeft. Voor België heeft 64,2% van de co-aanvragersrelaties een internationale dimensie. Voor Vlaanderen is dit 56,6%. Wanneer we voor EPO een vergelijking maken met de referentielanden op het vlak van internationale samenwerking gemeten via co-aanvragerschap, stelt men vast dat België en Vlaanderen dicht aanleunen bij de top-5 (met name: Luxemburg, Zwitserland, Nederland, het VK en Denemarken). Voor Nederland en het VK kan opgemerkt worden dat deze cijfers in belangrijke mate worden gedragen door de aanwezigheid van enkele multinationale ondernemingen die frequent kiezen voor co-octrooieren, waarbij telkens twee vestigingen van dezelfde onderneming optreden als aanvrager (o.m. Unilever en Shell). In het geval van Shell en Unilever betreft het bovendien Nederlands-Britse ondernemingen met een heel eigen tweelanden bestuursstructuur. De cijfers in verband met co-aanvragen, dienen met de nodige omzichtigheid geïnterpreteerd te worden. De plaats (en dus het land) van aanvraag kan verschillend zijn van de locatie van de uitvinding, zeker in multinationale ondernemingen die het beheer van intellectuele rechten centraliseren of hun aanvragen indienen vlakbij de locatie van octrooibureaus of advocatenkantoren (bijvoorbeeld Den Haag voor EPOoctrooien). Om diezelfde reden wijst een co-aanvraag niet noodzakelijkerwijze op een daadwerkelijke samenwerking tussen verschillende organisaties.
10,0%
9,1%
10,2%
10,6%
9,2%
10,5%
13,4%
14,1%
9,1%
10,7%
11,5%
10,1%
11,1%
12,1%
8,7%
10,4%
13,3%
14,1%
9,0%
11,0%
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Gemid.
AT
16,6%
9,1%
5,5%
13,3%
15,1%
18,2%
22,7%
24,4%
19,8%
20,5%
17,9%
CA
7,7%
5,3%
7,1%
10,1%
7,2%
6,7%
6,6%
7,4%
8,2%
8,7%
9,6%
CH
11,8%
8,1%
9,7%
12,5%
12,7%
13,3%
13,6%
13,7%
12,9%
12,6%
9,2%
DE
6,3%
3,3%
5,3%
7,2%
7,5%
7,5%
6,8%
6,3%
6,6%
6,2%
5,8%
DK
5,7%
0,0%
5,5%
6,7%
4,5%
5,7%
6,9%
5,5%
7,4%
6,9%
8,4%
ES
10,7%
8,0%
13,3%
14,3%
10,2%
11,0%
8,8%
11,6%
10,7%
9,2%
9,9%
FI
3,0%
3,4%
3,5%
3,4%
2,9%
2,4%
3,0%
2,7%
2,6%
2,9%
2,8%
12,7% 10,5% 12,3% 10,4% 5,7% 11,6%
10,5% 11,5% 8,8% 4,3% 9,8%
12,8%
11,7% 13,1%
12,3%
10,6% 11,1%
12,4%
10,0%
10,5%
GB 13,8%
FR 8,9%
GR
21,8%
7,1%
34,9%
26,0%
26,7%
16,7%
17,1%
22,0%
24,2%
27,6%
15,2%
IE
10,6%
7,1%
11,4%
9,9%
14,4%
11,6%
12,7%
8,3%
8,1%
8,8%
13,5%
IT
6,9%
5,8%
6,1%
7,6%
7,6%
7,3%
6,2%
7,6%
7,6%
6,5%
7,0%
JP
7,6%
3,5%
6,3%
8,6%
8,9%
8,7%
8,5%
8,5%
7,8%
7,8%
7,5%
KR
6,3%
4,7%
5,0%
4,9%
6,2%
5,7%
5,8%
5,7%
6,7%
7,9%
10,8%
LU
4,6%
0,0%
1,9%
5,4%
3,0%
8,7%
4,3%
7,1%
3,4%
8,9%
2,9%
NL
14,8%
11,0%
16,3%
16,9%
16,4%
14,8%
14,5%
13,4%
14,8%
14,6%
15,5%
PT
13,4%
14,3%
17,6%
10,0%
14,0%
19,7%
11,3%
11,8%
7,7%
10,9%
17,1%
SE
3,6%
1,1%
5,1%
3,9%
4,3%
4,1%
3,3%
3,1%
3,9%
3,6%
3,8%
VS
4,7%
1,6%
4,0%
5,4%
5,1%
5,2%
5,0%
5,2%
4,8%
5,2%
5,1%
9,5%
5,8%
9,8%
10,3%
9,9%
9,9%
9,7%
10,0%
9,5%
10,1%
9,8%
Gemiddelde
VL
61,9%
51,7%
68,9%
55,6%
60,5%
56,5%
62,7%
57,3%
58,1%
33,3%
56,6%
BE
66,0%
66,7%
69,9%
66,7%
70,5%
60,2%
67,9%
63,6%
67,4%
42,9%
64,2%
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Gemid.
AT
68,9%
10,5%
57,9%
66,7%
76,3%
81,4%
79,1%
82,3%
78,6%
79,5%
76,7%
CA
53,0%
0,0%
66,7%
46,9%
50,4%
59,3%
57,1%
57,5%
66,1%
63,1%
62,9%
CH
88,8%
76,9%
91,3%
93,6%
93,7%
91,1%
91,3%
91,6%
86,1%
89,8%
82,7%
DE
49,6%
29,3%
48,9%
56,9%
55,8%
55,8%
55,9%
55,8%
50,5%
46,1%
41,5%
DK
70,3%
0,0%
60,0%
71,8%
72,3%
75,8%
64,3%
74,1%
74,2%
71,0%
69,4%
ES
30,8%
10,0%
45,7%
46,6%
40,0%
24,6%
31,1%
34,4%
22,8%
26,2%
26,2%
FI
45,3%
0,0%
47,4%
66,7%
28,9%
51,3%
46,8%
56,4%
58,1%
56,0%
41,3%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 12
Jaar
GB 79,1% 78,7% 75,5% 77,8% 78,2% 78,6% 75,9% 75,4% 78,9% 81,3% 77,9%
FR 42,2% 50,3% 50,3% 53,5% 49,3% 48,4% 47,1% 48,8% 47,0% 20,8% 45,8%
24,9%
0,0%
40,0%
31,6%
41,7%
25,0%
7,7%
30,8%
6,7%
37,5%
28,6%
GR
60,5%
0,0%
64,3%
55,6%
69,0%
65,8%
69,2%
80,0%
80,8%
66,7%
54,1%
IE
33,0%
11,8%
29,2%
39,1%
34,7%
35,5%
40,4%
37,0%
35,7%
37,9%
28,3%
IT
17,1%
12,7%
20,2%
18,8%
19,1%
15,7%
15,7%
20,4%
15,9%
15,9%
16,8%
JP
LU 78,6%
80,0%
93,3%
20,2%
3,6%
94,7%
0,0%
21,7% 100,0%
14,5%
25,2% 100,0%
24,8% 100,0%
26,2% 100,0%
31,1% 100,0%
7,8% 100,0%
18,3%
28,5%
KR
88,2%
66,7%
79,9%
91,0%
92,7%
92,3%
93,5%
94,3%
94,4%
89,1%
88,2%
NL
SE
56,1%
77,9%
78,1%
71,4%
62,9%
60,3%
56,7%
53,2%
55,1%
33,7%
67,2%
0,0% 100,0%
0,0%
37,5%
41,7%
41,7%
42,9%
50,0%
33,3%
40,0%
50,0%
PT
49,0%
65,6%
54,0%
47,9%
45,4%
47,1%
45,9%
47,3%
45,3%
47,2%
43,8%
VS
53,1%
28,8%
53,1%
56,9%
57,3%
57,1%
55,7%
59,7%
54,7%
55,0%
52,4%
Gemiddelde
Tabel 12.8: Internationale samenwerking gemeten aan de hand van het aantal EPO co-aanvragen met aanvragers uit verschillende landen ten opzichte van het totaal aantal co-aangevraagde octrooien per land (aangevraagd in de periode 2000-2009) (%)
VL
10,9%
BE
9,2%
Jaar
Tabel 12.7: Samenwerking gemeten aan de hand van het aantal EPO co-aanvragen ten opzichte van het totaal aantal aangevraagde octrooien per land (aangevraagd in de periode 2000-2009) (%)
195
74,3%
72,5%
72,8%
73,4%
72,0%
74,4%
75,9%
73,9%
50,0%
71,5%
71,2%
71,1%
71,4%
71,8%
71,1%
73,0%
76,4%
71,7%
50,0%
70,0%
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Gemid.
AT
58,3%
53,3%
56,6%
59,3%
61,7%
61,6%
60,6%
59,5%
58,2%
60,6%
52,1%
CA
75,6%
75,6%
75,6%
76,4%
76,0%
76,1%
76,4%
75,4%
76,5%
72,8%
75,4%
CH
65,9%
62,8%
64,4%
69,9%
69,7%
68,0%
66,5%
66,9%
65,5%
63,7%
61,9%
DE
66,3%
58,6%
64,0%
68,9%
68,7%
67,9%
67,9%
68,4%
67,2%
66,6%
64,9%
DK
59,9%
50,0%
58,2%
63,2%
60,4%
62,1%
62,8%
62,0%
65,2%
59,2%
56,1%
ES
58,5%
50,7%
58,4%
67,5%
62,3%
60,4%
58,5%
57,0%
60,3%
58,5%
51,9%
FI
64,2%
55,2%
65,7%
68,7%
64,1%
68,6%
66,8%
64,5%
65,8%
63,1%
59,2%
FR
67,0%
63,0%
67,4%
70,7%
69,5%
69,0%
68,4%
67,6%
66,6%
64,4%
63,4%
GB
64,5%
53,0%
64,2%
66,8%
67,8%
67,2%
66,1%
66,5%
66,1%
63,9%
63,8%
GR
50,8%
33,3%
56,6%
44,2%
49,6%
56,3%
53,2%
56,6%
45,5%
55,6%
57,4%
IE
71,5%
78,6%
59,7%
79,7%
71,7%
70,1%
71,1%
77,0%
73,1%
63,8%
70,6%
IT
49,3%
33,4%
46,4%
51,1%
53,1%
52,8%
52,3%
52,5%
53,6%
49,5%
48,3%
JP
71,2%
62,3%
66,8%
71,3%
71,8%
71,9%
72,0%
73,8%
74,8%
73,1%
74,2%
KR
68,7%
77,2%
70,3%
71,1%
70,1%
67,7%
69,0%
68,4%
65,6%
64,0%
63,7%
LU
68,1%
66,7%
68,5%
70,0%
69,9%
71,2%
60,0%
74,8%
72,3%
68,8%
58,6%
NL
64,8%
46,2%
63,8%
71,3%
70,1%
68,6%
68,9%
67,6%
65,1%
64,5%
62,3%
PT
61,3%
50,0%
72,9%
75,9%
60,6%
58,9%
56,8%
67,2%
62,2%
45,3%
63,6%
SE
60,2%
45,8%
62,9%
64,3%
64,7%
63,3%
61,5%
61,2%
60,6%
59,4%
58,8%
VS
75,3%
71,7%
76,5%
77,4%
76,6%
76,2%
76,0%
75,1%
75,1%
74,6%
74,0%
64,9%
56,5%
65,0%
68,6%
66,9%
66,7%
65,7%
67,0%
65,8%
63,7%
63,2%
Gemiddelde
VL
47,7%
45,4%
47,8%
45,6%
48,6%
46,4%
46,7%
42,7%
42,4%
40,0%
45,3%
BE
49,4%
48,8%
50,5%
49,1%
51,9%
51,0%
51,6%
48,5%
46,9%
43,2%
49,1%
Jaar
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Gemid.
43,0%
38,8%
40,8%
42,9%
39,4%
42,0%
43,1%
45,7%
47,9%
43,5%
45,4%
AT
38,3%
30,5%
39,0%
39,8%
35,4%
33,1%
35,4%
40,2%
43,7%
44,6%
40,8%
CA
50,1%
45,7%
51,1%
53,4%
53,7%
52,9%
49,6%
48,1%
49,3%
49,1%
47,8%
CH
17,7%
10,4%
15,8%
19,9%
20,3%
20,1%
18,8%
19,2%
18,1%
17,8%
16,8%
DE
32,2%
38,1%
31,6%
30,4%
27,7%
32,0%
31,5%
33,4%
34,8%
29,6%
33,3%
DK
34,0%
23,0%
31,3%
33,5%
33,6%
35,0%
37,0%
39,2%
36,6%
34,3%
36,3%
ES
21,9%
8,1%
26,7%
25,7%
26,7%
20,6%
20,8%
24,6%
22,5%
24,2%
18,6%
FI
23,1%
8,1%
19,8%
26,1%
27,6%
25,7%
25,9%
24,9%
25,2%
25,2%
22,1%
FR
35,0%
26,6%
35,7%
36,9%
38,2%
38,1%
35,7%
35,0%
36,3%
34,7%
32,4%
GB
55,3%
20,0%
60,0%
58,7%
49,3%
57,8%
53,4%
60,0%
52,5%
66,7%
74,4%
GR
45,9%
54,5%
33,8%
41,9%
50,4%
44,8%
46,4%
49,3%
46,5%
41,4%
50,0%
IE
17,8%
7,8%
16,6%
19,9%
19,3%
20,2%
18,7%
17,5%
19,4%
20,6%
18,5%
IT
3,7%
1,5%
2,7%
3,8%
4,5%
4,2%
3,9%
4,7%
4,0%
3,6%
4,4%
JP
LU
78,4%
83,5%
76,0%
80,8%
75,3%
77,9%
71,6%
78,7%
88,2%
6,6%
81,0%
1,1% 100,0%
4,8%
5,2%
6,0%
6,0%
6,9%
7,5%
7,5%
8,7%
12,8%
KR
26,5%
32,1%
26,0%
26,5%
26,2%
26,0%
29,0%
26,1%
23,0%
23,8%
25,8%
NL
42,8%
0,0%
34,3%
46,4%
45,0%
44,6%
31,0%
41,5%
64,3%
50,0%
71,4%
PT
30,0%
45,5%
29,1%
31,2%
29,6%
28,4%
26,8%
25,5%
28,6%
28,1%
26,9%
SE
16,3%
12,9%
17,2%
17,3%
16,8%
17,1%
16,7%
16,2%
16,7%
16,4%
15,1%
VS
32,7%
26,6%
31,3%
33,8%
32,9%
33,1%
31,9%
33,5%
34,1%
33,7%
35,8%
Gemiddelde
Tabel 12.10: Internationale samenwerking gemeten aan de hand van het aantal EPO co-uitvindingen met uitvinders uit verschillende landen ten opzichte van het totaal aantal co-uitgevonden octrooien per land (aangevraagd in de periode 2000-2009) (%)
VL
75,6%
BE
72,0%
Jaar
Tabel 12.9: Samenwerking gemeten aan de hand van het aantal EPO co-uitvindingen ten opzichte van het totaal aantal aangevraagde octrooien per land (aangevraagd in de periode 2000-2009) (%)
196
197
Het kan gaan om verschillende afdelingen van eenzelfde
Figuur 12.5: Salton–map met Belgische internationale
organisatie, wat zowel kan duiden op een effectieve
co-uitvindersrelaties (periode 2000-2009)
samenwerking als op een strategische of praktische beslissing van de organisatie om de aanvraag (ten dele) door een andere afdeling te laten afhandelen. Vanuit dit perspectief biedt een analyse aan de hand van co-uitvinderschap een complementair beeld (zie tabellen 12.9 en 12.10). SE
FI
Co-uitvinderschap komt veel frequenter voor dan coaanvragerschap; zowel voor EPO- als voor USPTO-octrooien. Co-uitvinderschap in Vlaanderen schommelt rond de 72% voor aangevraagde
EPO-octrooien
(telkens
voor
octrooien
aangevraagd in de periode 2000-2009, en telkens ten opzichte
DK
CA
GB
DE
BE LU
van het totale aantal octrooien met Vlaamse uitvinder). Voor België liggen de cijfers doorheen de jaren enkele procenten lager. Vlaanderen en België behoren hier samen met Canada, de VS, Ierland en Japan tot de koplopers.
NL
US
AT
CH
FR PT ES
IT
Wanneer we voor EPO een systematische vergelijking maken
GR
inzake internationale samenwerking - gemeten aan de hand van co-uitvinderschap - stellen we opnieuw vast dat België en Vlaanderen hoge ratio’s behalen (tabel 12.10). Gemiddeld over
n >=0.01
de beschouwde periode zijn bij 45% van de octrooiaanvragen
n 0.005 =< r <0.01
in Vlaanderen uitvinders van verschillende landen betrokken.
n 0.0025 =< r <0.005
Om een kartografie te maken van de belangrijkste landen waarmee internationaal wordt samengewerkt tussen uitvinders
Figuur 12.6: Salton-map met Vlaamse internationale
werd gekeken naar het aantal aangevraagde EPO-octrooien
co-uitvindersrelaties (periode 2000-2009)
Vlaanderen en minstens één uitvinder uit een ander land. Op basis daarvan blijkt dat Vlaamse uitvinders samenwerken met aanvragers uit 56 landen. De belangrijkste landen waarmee Vlaamse uitvinders samenwerken zijn de VS (27%), Duitsland SE
(25%), Nederland (19%), Frankrijk (15%), het VK (10%) en Italië
FI
(3%). Voor België liggen deze cijfers enigszins anders: de meest intensieve samenwerking situeert zich hier met de VS (26%), Duitsland (24%), Frankrijk (21%), Nederland (15%) en het VK (9%). Een meer systematisch beeld van samenwerkingspatronen aan de hand van geografische verdeling wordt geboden in
DK CA
GB
NL
US
DE
VL
de figuren 12.5 en 12.6. Deze figuren geven de Salton maten weer, berekend op het aandeel co-uitvindingen tussen FR
de betreffende landen, volgens de formule:
AT
ES
rij
IT
r =
√ ni • nj
GR
In de teller staat het aantal co-applicaties met uitvinders afkomstig
n >=0.01
uit land i en j (rij). Deze worden genormaliseerd aan de hand
n 0.005 =< r <0.01
van de vierkantswortel van het product van de applicaties van
n 0.0025 =< r <0.005
betreffende landen (ni . nj).
CH
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 12
(in de periode 2000-2009) met minstens één uitvinder uit
198
12.5 RELATIEVE TECHNOLOGIESPECIALISATIEPATRONEN
Deze index geeft het aandeel van land j in technologiedomein i weer, ten opzichte van het aandeel van alle landen in technologiedomein i, rekening houdend met alle octrooien van
Octrooien worden doorgaans geklasseerd op basis van de
land j en met alle octrooien over alle landen en categorieën
technologiedomeinen waartoe ze behoren. Voor deze analyses
heen. Als referentiegroep worden in deze analyse de EU-15
hebben we de nomenclatuur en de bijbehorende IPC-klasse
alsook de VS, Canada, Zwitserland, Japan en Korea opgenomen.
(d.i. de ‘International Patent Classification’-indeling) aggregaten
Deze index vergelijkt m.a.w. het aandeel van Belgische/Vlaamse
gebruikt zoals die ontwikkeld werden door het Fraunhofer
octrooien in een bepaald technologiedomein met het aandeel
Gesellschaft - Institut für Systemtechniek und Innovations-
dat dit domein heeft in andere landen. De waarde van deze
forschung (FhG-ISI, Duitsland) in samenwerking met het Franse
relatieve specialisatie-indices varieert van [0;+∞]. Een waarde
Octrooibureau (INPI) en het Observatoire des Sciences et
kleiner dan 1 betekent dat land j een relatief nadeel heeft in de
Technologies (OST, Parijs). Deze klassificatie werd geactualiseerd
betreffende categorie i. Waarden gelijk aan 1 stemmen overeen
naar aanleiding van de introductie van de achtste herziening
met de neutrale positie van de index, terwijl waarden groter
van de IPC-klassificatie (ingevoerd in 2006). Deze aanpassingen
dan 1 duiden op een relatief voordeel. De index corrigeert voor
leiden tot een klassificatie in 19 technologiedomeinen. De relatieve
de ‘grootte’ van het technologiedomein. Deze indicator is dus
verdeling van EPO-octrooiaanvragen voor Vlaanderen en België
erg geschikt voor het maken van vergelijkingen en het in kaart
over deze 19 technologiedomeinen is weergegeven in tabel 12.11.
brengen van veranderingen over tijdsperiodes net als voor het
Octrooien die binnen meerdere technologiedomeinen gesitueerd
aangeven van de veranderingen in niveaus van specialisaties
zijn, werden toegewezen aan elk domein volgens het
van een land of een groep van landen. De RTA-analyses
zogenaamde ‘full count’ principe.
gerapporteerd in deze sectie, werden uitgevoerd op EPOaanvragen en op toegekende USPTO-octrooien. Gezien beide
De belangrijkste technologiedomeinen waarin Vlaamse en
databronnen tot analoge conclusies leiden, rapporteren we hier
Belgische EPO-octrooiaanvragen zich situeren zijn chemie,
enkel de EPO-resultaten.
farmacie en polymeren. Analoge patronen komen naar voor wanneer de USPTO data als uitgangspunt worden genomen
Uit de RTA-analyses in tabel 12.13 blijkt dat Vlaanderen vooral
(zie tabel 12.12).
een relatief sterke technologische positie (RTA > 1,5) heeft opgebouwd in Polymeren, Chemische domeinen, en Niet-polymeer
Een volgend belangrijk aandachtspunt betreft de relatieve
materialen. Ook in het farmaceutische domein vertoont
sterkte of zwakte van de beschouwde technologiedomeinen in
Vlaanderen een sterke relatieve specialisatie, zij het iets minder
Vlaanderen en België, ten opzichte van belangrijke referentie-
uitgesproken dan voor de drie voornoemde.
landen. Om deze te meten, wordt gebruik gemaakt van relatieve specialisatie-indexen op niveau van technologieklassen (op basis
In figuur 12.7 vergelijken we de relatieve technologische
van de geaggregeerde IPC--indeling zoals voorgeschreven
specialisatie (de RTA-maten) voor Vlaanderen met de
door de eerder bediscussieerde Fraunhofer-nomenclatuur).
economische specialisatie. Deze laatste wordt gemeten aan de
Deze relatieve specialisatie-indexen worden als volgt berekend:
hand van exportgegevens, hetgeen resulteert in een analoge ‘Relative Commercial Advantage’ of RCA-index: een RCA-
RTAij= Relatieve Technologiespecialisatie in technologieklasse voor land j = (Pij /∑ i Pij ) / (∑ j Pij /∑ ij Pij )
i
waarde > 1 duidt op een relatief grotere exportintensiteit van de betreffende sector in het totaal van onze export in vergelijking met de landen uit de referentiegroep. Een RCA-waarde < 1
• met i = 1 ... N (N = het aantal klassen in de studie: Fraunhofertechnologiedomeinen);
duidt dan op een relatief mindere exportintensiteit van de betreffende sector in het totaal van onze export in vergelijking
• met j = 1 ... M (M = het aantal landen in de studie);
met de landen uit de referentiegroep. We stellen vast dat,
• met Pij = het aantal octrooien in domein i in land j.
voor de meeste domeinen, technologische en economische performantie in elkaars verlengde liggen. Toch zijn er enkele domeinen waar minder overeenstemming is tussen economische (export-) en technologische (octrooi-) performantie.
199
Tabel 12.11: Distributie van Belgische en Vlaamse EPO-octrooiaanvragen over 19 Fraunhofer technologiedomeinen, periode 2000-2009 Technologiedomein (noot: de originele Fraunhofer benamingen worden gebruikt)
Aandeel - BelgiĂŤ
Aandeel - Vlaanderen
1,28%
1,78%
12,65%
11,94%
Computers, Office Machinery (including data processing systems or methods)
4,82%
5,82%
Electrical machinery, apparatus, energy
2,07%
2,16%
Electronic components (including micro-structural technology)
2,99%
3,62%
Energy machinery
1,86%
1,84%
General machinery
2,94%
2,84%
Machine-tools
0,93%
0,91%
Measurement, control
4,63%
4,40%
Medical equipment
4,46%
3,90%
Metal products
2,09%
2,07%
Non-polymer materials
6,89%
5,67%
Optics
2,22%
2,63%
Pharmaceuticals (and cosmetics)
12,08%
12,03%
Polymers, rubber, man-made fibres
Audio-visual electronics Basic chemicals, paints, soaps, petroleum products (including combinatorial chemistry)
12,73%
10,44%
Special machinery
7,15%
8,01%
Telecommunications
4,73%
5,73%
Textiles, wearing, leather, wood, paper, domestic appliances, furniture, food
9,21%
10,99%
Transport
4,28%
3,20%
Tabel 12.12: Distributie van Belgische en Vlaamse USPTO-octrooien over 19 Fraunhofer technologiedomeinen, periode 2000-2009 Technologiedomein (noot: de originele Fraunhofer benamingen worden gebruikt)
Aandeel - BelgiĂŤ
Aandeel - Vlaanderen 1,81%
15,61%
14,64%
Computers, Office Machinery (including data processing systems or methods)
6,42%
7,45%
Electrical machinery, apparatus, energy
2,25%
2,44%
Electronic components (including micro-structural technology)
5,94%
7,16%
Energy machinery
1,68%
1,73%
General machinery
2,40%
2,12%
Machine-tools
1,09%
1,14%
Measurement, control
5,22%
5,42%
Medical equipment
4,00%
3,28%
Metal products
0,79%
0,75%
Non-polymer materials
5,83%
5,26%
Optics
3,17%
3,75%
Pharmaceuticals (and cosmetics)
12,60%
12,34%
Polymers, rubber, man-made fibres
Basic chemicals, paints, soaps, petroleum products (including combinatorial chemistry)
11,25%
9,14%
Special machinery
7,54%
8,37%
Telecommunications
5,12%
5,68%
Textiles, wearing, leather, wood, paper, domestic appliances, furniture, food
4,76%
5,11%
Transport
2,91%
2,39%
Het betreft met name het domein farmacie, maar ook pulp en
De domeinen motorvoertuigen, kleding, en tabak neigen
papierproducten: de relatieve technologische performantie in
naar een omgekeerd profiel waarbij de relatieve export-
Vlaanderen is hier aanzienlijk, maar lijkt zich niet in dezelfde
specialisatie contrasteert met een relatief beperkte specialisatie
mate te vertalen naar een relatieve export-specialisatie.
op technologisch gebied. Tenslotte is de positie van cokes, aardolieproducten en nucleaire brandstoffen manifest: naast een sterke relatieve technologische specialisatie, kenmerkt dit domein zich ook door een sterke relatieve export-specialisatie.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 12
1,44%
Audio-visual electronics
0,50
0,64
0,83
0,44
0,77
0,91
0,71
2,03
0,47
2,93
0,99
0,27
0,90
0,89
1,85
0,49
0,51
0,76
0,57
0,87
0,49
0,75
0,75
0,91
1,51
0,90
1,25
1,94
1,38
0,56
1,53
0,65
Basic chemicals, paints, soaps, petroleum products (including combinatorial chemistry)
Computers, Office Machinery (including data processing systems or methods)
Electrical machinery, apparatus, energy
Electronic components (including microstructural technology)
Energy machinery
General machinery
Machine-tools
Measurement, control
Medical equipment
Metal products
Non-polymer materials
Optics
Pharmaceuticals (and cosmetics)
Polymers, rubber, man-made fibres
Special machinery
Telecommunication
Textiles, wearing, leather wood, paper, domestic appliances, furniture, food
Transport
1,32
0,39
0,25
2,19
VL
0,08
BE
0,45
Audio-visual electronics
RTA
1,16
1,46
0,54
1,42
1,09
1,08
0,65
1,72
2,18
0,72
0,84
1,84
1,45
1,03
0,76
1,05
0,51
0,73
0,39
AT
0,68
0,81
1,88
0,81
0,76
1,42
0,67
0,81
0,68
0,94
1,11
0,62
0,79
0,68
0,56
0,98
1,25
0,86
0,72
CA
0,45
1,32
0,40
1,39
1,31
1,45
0,69
1,01
1,18
1,59
1,47
1,27
1,27
0,79
0,47
0,89
0,51
1,07
0,48
CH
1,67
1,05
0,66
1,36
1,06
0,76
0,69
1,10
1,66
0,73
1,06
1,57
1,29
1,62
0,76
1,24
0,55
1,02
0,43
DE
0,39
1,52
0,68
1,18
0,85
1,94
0,62
1,05
1,37
1,45
0,94
0,55
1,45
1,39
0,20
0,82
0,43
0,92
1,05
DK
1,27
1,86
0,61
1,17
1,08
1,56
0,54
1,15
2,29
0,68
0,59
0,91
1,33
1,01
0,30
0,94
0,48
1,06
0,35
ES
0,34
0,94
3,52
1,28
0,81
0,35
0,45
1,00
0,68
0,50
0,86
0,68
1,39
0,40
0,36
0,72
1,24
0,49
1,44
FI
1,44
1,06
1,18
0,93
1,16
1,06
0,75
1,00
1,24
0,64
0,86
0,78
1,01
1,00
0,69
1,12
0,83
0,92
1,10
FR
0,73
1,16
0,97
1,00
0,91
1,44
0,81
0,73
1,06
1,07
1,16
0,67
0,89
0,89
0,66
0,66
1,01
1,26
0,87
GB
0,80
1,04
0,94
0,98
0,90
1,27
0,74
1,39
2,64
1,14
1,01
1,54
1,07
0,83
0,65
0,91
0,59
0,99
0,67
GR
0,33
1,11
1,07
1,11
0,84
1,64
0,45
1,13
0,78
2,24
0,89
0,96
0,79
0,49
0,69
0,65
1,09
0,70
0,38
IE
1,20
2,04
0,45
1,98
1,42
0,75
0,52
1,16
2,24
0,86
0,65
1,73
1,61
1,32
0,53
0,97
0,38
0,72
0,21
IT
1,13
0,72
1,05
0,65
0,88
0,56
1,68
1,13
0,48
0,58
0,87
1,04
0,85
1,02
1,69
1,35
1,44
0,89
1,73
JP
0,32
1,46
2,01
0,32
0,49
0,52
1,27
0,52
0,42
0,36
0,46
0,32
0,94
0,54
1,93
1,20
1,96
0,53
3,42
KR
2,48
0,99
0,27
0,68
2,29
1,00
0,35
2,56
1,01
0,48
0,71
0,63
1,54
1,33
0,38
0,99
0,39
0,59
0,35
LU
0,39
1,31
0,99
1,07
1,04
0,78
1,60
0,72
0,71
0,95
0,95
0,42
0,85
0,38
1,41
0,75
1,41
1,18
1,91
NL
0,92
2,16
1,08
1,01
0,97
1,73
0,70
0,93
2,33
0,88
0,61
0,48
1,34
0,98
0,36
0,22
0,30
1,15
0,50
PT
SE
1,18
0,85
1,92
1,16
0,70
1,04
0,55
0,99
1,13
1,28
0,98
1,75
1,04
1,14
0,42
0,69
0,72
0,57
0,68
Tabel 12.13: RTA-waarden voor EPO-aanvragen voor de periode 2000-2009 op basis van 19 Fraunhofer technologiedomeinen ten opzichte van de referentiegroep VS
0,65
0,79
1,06
0,82
0,92
1,31
1,01
0,87
0,66
1,54
1,12
0,71
0,79
0,76
1,04
0,77
1,15
1,09
0,87
200
201
Figuur 12.7: Vlaamse technologische versus export performantie* per economische sector (label: RTA waarde; RCA waarde) 3
Coke, refined petroleum products and nuclear fuel (1,56; 2,25)
RCA (export) Vlaanderen
n
n
2
Tobacco products (0,30; 1,12) n
1
Chemicals excluding pharmaceuticals (1,24; 2,05)
n Textiles (1,52; 1,62) n Basic metals (1,03; 1,46)
Motor vehicles, trailers and semi-trailers (0,49; 1,28) n
n Food products and beverages (1,98; 1,57)
n Rubber and plastic products (1,26; 1,27)
n Wearing apparel, dressing and dyeing of fur (0,47; 1,14)
n Other non-metallic mineral products (1,32; 1,02)
n
n Wood and products of wood and cork (1,42; 0,89) Leather, leather products n Fabricated metal products, except machinery and footwear Electrical machinery and equipment (0,93; 0,79) (0,24; 0,60) and apparatus, n.e.c. n (0,53; 0,62) n Office, accounting and computing n Pulp, paper and paper products (1,77; 0,51) Machinery and equipment, n Pharmaceuticals (1,78; 0,44) machinery (0,60; 0,46) n n.e.c. (1,21; 0,55) Radio, television and communication equipment (0,74; 0,33) n Medical, precision and optical instruments (0,76; 0,28) n Other transport equipment (0,43; 0,20) n
0
0
1
2
3
RTA (EPO aanvragen) Vlaanderen
* Brongegevens export Vlaanderen: Nationale Bank van België Brongegevens export referentielanden: OECD STAN databank
De sterke concentratie van octrooiactiviteit bij een aantal multinationale ondernemingen suggereert dat extra aandacht
De stijgende trend die zich sinds enkele decennia manifesteert
en middelen bij de andere spelers, vooral kleine en middelgrote
in de Vlaamse octrooivolumes, blijkt zich volgens de huidige
ondernemingen, erg effectief kunnen zijn om de positie van
gegevens gestaag verder te zetten, en dit zowel in het
Vlaanderen als Europese topregio nog meer te bevorderen.
EPO-systeem, het USPTO-systeem, en het PCT-systeem.
Voor een aantal domeinen blijkt ook dat er nog verdere
Internationale statistieken tonen aan dat deze stijgende trend in
opportuniteiten liggen in een betere afstemming van
octrooigedrag een wereldwijd fenomeen is. De octrooivolumes
technologische en economische performantie. De voorgestelde
voor Vlaanderen zijn sinds het begin van de jaren negentig tot
statistieken tonen aldus een robuuste Vlaamse technologische
aan de recente jaren gegroeid met een factor 2,6 (tot meer dan
textuur, waar evenwel ruimte blijft voor verbetering om de
260 EPO octrooien per miljoen inwoners); wat ertoe heeft
technologische positie van Vlaanderen in en buiten Europa
geleid dat Vlaanderen vandaag tot de meer performante
nog te versterken.
Europese regio’s behoort. Wanneer we de octrooiactiviteit van de academische sector in Vlaanderen nader beschouwen, behoort Vlaanderen duidelijk tot de koplopers. De toegenomen mate waarin universitaire instellingen in Vlaanderen zich over de laatste decennia actief hebben getoond bij het aanvragen van octrooien ter bescherming en valorisatie van hun onderzoek, wordt ook weerspiegeld in de nationale cijfers, met België aan de Europese top wat betreft academische octrooiactiviteit.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 12
12.6 CONCLUSIE
202
BIJLAGE A
Procentueel aandeel van verschillende types organisaties - BelgiĂŤ - EPO octrooiaanvragen (Alleen Belgische aanvragers) Applicatiejaar
Bedrijf
Overheid/Non-Profit
Individu
Universiteit
Onbekend
1991
83,03%
3,90%
9,17%
3,21%
0,92%
1992
84,56%
2,94%
10,48%
1,65%
0,37%
1993
86,85%
2,19%
7,93%
3,20%
0,00%
1994
87,74%
1,43%
8,60%
1,91%
0,32%
1995
84,86%
2,62%
8,88%
3,49%
0,29%
1996
81,47%
1,47%
10,59%
6,32%
0,15%
1997
82,54%
2,27%
8,01%
6,58%
0,60%
1998
79,29%
2,65%
9,52%
8,34%
0,20%
1999
81,19%
2,02%
6,72%
9,79%
0,38%
2000
80,32%
2,16%
6,47%
10,68%
0,56%
2001
76,92%
3,97%
8,59%
10,62%
0,18%
2002
76,97%
3,37%
9,65%
10,01%
0,35%
2003
78,26%
2,85%
7,74%
10,83%
0,41%
2004
79,45%
3,56%
5,99%
10,61%
0,68%
2005
77,23%
3,48%
7,37%
11,65%
0,40%
2006
80,84%
3,08%
6,63%
9,19%
0,46%
2007
79,57%
3,42%
4,73%
11,70%
0,92%
2008
78,82%
3,03%
5,14%
12,56%
0,45%
Gemiddelde
80,35%
2,90%
7,59%
8,88%
0,45%
Procentueel aandeel van verschillende types organisaties - Vlaanderen - EPO octrooiaanvragen (Alleen Vlaamse aanvragers) Applicatiejaar
Bedrijf
Overheid/Non-Profit
Individu
Universiteit
Onbekend
1991
84,27%
2,62%
7,87%
4,12%
1,12%
1992
87,78%
2,22%
7,78%
1,94%
0,28%
1993
90,87%
1,44%
5,53%
2,16%
0,00%
1994
89,98%
0,49%
7,82%
1,47%
0,24%
1995
86,07%
1,23%
9,02%
3,48%
0,20%
1996
82,77%
1,26%
8,19%
7,56%
0,21%
1997
85,63%
0,19%
7,18%
6,81%
0,19%
1998
77,17%
1,22%
10,20%
11,11%
0,30%
1999
78,53%
1,07%
7,67%
12,42%
0,31%
2000
76,83%
1,19%
8,52%
12,95%
0,51%
2001
75,50%
3,02%
9,73%
12,08%
0,00%
2002
79,33%
1,61%
9,68%
9,53%
0,00%
2003
79,65%
1,49%
7,82%
10,92%
0,12%
2004
79,49%
3,18%
6,37%
10,70%
0,51%
2005
77,44%
3,13%
7,32%
12,11%
0,20%
2006
79,88%
2,40%
6,81%
10,61%
0,50%
2007
77,81%
2,89%
4,58%
14,03%
1,09%
2008
80,90%
1,57%
4,49%
12,58%
0,45%
Gemiddelde
80,60%
1,93%
7,49%
9,73%
0,36%
203
DE VLAAMSE WTI-ACTIVITEITEN I N E E N I N T E R N AT I O N A L E C O N T E X T
Door Donald Carchon (IWT), Alain Deleener (IWT), Pascale Dengis (EWI) en Monica Van Langenhove (EWI)
13
204
13.1 INLEIDING
De nieuwe strategie is dus toegespitst op de gebieden waar actie
In dit hoofdstuk behandelen we de meest recente gegevens met
hoge werkgelegenheid en sociale insluiting.
nodig is: kennis en innovatie, een duurzamere economie, een betrekking tot de Vlaamse aanwezigheid in de internationale WTI-context. Meer bepaald hebben we hierbij bijzondere
Het Zevende Kaderprogramma dat loopt van 2007 tot 2013 is
aandacht voor de Vlaamse aanwezigheid in de Europese
in belangrijke mate afgestemd op de Europa 2020 strategie en
Kaderprogramma’s, het ERA-NET en het EUREKA-programma.
ondersteunt, met een eigen focus, de verschillende EU2020-
De deelname aan de betreffende programma’s wordt
doelstellingen.
permanent opgevolgd door de betrokken entiteiten van de Vlaamse Gemeenschap.
In een eerste gedeelte van dit hoofdstuk wordt de evolutie geschetst van de Vlaamse deelname aan de laatste Europese Kaderprogramma’s voor Onderzoek, Technologische Ontwikkeling
13.2 VLAAMSE DEELNAME AAN HET EUROPESE KADERPROGRAMMA VOOR O&O
en Demonstratieactiviteiten (hierna afgekort tot KP). Het Vierde Kaderprogramma (KP4) liep van 1994 tot 1998, het Vijfde Kaderprogramma (KP5) liep van 1998 tot 2002, het Zesde Kaderprogramma (KP6) liep van 2002 tot 2006 en het huidige
13.2.1
Inleiding
Zevende Kaderprogramma (KP7) dat loopt van 2007 tot 2013.
Het Europese Kaderprogramma voor Onderzoek, Technologische
Vervolgens worden meer gedetailleerde, voorlopige resultaten
Ontwikkeling en Demonstratieactiviteiten, een belangrijk
weergegeven van het Zevende Kaderprogramma.
financieringsinstrument voor onderzoek binnen de Europese Unie (EU), is een meerjarig onderzoeks- en stimuleringsprogramma
De Vlaamse deelnemers worden ingedeeld in de volgende
waarbinnen de activiteiten van de EU op het vlak van onderzoek
categorieën:
en technologische ontwikkeling op middellange termijn worden uitgezet. De achtereenvolgende kaderprogramma’s hebben tot
l
bedrijven;
doel de wetenschappelijke en technologische grondslagen
l
universiteiten en hogescholen;
van de Europese industrie te versterken, de ontwikkeling van
l
onderzoekscentra: hier onderscheiden we de Vlaamse
de internationale concurrentiepositie van de EU te bevorderen,
Strategische Onderzoekscentra – SOC’s (IBBT, IMEC, VIB
en tegemoet te komen aan de onderzoeksbehoeften van andere
en VITO), de collectieve centra (bvb. Centexbel en SIRRIS)
beleidsdomeinen van de EU.
en de “andere wetenschappelijke instellingen” (bvb. ITG, VKI en VLIZ). Tot deze laatste groep worden ook de Vlaamse
Met haar mededeling van 3 maart 20101 gaf de Europese Commissie het startsein voor de Europa 2020 strategie, de opvolger
competentiepolen (bvb. FMTC) gerekend; l
overige instellingen, waaronder overheidsinstellingen, non-profit
van de Lissabonstrategie, die afliep in 2010. De nieuwe strategie
organisaties, EEI’s, internationale organisaties, GCO’s en andere
van de Europese Unie voor jobs en slimme, duurzame en
instellingen die niet in de voorgaande categorieën thuishoren.
inclusieve groei zal Europa helpen de crisis te boven te komen en de Europese economie voorbereiden op de komende 10 jaar.
Naast deze categorieën worden de begrippen “Vlaanderen”, “Wallonië” en “Brussel” gehanteerd. Deze begrippen worden
De Europa 2020 strategie is gebaseerd op drie samenhangende
afgebakend zoals hieronder aangegeven.
en elkaar versterkende prioriteiten: slimme groei – voor een economie op basis van kennis en innovatie; duurzame groei –
Bij “Vlaanderen” horen:
voor een koolstofarme, concurrerende economie waarin zuinig wordt omgesprongen met hulpbronnen; en groei voor iedereen
l
de bedrijven met hun zetel in het Vlaamse Gewest;
– voor een economie met veel werkgelegenheid en sociale en
l
de universiteiten en hogescholen die ressorteren onder de
territoriale cohesie.
Vlaamse Gemeenschap, daarbij inbegrepen de instellingen die zich bevinden in het Brusselse Gewest;
1 www.vlaandereninactie.be/nlapps/data/docattachments/1_NL_ACT_part1_v1.pdf
205
l
de onderzoekscentra die zijn gevestigd in het Vlaamse Gewest;
De toewijzing van de deelnames aan de respectievelijke gewesten
l
de deelnemers uit de categorie “overige instellingen” die zich
gebeurde op basis van het adres van de deelnemer.
bevinden in het Vlaamse Gewest, daarbij inbegrepen de in het Brusselse Gewest gevestigde instellingen die rechtstreeks
13.2.2 Evolutie van de Vlaamse deelname aan de
onder Vlaamse bevoegdheid vallen.
opeenvolgende kaderprogramma’s
Bij “Wallonië” horen:
13.2.2.1
Algemene cijfers
In tabel 13.1 zijn de kerncijfers weergegeven van de Vlaamse l
de bedrijven met hun zetel in het Waalse Gewest;
deelname aan de laatste kaderprogramma’s. Wanneer men de
l
de universiteiten en hogescholen die ressorteren onder de
financiële return die Vlaanderen uit elk Kaderprogramma wist
Franse Gemeenschap, daarbij inbegrepen de instellingen die
te halen, vergelijkt over de opeenvolgende Kaderprogramma’s,
zich bevinden in het Brusselse Gewest;
dan kan een licht dalende tendens van het Vierde tot en met
l
de onderzoekscentra die zijn gevestigd in het Waalse Gewest;
het Zesde Kaderprogramma worden vastgesteld, die zich
l
de deelnemers uit de categorie “overige instellingen” die
voorlopig omzet naar een stijgende tendens naar het Zevende
zich bevinden in het Waalse Gewest, daarbij inbegrepen de in
Kaderprogramma2 (KP7).
het Brusselse Gewest gevestigde instellingen die rechtstreeks onder Waalse bevoegdheid vallen.
13.2.2.2 De Vlaamse deelname volgens deelnemerscategorieën
Bij “Brussel” horen:
Bekijken we de relatieve deelname van de Vlaamse deelnemerscategorieën onderling (zie figuur 13.1 en figuur 13.2), dan zien
l
de bedrijven met hun zetel in het Brusselse Gewest;
we dat de categorie “universiteiten en hogescholen” in het
l
de onderzoekscentra die zijn gevestigd in het Brusselse Gewest;
Zevende Kaderprogramma de leidende positie behoudt wat
l
de deelnemers uit de categorie “overige instellingen” die
betreft het aantal deelnames (bijna 41%) en zodoende haar positie aanhoudt ten opzichte van het Zesde Kaderprogramma
zich bevinden in het Brusselse Gewest.
(42%). Ook de bedrijven en de onderzoekscentra behouden hun aandeel van het Zesde naar het Zevende Kaderprogramma wat
gerekend, uitgezonderd:
betreft het aantal deelnames, met voor beide ongeveer 27%.
(1) de deelnemers uit de categorie “universiteiten en hogescholen”:
De meest significante verschillen vallen te noteren wanneer we
die werden aan “Vlaanderen” resp. “Wallonië” toegekend; (2) de deelnemers uit de categorie “overige instellingen” die onder
de relatieve Vlaamse deelname bekijken volgens deelnemerscategorie in deelnametoelage.
Vlaamse resp. Waalse bevoegdheid vallen: die werden aan “Vlaanderen” resp. “Wallonië” toegekend.
Tabel 13.1: Algemene cijfers over de Vlaamse deelname aan de Europese Kaderprogramma’s
Aantal deelnames Aantal projecten Aantal instellingen Aantal deelnames als coordinator (in %) Deelnametoelage (in miljoen euro) Totaal EU-KP-budget besteed aan contracten (in miljard euro) Financiële return** (in %) Verwachte return (in %)
KP4 1.972 1.567 495 17,6 273,4 11,5
KP5 1.575 1.304 444 21,4 278,8 12,7
KP6 1.342 1.051 422 15,2 352,3 16,6
KP7* 1.102 870 248 17,9 386,3 15,8
2,38 2,1 – 2,3
2,19 2,1 – 2,2
2,12 ±2,2
2,44 2,2 – 2,3
* Tussentijdse status van de databank op 29/10/2010 waarbij op dat moment 31% van het totale voorziene deelnamebudget is toegekend ** Het procentuele financiële aandeel van Vlaanderen in de totale toegekende Europese middelen
2 Tussentijdse status van de databank op 29 oktober 2010 waarbij op dat moment 31% van het totale voorziene deelnamebudget is toegekend
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 13
Bij “Brussel” worden dus alle deelnemers uit het Brusselse Gewest
206
Figuur 13.1: Evolutie van de Vlaamse deelname aan
Figuur 13.2: Evolutie van de Vlaamse deelname aan
de Europese Kaderprogramma’s volgens
de Europese Kaderprogramma’s volgens
deelnemerscategorieën (aantal deelnames in %)
deelnemerscategorieën (deelnametoelage in %)
KP4
KP4
KP5
KP5
KP6
KP6
KP7*
KP7*
0%
20%
40%
60%
80%
100%
0%
20%
Aantal deelnames (relatief)
40%
60%
80%
100%
Deelnametoelage (in miljoen euro) (relatief)
n Universiteiten en hogescholen
n Universiteiten en hogescholen
n Bedrijven
n Bedrijven
n Onderzoekscentra
n Onderzoekscentra
n Overige instellingen
n Overige instellingen
* Tussentijdse status van de databank op 29/10/2010 waarbij op dat moment 31% van het totale voorziene deelnamebudget is toegekend
* Tussentijdse status van de databank op 29/10/2010 waarbij op dat moment 31% van het totale voorziene deelnamebudget is toegekend
Enkel de categorie “universiteiten en hogescholen” zien hun
Het budgettaire zwaartepunt van de Vlaamse deelname aan
aandeel toenemen in vergelijking met het Zesde Kader-
het Zevende Kaderprogramma ligt voorlopig bij de thematische
programma (van 41% in KP6 naar 45% in KP7). Alle andere
prioriteit ICT, die Vlaanderen 31,4% van zijn totale toelage
categorieën, en dan vooral de onderzoekscentra, leveren een klein
voor deelname aan het Zevende Kaderprogramma oplevert
deel van hun relatieve Vlaamse deelnametoelage in ten opzichte
(zie figuur 13.3). De Vlaamse deelnametoelage voor ICT komt
van het Zesde Kaderprogramma (van meer dan 21% in KP6
voor 48% op rekening van de onderzoekscentra, waarvan 77,6%
naar bijna 20% voor wat betreft de bedrijven en van 34% in KP6
op rekening van IMEC. De Vlaamse universiteiten en bedrijven
naar bijna 32% in KP7 voor wat betreft de onderzoekscentra).
halen respectievelijk 32% en 20% van de Vlaamse ICT-toelage naar zich toe. Bij de bedrijven zijn Agilent Technologies
13.2.3 De voorlopige Vlaamse deelname aan het Zevende Kaderprogramma
Belgium NV en Alcatel-Lucent Bell NV sterk aanwezig in ICT. De K.U.Leuven is budgettair gezien veruit de sterkste universitaire vertegenwoordiger in deze thematische prioriteit.
13.2.3.1
Vlaamse deelnametoelage en return per prioriteit en per deelnemerscategorie
Ook in Health scoort Vlaanderen voorlopig budgettair goed:
In figuur 13.3 wordt de participatie van de verschillende
deze thematische prioriteit levert Vlaanderen 12,1% van zijn totale
categorieën in de specifieke onderdelen (thematische prioriteiten
toelage voor deelname aan het Zevende Kaderprogramma op.
en horizontale activiteiten) aan de hand van (voorlopige) deelnametoelage van het Zevende Kaderprogramma weergegeven.
In Health zijn, net zoals in het programma Lifescihealth uit KP6, vooral de categorie universiteiten en hogescholen aan zet: zij zijn in dit kaderprogramma goed voor 73,5% van de Vlaamse deelnametoelage voor deze thematische prioriteit.
207
Figuur 13.3: Vlaamse deelnametoelage per prioriteit en per deelnemerscategorie
HEALTH
n Universiteiten en hogescholen
FOOD
n Bedrijven
ICT
n Onderzoekscentra
NMP
n Overige instellingen
ENERGY ENVIRONMENT TRANSPORT SSH SPACE SECURITY GENERAL ERC MARIE CURIE INFRASTRUCTURES SME REGIONS POTENTIAL SOCIETY POLICIES INCO FUSION FISSION 0
20
40
60
80
100
120
140
Deelnametoelage (in miljoen euro)
De Vlaamse deelnametoelage voor NMP gaat voorlopig
budgettaire speler, met ongeveer 50% van de Vlaamse deelname-
voor 39% naar de universiteiten en hogescholen, voor 32%
toelage voor deze thematische prioriteit. De onderzoekscentra
naar de bedrijven en voor bijna 27% naar de onderzoekscentra.
halen momenteel 15,7% van de Vlaamse Health-toelage naar
In dit programma is de K.U.Leuven de sterkste universitaire
zich toe, en die middelen gaan bijna volledig naar het VIB.
vertegenwoordiger, met bijna 55% van de Vlaamse deelnametoelage in deze categorie. De toelage die de Vlaamse bedrijven
De specifieke onderdelen NMP en ERC vertegenwoordigen elk
voor hun deelname aan NMP ontvangen, is zeer verspreid
ongeveer een tiende van de totale Vlaamse deelnametoelage
over de deelnemende bedrijven. De toelage die de Vlaamse
voor het Zevende Kaderprogramma.
onderzoekscentra voor hun deelname aan NMP ontvangen, ging bijna volledig naar IMEC (77%) en VITO (20%).
De Vlaamse ERC-toelage gaat voorlopig voor 82% naar de universiteiten en hogescholen. Binnen deze categorie is
Figuur 13.4 geeft aan welke financiĂŤle return Vlaanderen uit
de K.U.Leuven budgettair gezien de sterkste universitaire
de verschillende onderdelen van het Zevende Kaderprogramma
vertegenwoordiger. UGent volgt op de tweede plaats.
behaalt en welk aandeel de verschillende deelnemerscategorieĂŤn
De overige 18% van de Vlaamse ERC-toelage gaat naar de
hierin hebben.
onderzoekscentra, waarbij VIB budgettair gezien de sterkste onderzoeksinstelling is, met bijna 80% van de Vlaamse ERCtoelage in deze categorie.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 13
Binnen deze categorie is opnieuw de K.U.Leuven de sterkste
208
Figuur 13.4: Vlaamse return per prioriteit en per deelnemerscategorie
HEALTH
n Universiteiten en hogescholen
FOOD
n Bedrijven
ICT
n Onderzoekscentra
NMP
n Overige instellingen z
ENERGY ENVIRONMENT
Verwachte return
TRANSPORT SSH SPACE SECURITY GENERAL ERC MARIE CURIE INFRASTRUCTURES SME REGIONS POTENTIAL SOCIETY POLICIES INCO FUSION FISSION 0
1
2
3
4
5
6
7
8
Return (%)
Rekening houdend met een gemiddelde verwachte return van
De deelnemerscategorie “universiteiten en hogescholen” laat
2,2% - 2,3% (de verticale band in figuur 13.4), kunnen we de
voorlopig een opvallend aandeel (meer dan 2/3) in de Vlaamse
voorlopige prestatie van Vlaanderen in de specifieke onderdelen
return optekenen bij de specifieke programma’s SSH (98%),
van het Zevende Kaderprogramma als volgt beoordelen:
ERC (82%) en Health (73,5%). Verder haalt deze categorie ook ongeveer de helft (of iets meer dan de helft) van de Vlaamse
l
l
l
“sterk tot zeer sterk” in Fission (5,7%), Food (3,5%) en ICT
return uit Food (65%), Marie Curie (61%), Regions (52%),
(3,4%);
Infrastructures (51%), Fusion (51%) en Security (51%). In de hoge
“boven verwachting” in NMP (2,8%), SSH (2,7%), Energy
financiële return die de categorie “universiteiten en hogescholen”
(2,6%) en Health (2,5%);
uit SSH weet te halen, speelt vooral de K.U.Leuven een
“(ongeveer) volgens verwachting” in Environment (2,3%)
belangrijke rol.
en ERC (2,2%); l
“minder dan verwacht” in Policies (2,1%) en Transport (2,1%);
De bedrijven leveren een opvallende bijdrage in de Vlaamse
l
“zwak tot zeer zwak” in Space (1,9%), Marie Curie (1,9%),
return in de programma’s SME (70%), Transport (48%),
SME (1,9%), Fusion (1,8%), Society (1,2%), Regions (1,1%),
Security (45%), Energy (38%), NMP (32%) en Space (32%).
Security (0,7%), Infrastructures (0,6%), General Activities (0,2%), INCO (0,1%) en Potential (0,0% wegens geen deelnames).
209
De onderzoekscentra staan haast volledig in voor de Vlaamse
13.2.3.3 Vlaamse topdeelnemers
return uit Fission (84%), wat bijna volledig aan het SCK mag
De K.U.Leuven is momenteel de grootste Vlaamse deelnemer.
worden toegeschreven. Verder staat deze categorie ook nog in
IMEC volgt op de tweede plaats, UGent volgt op de derde plaats
belangrijke mate in voor de Vlaamse return uit Society (50%),
(zie tabel 13.2).
Fusion (49%), Space (46%), Infrastructures (43%) en Environment (42%).
Alcatel Bell NV, dat zich voorlopig tevreden moet stellen met de tiende plaats, is het enige bedrijf in de Vlaamse top-10.
De overige instellingen tenslotte staan volledig in voor de
Opvallend is wel dat Alcatel Bell NV met slechts 10 deelnames
Vlaamse return in het programma Policies. Deze categorie
toch een relatief grote deelnametoelage naar zich toe weet te
heeft voor de rest bij de meeste onderdelen van het Zevende
halen. In vergelijking met het finale rapport over de Vlaamse
Kaderprogramma een eerder beperkt aandeel in de Vlaamse
deelname aan het Zesde Kaderprogramma valt op dat UA in
return. De overige instellingen hebben echter wel een
het Zevende Kaderprogramma VIB en VUB momenteel inhaalt
significant aandeel in de Vlaamse return van Regions (34%),
en zodoende op een vierde plaats eindigt (in plaats van op de
SME (26%) en Transport (25%).
zesde plaats in het Zesde Kaderprogramma).
13.2.3.2 Vlaamse deelname per projecttype en per
13.2.3.4 Vlaanderen binnen België In tabel 13.3 wordt de deelname van Vlaanderen, Brussel en
deelnemerscategorie We kunnen vaststellen in figuur 13.5 dat de Vlaamse universiteiten
Wallonië in de Belgische context geplaatst. België neemt
en hogescholen voorlopig relatief het meest prominent aanwezig
momenteel 2.051 keer deel aan 1.397 projecten en haalt
zijn in de projecttypes in het kader van de European Research
daarmee momenteel een deelnametoelage van 601,23 miljoen
Council (ERC) en de Marie Curie acties (MC). De Vlaamse
euro naar zich toe. Uitgaande van een verwachte Belgische
deelnames aan de Collaborative Projects (CP) zijn voorlopig
return van 4,03% kan worden gesteld dat België tot nog toe
ongeveer gelijk verdeeld tussen de deelnemerscategorieën
met een return van 3,80% onder de verwachting heeft
“universiteiten en hogescholen”, “bedrijven” en “onderzoeks-
geparticipeerd in het Zevende Kaderprogramma. België gaat er
centra”. In het projecttype “Research for the benefit of SME’s
op achteruit ten opzichte van het Zesde Kaderprogramma
(BSG-SME)”, dat specifiek gericht is op KMO’s, zijn de meeste
(3,98%) en blijft met dit cijfer een stuk onder de return die het
Vlaamse deelnames afkomstig van de bedrijven, gevolgd door
uit het Vijfde Kaderprogramma wist te halen (4,42%).
voorlopig in voor de meeste deelnames in de topnetwerken (Networks of Excellence – NoE), op de voet gevolgd door de universiteiten en hogescholen.
Figuur 13.5: Vlaamse deelname per projecttype en per deelnemerscategorie (voorlopig aantal deelnames in KP7)
BSG-SME
n Universiteiten en hogescholen n Bedrijven
CP
n Onderzoekscentra
CSA
n Overige instellingen
ERC MC NOE 0%
20%
40%
60%
Aantal deelnames (relatief)
80%
100%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 13
de universiteiten en hogescholen. De onderzoekscentra staan
210
Tabel 13.2: Vlaamse topdeelnemers Instelling
Aantal deelnames
Deelnametoelage (meuro)
K.U.Leuven
218
91,4
IMEC
108
59,7
UGent
102
40,6
UA
49
17,0
VIB
43
17,8
VUB
43
16,2
IBBT
29
12,3
VITO
27
11,8
SCK
24
6,6
Alcatell Lucent Bell NV
10
5,1
Tabel 13.3: Deelname van België aan het Zevende Kaderprogramma volgens regio (deelnametoelage in miljoen euro)
Vlaanderen Brussel Wallonië Niet toegewezen Totaal België
Aantal deelnames 1.102 567 381 1 2.051
%1 54% 28% 19% 0% 100%
Aantal deelnemers 248 268 79 1 596
Aantal projecten 870 452 322 1 1.397
Aantal coördinatoren 198 91 60 0 349
%2 18% 16% 16% % 17%
Deelnametoelage 386,28 106,70 107,84 0,41 601,23
%1 64% 18% 18% 0% 100%
Return (%)3 2,44% 0,67% 0,68% 0,00% 3,80%
1 Procentueel aandeel van de waarde in de voorgaande kolom ten opzichte van het totaal uit die kolom. 2 Procentueel aandeel van het aantal coördinatoren (kolom 6) ten opzichte van het aantal deelnames (kolom 2). 3 Procentueel financieel aandeel van de deelnametoelage in de totale toegekende Europese middelen voor contractonderzoek
Vlaanderen staat voorlopig in voor iets meer dan de helft van
Het deelnamebudget van de Brusselse bedrijven is net iets
de Belgische deelnames aan het Zevende Kaderprogramma
groter dan dat van de Waalse bedrijven. De deelnametoelagen
en haalt daarmee ook meer dan 60% van de Belgische
voor de onderzoekscentra zijn overwegend uit Vlaanderen
deelnametoelage voor dit kaderprogramma naar zich toe.
afkomstig. De deelnametoelagen van de overige instellingen
Brussel haalt, net zoals in het Zesde Kaderprogramma, bijna 1/3
tenslotte, komen voorlopig overwegend uit de Brusselse regio.
van de Belgische deelnames en krijgt daarvoor voorlopig 18% van de Belgische deelnametoelage in dit kaderprogramma.
13.2.3.5
In vergelijking met het Zesde Kaderprogramma haalt Wallonië
Vlaanderen wordt in wat volgt vergeleken met de grootste
voorlopig een pak minder deelnames (25% in KP6, 19% in
deelnemende landen aan het Zevende Kaderprogramma.
KP7) en ook een kleinere deelnametoelage (24% in KP6 en
De deelnametoelage wordt in deze oefening gerelateerd aan
18% in KP7) naar zich toe. Vlaanderen neemt tot nog toe ook
resp. het Bruto Binnenlands Product (BBP) en het aantal
relatief gezien net iets vaker de rol van projectcoördinator op
inwoners in het desbetreffende land (of regio). Hierbij wordt
zich dan Brussel en Wallonië.
gekeken naar de landen met minstens 600 deelnames en
Vlaanderen in de Europese rangschikking
een BBP3 groter dan 100 miljard euro. Bekijken we de deelname van België aan het Zevende Kaderprogramma volgens deelnemerscategorie (zie figuur 13.6),
Wanneer we de deelnametoelage relateren aan het BBP (figuur
dan blijkt dat de resultaten van de afzonderlijke regio’s erg
13.7a), zien we dat Vlaanderen zeer goed scoort en op een
uiteenlopen, zoals ook al het geval was in het Zesde
derde plaats eindigt in deze benchmarkoefening. België moet
Kaderprogramma. De deelnametoelage van de universiteiten
naast Zwitserland, Finland, Zweden en Griekenland ook
en hogescholen is verdeeld tussen Vlaanderen en Wallonië,
Nederland laten voorgaan en eindigt dus op een zevende
met een overwicht voor Vlaanderen. De deelnametoelage van
plaats. In vergelijking met KP6 valt op dat het opnieuw enkele
de bedrijven is voorlopig vooral aan Vlaanderen toe te schrijven.
Scandinavische landen zijn die hoge toppen scheren.
3 Er werd gebruik gemaakt van de BBP cijfers van Eurostat, voor het jaar 2008 voor alle EU27-landen met een BBP > 100 miljard euro. Voor het BBP van Vlaanderen werd gebruik gemaakt van de cijfers van SVR, jaar 2008.
211
Figuur 13.6: Deelname van de Belgische regio’s in KP7 volgens deelnemerscategorie (in deelnametoelage)
n Vlaanderen
Universiteiten en hogescholen
n Brussel n Wallonië Bedrijven
Onderzoekscentra
Overige instellingen
0
25
50
75
100
125
150
175
200
225
250
Deelnametoelage (in miljoen euro)
Noorwegen doet het in KP7 voorlopig minder goed en zakt,
Hierbij dient opgemerkt dat de Zwitserse federale universiteiten
ten opzichte van KP6, van de 10de naar de 18de plaats.
(ETH en EPFL) niet gerangschikt werden in KP6. Wat de
Hierbij moet wel opgemerkt worden dat Ierland, in tegenstelling
deelnametoelage betreft stond K.U.Leuven in KP6 nog op een
tot KP6, nu ook in de ranking wordt opgenomen, waardoor
zesde plaats, in KP7 gaat de universiteit een plaatsje achteruit.
het aantal landen in de ranking uitbreidt van 19 naar 20. Ook Denemarken moet zijn tweede plaats uit KP6 afstaan
In vergelijking met KP6, werden in de huidige internationale
voor een voorlopige achtste plaats in KP7, achter België.
HES-ranking de deelnames van “the University of London” anders
Zwitserland scoort in deze benchmarkoefening voorlopig veel
berekend. Daar waar in KP6 de deelnames van de afzonderlijke
beter dan in KP6 en eindigt voorlopig op de eerste plaats.
19 colleges, behorende tot “the University of London”, werden opgeteld bij deze overkoepelende universiteit, werden deze
4
deelnames in de huidige rangschikking in KP7 niet meer
inwoners (figuur 13.7b), eindigt Vlaanderen voorlopig op een
verbonden aan deze universiteit. Het gevolg hiervan is dat
zesde plaats, België net daaronder op de zevende plaats.
“the University of London” niet langer op de eerste plaats
Opnieuw zijn het Zwitserland en enkele Scandinavische landen
eindigt in de rangschikking, maar dit keer is dat “the University
die de rangschikking domineren.
of Cambridge”. Bovendien neemt “the University College London” daardoor nu een zesde plaats in wat betreft de
In figuur 13.8 wordt de deelname van de Vlaamse universiteiten
deelnametoelage.
bekeken in een internationale HES-ranking, waarbij HES staat voor ‘Higher Education Services’. Enkel de top-10 van universiteiten
13.2.4 Conclusies
of hogescholen werd opgenomen in de vergelijking. Het budgettaire zwaartepunt van de Vlaamse deelname aan Opmerkelijk is dat de Vlaamse universiteiten in het Zevende
het Zevende Kaderprogramma ligt voorlopig bij de thematische
Kaderprogramma, niettegenstaande hun versterkte return,
prioriteit ICT die Vlaanderen 31,4% van zijn totale toelage
enkele plaatsen inboeten in de internationale rangschikking.
voor deelname aan het Zevende Kaderprogramma oplevert.
Waar de Katholieke Universiteit Leuven (K.U.Leuven) wat betreft
Ook in Health scoort Vlaanderen voorlopig budgettair goed:
het aantal deelnames nog op de vierde plaats eindigde in het
deze thematische prioriteit levert Vlaanderen 12,1% van zijn totale
Zesde Kaderprogramma, moet de universiteit zich nu voorlopig
toelage voor deelname aan het Zevende Kaderprogramma op.
tevreden stellen met een zesde plaats met 218 deelnames.
4 Bron populatie (*1.000) Vlaanderen: Studiedienst Vlaamse Regering – Jaar 2008 Bron populatie (* 1.000) andere landen opgenomen in de ranking: Eurostat Databank – Jaar 2008
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 13
Wanneer de deelnametoelage wordt gerelateerd aan het aantal
212
Figuur 13.7: Vlaanderen in de Europese rangschikking
Zwitserland Finland Vlaanderen Zweden Griekenland Nederland Belgie Denemarken Oostenrijk Verenigd Koninkrijk Ierland Hongarije Duitsland Portugal Frankrijk Spanje Italie Noorwegen TsjechiĂŤ Polen 0
500
1.000
1.500
2.000
2.500
3.000
100
120
Figuur 13.7a: Deelnametoelage (in duizend euro) / BBP (in miljard euro)
Zwitserland Finland Zweden Nederland Denemarken Vlaanderen Belgie Noorwegen Oostenrijk Ierland Griekenland Verenigd Koninkrijk Duitsland Frankrijk Spanje Italie Portugal Hongarije TsjechiĂŤ Polen 0
20
40
60
80
Figuur 13.7b: Deelnametoelage (in duizend euro) / duizend inwoners
213
Figuur 13.8: Top-10 van de universiteiten in een internationale ranking, gesorteerd volgens aantal deelnames
300
140
250
120 100
200
80 150 60 100 40 50
Deelnametoelage (in mio euro)
Aantal deelnames
en/of volgens deelnametoelage (in miljoen euro)
20
0 Stichting Katholieke Universiteit Nijmegen
The university of Edinburgh
Karolinska Institutet
Katholieke Universiteit Leuven
University College London
Imperial Eidgenössische University of Ecole University of college of Technische Oxford polytechnique Cambridge science, Hochschule federale de technology Zürich lausanne and medecine
0
n Aantal deelnames l Deelnametoelage (in mio euro)
Rekening houdend met een gemiddelde verwachte Vlaamse
De K.U.Leuven is, net zoals in het Zesde Kaderprogramma,
return uit het Zevende Kaderprogramma van 2,2% - 2,3%
nog steeds de grootste Vlaamse deelnemer. IMEC volgt op
kunnen we stellen dat Vlaanderen sterk tot zeer sterk scoort in
de tweede plaats, UGent volgt op de derde plaats. Het eerste
Fission (5,7%), Food (3,5%) en ICT (3,4%); boven verwachting
en enige bedrijf dat zich een plaats in de Vlaamse top-10 mag
scoort in NMP (2,8%), SSH (2,7%), Energy (2,6%) en Health
toeschrijven is Alcatel Bell NV op de tiende plaats.
(2,5%); en ongeveer volgens verwachting scoort in Environment Vlaanderen staat voorlopig in voor iets meer dan de helft van de Belgische deelnames aan het Zevende Kaderprogramma en Vlaanderen scoort onder de verwachting in de thematische
haalt daarmee ook meer dan 60% van de Belgische
programma’s Policies (2,1%) en Transport (2,1%) en zwak tot
deelnametoelage voor dit kaderprogramma naar zich toe.
zeer zwak in Space (1,9%), Marie Curie (1,9%), SME (1,9%),
Brussel haalt bijna 1/3 van de Belgische deelnames en krijgt
Fusion (1,8%), Society (1,2%), Regions (1,1%), Security (0,7%),
daarvoor voorlopig 18% van de Belgische deelnametoelage.
Infrastructures (0,6%), General Activities (0,2%), INCO (0,1%)
In vergelijking met het Zesde Kaderprogramma haalt Wallonië
en Potential (0,0% wegens geen deelnames).
voorlopig een pak minder deelnames (25% in KP6, 19% in KP7) en ook een kleinere deelnametoelage (24% in KP6 en
De Vlaamse universiteiten en hogescholen behouden hun
18% in KP7) naar zich toe.
eerste positie in het Zevende Kaderprogramma wat betreft het aantal deelnames, maar versterken hun positie zelfs wat betreft
In de Europese rangschikking, waar de deelnametoelage wordt
de ontvangen Vlaamse deelnametoelage. De bedrijven en
bekeken ten opzichte van het BBP en het aantal inwoners,
onderzoekscentra behouden hun aandeel wat betreft het aantal
situeert Vlaanderen zich respectievelijk op een 3de en 6de
deelnames maar leveren een klein deel in van hun relatieve
plaats. België eindigt bij beide rangschikkingen telkens op de
Vlaamse deelnametoelage.
7de plaats.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 13
(2,3%) en ERC (2,2%).
214
De
Vlaamse
universiteiten
verliezen
enkele
plaatsen,
De
projectuitvoerders
zijn
overheidsorganisaties
die
niettegenstaande hun versterkte return, in de internationale
verantwoordelijk zijn voor de financiering of het beheer van
rangschikking. Waar de K.U.Leuven wat betreft het aantal
onderzoeksprogramma’s op nationaal of regionaal niveau
deelnames nog op de vierde plaats eindigde in het Zesde
(ministeries, agentschappen, ...) en organisaties die op Europees
Kaderprogramma, moet de universiteit zich nu voorlopig
niveau werkzaam zijn en onder meer instaan voor de pan-
tevreden stellen met een zesde plaats met 218 deelnames.
Europese coördinatie van nationaal gefinancierd onderzoek.
Wat de deelnametoelage betreft stond K.U.Leuven in KP6 nog
In het totaal werden tot nu toe in KP6 en KP7 meer dan
op een zesde plaats, in KP7 gaat de universiteit een plaatsje
100 ERA-NET projecten opgestart, waarvan er momenteel nog
achteruit. Daarbij dient wel verwezen naar de opname van
67 lopen. Vlaanderen neemt, hoofdzakelijk via EWI, IWT,
Zwitserse universiteiten vanaf KP7.
en FWO, actief deel aan meerdere ERA-netten (zie tabel 13.4). De meeste ERA-netten wisselen informatie uit met de bedoeling om gemeenschappelijke oproepen tot transnationale
13.3
ERA-NET
projectvoorstellen te organiseren. De deelnemers aan de projecten geselecteerd in het kader van de gemeenschappelijke oproepen
Het ERA-NET schema, is een initiatief dat werd opgestart binnen
krijgen steun via de financieringsprogramma's van hun eigen
het Zesde Kaderprogramma (KP6) en wordt verder gezet
land of regio. Het aantal projectvoorstellen dat in het kader van
binnen KP7. Het wenst de samenwerking en coördinatie tussen
de gezamenlijke oproepen, waaraan het IWT deelneemt, wordt
de verschillende onderzoek- en innovatieprogramma’s van de
ingediend neemt stelselmatig toe.
lidstaten en de geassocieerde staten te bevorderen.
Tabel 13.4: Vlaamse deelname in ERA-NET projecten (stand van zaken 2010) Organisatie
ERA-NET project
EWI
HY-CO
Co-ordination Action to Establish a Hydrogen and Fuel Cell ERA-Net
EWI
MARIN-ERA
A partnership of the leading marine RTD funding organisations in 13 member states
EWI
PLANT GENOMICS
European Research Area Plant Genomics
EWI
PV-ERA-NET
Networking and Integration of National and Regional Programmes in the field of Photovoltaic
EWI
VISION
Shared knowledge base of sustainable innovation policies
CLO - Dep. Zeevisserij
Mari-Fish
Coordination of European marine fisheries research
IWT
COMPERA
ERA-NET on national and regional Programmes and initiatives dedicated to the creation and support of Competence Research Centres
IWT
CORNET
ERA-Net on national and regional programmes and initiatives to promote research, and the dissemination of the results of that research, to the benefit of large communities of SMEs: Collective Research
IWT
CROSSTEXNET
IWT
ECO-INNOVERA
IWT
ELECTROMOBILITY
IWT
ERACOBUILD
Strategic networking of RDI Programmes in construction and operation of buildings
IWT
EraSME
ERA-NET on National and Regional Programmes to promote innovation networking and co-operation between SME’s and research organisations
IWT
EUROTRANS-BIO
European network of transnational collaborative RTD for SME projects in the field of biotechnology
IWT
ERA-IB
IWT
MATERA & MATERA-Plus ERA-NET Materials
FWO
ASPERA
Implementation of European Coordination in Astroparticle Physics
FWO
ASTROPHYSICS
Paving the way to a EuropeanAstrophysical Research Cycle that will ensure sustained co-operation between national/regional/European research and innovation programmes in the field of astrophysics
FWO
ERA-CHEMISTRY
Implementation of joint bottom-up European Programmes in Chemistry
FWO
EUROPOLAR
The European Polar Consortium: Strategic Coordination and networking of European Polar RTD Programmes
FWO
HERA
Humanities in the European Research Area
OVAM
SNOWMAN
Sustainable management of soil and groundwater under the pressure of soil pollution and soil contamination
Waterbouwkundig Laboratorium
CRUE
Flooding ERA-NET
ILVO
EUPHRESCO
Coordination of European Phytosanitary Research
215
Zo werd in 2010 door 35 projectvoorstellen voor 10,7 miljoen
Het programma wil het gezamenlijke financieren van sterk
euro steun aangevraagd. Hiervan werden 23 projectvoorstellen
marktgerichte en hoogtechnologische projecten, die door
geselecteerd voor een totale steun van 6,5 miljoen euro (zie
dergelijke KMO’s worden gestuurd, vlotter laten lopen.
figuren 13.5 en 13.6). Met ARTEMIS, ENIAC, IMI en Fuel Cells and Hydrogen, vier zogenaamde Joint Technology Initiatives’ (JTI), wil de EC
13.4 NIEUWE INITIATIEVEN VAN DE EUROPESE COMMISSIE
grootschalige publiek-private samenwerking opzetten tussen de EC en de (geïnteresseerde) lidstaten enerzijds en de bedrijven anderzijds. De initiatieven behandelen respectievelijk ‘embedded
Naast ERA-NET en INNO-NET heeft de Europese Commissie
systems’, micro- en nanoelectronica, innovatie in de farmaceutische
(EC) de ambitie om via zgn. art. 185 (Commissie en lidstaten)
sector, en brandstofcellen.
en art. 187 (Commissie en bedrijven en eventueel lidstaten) de samenwerking op het vlak van innovatie te bevorderen.
In al deze initiatieven zijn de eerste selecties van projectvoorstellen
Het is de bedoeling om via al deze acties de fragmentatie binnen
in 2008 opgestart.
de EU tegen te gaan en bij te dragen tot de uitbouw van een Europese Onderzoeksruimte (European Research Area, ERA). Vlaanderen neemt via het IWT actief deel aan 2 art. 185
13.5 VLAAMSE DEELNAME IN HET EUREKA- PROGRAMMA
initiatieven, respectievelijk AAL en EUROSTARS, en 2 art. 187 initiatieven, ARTEMIS (Advanced Research and Technology for
13.5.1
Situering
Embedded Intelligence and Systems) en ENIAC (European Nanoelectronics Initiative Advisory Council). In al deze
EUREKA is een intergouvernementeel initiatief voor de
initiatieven worden de projecten grotendeels gefinancierd
bevordering van de internationale samenwerking op het vlak
via de IWT-programma’s. Zie tabel 13.5
van toegepast en marktgericht industrieel Onderzoek & Ontwikkeling. Het EUREKA netwerk omvat actueel 38 lidstaten
Daarnaast is Vlaanderen ook betrokken in 2 andere art. 187
en de Europese Unie.
initiatieven, zijnde IMI (Innovative Medicines Initiative) en Fuel EUREKA hanteert, in tegenstelling tot het Kaderprogramma van
AAL (‘Ambient Assisted Living’) heeft tot doel via het gebruik
in een O&O project bepalen zèlf de inhoud, het samenwerkings-
de Europese Commissie, het ‘Bottom Up’ principe: de partners van ICT-middelen ruimere mogelijkheden te bieden om oudere
verband, en de timing van hun project. Het netwerk verleent,
en/of zieke mensen zo lang mogelijk comfortabel in hun gewone
na een internationale evaluatieprocedure, aan de goedgekeurde
leefomgeving te laten blijven. Los van het economisch doel
projecten een kwaliteitslabel. Voor cofinanciering kunnen de
dient dit initiatief dus een belangrijk maatschappelijk doel.
individuele partners terecht bij de eigen nationale of regionale overheden, en dit op basis van de plaatselijke modaliteiten.
EUROSTARS is een art. 169 initiatief, opgezet vanuit EUREKA. Het programma heeft geen thematische afbakening, maar een
Bedrijven, en hiermee samenwerkende universiteiten en
specifieke doelgroep: onderzoek uitvoerende KMO’s (“Research
onderzoeksinstellingen, uit het Vlaams Gewest kunnen voor
Performing SME’s”).
hun deelname in een project beroep doen op het IWT.
Tabel 13.5: Aantal projecten met Vlaamse partners in de nieuwe initiatieven 2008
AAL (art. 185) EUROSTARS (art. 185) ARTEMIS & ENIAC (JTI) Totaal
Aantal 2 8 10
2009 Toegekende steun (meuro) 0,2 5,4 5,6
Aantal 0 2 6 8
2010 Toegekende steun (meuro) 0,0 0,3 3,1 3,4
Aantal 0 2 7 9
Toegekende steun (meuro) 0,0 0,4 4,4 4,8
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 13
Cells and Hydrogen.
216
Het aanvragen van steun in het kader van EUREKA-projecten,
In 2008 valt een belangrijke terugval van het aantal individuele
en de evaluatie van deze aanvragen, gebeurt in overeen-
projecten vast te stellen en in 2010 wordt bovendien een sterke
stemming met de gebruikelijke procedures van het IWT, en dit
achteruitgang van het aantal clusterprojecten waargenomen.
volgens de modaliteiten voor O&O bedrijfssteun of KMOInnovatieprojecten. In aanvulling op de basissteun hanteert het
13.5.3 Verleende steun aan Vlaamse deelnemers in
IWT, ter stimulering van de internationale industriële
EUREKA (2008-2010)
samenwerking, een toeslag van 10% op kostenbasis. De volgende tabellen en figuren leveren meer detail over de projecten met door IWT gesteunde Vlaamse partners. Hierbij is
13.5.2 EUREKA-projecten
de categorie ‘Cluster’-projecten verder opgesplitst. In de periode Het EUREKA-programma maakt een onderscheid tussen
2008-2010 waren de volgende Cluster-organisaties actief:
projecten die op individueel initiatief van de betrokken bedrijven tot stand komen, en projecten die gegenereerd worden in door
l
de Europese grootindustrie opgezette "Clusters". De projecten van het eerste type, waar we naar verwijzen met de term
CELTIC (2003-2011) “Cooperation for a European sustained Leadership in Telecommunications”.
l
EURIPIDES. (2006-2013): “Eureka Initiative For Packaging
‘INDIVIDUELE’-projecten, verkrijgen het EUREKA-label na een
And Integration Of Micro-Devices And Smart Systems”;
evaluatie door de betrokken Nationale of Regionale overheden
is een samenvoeging van EURIMUS II en PIDEA+
op basis van een uniforme en internationaal geaccepteerde
l
procedure.
ITEA II (2006-2014): “Information Technology for European Advancement”.
l
De EUREKA-Clusters oriënteren zich op een specifiek
Technology Research in Europe on NanoElectronics”;
onderzoeksterrein of een industriële sector. De onderzoeksdoelstellingen worden geformuleerd in een “Road Map”,
opvolger van Medea +(2001-2008). l
en hieraan wordt invulling gegeven via de initiatie van “subprojecten”. Deze subprojecten verkrijgen het EUREKA-label
CATRENE (2008-2016): “Cluster for Application and
EUROGIA+ (2008-2013): “Eureka Strategic Initiative For Low Carbon Energy Technologies”.
l
ACQUEAU (2010-2015): “Cluster for Water”
na een evaluatie door het Technisch Comité van de Cluster. Gedurende de periode 2007 – 2010 werden in 52 EUREKADe aanvragen voor cofinanciering worden door de betrokken
projecten de Vlaamse partners door IWT gesteund. De totale
overheden (i.c. voor Vlaanderen: IWT) behandeld synchroon
investering van de Vlaamse bedrijven in deze projecten
met, of aansluitend op, de evaluaties voor het EUREKA-label.
bedraagt 108,2 miljoen euro, hierin is begrepen 50,2 miljoen
De beschrijvingen van de projecten en deelnemende partners
euro steun vanwege IWT. Het jaargemiddelde voor steun aan
worden na verlening van de EUREKA-label publiek gemaakt
EUREKA-projecten is 13 miljoen euro, het gemiddelde
door de opname in databases welke toegankelijk zijn via de
steunpercentage bedraagt 46%. Dit gemiddelde percentage
EUREKA website (http://www.eureka.be).
vertoont weinig variatie tussen de projecttypes, maar wel tussen afzonderlijke projecten: een gevolg van de impact van de aard
Tabel 13.6 toont het aantal nieuwe projecten waarin Vlaamse
van het onderzoekstype (industrieel onderzoek of ontwikkeling)
partners actief zijn (2007-2010). Ze omvat voor deze periode
en de mate van KMO-deelname. De omvang van de projecten
een gemiddelde deelname aan 14 projecten per jaar (t.o.v. 22
verschilt sterk naargelang het type.
voor de periode van 2000-2007).
Tabel 13.6: Aantal nieuwe projecten met Vlaamse partners
Individuele Projecten Cluster Projecten Totaal
2007 10 15 25
2008 4 11 15
2009 2 11 13
2010 4 1 5
Totaal 20 38 58
217
Tabel 13.7: Aantal gesteunde projecten, met projectbudget van de Vlaamse partners, en steuntoelagen van IWT 2007
2008
2009
2010
Totaal
Aantal Projecten
9
MEDEA CATRENE ITEA CELTIC INDIVIDUEEL Totaal
3
2
14
4 6
7 1
1
5
4
20
15
26,0
7,1
4
3
1
17
2
4
15
12
5
52
2
Budget (in miljoen euro)
MEDEA CATRENE ITEA CELTIC INDIVIDUEEL Totaal
1,8
34,9
18,5 7,5
13,5
7,2
1,9
1,6
9,2
3,7
42,7
26,2
11,3
3,1
18,5 3,9
32,1
3,7
2,6
19,2
32,8
6,5
108,2
3,5
Steun (in miljoen euro)
MEDEA CATRENE ITEA CELTIC INDIVIDUEEL Totaal
0,7
15,1
9,3
9,3
4,0
6,0
3,6
1,0
14,6
1,2
0,6
3,6
2,0
2,2
1,6
9,4
18,9
12,3
16,4
2,6
50,2
1,8
Figuur 13.9: Aantal EUREKA-projecten met IWT-steun aan Vlaamse partners
30
20
15
10
5
0 2000
n Individueel n Pidea n Medea n Itea n Eurimus n Celtic n Catrene
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 13
Aantal projecten
25
218
Figuur 13.10: Projectbudgetten van de Vlaamse partners, per deelprogramma
70.000.000
60.000.000
50.000.000
40.000.000
30.000.000
20.000.000
10.000.000
0 2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
n Individueel n Pidea n Medea n Itea n Eurimus n Celtic n Catrene
13.6 CONCLUSIE
Internationaal vergeleken scoort Vlaanderen nog steeds zeer goed binnen de top-10 van de sterkst deelnemende landen.
Vlaanderen is en blijft nadrukkelijk aanwezig in de belangrijke
De Vlaamse universiteiten moeten echter, niettegenstaande
Europese programma’s voor wetenschappelijk onderzoek.
hun versterkte return, toch enkele plaatsen prijsgeven in de internationale HES-ranking.
In het EUREKA-programma neemt Vlaanderen internationaal gezien een prominente positie in. Vlaamse partners zijn daarnaast niet onaardig vertegenwoordigd in ERANET door deelname aan meer dan een kwart van alle door de Europese Commissie opgezette projecten. Met een voorlopige return aan het 7de Kaderprogramma van 2,44% scoort Vlaanderen boven de verwachting en is er een duidelijke
stijging
ten
opzichte
van
de
voorgaande
Kaderprogramma’s. In KP7 heeft de categorie “universiteiten en hogescholen” nog steeds de leidende positie, zowel wat betreft het aantal deelnames als deelnametoelage.
219
Figuur 13.11: IWT steunbedragen aan de Vlaamse partners, per deelprogramma
30.000.000
25.000.000
20.000.000
15.000.000
10.000.000
5.000.000
0 2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
n Pidea n Medea n Itea n Eurimus n Celtic n Catrene n Individueel
13.7 REFERENTIELIJST
• IWT: Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en
• Vlaanderen in het Europese Zesde Kaderprogramma voor
• K.U.Leuven: Katholieke Universiteit Leuven
Onderzoek (2002-2006); Van Langenhove M., Dewallef E.
• O&O: Onderzoek en Ontwikkeling
en Dengis P., 2009, Ministerie van de Vlaamse Gemeenschap,
• SCK: Studiecentrum voor Kernenergie
Departement Economie, Wetenschap en Innovatie.
• SIRRIS: Collectief centrum van de technologische industrie • UA: Universiteit Antwerpen
Gebruikte afkortingen
• UGent: Universiteit Gent
• EEI: European Economic Interest Group (Europees Economisch
• VIB: Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie
Samenwerkingsverband)
• VKI: von Karman Institute for fluid Dynamics
• FMTC: Flanders Mechatronics Technology Centre
• VLIZ: Vlaams Instituut voor de Zee
• GCO: Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek
• VUB: Vrije Universiteit Brussel
• IBBT: Interdisciplinair instituut voor BreedBand Technologie
• VITO: Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek
• IMEC: Interuniversitair Micro-elektronica Centrum VZW
• KP4: Vierde Europese Kaderprogramma
• ITG: Instituut voor Tropische Geneeskunde
• KP5: Vijfde Europese Kaderprogramma • KP6: Zesde Europese Kaderprogramma
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 13
Technologie
220
Thematische prioriteiten: • Lifescihealth: Biowetenschappen, genomica en biotechnologie voor de gezondheid uit het Zesde Kaderprogramma • Health: Gezondheid • Food: Voedsel, Landbouw en Visserij, en Biotechnologie • ICT: Informatie – en communicatietechnologieën • NMP: Nanowetenschappen, Nanotechnologieën, materialen en nieuwe productietechnologieën • Energy: Energie • Environment: Omgeving (inclusief klimaatveranderingen) • Transport: Transport (inclusief luchtvaart) • SSH: Socio-economische wetenschappen en menswetenschappen • Space: Ruimtevaart • Security: Veiligheid • General: Coördinatie van onderzoeksactiviteiten • ERC: European Research Council • Marie Curie: Marie Curie acties • Infrastructures: Onderzoeksinfrastructuur • SME: Onderzoek ten voordele van de KMO’s • Regions: Kennisregio’s • Potential: Onderzoekspotentieel van convergentieregio’s • Society: Wetenschap in de samenleving • Policies: Steun voor de coherente ontwikkeling van het onderzoeksbeleid • INCO: Internationale samenwerking • Fusion: Euratom - kernfusie • Fission: Euratom - kernsplijting en stralingsbescherming
221
CONCLUSIES EN NABESCHOUWINGEN
Door Koenraad Debackere (K.U.Leuven) en Reinhilde Veugelers (K.U.Leuven)
14
222
Dit vijfde Indicatorenboek biedt een bundeling van de inzet en
In 2009 zien we een stijging tot 2,12%. Bij de interpretatie van
de resultaten die de laatste vijftien jaar door de verschillende
deze cijfers dient wel rekening te worden gehouden met
actoren in het Vlaams Wetenschaps-, Technologie- en
de evolutie van het BBPR tussen 2005 en 2009.
Innovatielandschap zijn gerealiseerd. Het geeft een overzicht van de sterke punten van dit landschap, maar ook van de
Ondernemingen staan - zoals verwacht - in voor het leeuwen-
aandachtspunten die verdere inspanningen noodzaken. In elk
aandeel van de uitgaven voor O&O in Vlaanderen. De uitgaven
geval tonen de resultaten aan dat inspanningen op vlak van
van de bedrijven voor O&O, als % van het BBPR, bedragen
wetenschap, technologie en innovatie voldoende continuïteit en
in 2009 1,39% (ten opzichte van 1,43% in 2005), waarmee
niveau van inspanning vergen vooraleer zich te vertalen in
Vlaanderen boven het EU27-gemiddelde scoort. De niet-BERD
relevante output en de eruit volgende welvaartscreatie.
of de publieke component van O&O bestedingen als % van
De resultaten van al deze inspanningen worden immers pas
het BBPR, bedraagt in Vlaanderen (gewestniveau) 0,73% voor
zichtbaar met een behoorlijke tijdsvertraging. Vandaar het
2009 (ten opzichte van 0,62% in 2005), wat het EU27-
belang om, in Vlaanderen, de investeringen in wetenschap,
gemiddelde benadert. Dit aandeel is dus positief geëvolueerd
technologie en innovatie consequent verder te zetten én hun
gedurende de laatste jaren. We verwijzen tot slot expliciet naar
resultaten op te volgen. Zeker met het oog op het streven naar
het aandeel van de bedrijven in de O&O-uitgaven van het hoger
de realisatie van de 3% O&O-norm, zoals vooropgesteld door
onderwijs: met 16,1% van de O&O uitgaven in het hoger
de Europese Commissie op de top van Lissabon.
onderwijs gefinancierd door het bedrijfsleven, haalt Vlaanderen de absolute top onder de OESO-landen.
14.1 INSPANNINGEN VOOR O&O IN VLAANDEREN
14.2 OPLEIDINGEN: BACHELOR & MASTER
Waar historisch de totale uitgaven voor O&O een opwaartse
In het academiejaar 2009-2010 telde men in het Vlaamse
trend vertoonden en 2001 een piekjaar was, constateerden we
hoger onderwijs 44.793 generatiestudenten. Meer dan de helft
een dalende trend voor de periode 2001-2003. Deze daling
van deze generatiestudenten (53,4%) startte een professioneel
stabiliseerde in 2004. Voor 2005 merkten we dat de totale
gerichte bacheloropleiding aan een hogeschool. De universiteiten
uitgaven voor O&O opnieuw stegen. In de cijfers voor de
en de academisch gerichte opleidingen aan de hogescholen
laatste vijf jaar zien we een beperkte daling in 2006 ten
trokken respectievelijk 34,8% en 11,8% aan van het totale
opzichte van 2005, opnieuw gevolgd door een stijging in 2007
aantal generatiestudenten.
die zich doorzet tot 2009. Zowel de O&O-uitgaven van de bedrijven, de collectieve onderzoekscentra, de overheid, het
Een analyse van de evolutie van het aantal generatiestudenten
hoger onderwijs, en de non-profit sector vertonen in constante
aan de Vlaamse universiteiten over de laatste 10 jaar geeft
prijzen voor het jaar 2008 een verdere stijging ten opzichte
het volgende beeld. Met uitzondering van de academiejaren
van 2006. Voor 2009 dalen evenwel de O&O-uitgaven van
2002-2003 en 2003-2004 kenden de universiteiten in de
de bedrijven licht ten opzichte van 2008, terwijl de andere
beschouwde periode een gestage toename van het aantal
sectoren hun stijging aanhouden (in constante prijzen).
generatiestudenten. In het academiejaar 2009-2010 werden 15.569 generatiestudenten geteld, dit zijn er 2.967 meer dan
Wanneer we de totale uitgaven voor O&O uitdrukken als %
bij de start van de beschouwde periode, namelijk academiejaar
van het BBPR bekomen we voor 2009 een percentage van
2000-2001. Zeker vanaf het academiejaar 2004-2005 is deze
2,12% voor de GERD op gewestniveau en 2,18% voor de
toename van het aantal generatiestudenten opvallend. Dit is het
GERD op gemeenschapsniveau. In vergelijking met de EU, zit
academiejaar dat de bachelor-masterstructuur werd ingevoerd
Vlaanderen daarmee behoorlijk boven het EU-gemiddelde,
in het Vlaamse hoger onderwijs. Verdere analyse is nodig om
maar is het toch nog een stuk verwijderd van de 3% O&O-
na te gaan of hier een - en zo ja, welk - oorzakelijk verband
norm, de doelstelling voor 2020. Na een stijging in 2005, zien
bestaat tussen de introductie van deze nieuwe structuur en
we dat de totale O&O-uitgaven als percentage van het BBPR
de toegenomen instroom in het universitair onderwijs.
in 2006 daalden tot 1,96% (op gewestniveau).
223
Kijkt men naar de relatieve deelname van de Vlaamse
Deze grotere deelname van vrouwen geldt voor zowel de
achttienjarigen aan het universitair onderwijs, dan stelt men
hogeschoolopleidingen als voor de universiteiten. Toch zijn er
grosso modo vast dat vanaf het academiejaar 2000-2001 deze
verschillen. Met uitzondering van het academiejaar 2003-2004,
participatie toeneemt. Terwijl in het academiejaar 2000-2001
groeide het aantal vrouwelijke generatiestudenten aan de
slechts 17,1% van de potentiële doelgroep was ingeschreven
universiteiten onafgebroken. Bekeken over de globale periode
aan een Vlaamse universiteit, was in het academiejaar
van 10 jaar, nam het aantal vrouwelijke generatiestudenten
2009-2010 dit percentage gestegen tot 19,9%. De eerste jaren
aan de universiteiten toe met 21,8%. Bij de hogescholen valt
was deze stijging hoofdzakelijk te wijten aan de daling van het
de onafgebroken toename van het aantal vrouwelijke
aantal achttienjarigen; vanaf het academiejaar 2004-2005 nam
generatiestudenten op vanaf het academiejaar 2003-2004.
ook het aantal achttienjarigen toe en is de relatief sterke toename
Vergeleken met de start van de beschouwde periode - academie-
van het aantal generatiestudenten aan de universiteiten
jaar 2000-2001 - telde men in het academiejaar 2009-2010 9,6%
grotendeels verantwoordelijk voor de toegenomen participatie.
meer vrouwelijke generatiestudenten aan de hogescholen.
Aan de hogescholen spelen er twee verschillende evoluties.
Kortom, kenmerkend zijn de hoge participatiegraad van de
Bij de professionele bacheloropleidingen nam het aantal
Vlaamse achttienjarigen aan het hoger onderwijs en de sterke
generatiestudenten tijdens de beschouwde periode quasi
vervrouwelijking van het academisch onderwijs en van de
onafgebroken toe: van 20.592 generatiestudenten in het
professionele opleidingen. De laatste academiejaren kent
academiejaar 2000-2001 tot 23.934 in het academiejaar
het hoger onderwijs een toename van het aantal generatie-
2009-2010. In dezelfde periode groeide de relatieve deelname
studenten. Dit is zowel het geval voor de professioneel gerichte
globaal genomen van 27,9% naar 30,6%.
opleidingen aan de hogescholen als voor de academisch gerichte opleidingen aan de hogescholen en de universiteiten.
De evolutie van het aantal generatiestudenten en van de relatieve participatie in de academische hogeschoolopleidingen vertoont een ander beeld. Het aantal generatiestudenten aan
14.3 DOCTORATEN
de academische hogeschoolopleidingen nam continu af van Het aantal afgestudeerden op masterniveau dat instroomt naar
in 2005-2006. De laatste academiejaren nam het aantal
een positie als junior onderzoeker, is gedurende de laatste 10
generatiestudenten globaal genomen toe tot 5.290 in het
jaar sterk toegenomen. De stijging van het aantal doctoraten
academiejaar 2009-2010. De participatiegraad daalde van
nam een vlucht rond de eeuwwisseling. De trendbreuk begon
8,4% in 2000-2001 tot 6,8% in 2009-2010.
in feite reeds in het midden van de jaren ‘90. Deze evolutie bevestigt het resultaat dat reeds kon worden waargenomen in
In algemene termen waagt meer dan de helft van de Vlaamse
de VRWB-studie over de doctoraatsproductie in Vlaanderen
jongeren een kans in het hoger onderwijs: in het academiejaar
van 2006. In het academiejaar 2008-2009 werden 1.228
2009-2010 startte 57,3% van de potentiële doelgroep een
doctoraten afgeleverd, waar dit er tien jaar eerder minder dan
opleiding in het Vlaamse hoger onderwijs. In het academiejaar
de helft (595 doctoraten) waren.
2000-2001 bedroeg dit aandeel 53,4%. De instroom van junior onderzoekers is gedurende de In het academiejaar 2009-2010 maakten de vrouwelijke generatie-
afgelopen twee decennia niet even sterk gestegen voor alle
studenten 54,9% uit van het totaal aantal generatiestudenten in
wetenschapsclusters. In de humane wetenschappen is deze
het Vlaamse hoger onderwijs. Dit vrouwelijk overwicht komt
stijging het minst uitgesproken, in de medische wetenschappen
ook sterk tot uiting in de participatiegraad: 64,5% van de
het sterkst. Ook het statuut waarin onderzoekers hun eerste
potentiële doelgroep (achttienjarige vrouwen wonende in het
stappen naar een academische carrière zetten is steeds meer
Vlaams Gewest + 20% van de achttienjarige vrouwen wonende
een aanstelling in het kader van een project - of dit nu
in het Brussels Gewest) startte in het academiejaar 2009-2010
fundamenteel,
een opleiding in het hoger onderwijs. Bij de mannen bedroeg
basisonderzoek betreft.
dit percentage 50,5%.
toegepast,
beleidsgericht
of
strategisch
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 14
6.174 studenten in 2000-2001 naar 5.020 generatiestudenten
224
De sterke toename van de onderzoekspopulatie heeft bijgedragen
De introductie van het Vlaams Academisch Bibliografisch
tot een sterke stijging in het aantal behaalde doctoraten aan de
Bestand (VABB) voor de Sociale en Humane wetenschappen
Vlaamse universiteiten in alle wetenschapsclusters. De slaagkans
heeft bovendien de hoge productiviteit van de onderzoekers in
om een doctoraat te behalen - hoewel bijna overal gestegen -
deze disciplines duidelijk gemaakt (met een output van
verschilt echter sterk tussen wetenschapsdisciplines. De hoogste
29.921 publicaties over de tijdsperiode 2000-2009, waarvan er
succesgraden worden opgetekend bij onderzoekers uit de exacte
10.975 waren opgenomen in de Web-of-Science). Ook qua
wetenschappen, gevolgd door onderzoekers uit de medische
ontvangen citaties scoort het Vlaams wetenschappelijk
en toegepaste wetenschappen. Die van de humane en de sociale
onderzoek bijzonder goed en behoort het tot de Europese top.
wetenschappers liggen lager maar vertonen een stijgend patroon. De aanwezigheid van de wetenschappelijke instellingen in de Het statuut waarop onderzoekers werkzaam zijn tijdens hun
publicatie-output nam de laatste jaren verder toe tot ruim 11%
doctoraatstraject is op zijn minst een even belangrijke factor in
vandaag, vaak in samenwerking met een of meerdere Vlaamse
de slaagkans. Die is het hoogst bij onderzoekers die een
universiteiten. Deze evolutie wordt verklaard doordat het
competitief mandaat verworven hebben bij het FWO, IWT of
Interuniversitair Micro-electronica Centrum (IMEC), de Vlaamse
BOF en het laagst bij onderzoekers tewerkgesteld op projecten
Instelling voor Technologisch Onderzoek (Vito), het Vlaams
met andere financiering dan van het FWO, BOF en IUAP.
Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie (VIB), en ook
De hogere slaagkans naar wetenschapscluster en statuut
het Instituut voor Breedband Technologie (IBBT) nu op volle
verloopt in tandem met een kortere doctoraatsduur voor
snelheid meedraaien in het Vlaams onderzoekslandschap.
dezelfde disciplines en aanstellingsstatuten.
Het aandeel van de Vlaamse bedrijven situeert zich afgerond op 7%. De verdeling van deze bedrijfspublicaties is bovendien
Terwijl er in de jaren ’90 nog duidelijk sprake was van een
erg scheef, omdat een beperkt aantal bedrijven een significant
gender gap bij de start van doctoraatsonderzoek, is deze kloof
deel van deze output voor hun rekening nemen.
bijna weggewerkt aan de instroomkant maar nog zichtbaar bij doctoraatssucces. De stijgende instroom van het aantal
Er is de laatste jaren eveneens een duidelijke en continu
beginnende doctoraatsonderzoekers en het stijgend aantal
stijgende trend waar te nemen voor wat betreft octrooieren in
doctorstitels zetten zich verder onder de vorm van extra
Vlaanderen. Recente Europese statistieken bevestigen deze trend.
aanstellingen aan de Vlaamse universiteiten op het post-
Vlaanderen is sinds begin de jaren 1990 sterk opgeklommen
doctoraal niveau. Deze evolutie contrasteert echter fel met
in de Europese rangschikkingen van octrooiaantallen, met
de status quo in aanstellingen op ZAP-niveau.
262 EPO-octrooiaanvragen per miljoen inwoners in 2007. Vandaag situeert Vlaanderen zich dan ook bij de meer performante technologische regio’s in Europa.
14.4 RESULTATEN: PUBLICATIES, OCTROOIEN EN DEELNAME AAN INTERNATIONALE PROGRAMMA’S
Vermeldenswaard is tevens de beduidende toename van het octrooigedrag aan de Vlaamse universiteiten. Wel zijn (net zoals in de ons omringende landen) de kleine en middelgrote
De Vlaamse en Belgische onderzoekers hebben in de periode
ondernemingen eerder afwezig in het octrooilandschap.
1992-2009 op een bijzonder efficiënte manier de beschikbare
Daarentegen geldt wel zeer duidelijk dat de meest
middelen aangewend. De wetenschappelijke productiviteit van
‘productieve’ ondernemingen inzake octrooinames, ook
Vlaanderen in de natuur-, levens- en technische wetenschappen is
internationaal sterke competitieve posities hebben weten uit te
zoals blijkt spectaculair toegenomen. De Vlaamse universiteiten
bouwen. Globaal genomen blijft het echter ook voor
zijn mede verantwoordelijk voor afgerond 87% van de
Vlaanderen, net zoals voor de meeste Europese landen,
Vlaamse publicatieoutput. Dit hoge percentage hoeft niet te
van prioritair belang om de kloof tussen technologische sterktes
verbazen, omdat het overgrote deel van het fundamenteel
en economische voordelen verder te dichten: in sommige
onderzoek, waarvan de resultaten worden gepubliceerd in de
sectoren is hij immers nog steeds (erg) groot.
open literatuur, aan universiteiten wordt verricht.
225
Ten slotte dient gewezen op de sterke aanwezigheid van internationale samenwerking in het Vlaamse O&O-landschap. De analyse van de Vlaamse deelnames aan diverse internationale programma’s (zoals de Kaderprogramma’s, Eureka en zijn diverse programmatorische assen, het ERA-NET, evenals de nieuwe initiatieven van de Europese Commissie) wijzen alvast in die richting.
14.5 TER AFRONDING Ter afronding willen we wijzen op het belang dat aan de veelheid en de verscheidenheid aan actoren in het Vlaams WTIsysteem moet worden gehecht. Alhoewel dit niet tot uiting komt in de ‘traditionele’ WTI-indicatoren, zijn er op Vlaams niveau gedurende de laatste vijftien jaar significante inspanningen geleverd om de toegankelijkheid van het WTIinstrumentarium voor de verschillende geledingen van het bedrijfsleven zo goed en zo transparant mogelijk te maken. In die optiek dienen zeker de inspanningen vermeld te worden om waar mogelijk en nuttig ook de kleine en middelgrote ondernemingen bij het innovatiegebeuren te betrekken. De eigenheid van het Vlaams industrieel weefsel zorgt ervoor dat ook op het vlak van WTI-inspanningen de complementariteit tussen de verschillende geledingen van de ondernemingspopulatie (multinationaal versus regionaal, groot versus klein en middelgroot) moet worden in rekening gebracht. Er is nu dan complementariteiten rekening houdt. Naarmate al deze inspanningen worden volgehouden, zal uiteraard ook het statistisch apparaat waarover Vlaanderen beschikt om de resultaten van deze inspanningen te meten en in een internationale context te evalueren, verder evolueren en verfijnd worden. Dit Indicatorenboek vormt dan ook een tastbaar resultaat van die inspanningen, dat op recurrente wijze verfijnd en geactualiseerd wordt. Aldus hopen we met dit Indicatorenboek een geïntegreerd en consistent beeld te geven van de inspanningen en de resultaten van het WTI-beleid in Vlaanderen. Dit beleid moet Vlaanderen helpen zijn vooraanstaande plaats in de kenniseconomie van de 21ste eeuw verder te consolideren en uit te bouwen.
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 14
ook een instrumentarium ontwikkeld dat met die eigenheid en
226
227
D E 11 V L A A M S E K E R N I N D I C ATO R E N VOOR WETENSCHAP, T E C H N O LO G I E E N I N N OVAT I E Door Kristien Vercoutere (VRWI) en Danielle Raspoet (VRWI)
15
228
DE 11 VLAAMSE KERNINDICATOREN VOOR WETENSCHAP, TECHNOLOGIE EN INNOVATIE De 11 kernindicatoren Wetenschap, Technologie en Innovatie die door de VRWB, de voorganger van de VRWI, geselecteerd werden voor de opvolging van het Vlaamse Innovatiepact zijn weergegeven in de volgende tabel: KERNINDICATOREN I
GERD: Gross Expenditures on R&D (of BUOO: Bruto Binnenlandse Uitgaven voor Onderzoek en Ontwikkeling), uitgedrukt als % van het BBPR (ook wel de O&O-intensiteit genoemd). De 3%-norm vooropgesteld tijdens de Raad van Barcelona (maart 2002) slaat op deze maatstaf.
II
GBAORD: Government Budget Appropriations or Outlays on R&D (of de overheidskredieten voor O&O), uitgedrukt als % van het BBPR
III
Totaal O&O-personeel in ‰ van de beroepsbevolking
IV
Nieuwe W&T-gediplomeerden (tov leeftijdsgroep 20-29 jaar)
V
Totaal aantal innoverende bedrijven (% van het aantal bedrijven in de industrie- en dienstensector)
VI
Investering van risicokapitaal in hightech-sectoren (% van het BBP)
VII
Aantal aangevraagde EPO-octrooien met Vlaamse uitvinder/miljoen inwoners
VIII
Nieuwe producten (als % van de totale omzet van de innovatieve bedrijven)
IX
Tewerkstellingsgraad - in medium-hightech en hightech industrie - in hightech diensten (uitgedrukt als % van de totale beroepsbevolking)
X
Groei van het Bruto Binnenlands Product per Regio (BBPR)
XI
Exportaandeel van de hightech sectoren in Vlaanderen
KERNINDICATOR 1: O&O-INTENSITEIT: GERD ALS % VAN BBPR Tabel 15.1: Totale uitgaven voor interne O&O als % van het BBPR in Vlaanderen, in lopende prijzen (1999-2009) 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
GERDgew/%BBPR
2,10%
2,23%
2,37%
2,16%
2,07%
2,00%
2,05%
1,96%
1,98%
2,06%
2,12%
GERDgem/%BBPR
2,14%
2,28%
2,41%
2,20%
2,11%
2,04%
2,09%
1,99%
2,01%
2,11%
2,18%
Bron: ECOOM (3% nota 1995-2009, 15 februari 2011)
229
Tabel 15.2: Internationale vergelijking van de O&O- intensiteit 1999-2009 1999 2,10% 1,94% 2,18% 2,40% 3,17% 2,16% 1,18% 1,02% 1,96% 1,90% 0,86% 1,82% 3,58% 1,72% 0,76% 3,59% 3,02% 2,17% 1,00% 2,64%
Vlaanderen België Denemarken Duitsland Finland Frankrijk Ierland Italië Nederland Oostenrijk Spanje VK Zweden EU-27 China Israël Japan Korea Rusland VS
2000 2,23% 1,97%
2001 2,37% 2,07% 2,39% 2,46% 3,32% 2,20% 1,10% 1,09% 1,80% 2,07% 0,91% 1,79% 4,13% 1,75% 0,95% 4,61% 3,12% 2,47% 1,18% 2,72%
2,45% 3,35% 2,15% 1,12% 1,05% 1,82% 1,94% 0,91% 1,81% 1,74% 0,90% 4,32% 3,04% 2,30% 1,05% 2,71%
2002 2,16% 1,94% 2,51% 2,49% 3,37% 2,23% 1,10% 1,13% 1,72% 2,14% 0,99% 1,79%
2003 2,07% 1,88% 2,58% 2,52% 3,44% 2,17% 1,17% 1,11% 1,92% 2,26% 1,05% 1,75% 3,80% 1,76% 1,13% 4,33% 3,20% 2,49% 1,28% 2,61%
1,76% 1,07% 4,59% 3,17% 2,40% 1,25% 2,62%
2004 2,00% 1,86% 2,48% 2,49% 3,45% 2,15% 1,23% 1,10% 1,93% 2,26% 1,06% 1,68% 3,58% 1,73% 1,23% 4,25% 3,17% 2,68% 1,15% 2,54%
2005 2,05% 1,83% 2,46% 2,49% 3,48% 2,10% 1,25% 1,09% 1,90% 2,45% 1,12% 1,73% 3,56% 1,74% 1,34% 4,41% 3,32% 2,79% 1,07% 2,57%
2006 1,96% 1,86% 2,48% 2,53% 3,48% 2,10% 1,25% 1,13% 1,88% 2,46% 1,20% 1,75% 3,68% 1,77% 1,42% 4,42% 3,40% 3,01% 1,07% 2,61%
2007 1,98% 1,90% 2,58% 2,53% 3,47% 2,07% 1,29% 1,18% 1,81% 2,52% 1,27% 1,78% 3,40% 1,77% 1,44% 4,77% 3,44% 3,21% 1,12% 2,67%
2008 2,06% 1,96% 2,87% 2,68% 3,72% 2,11% 1,45% 1,23% 1,76% 2,67% 1,35% 1,77% 3,70% 1,84% 1,54% 4,66% 3,44% 3,36% 1,03% 2,79%
2009 2,12% 1,96% 3,02% 2,82% 3,96% 2,21% 1,77% 1,27% 1,84% 2,75% 1,38% 1,87% 3,62% 1,92% 4,27%
1,24%
Bron: Vlaanderen: ECOOM (3% nota 1995-2009, 15 februari 2011); Internationaal OECD MSTI-2010/2
Figuur 15.1: Internationale positionering van Vlaanderen inzake de O&O-intensiteit (GERD in % BBP) (2009)
Israël
4,27%
Finland
3,96%
Zweden
3,62% 3,44%
Korea*
3,36%
Denemarken
3,02%
Duitsland
2,82%
VS*
2,79%
Oostenrijk
2,75%
Frankrijk
2,21%
Vlaanderen
2,12%
België
1,96%
EU-27
1,92%
VK
1,87%
Nederland
1,84%
Ierland
1,77%
China*
1,54%
Spanje
1,38%
Italië
1,27%
Rusland 0,00%
1,24%
1,00%
2,00%
Bron: Vlaanderen: ECOOM (3% nota 1995-2009, 15 februari 2011); Internationaal OECD MSTI-2010/2 Voor landen met een * is de waarde voor 2008 opgenomen.
3,00%
4,00%
5,00%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
Japan*
230
Figuur 15.2: Internationale vergelijking van de O&O-intensiteit (GERD in % BBP) in de periode 1999-2009
5%
België Denemarken Duitsland
4%
EU-27 Finland Frankrijk 3%
Ierland Israël Italië
2%
Japan Korea Nederland Oostenrijk
1%
Rusland Spanje VK
0% 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Vlaanderen VS Zweden China
Bron: Vlaanderen: Vlaams Indicatorenboek (2003, 2005, 2007, 2009); Internationaal: OESO MSTI 2010/2
AANVULLENDE INDICATOR Tabel 15.3: Opsplitsing van GERD (in % BBPR) op Vlaams Gewestniveau, naar private versus publieke financiering, op basis van enquêtegegevens
Privaat gefinancierd Publiek gefinancierd Totaal % GERDgew/BBPR
2001 1,83 0,60 2,43
2003 1,57 0,57 2,14
Bron: ECOOM (3% nota 1993-2007 voor 2001-2007, 3% nota 1995-2009 voor 2009)
2005 1,48 0,61 2,09
2007 1,50 0,53 2,03
2009 1,50 0,62 2,12
231
KERNINDICATOR 2: OVERHEIDSKREDIETEN VOOR O&O (GBAORD) ALS % VAN BBPR GBAORD (Government Budget Appropriations or Outlays on Research and Development) Tabel 15.4: Benaderende berekening van de overheidskredieten voor O&O in Vlaanderen als % van het BBPR (1999-2011) Overheidskredieten voor O&O in Vlaanderen (in miljoen euro) 1999 2000 2001 2002 Vlaamse overheid stricto sensu1
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011BC
575,12
595,68
625,07
711,26
770,69
820,67
898,64
967,95
952,67
1.121,43
1.130,07
1.224,02
1.231,31
53,12 172,98
53,73 181,90
55,97 178,37
56,50 179,00
46,18 206,40
59,03 189,83
43,99 189,59
59,16 192,84
65,93 197,04
87,08 194,77
48,93 211,34
56,65 224,16
56,65 224,16
226,10
235,63
234,34
235,50
252,58
248,86
233,58
252,00
262,97
281,85
260,27
280,81
280,81
Europese kaderprogramma's3
67,72
68,72
69,72
70,72
88,07
88,07
88,07
88,07
88,07
146,00
146,00
146,00
146,00
Totale overheidskredieten
868,94
900,04
929,13
1.017,48
1.111,34
1.157,60
1.220,29
1.308,02
1.303,71
1.549,28
1.536,34
1.650,84
1.658,12
136.904,36
144.783,19
148.725,52
153.549,33
158.082,74
167.303,75
174.011,80
183.646,26
194.421,95
199.654,60
195.563,50
202.786,40
210.888,80
Federale overheid2 ESA Overige Vlaams aandeel Federale overheid
BBPR4
Overheidskredieten voor O&O in Vlaanderen in % BBPR Vlaamse overheid stricto sensu
0,42%
0,41%
0,42%
0,46%
0,49%
0,49%
0,52%
0,53%
0,49%
0,56%
0,58%
0,60%
0,58%
Vl + Federale overheid
0,59%
0,57%
0,58%
0,62%
0,65%
0,64%
0,65%
0,66%
0,63%
0,70%
0,71%
0,74%
0,72%
Vl + Fed + EU
0,63%
0,62%
0,62%
0,66%
0,70%
0,69%
0,70%
0,71%
0,67%
0,78%
0,79%
0,81%
0,79%
Tabel 15.5: Internationale vergelijking en evolutie van de overheidskredieten voor O&O als % van het BBP (1999-2009) 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011BC
Vlaanderen
0,65%
0,64%
0,58%
0,62%
0,65%
0,64%
0,65%
0,66%
0,63%
0,70%
0,71%
0,74%
0,72%
België
0,58%
0,57%
0,58%
0,60%
0,61%
0,59%
0,59%
0,61%
0,60%
0,68%
0,68%
Denemarken
0,79%
0,76%
0,75%
0,73%
0,73%
0,71%
0,71%
0,72%
0,79%
0,85%
0,99%
0,99%
Duitsland
0,81%
0,79%
0,78%
0,78%
0,79%
0,77%
0,77%
0,76%
0,77%
0,79%
0,87%
0,90%
Finland
1,04%
0,98%
0,97%
0,97%
1,00%
1,01%
1,03%
1,02%
0,97%
0,98%
1,13%
1,15%
Frankrijk
0,94%
0,96%
0,99%
1,00%
0,99%
0,96%
0,97%
0,81%
0,74%
0,74%
0,78%
0,78%
Ierland
0,27%
0,30%
0,32%
0,33%
0,37%
0,43%
0,46%
0,45%
0,49%
0,53%
0,58%
Italië
0,54%
0,64%
0,68%
0,67%
0,61%
0,64%
0,63%
0,64%
0,59%
Nederland
0,78%
0,77%
0,75%
0,74%
0,74%
0,73%
0,69%
0,71%
0,69%
0,70%
0,79%
0,76%
Oostenrijk
0,65%
0,62%
0,66%
0,67%
0,65%
0,66%
0,66%
0,66%
0,65%
0,70%
0,78%
0,85%
Spanje
0,56%
0,60%
0,66%
0,74%
0,73%
0,80%
0,84%
1,00%
1,07%
1,00%
0,78%
VK
0,68%
0,69%
0,66%
0,75%
0,74%
0,69%
0,67%
0,66%
0,65%
0,65%
0,71%
Zweden
0,72%
0,70%
0,81%
0,87%
0,91%
0,87%
0,86%
0,84%
0,79%
0,80%
0,91%
0,72%
0,74%
0,73%
0,73%
0,71%
0,69%
0,69%
0,69%
EU27 0,64%
0,89%
0,97%
1,04%
1,07%
1,04%
1,02%
1,01%
1,01%
1,18%
Japan
0,63%
0,65%
0,70%
0,72%
0,73%
0,72%
0,71%
0,70%
0,68%
0,71%
0,75%
Korea
0,62%
0,65%
0,72%
0,75%
0,77%
0,78%
0,83%
0,85%
0,90%
VS
0,84%
0,86%
0,89%
0,97%
1,04%
1,07%
1,04%
1,02%
1,01%
1,01%
1,18%
Zwitserland
Bron: Speurgids 2011, cijfers 1999, 2000 (en Zwitserland en Korea) VRWI
0,74%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
Bron: Speurgids 2011 2011BC: gegevens op basis van de begrotingscontrole 2011 1 Vlaamse overheid: zoals vastgelegd in het HBPWB - O&O-aandeel. 2 Overzicht van de overheidskredieten voor O&O van de federale overheid - Commissie Federale Samenwerking, Overleggroep CFS/STAT; berekeningen federaal wetenschapsbeleid. Als verdeelsleutel voor de ESA-kredieten wordt een ongewogen returnpercentage van 35,49% gehanteerd voor Vlaanderen (berekeningen van het Technisch Comité voor Ruimtevaartonderzoek van de VRWB). De rest van de federale kredieten worden berekend aan 56% voor Vlaanderen volgens de vastgestelde IMCWB-verdeelsleutel van 56%N/44%F. De definitieve cijfers voor 2009 en 2010 zijn recent en wijken af van de cijfers die werden gebruikt voor de prognoses 1% norm. 3 Voor de EU-Kaderprogramma’s wordt de return voor Vlaanderen geraamd volgens het berekende returnpercentage 2,19% voor het 5de Kaderprogramma (1998-2002), 2,12% voor het 6de Kaderprogramma (2003-2006). Vanaf 2008 worden de gegevens voor de eerste ramingen van het 7de Kaderprogramma gebruikt. Deze worden in de daaropvolgende jaren aangehouden. 4 Bruto Binnenlands Product per regio (BBPR) in lopende prijzen (gegevens verzameld of geraamd door de Studiedienst van de Vlaamse Regering - SVR) (Hermreg, cijfers december 2010).
232
Figuur 15.3: Internationale positionering van Vlaanderen inzake de GBAORD als % BBP (2009)
Zwitserland
1,18%
Verenigde Staten
1,18%
Finland
1,13%
Denemarken
0,99%
Zweden
0,91%
Duitsland
0,87%
Nederland
0,79%
Oostenrijk
0,78%
Frankrijk
0,78%
Spanje
0,78%
Japan
0,75%
Vlaanderen
0,71%
VK
0,71%
EU-27*
0,69%
BelgiĂŤ
0,68%
ItaliĂŤ
0,64%
Ierland 0,00%
0,58%
0,20%
0,40%
Bron: Speurgids 2011 Voor landen met een * is de waarde voor 2008 opgenomen. OPM: voor internationale vergelijking worden de EU-KP niet meer meegerekend
0,60%
0,80%
1,00%
1,20%
233
Figuur 15.4: Internationale vergelijking van de overheidskredieten voor O&O als % van het BBP (1999-2011)
1,2%
Vlaanderen BelgiĂŤ 1,0%
Frankrijk Duitsland Nederland
0,8%
Denemarken Finland Zweden
0,6%
Ierland ItaliĂŤ 0,4%
Japan Korea Spanje
0,2%
Zwitserland VK 0,0%
VS 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011BC
EU27
Bron: Speurgids 2011, cijfers 1999, 2000 (en Zwitserland en Korea) VRWI
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
234
KERNINDICATOR 3: TOTAAL O&O-PERSONEEL ALS ‰ VAN DE BEROEPSBEVOLKING Tabel 15.6: Totaal O&O-personeel (‰ van de beroepsbevolking) (1999-2009) 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
Vlaanderen
11,38
12,40
13,34
12,11
12,07
12,32
12,49
12,63
12,84
12,93
13,22
België
11,29
12,02
12,76
11,73
11,69
11,48
11,49
11,90
12,16
12,49
12,30
Denemarken
12,72
13,21
13,94
14,88
14,60
14,81
15,12
15,45
16,21
20,02
19,67
Finland
19,63
20,16
20,34
20,93
21,83
22,28
21,76
21,82
20,87
20,80
20,78
Frankrijk
12,00
12,37
12,51
12,60
12,68
12,94
12,76
13,26
13,64
13,74
Duitsland
12,11
12,26
12,11
12,11
11,96
11,78
11,61
11,78
12,18
12,54
12,69
Ierland
6,99
7,24
7,37
7,34
7,66
8,10
8,18
8,21
8,21
9,09
9,56
Italië
6,06
6,33
6,44
6,81
6,68
6,73
7,17
7,79
8,43
9,52
9,58
Nederland
10,93
10,84
10,78
10,37
10,65
11,22
10,95
11,33
10,68
10,53
9,96
Noorwegen
10,89
11,46
11,49
12,22
12,49
12,71
12,98
13,60
13,88
14,01 9,37
Portugal
4,05
4,19
4,31
4,48
4,68
4,67
4,64
5,46
6,29
8,51
Spanje
5,83
6,67
6,95
7,15
7,75
8,02
8,37
8,76
9,06
9,44
9,58
Zweden
14,67
15,70
15,52
16,50
16,52
15,39
15,83
15,42
VK
15,64
10,17
10,04
10,40
10,64
10,80
10,86
10,81
10,95
11,19
11,01
10,57
EU-27
8,76
8,92
9,04
9,16
9,26
9,35
9,48
9,77
10,02
10,38
10,38
Japan
13,56
13,26
12,87
12,47
12,89
13,14
13,49
13,68
13,68
13,27
Korea
6,36
6,24
7,37
7,52
8,11
8,29
9,07
9,91
11,13
12,09
China Rusland
1,14
1,27
1,30
1,39
1,46
1,52
1,78
1,95
2,23
2,51
13,67
13,84
14,09
13,64
13,45
13,04
12,52
12,36
12,14
11,48
11,17
Bron: Vlaanderen: eigen berekeningen op basis van gegevens ECOOM en Studiedienst Vlaamse Regering; Internationaal: OECD, MSTI 2010/2
Figuur 15.5: Internationale positionering van Vlaanderen inzake totaal O&O-personeel (‰ van de beroepsbevolking)(2009)
20,78
Finland 19,67
Denemarken 15,42
Zweden 14,01
Noorwegen
13,74
Frankrijk*
13,55
Oostenrijk
13,27
Japan*
13,22
Vlaanderen
12,69
Duitsland
12,30
België
12,09
Korea* 11,17
Rusland
10,57
VK
10,38
EU-27
9,96
Nederland
9,58
Spanje Italië
9,58
Ierland
9,56
China* 0,00
2,51
5,00
10,00
15,00
20,00
Bron: Vlaanderen: eigen berekeningen op basis van gegevens ECOOM en Studiedienst Vlaamse Regering; Internationaal: OECD, MSTI 2010/2 Voor landen met een * wordt de waarde voor 2008 opgenomen.
25,00
235
Figuur 15.6: Internationale vergelijking van het totaal O&O-personeel (‰ van de beroepsbevolking (1999-2009))
25%
Vlaanderen België Denemarken
20%
Finland Frankrijk Duitsland 15%
Ierland Italië Japan
10%
Korea Nederland Noorwegen
5%
Spanje Zweden VK
0%
EU-27 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
China Rusland
Bron: Vlaanderen: eigen berekeningen op basis van gegevens ECOOM en Studiedienst Vlaamse Regering; Internationaal: OECD, MSTI 2010/2
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
236
KERNINDICATOR 4: NIEUWE W&T-GEDIPLOMEERDEN (T.O.V. LEEFTIJDSGROEP 20-29 JAAR) Tabel 15.7: Evolutie van het aandeel hoger afgestudeerden in wiskunde, wetenschappen en technologie in Vlaanderen t.o.v. leeftijdsgroep van 20 t.e.m. 29 jaar (%) 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
9,3
10,3
10,6
10,9
12,3
11,8
12,0
11,9
15,6
14,0
14,2
Bron: Vlaanderen: Dept. Onderwijs en Vorming (MVG) Opmerking: Op het einde van het academiejaar 2006-2007 werden zowel in de "oude" als in de "nieuwe" structuur (BAMA) diploma's uitgereikt. Dit zorgt voor een stijging van het aantal afgestudeerden (vooral ISCED 5A). Het betreft hier concreet de impact van het in rekening brengen van de diploma's academische bachelor. Vergelijkingen met andere academiejaren zijn daarom niet eenduidig.
Tabel 15.8: Internationale vergelijking van het aandeel hoger afgestudeerden in wiskunde, wetenschappen en technologie t.o.v. leeftijdsgroep 20 t.e.m. 29 jaar (%) 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
9,3
10,3
10,6
10,9
12,3
11,8
12,0
11,9
15,6
14,0
14,2
Ierland
23,8
24,2
22,9
20,5
24,2
23,1
24,5
21,4
18,7
19,5
17,2
Frankrijk
19,0
19,6
20,1
22,5
20,7
20,8
20,2
20,2
Finland
17,8
16,0
17,2
17,4
17,4
17,7
17,9
18,8
24,3
19,0
VK
16,0
18,5
20,0
20,3
21,0
18,1
18,4
17,8
17,6
17,6
17,5
15,1
14,1
14,6
16,1
16,8
17,9
17,4
18,1 13,0
Vlaanderen
Zwitserland
22,0
9,7
11,6
12,4
13,3
13,9
15,9
14,4
15,1
13,6
13,2
12,6
12,6
12,8
13,0
13,2
13,4
13,7
14,4
14,4
14,3
14,2
Denemarken
8,2
11,7
12,2
11,7
12,5
13,8
14,7
13,8
16,4
15,5
15,2
EU-27
9,3
10,0
10,6
11,1
12,1
12,5
13,2
13,0
13,8
13,9
Portugal
6,1
6,3
6,6
7,4
8,2
11,0
12,0
12,6
18,1
20,7
Spanje
9,5
9,9
11,2
11,9
12,6
12,5
11,8
11,5
11,2
11,6
12,5
Oostenrijk
6,9
7,2
7,3
7,9
8,2
8,7
9,8
10,8
11,1
11,8
14,0
Duitsland
8,6
8,2
8,0
8,1
8,4
9,0
9,7
10,7
11,4
12,5
13,5
9,7
10,1
10,5
11,0
11,2
10,9
10,6
14,0
11,6
12,0
Zweden Japan
BelgiĂŤ
14,6
VS
9,3
9,7
9,9
10,0
10,9
10,2
10,6
10,3
10,1
10,1
10,3
Noorwegen
7,2
7,9
8,6
7,7
9,3
9,0
9,0
9,3
9,3
9,2
9,0
ItaliĂŤ
5,5
5,7
6,2
7,4
9,1
10,8
12,4
9,1
11,4
11,3
Nederland
5,8
5,8
6,1
6,6
7,3
7,9
8,6
9,0
8,9
8,8
Bron: Vlaanderen: Dept. Onderwijs & Vorming (MVG); Internationaal Eurostat (mei 2011), Vlaanderen = Vlaamse Gemeenschap
8,9
237
Figuur 15.7: Internationale postitionering van Vlaanderen inzake het aandeel hoger afgestudeerden in wiskunde, wetenschappen en technologie t.o.v. leeftijdsgroep 20 t.e.m. 29 jaar (2009) (%)
Frankrijk
20,2
Finland
19,0
Zwitserland
18,1
VK
17,5
Ierland
17,2
Denemarken
15,2
Portugal
14,6
Japan
14,2
Vlaanderen
14,2
Oostenrijk
14,0
EU-27*
13,9
Duitsland
13,5
Zweden
13,0
Spanje
12,5
BelgiĂŤ
12,0
ItaliĂŤ*
11,3
VS
10,3
Noorwegen
9,0
Nederland
8,9
0,0
5,0
10,0
15,0
20,0
25,0
Bron: Vlaanderen: Dept. Onderwijs & Vorming (MVG); Internationaal: Eurostat (mei 2011) Voor de landen met een* wordt de waarde voor 2008 opgenomen
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
238
AANVULLENDE INDICATOR: PERCENTAGE HOGER ONDERWIJSDIPLOMA'S IN WWT T.O.V. TOTALE AANTAL HOGER ONDERWIJSDIPLOMA'S Tabel 15.9: Evolutie van het percentage diploma’s in wiskunde, wetenschappen en technologie in het hoger onderwijs ten opzichte van alle diploma’s in het hoger onderwijs (1999-2009) 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
19,80%
20,7%
20,5%
19,8%
20,5%
20,05%
20,32%
19,02%
2007
2008
2009
18,54%
19,00%
Bron: Vlaanderen: Dept. Onderwijs en Vorming (MVG)
Tabel 15.10: Internationale vergelijking percentage diploma’s in wiskunde, wetenschappen en technologie in het hoger onderwijs ten opzichte van alle diploma’s in het hoger onderwijs (%) (1999-2009)
Vlaanderen*
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
19,8
20,7
20,5
19,8
20,5
20,1
20,3
19,0
18,9
18,9
18,8
19,3
19,0
18,5
17,8
België
2007
2008
2009
18,5
19,0
18,4
16,6
16,9 19,6
Denemarken
18,1
21,7
22,2
18,9
19,8
19,4
18,9
18,1
20,0
19,4
Duitsland
27,4
26,6
25,9
26,2
26,4
26,9
27,3
25,1
25,6
26,4
24,8
Finland
29,6
28,0
29,5
28,7
29,1
30,0
29,4
28,7
26,8
28,2
Frankrijk
30,4
30,5
29,9
26,9
25,8
26,7
26,2
26,2
Ierland
32,6
34,5
31,9
30,2
29,9
28,3
28,2
25,9
23,7
24,4
21,9
Italië
23,9
23,1
22,3
22,9
23,3
22,7
22,4
22,7
20,0
20,4
22,2
Nederland
16,5
15,7
15,5
15,8
16,3
16,7
15,9
15,1
14,2
14,0
14,1
Noorwegen
16,4
16,8
17,1
16,0
18,3
16,4
15,9
15,7
14,9
15,2
Oostenrijk
29,9
30,1
27,5
29,7
28,4
28,8
30,5
32,2
31,7
Portugal
19,0
18,6
17,7
18,3
19,0
22,1
23,0
22,6
27,4
Spanje
23,5
25,0
26,8
27,2
28,1
27,9
27,0
26,6
26,6
25,7
25,6
VK
25,8
27,9
27,3
26,8
25,8
23,1
22,4
22,0
22,6
21,5
21,9
Zweden
28,0
30,6
32,1
31,9
30,5
28,8
25,8
25,8
23,9
23,6
24,2
23,4
22,0
21,9
23,0
22,4
21,8
20,6
21,7
Zwitserland
29,4
15,3 28,7 26,6
EU 27
24,8
24,8
24,3
24,2
24,1
23,5
22,7
22,4
22,3
21,9
VS
17,1
17,2
17,5
17,4
18,5
16,5
16,8
16,1
15,7
15,4
15,3
Japan
25,2
25,2
22,7
23,2
23,1
22,8
22,6
22,2
22,0
22,0
21,9
Bron: Vlaanderen: Dept. Onderwijs & Vorming (MVG); Internationaal: Eurostat (mei 2011), Vlaanderen = Vlaamse Gemeenschap * Voor Vlaanderen zie opmerking bij tabel 15.7
239
Figuur 15.8: Internationale positionering van Vlaanderen inzake het percentage diploma’s in wiskunde, wetenschappen en technologie t.o.v. alle diploma’s in het hoger onderwijs (2009)
Oostenrijk
28,7
Finland
28,2
Portugal
26,6
Frankrijk
26,2
Spanje
25,6
Duitsland
24,8
Zweden
24,2
Italië
22,2
EU 27*
21,9
Ierland
21,9
VK
21,9
Japan
21,9
Zwitserland
21,7
Denemarken
19,6
Vlaanderen
19,0
België
16,9
Noorwegen
15,3
VS
15,3
Nederland
14,1
0
5
10
15
25
30
35
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
Bron: Vlaanderen: Dept. Onderwijs & Vorming (MVG); Internationaal: Eurostat (mei 2011) Vlaanderen = Vlaamse Gemeenschap * Voor landen van EU27 wordt de waarde voor 2008 opgenomen
20
240
KERNINDICATOR 5: TOTAAL AANTAL INNOVERENDE BEDRIJVEN (IN % VAN AANTAL BEDRIJVEN IN DE INDUSTRIE- EN DIENSTENSECTOREN) Tabel 15.11: Totaal aantal innoverende bedrijven (% van aantal bedrijven in de industrie- en dienstensector) Totaal aantal bedrijven met afgewerkte, lopende, en/of afgebroken product- en/of procesinnovatie (in % van aantal bedrijven in de industrie- en dienstensectoren)
Alle bedrijven KMO’s Grote bedrijven Low tech High tech Industrie Diensten
CIS-3 (2000) 58% 58% 83% 55% 71% 69% 49%
CIS-4 (2005) 59% 57% 88% 55% 78% 64% 54%
CIS-5 (2007) 56% 54% 82% 53% 71% 64% 49%
CIS-6 (2009) 52% 51% 80% 49% 70% 56% 49%
Bron: ECOOM (mei 2011) resultaten geëxtrapoleerd naar de totale doelpopulatie
Tabel 15.12: Totaal aantal innoverende bedrijven (% van aantal bedrijven in de industrie- en dienstensector) Totaal aantal bedrijven met product-, proces-, marketing- of organisatorische innovatie (in % van aantal bedrijven in de industrie- en dienstensectoren)*
Alle bedrijven KMO’s Grote bedrijven Low tech High tech Industrie Diensten
CIS-6 (2009) 62% 61% 85% 58% 78% 64% 60%
Bron: ECOOM (mei 2011) resultaten geëxtrapoleerd naar de totale doelpopulatie * Het is niet zinvol een historische reeks op te stellen voor deze indicator, gezien de grote verschillen in bevraging van marketing- en organisatorische innovatie in vroegere enquêtes
241
KERNINDICATOR 6: INVESTERINGEN IN ‘VENTURE CAPITAL’ (RISICOKAPITAAL) Tabel 15.13: Internationale vergelijking van 'venture capital' investeringen als % BBP (1999-2010) 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
België
0,252%
0,205%
0,118%
0,084%
0,042%
0,063%
0,038%
0,169%
0,099%
0,034%
0,045%
0,023%
Denemarken
0,050%
0,088%
0,165%
0,128%
0,106%
0,146%
0,401%
0,082%
0,093%
0,081%
0,040%
0,030%
Duitsland
0,130%
0,184%
0,131%
0,064%
0,033%
0,044%
0,056%
0,041%
0,044%
0,045%
0,027%
0,028%
Finland
0,109%
0,184%
0,157%
0,205%
0,131%
0,067%
0,096%
0,094%
0,210%
0,065%
0,054%
0,055%
Frankrijk
0,118%
0,209%
0,088%
0,076%
0,091%
0,109%
0,083%
0,107%
0,076%
0,060%
0,044%
0,038%
Ierland
0,090%
0,184%
0,108%
0,080%
0,060%
0,042%
0,064%
0,054%
0,060%
0,086%
0,050%
0,028%
Italië
0,049%
0,124%
0,085%
0,069%
0,049%
0,036%
0,031%
0,067%
0,019%
0,006%
0,004%
0,004%
Nederland
0,242%
0,330%
0,216%
0,191%
0,096%
0,084%
0,098%
0,092%
0,107%
0,067%
0,029%
0,025%
Noorwegen
0,123%
0,166%
0,118%
0,093%
0,124%
0,100%
0,137%
0,089%
0,134%
0,057%
0,046%
0,055%
Oostenrijk
0,028%
0,073%
0,060%
0,053%
0,045%
0,052%
0,043%
0,035%
0,018%
0,017%
0,026%
0,015%
Spanje
0,085%
0,118%
0,134%
0,105%
0,127%
0,157%
0,085%
0,095%
0,094%
0,051%
0,016%
0,011%
VK
0,203%
0,376%
0,167%
0,154%
0,163%
0,209%
0,292%
0,506%
0,238%
0,082%
0,049%
0,042%
Zweden
0,191%
0,219%
0,368%
0,214%
0,143%
0,228%
0,305%
0,226%
0,223%
0,113%
0,073%
0,068%
Zwitserland
0,158%
0,071%
0,058%
0,094%
0,052%
0,042%
0,107%
0,133%
0,144%
0,052%
0,064%
0,039%
Europa
0,130%
0,215%
0,127%
0,098%
0,083%
0,098%
0,113%
0,145%
0,096%
Bron: EVCA (mei 2011)
Figuur 15.9: Internationale positionering van België inzake venture capital investeringen als % BBP (2010)
Zweden
0,068%
Noorwegen
0,055%
Finland
0,055%
VK
0,042% 0,039%
Frankrijk
0,038%
Denemarken
0,030%
Duitsland
0,028%
Ierland
0,028%
Nederland
0,025%
België
0,023%
Oostenrijk
0,015%
Spanje Italië 0,000%
Bron: EVCA (mei 2011)
0,011% 0,004%
0,020%
0,040%
0,060%
0,080%
0,100%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
Zwitserland
242
Figuur 15.10: Internationale vergelijking van venture capital investeringen (als % BBP) (1999-2010)
0,6%
België Denemarken 0,5%
Duitsland Finland Frankrijk
0,4%
Ierland Italië 0,3%
Nederland Noorwegen Oostenrijk
0,2%
Spanje VK
0,1%
Zweden Zwitserland Europa
0,0% 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Bron: EVCA (mei 2011)
AANVULLENDE INDICATOR: EARLY STAGE VENTURE CAPITAL (IN % BBP) Tabel 15.14: Internationale vergelijking van early stage venture capital investeringen (als % BBP) (1999-2010) 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
België
0,090%
0,103%
0,039%
0,042%
0,014%
0,017%
0,021%
0,012%
0,033%
0,018%
0,027%
0,018%
Denemarken
0,019%
0,019%
0,084%
0,075%
0,050%
0,085%
0,051%
0,015%
0,047%
0,035%
0,031%
0,017%
Duitsland
0,051%
0,080%
0,056%
0,027%
0,014%
0,016%
0,014%
0,011%
0,018%
0,016%
0,017%
0,017%
Finland
0,056%
0,100%
0,104%
0,071%
0,059%
0,027%
0,044%
0,027%
0,040%
0,032%
0,036%
0,037%
Frankrijk
0,039%
0,079%
0,038%
0,026%
0,025%
0,028%
0,028%
0,030%
0,017%
0,023%
0,016%
0,016%
Ierland
0,046%
0,097%
0,033%
0,021%
0,025%
0,019%
0,023%
0,015%
0,017%
0,027%
0,025%
0,017%
Italië
0,013%
0,044%
0,024%
0,005%
0,005%
0,002%
0,002%
0,002%
0,001%
0,003%
0,003%
0,003%
Nederland
0,091%
0,087%
0,043%
0,045%
0,008%
0,008%
0,004%
0,012%
0,022%
0,020%
0,019%
0,017%
Noorwegen
0,022%
0,059%
0,034%
0,272%
0,029%
0,016%
0,028%
0,013%
0,064%
0,028%
0,028%
Oostenrijk
0,007%
0,029%
0,020%
0,013%
0,013%
0,007%
0,012%
0,003%
0,006%
0,012%
0,017%
0,006%
Spanje
0,016%
0,031%
0,017%
0,015%
0,008%
0,009%
0,013%
0,027%
0,011%
0,010%
0,006%
0,005%
VK
0,020%
0,099%
0,058%
0,036%
0,039%
0,047%
0,047%
0,227%
0,031%
0,031%
0,024%
0,017%
Zweden
0,111%
0,089%
0,097%
0,097%
0,064%
0,084%
0,053%
0,058%
0,086%
0,066%
0,039%
0,038%
Zwitserland
0,086%
0,022%
0,027%
0,045%
0,032%
0,021%
0,026%
0,024%
0,055%
0,034%
0,045%
0,028%
Europa
0,040%
0,073%
0,044%
0,029%
0,021%
0,023%
0,022%
0,049%
0,021%
Bron: EVCA (mei 2011)
243
Figuur 15.11: Internationale positionering van België inzake early stage venture capital investeringen als % BBP (2010)
Zweden
0,038%
Finland
0,037%
Noorwegen
0,028%
Zwitserland
0,028%
België
0,018%
Ierland
0,017%
Denemarken
0,017%
Nederland
0,017%
VK
0,017%
Duitsland
0,017%
Frankrijk
0,016%
Oostenrijk
0,006%
Spanje
0,005%
Italië
0,003%
0,000%
0,005%
0,010%
0,015%
0,020%
0,025%
0,030%
0,035%
0,040%
Bron: EVCA (mei 2011)
Figuur 15.12: Internationale vergelijking van early stage venture capital investeringen als % BBP (1999-2010)
0,30%
België Denemarken Duitsland Finland Frankrijk
0,20%
Ierland Italië 0,15%
Nederland Noorwegen Oostenrijk
0,10%
Spanje VK 0,05%
Zweden Zwitserland Europa
0,0% 1999
Bron: EVCA (mei 2011)
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
0,25%
244
KERNINDICATOR 7: AANTAL AANGEVRAAGDE EPO-OCTROOIEN MET UITVINDER VAN BETREFFEND LAND OF REGIO PER MILJOEN INWONERS Figuur 15.13: Aangevraagde EPO-octrooien in Vlaanderen, met Vlaamse uitvinder/miljoen inwoners (1999-2007)
250
200
150
100
50
0 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
Bron: berekeningen ECOOM Opmerking: Deze cijfers verschillen van deze opgenomen in het hoofdstuk 10 rond patentaanvragen van het Vlaams Indicatorenboek. In dit hoofdstuk houdt men immers rekening met de octrooiaanvragen met Vlaamse uitvinder en/of Vlaamse aanvrager.
Tabel 15.15: Internationale positionering van Vlaanderen inzake het aantal aangevraagde EPO-octrooien met lokale uitvinder/miljoen inwoners (2007) VLA
BEL
EU-27
DEN
DUI
FIN
FRA
IER
ITA
LUX
NED
208,4
171,7
120,3
214,2
304,3
258,1
141,9
72,1
82,0
273,0
249,8
OOS
SPA
ZWE
VK
ZWI
VS
JAP
VS
KOR
JAP
237,8
32,7
270,6
102,8
486,6
108,5
157,9
114,3
89,9
168,9
Bron: berekeningen ECOOM
245
Figuur 15.14: Internationale positionering van Vlaanderen inzake het aantal aangevraagde EPO-octrooien met uitvinder/miljoen inwoners (2007)
Zwitserland
486,6
Duitsland
304,3
Luxemburg
273,0
Zweden
270,6
Finland
258,1
Nederland
249,8
Oostenrijk
237,8
Denemarken
214,2
Vlaanderen*
208,4
BelgiĂŤ
171,7
Japan
157,9
Frankrijk
141,9
EU 27
120,3
VS
108,5
VK
102,8
ItaliĂŤ
82,0
Canada
77,1
Ierland
72,1
Spanje
32,7
0,0
100,0
200,0
300,0
400,0
500,0
Bron: berekeningen ECOOM * Vlaams Gewest
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
246
KERNINDICATOR 8: AANDEEL VAN INNOVATIEVE PRODUCTEN IN DE OMZET (NIEUWE PRODUCTEN IN % VAN DE TOTALE OMZET) Tabel 15.16: Aandeel van innovatieve producten in de omzet van Vlaamse product- en procesinnovatoren (omzet van nieuwe of significant verbeterde producten die ook nieuw zijn voor de markt t.o.v. de totale omzet van Vlaamse bedrijven met afgewerkte, lopende, en/of afgebroken product- en/of procesinnovatie) (%) (2008) 2008 8,8% 8,3% 9,7%
Alle bedrijven Industrie Diensten Bron: ECOOM
Figuur 15.15: Internationale positionering van Vlaanderen inzake het aandeel van innovatieve producten in de omzet (voor alle product- en/of procesinnovatoren) (%) (2008)
Denemarken
12,3%
Spanje
11,0%
Frankrijk
10,2%
Vlaanderen
8,8%
Nederland
8,5%
Italië
8,3%
Finland
8,0%
Alle bedrijven Zweden
7,9%
België
7,8%
Ierland
7,6%
Oostenrijk
7,5%
Duitsland
3,8%
Noorwegen
2,9%
0%
2%
4%
Bron: Vlaanderen: ECOOM; Internationaal: Eurostat (mei 2011)
6%
8%
10%
12%
14%
247
Figuur 15.16: Internationale positionering van Vlaanderen inzake het aandeel van innovatieve producten in de omzet (voor product- en/of procesinnovatoren uit de industrie (%) (2008)
Spanje
13,4%
Denemarken
12,8%
Zweden
11,9%
Frankrijk
11,1%
Nederland
10,5%
Oostenrijk
10,4%
Finland
Industrie
10,1%
Italië
9,6%
Vlaanderen
8,3%
België
7,9%
Ierland
6,4%
Noorwegen
5,9%
Duitsland
5,8%
0%
2%
4%
6%
8%
10%
12%
14%
Bron: Vlaanderen: ECOOM; Internationaal: Eurostat (mei 2011)
Figuur 15.17: Internationale positionering van Vlaanderen inzake het aandeel van innovatieve producten in de omzet (voor product- en/of procesinnovatoren uit de dienstensector (%) (2008)
Denemarken
12,7% 10,2%
Vlaanderen
9,7%
Spanje
9,6%
Italië
9,3%
België
9,1%
Ierland
9,1%
Nederland
Diensten
7,0%
Finland
5,1%
Oostenrijk
4,9%
Zweden
4,5%
Noorwegen
3,2%
Duitsland
2,3%
0%
2%
4%
Bron: Vlaanderen: ECOOM; Internationaal: Eurostat (mei 2011)
6%
8%
10%
12%
14%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
Frankrijk
248
KERNINDICATOR 9: TEWERKSTELLINGSGRAAD IN MEDIUM-HIGHTECH EN HIGHTECH INDUSTRIE EN DIENSTEN ALS % VAN DE TOTALE BEROEPSBEVOLKING Tabel 15.17: Internationale vergelijking van de tewerkstellingsgraad in medium-hightech en hightech industrie (als % t.o.v. totale beroepsbevolking) (2008-2009) 2008 5,87% 3,24% 6,83% 4,67% 5,46% 10,02% 4,73% 4,09% 5,31% 5,98% 3,03% 4,97% 3,06% 6,04% 5,51% 4,53% 6,47% 5,95%
België Brussels HG Vlaams Gewest Waals Gewest Denemarken Duitsland Ierland Spanje Frankrijk Italië Nederland Oostenrijk Portugal Finland Zweden VK Zwitserland EU 27
2009 5,23% 2,65% 6,07% 4,28% 5,06% 10,18% 4,99% 3,71% 4,96% 6,04% 2,66% 4,97% 3,09% 5,54% 4,95% 3,80% 6,31% 5,67%
Bron: Eurostat (mei 2011)
Figuur 15.18: Internationale positionering van Vlaanderen inzake de tewerkstellingsgraad in medium-hightech en hightech industrie (als % t.o.v. totale beroepsbevolking) (2009)
Duitsland
10,18%
Zwitserland
6,31%
Vlaams Gewest
6,07%
Italië
6,04%
EU 27
5,67%
Finland
5,54%
België
5,23%
Denemarken
5,06%
Ierland
4,99%
Oostenrijk
4,97%
Frankrijk
4,96%
Zweden
4,95%
Waals Gewest
4,28%
VK
3,80%
Spanje
3,71%
Portugal
3,09%
Nederland
2,66%
Brussels HG
2,65%
0,00%
Bron: Eurostat (mei 2011)
2,00%
4,00%
6,00%
8,00%
10,00%
12,00%
249
Tabel 15.18: Internationale vergelijking van de tewerkstellingsgraad in hightech diensten (uitgedrukt als % t.o.v. totale beroepsbevolking) (2008-2009) 2008 2,98% 5,07% 2,88% 2,56% 3,60% 2,47% 3,32% 2,45% 2,59% 2,28% 3,41% 2,41% 1,62% 4,15% 4,12% 3,65% 2,92% 2,58%
België Brussels HG Vlaams Gewest Waals Gewest Denemarken Duitsland Ierland Spanje Frankrijk Italië Nederland Oostenrijk Portugal Finland Zweden VK Zwitserland EU 27
2009 3,29% 4,92% 3,23% 2,92% 3,69% 2,54% 3,73% 2,99% 2,85% 2,26% 3,30% 2,62% 1,71% 4,04% 4,23% 3,10% 3,03% 2,62%
Bron: Eurostat (mei 2011)
Figuur 15.19: Internationale positionering van Vlaanderen inzake de tewerkstellingsgraad in hightech diensten (uitgedrukt als % t.o.v. totale beroepsbevolking) (2009)
Brussels HG
4,92%
Zweden
4,23%
Finland
4,04% 3,73%
Denemarken
3,69%
Nederland
3,30%
België
3,29%
Vlaams Gewest
3,23%
VK
3,10%
Zwitserland
3,03%
Spanje
2,99%
Waals Gewest
2,92%
Frankrijk
2,85%
Oostenrijk
2,62%
EU 27
2,62%
Duitsland
2,54%
Italië
2,26%
Portugal
1,71%
0%
Bron: Eurostat (mei 2011)
1,00%
2,00%
3,00%
4,00%
5,00%
6,00%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
Ierland
250
KERNINDICATOR 10: GROEI VAN HET BRUTO BINNENLANDS PRODUCT PER REGIO (BBPR) Tabel 15.19: Evolutie van het bruto binnenlands product voor Vlaanderen, respectievelijk in lopende prijzen en in volume, en van het reële groeipercentage van het Vlaamse BBPR BBPR lopende prijzen (in miljoen euro) 131.357,1 136.904,4 144.783,2 148.725,5 153.549,3 158.082,7 167.303,8 174.011,8 183.646,3 194.422,0 199.654,6 195.563,5 202.786,4 210.888,8
1998 1999 2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011
Volume (kettingeuro's met referentiejaar 2000, in miljoen euro) 134.499,1 139.592,9 144.783,2 145.323,6 147.043,8 148.203,0 153.356,3 155.971,0 160.693,9 166.616,2 168.004,8 162.929,8 166.105,2 169.202,6
Reële groeipercentage BBPR 3,79% 3,72% 0,37% 1,18% 0,79% 3,48% 1,70% 3,03% 3,69% 0,83% -3,02% 1,95% 1,86%
Bron: Studiedienst Vlaamse Regering • 1995-2008: basismateriaal regionale rekeningen INR, waarbij bbp van het extraregionaal gebied (ambassades…) verdeeld werd over de 3 gewesten; • jaren 2009 en volgende: ramingen en prognoses door HERMREG-team (Fed. Planbureau en gewestelijke statistiekinstellingen).
Figuur 15.20: Internationale vergelijking van de reële groeivoet van het BBP(R) (%) (1999-2010)
11%
Vlaanderen België Denemarken 6%
Duitsland Finland Frankrijk Ierland
1%
Italië Nederland Oostenrijk Spanje
-4%
VK Zweden Zwitserland -9% 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
EU 27
VS Japan
Bron: Vlaanderen: Studiedienst Vlaamse Regering (cijfers december 2010); Internationaal: Eurostat (mei 2011)
251
KERNINDICATOR 11: EXPORTAANDEEL VAN DE HIGHTECH SECTOREN IN VLAANDEREN Tabel 15.20: Internationale vergelijking van de hightech export t.o.v. de totale export (in %) (1999-2006) 1999 Vlaanderen België Denemarken Duitsland Finland Frankrijk Ierland Italië Nederland Oostenrijk Spanje VK Zweden Zwitserland EU 27 VS Japan China (excl. HK) Rusland
2000 7,20%
2001 8,70%
2002 6,70%
2003 6,30%
2004 6,40%
2005 6,50%
2006 5,90%
2007
2008 5,6%
7,85%
8,69%
8,98%
7,49%
7,42%
7,12%
7,05%
6,64%
6,63%
6,80%
13,88%
14,43%
13,99%
15,02%
13,45%
13,32%
14,86%
12,75%
11,69%
10,75%
14,19%
16,08%
15,80%
15,15%
14,76%
15,36%
14,79%
14,06%
12,99%
12,44%
20,69%
23,48%
21,14%
20,90%
20,58%
17,77%
21,34%
18,12%
17,52%
17,33%
23,96%
25,47%
25,60%
21,88%
20,74%
20,07%
19,07%
17,88%
15,57%
16,37%
39,40%
40,54%
40,80%
35,35%
29,91%
29,08%
29,54%
29,01%
25,73%
24,28%
7,51%
8,53%
8,58%
8,21%
7,10%
7,08%
6,94%
6,35%
6,00%
5,95%
21,86%
22,82%
22,28%
18,74%
18,81%
19,10%
20,25%
18,27%
18,28%
16,16%
11,89%
14,05%
14,66%
15,74%
15,33%
14,76%
12,81%
11,17%
11,11%
10,84%
5,94%
6,37%
6,11%
5,71%
5,91%
5,70%
5,65%
4,92%
4,24%
4,16%
27,35%
28,90%
29,80%
28,64%
24,43%
22,80%
22,14%
26,48%
16,17%
15,11%
17,83%
18,71%
14,23%
13,71%
13,12%
14,14%
14,23%
13,39%
13,84%
13,54%
20,34%
19,99%
21,20%
20,39%
21,58%
21,13%
21,19%
20,35%
20,15%
20,77%
20,41%
21,39%
21,23%
18,89%
18,57%
18,49%
18,74%
16,65%
15,97%
15,36%
30,08%
29,95%
28,71%
27,99%
27,00%
26,82%
26,15%
26,13%
20,34%
19,19%
25,13%
27,00%
24,73%
23,09%
22,75%
22,37%
21,15%
20,04%
17,96%
16,26%
15,23%
16,78%
18,60%
21,30%
24,83%
27,49%
28,35%
28,20%
28,13%
26,61%
3,95%
4,25%
3,28%
4,73%
4,37%
3,03%
1,60%
1,62%
1,23%
1,17%
2009 6,6%
2010 5,6%
Bron: Vlaanderen1999-2006: SERA-rapport 2008; Vlaanderen 2008-2010: SERV; Internationaal: Eurostat (mei 2011)
Figuur 15.21: Internationale postitionering van Vlaanderen met betrekking tot het aandeel van de hightech export in totale export (%) (2008)
26,61%
Ierland
24,28%
Zwitserland
20,77%
VS
19,19%
Finland
17,33%
Frankrijk
16,37%
Japan
16,26%
Nederland
16,16%
EU 27
15,36%
VK
15,11%
Zweden
13,54%
Duitsland
12,44%
Oostenrijk
10,84%
Denemarken
10,75%
België
6,80%
Italië
5,95%
Vlaanderen
5,60%
Spanje Rusland 0,00%
Bron: Eurostat (mei 2011)
4,16% 1,17%
5,00%
10,00%
15,00%
20,00%
25,00%
30,00%
V L A A M S I N D I C A T O R E N B O E K 2 0 11 H O O F D S T U K 15
China
252
Figuur 15.22: Internationale vergelijking van het aandeel van de hightech export in totale export (%) (1999-2008)
45%
Vlaanderen BelgiĂŤ
40%
Denemarken 35%
Duitsland Finland
30%
Frankrijk Ierland
25%
ItaliĂŤ Nederland
20%
Oostenrijk 15%
Spanje
10%
Zweden
VK Zwitserland 5%
EU 27 VS
0% 1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
Japan China (excl. HK) Rusland
Bron: Eurostat (mei 2011) OPM: voor Vlaanderen en Nederland (kleine landen met wereldhavens) wordt het nationaal concept toegepast; dwz dat er gecorrigeerd wordt voor transit.
253
DOSSIERS
254
D O S S I E R 1 : A N A LY S E VA N H E T V L A A M S I N N OVAT I E N E T W E R K ( V I N ) Door Annie Renders (IWT)
1.1 INLEIDING
In de studie wordt een antwoord gegeven op de tweeledige onderzoeksvraag: (i) wat is de structuur, dynamiek binnen,
“De meerwaarde van samenwerking in het VIN moet uiteindelijk neerslaan bij bedrijven. Bedrijven zijn uiteindelijk de gebruikers.”
en werking van het VIN als innovatieondersteunend systeem, en (ii) hoe kan IWT vanuit haar coördinatieopdracht de performantie van het VIN verbeteren? Het volledig rapport is beschikbaar op
Het IWT is verantwoordelijk voor de uitvoering en monitoring
www.iwt.be/publicatie/vlaams-innovatienetwerk-structuur-werking-
van innovatiestimulerende regelingen in Vlaanderen. Vanuit die
en-toekomstige-inrichting.
regelingen worden met name Vlaamse bedrijven (in het bijzonder KMO’s) geholpen bij de inrichting en verbetering van de effectiviteit van hun innovatieprocessen. Dat wordt gedaan via
1.2 METHODOLOGIE
strategisch en toegepast onderzoek (bijvoorbeeld VIS-Collectief Onderzoek, Strategisch Basisonderzoek), gericht advies (zoals
Antwoorden op de onderzoeksvraag zijn gevonden door het
VIS-Technologische Dienstverlening) en informatievoorziening
onderzoek langs vijf lijnen uit te voeren:
(onder andere VIS-Thematische Innovatiestimulering). Een groot aantal onderzoekers en adviseurs dragen bij aan deze activiteiten,
l
Ten eerste is desk research uitgevoerd. Beschikbaar materiaal
allen werkzaam bij erkende (publieke) onderzoeksinstellingen
is geanalyseerd, zoals interne beschrijvingen van programma-
(inclusief strategische onderzoekscentra), Vlaamse innovatie-
doelstellingen van het IWT, reeds uitgevoerde IWT-studies
samenwerkingsverbanden, universiteiten en hogescholen,
en cijfers over het gebruik van www.innovatienetwerk.be.
federaties of andere clusterorganisaties. l
Ten tweede zijn administratieve data van het IWT – over
Het IWT ziet meerwaarde in de samenwerking van deze
projecten en de daarbij aangesloten organisaties – op een
betrokken organisaties; de facto samenwerking van de
netwerkanalytische manier verwerkt. Zo is inzichtelijk
betrokken personen. Meerwaarde moet uiteindelijk neerslaan
gemaakt hoe de structuur van het VIN is opgebouwd: welke
bij de bedrijven. Bedrijven zijn uiteindelijk de gebruikers.
organisaties werken met elkaar samen aan de uitvoering van
Betere samenwerking tussen de organisaties levert namelijk
onderzoeks- en valorisatieprojecten? Hoe ontwikkelen die
theoretisch het volgende resultaat op: (i) nieuwe combinaties
relaties zich door de jaren heen? Zijn er verschillende
van kennis en kunde die leiden tot innovatieve en creatieve
netwerkconstructen voor de verschillende programmatypes?
projecten, (ii) het bundelen van doelgroepen waardoor per project het bereik onder bedrijven toeneemt, (iii) hogere
l
Ten derde is een uitgebreide interviewronde georganiseerd.
kwaliteit van onderzoeksprojecten omdat partijen met
In totaal zijn 25 interviews afgenomen (van gemiddeld 1,5 uur)
kerncompetenties worden betrokken, (iv) een infrastructuur
met 29 betrokkenen: IWT (inclusief directie) en onderzoekers/
voor efficiënte en adequate doorverwijzing van bedrijven
adviseurs die onderdeel uitmaken van het VIN.
met een nood, en (v) een betere schakeling tussen onderzoek en advies waardoor opgebouwde kennis snel en wijd verspreid worden.
l
Ten vierde is een elektronische vragenlijst over de werking van het VIN verstuurd aan onderzoekers en adviseurs die betrokken zijn (geweest) bij de uitvoering van projecten die
Om een beter beeld te krijgen van de samenwerking tussen
onderdeel uitmaken van het VIN. Deze vragenlijst is ingevuld
partijen en, in essentie, de vraag te beantwoorden in welke mate
door 266 personen.
dit Vlaams Innovatienetwerk (VIN) zich als ‘netwerk’ gedraagt, werd een studie uitgevoerd. Het IWT heeft aan het bureau Dialogic gevraagd de structuur en werking van het VIN te onderzoeken.
255
l
Ten slotte zijn bedrijven tijdens vijf rondetafelsessies
Daarnaast: ook al zijn er 340 organisaties geïdentificeerd,
gevraagd naar hun bevindingen over het innovatielandschap
een veel beperktere groep VIN-leden zorgt voor de meeste
in Vlaanderen. Deze rondetafelsessies waren georganiseerd
activiteit. Er is een onderscheid te maken tussen organisaties
in het kader van de evaluatie van Vlaamse innovatiecentra.
‘in de kern van het VIN’ en organisaties daarbuiten.
Hoewel de nadruk tijdens deze sessies lag op het functioneren van die centra, is ook gesproken over hun rol
Hoe ziet het VIN eruit:
binnen het VIN en de wisselwerking tussen innovatiecentra
In figuur 1.1 is de netwerkstructuur weergegeven van alle
en andere kennisleveranciers en intermediairen die samen
organisaties die in de periode 2000-2010 hebben deelgenomen
het VIN vormen.
in de verschillende typen IWT-projecten. Voor het weergeven van de actoren en relaties is gebruik gemaakt van verschillende
De inhoud van het rapport is diverse malen besproken met de
kleuren en presentatievormen, om zo respectievelijk de
externe begeleidingsgroep van deze studie. Zo zijn de tussentijdse
verschillende types organisaties en de waarden van relaties
resultaten besproken en werd een workshop georganiseerd
weer te geven. Een legenda is opgenomen in tabel 1.1.
over de toekomstige ontwikkeling van het VIN en de rol van IWT daarbij. Tijdens die workshop heeft de externe begeleidings-
Het totale Vlaamse Innovatienetwerk bestaat uit 340 organisaties
groep van deze studie haar reactie gegeven op het VIN van
en 1.394 relaties. De verdeling naar type organisatie en
de toekomst. Deze groep bestond uit de volgende personen:
de intensiteit van de samenwerkingsrelaties is beschreven in tabel
Peter Antonissen (CLUSTA), Johan Bil (Universiteit Gent),
1.2 en tabel 1.3.
Bart De Caesemaeker (Kabinet van de Vlaamse minister van Innovatie, Overheidsinvesteringen, Media en Armoede-
Groei van het netwerk:
bestrijding), Herman Derache (Sirris), Maka De Lameillieure
De netwerkdichtheid van het VIN groeit (cijfers van 2003,
(Flanders InShape), Annie Renders (IWT), Tania De Roeck
2006 en 2009 vergeleken). Kortom, VIN-leden werken in de
(IWT), Chris de Roock (Fedustria), Bas Sturm (Innovatiecentrum
uitvoering van, door het IWT gefinancierde, onderzoeks- en
Vlaams-Brabant), Eric Sleeckx (IWT) en Johan Vyncke (WTCB).
innovatieprojecten méér en méér met elkaar samen. Groei van het netwerk tussen 2003 en 2006 werd nog voor een groot deel veroorzaakt door toename van het aantal VIN-leden.
1.3 VLAAMS INNOVATIE NETWERK (VIN)
De groei tussen 2006 en 2009 ligt daarentegen niet zozeer aan uitbreiding van het aantal actoren, maar vooral aan meer
1.3.1 Structuur van het VIN
samenwerkingsrelaties daartussen (herhaling van bestaande
“De organisaties in het netwerk zijn steeds meer met elkaar verbonden.”
Subnetwerken: In plaats van één VIN, herkennen respondenten eerder
Wat is het VIN:
subnetwerken of clusters. Een deel van het totale VIN waar zij
Het VIN is technisch af te bakenen op basis van de verschillende
sterk in participeren. Die subnetwerken zijn heel verschillend van
IWT-subsidieprogramma’s (VIS-programma, SBO, TETRA, TBM
aard (omvang, inhoudelijke focus, regionale schaal, diversiteit van
en LO) en de projectmatige samenwerking van intermediaire
deelnemers, etc). Daardoor ontstaat er ook overlap: VIN-leden
organisaties en kenniscentra daarbinnen. Vanuit dat perspectief
zitten in meerdere subnetwerken. Surveyrespondenten noemen
bestaat VIN uit 340 organisaties en 1.394 relaties tussen die
de volgende thematische clusters: voeding, energie & milieu,
organisaties; er is sprake van een relatie als de organisaties ten
design, materialen, textiel, manufacturing, ICT, coatings,
minste één keer samen in een IWT-project hebben geparticipeerd.
landbouw, mechatronica, (bio)medisch en bouw.
Veel van die relaties blijken ook te zijn gebaseerd op slechts één project. Interviewrespondenten hebben echter geen eenduidig beeld van het VIN, omdat er geen duidelijke doelstelling is geformuleerd voor het netwerk (wel voor de onderliggende programma’s). Bovendien, samenwerking tussen mensen is sociale interactie. Dat is continue in beweging.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
relaties en opbouw van nieuwe relaties).
1 Om de visualisatie van de netwerkstructuur van het gehele VIN (2000-2010) te verduidelijken, zijn in deze afbeelding onderwijsinstellingen weergegeven op niveau van de organisatie en niet op het niveau van faculteiten. In Figuur 30 in bijlage 1 van het volledig rapport is dezelfde afbeelding weergeven waarin onderwijsinstellingen wel op faculteitsniveau zijn meegenomen.
Figuur 1.1: Structuurweergave Vlaams Innovatienetwerk 2000-20101 (Legenda: zie tabel 1.1)
256
257
Tabel 1.1:
Legenda netwerkvisualisaties
Tabel 1.3:
Intensiteit van samenwerkingsrelaties – Aantal gezamenlijke uitvoeringen van goed-
Actoren
gekeurde IWT-projecten tussen 2 organisaties
n Overheid n Bedrijf
Aantal gezamenlijk uitgevoerde IWT-projecten 1.0 2.0 3.0 4.0 5.0 6.0 7.0 8.0 9.0 10.0 11.0 12.0 13.0 14.0 15.0
n Groep van bedrijven n Onderwijsinstelling n Onderzoeksinstelling n Collectief centrum n Vereniging/federatie n Clusters n Onbekend Lijnen Samenwerking in 1 project Samenwerking in 2 projecten Samenwerking in 3-4 projecten Samenwerking in 5-7 projecten Samenwerking in 8-10 projecten Samenwerking in >10 projecten
Tabel 1.2:
# organisaties in het netwerk2
Aantal organistatie koppels 1.041 187 64 46 17 11 9 7 1 6 1 1 1 1 1
Figuur 1.2: Zicht op expertise en aanbod binnen het VIN (N =230 respondenten van bevraging)
Actoren n Overheid n Bedrijf n Groep van bedrijven
7 583
n Onderwijsinstelling
864
n Onderzoeksinstelling
32
n Collectief centrum
13
n Vereniging/federatie
57
n Clusters n Onbekend
33,0%
1
18,3%
5 81
27,0%
n Goed globaal overzicht van gehele netwerk n Vooral goed zicht op expertise binnen de subnetwerken n Tot op zekere hoogte zicht op expertise binnen de subnetwerken, daarbuiten nauwelijks n Geen goed overzicht van expertise in het netwerk
2 De typologie is bepaald aan de hand van de administratieve data (bron: IWT). 3 Het is voor bedrijven niet toegestaan om deel te nemen aan IWT-projecten uit het VIN (met uitzondering van SBO). Dat er toch 58 bedrijven deelnemen aan het VIN heeft diverse redenen. Allereerst waren de regels voor deelname van bedrijven tot 2003 anders (in oudere projecten kunnen derhalve wel bedrijven meegenomen zijn). Daarnaast participeren nog steeds bedrijven in IWT-projecten uit het VIN, maar deze bedrijven zijn veelal private onderzoekscentra (zoals OCAS), voorlichtingscentra (zoals Proefcentrum Hoogstraten) en entiteiten opgericht door een groep van bedrijven die als zodanig participeren in IWT-projecten (zoals Benelux Game Initiative vzw). 4 Faculteiten zijn geteld als losse entiteiten.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
21,7%
258
Binnen het VIN zijn er organisaties die een centrale rol innemen.
Als belangrijkste aandachtspunt wordt de actualiteit van de site
Uit de survey, netwerkanalyse en interviewronde komen de
genoemd; dat is nu nog veelal afhankelijk van input van alle
volgende partijen naar voren: de innovatiecentra, de K.U.Leuven
afzonderlijke VIN-leden (in plaats van een rechtstreekse
en Universiteit Gent, KaHo St. Lieven, Agoria, WTCB, Sirris
koppeling van databases).
en Centexbel, IMEC en VITO, CLUSTA, VEI en VKC, FMTC en Flanders’ Food. Centraliteit van actoren kan door meerdere
Samenwerking:
(niet altijd samenhangende) factoren worden verklaard:
Samenwerking binnen het VIN is voor de meeste organisaties
door karakteristieken van de organisatie (o.a. omvang, taak,
een bewuste keuze; zij doen dit niet, omdat het een vereiste is.
specialisatie, afhankelijkheid van IWT-financiering) en persoonlijke
Belangrijkste redenen voor het partneren in de uitvoering van
karakteristieken van de directeur of business development
IWT-projecten, is het combineren van additionele kennis en
manager (één gezicht, open houding, persoonlijk netwerk en ‘klik’).
expertise. De winsten die daardoor ontstaan, wegen op tegen de ‘kosten’ van samenwerking (projecten waar meerdere organisaties aan deelnemen, worden als minder efficiënt
1.3.2 Werking van het VIN
gezien). Ook nemen projectoverschrijdende activiteiten toe. “De website en nieuwsbrief worden niet alleen het meest gebruikt,
Soms komt samenwerking niet van de grond. Dat ligt met name
respondenten zijn over die tools ook het meest tevreden.”
aan: het gebrek aan een open houding van één of beide partijen, het gebrek aan zicht op elkaars competenties en onduidelijke functies van sommige organisaties in het VIN als geheel.
Tools: Het IWT biedt diverse tools aan, ter ondersteuning van de VINleden bij hun actieve samenwerking met anderen; o.a.
Contacteren andere VIN-leden:
de website (www.innovatienetwerk.be), een nieuwsbrief,
Intermediaire organisaties en kenniscentra zouden met
bemiddeling, training en de organisatie van evenementen
verschillende vragen bij hun ‘collega’s’ van het VIN terecht
(inhoudelijk en voor het organiseren van ‘ontmoeting’). VIN-leden
kunnen. We zien echter dat zij vooral – via de structuur van het
maken het meest gebruik van www.innovatienetwerk.be en
VIN – zoeken naar aanvullende technologische kennis of samen-
waarderen die tool ook het hoogst. Op die site kan gezocht
werkingspartners. Er wordt minder beroep gedaan op andere
worden naar profielen van andere VIN-leden, zijn projecten
VIN-leden voor het delen van (onderzoeks)faciliteiten of
uitgezet en kunnen (technische) vragen worden gesteld.
organisatorische vraagstukken (informatie over intellectuele
Opvallend is dat de website vooral gebruikt wordt door
eigendom, juridische zaken, marketing en valorisatiemanagement).
de ervaren onderzoekers en adviseurs binnen het VIN, terwijl ook onervaren personen van deze informatiebron zouden kunnen profiteren.
Figuur 1.3: Contacteren van andere VIN-leden: waar is men naar op zoek? (N =230 respondenten van bevraging)
Technologische kennis Partner search Delen van faciliteiten Marketing en promotie Informatie over subcontracting Kennis over IPR of juridische zaken Agendasetting Kennis over valorisatiemanagement 0%
10%
20%
30%
40%
50%
60%
70%
80%
259
Doorverwijzing:
Het IWT kan dit primair aanjagen door sterk in te zetten op
De structuur van het VIN leent zich voor doorverwijzing van
communicatie; zowel richting VIN-leden als richting bedrijven.
vragen. Als een VIN-lid een vraag van een bedrijf krijgt,
De website (www.innovatienetwerk.be) dient als centrale kennis-
maar zelf het antwoord niet of onvoldoende kan geven,
database en hoort zo volledig en up-to-date mogelijk te zijn.
dan kan hulp van een collega VIN-lid worden ingeschakeld. Dat gebeurt relatief vaak (86% van de surveyrespondenten
Profilering organisaties en netwerkleden:
zegt wel eens door te verwijzen). De innovatiecentra zijn daarin
Voor het intern functioneren van de back-office, en aansluiting
het meest actief (ongeveer 1000 verwijzingen per jaar).
tussen back- en front-office, is er nood aan betere profilering van
De belangrijkste redenen voor het niet doorsturen van een
deelnemende organisaties. Het gaat daarbij niet alleen om het
(technische) vraag: gebrek aan zicht op beschikbare expertise
presenteren van up-to-date gegevens op www.innovatienetwerk.be
binnen het netwerk en tijdsgebrek.
(die deels te koppelen zijn vanuit verschillende databronnen). Men zal ook het juiste niveau moeten kiezen om informatie te
De uiteindelijke meningen van interviewrespondenten over de
presenteren (en bijvoorbeeld samenhang tussen expertises van
werking van het VIN zijn verdeeld. Grofweg zijn er 3 varianten.
verschillende vakgroepleden), contactpersonen en –gegevens
Het eerste deel van de respondenten geeft aan dat het VIN
kenbaar te maken, een omschrijving van het soort dienst,
goed werkt, zich uitbreidt, duidelijke hubs (centrale actoren)
expertise en track record en eventueel automatisch prestatie-
heeft, er goede ondersteuning via tools is en nog volop
indicatoren te koppelen (zoals het aantal afgeronde projecten
ontwikkelpotentieel bezit. Een tweede groep herkent het VIN
en het aantal succesvolle doorverwijzingen).
niet als één netwerk. Activiteit komt volgens hen vooral voor binnen clusters en zien potentie voor het VIN met name in
Binnen het VIN zouden bovendien clusters meer zichtbaar
de betere ondersteuning van die clusters. Een derde groep
mogen zijn. Nu zijn die subnetwerken impliciet onderdeel van
respondenten is wat kritischer en vraagt zicht af wat
het VIN. Profilering van clusters schept duidelijkheid: ten eerste
onderscheidend is aan het VIN; volgens hen verandert er niets
stimuleert dat samenwerking binnen het subnetwerk, ten tweede
in de samenwerking en het aanbod van activiteiten met de
verstevigt dat het profiel zodat ook partijen (andere VIN-leden;
invoering van het label ‘VIN’.
primair voor doorverwijzing of partnering op cross-sectorale projecten) van buiten het cluster weten te vinden. Het IWT kan
1.3.3 Aanbevelingen voor het IWT voor de toekomstige ontwikkeling van het VIN
hier aan bijdragen door tools voor de afzonderlijke clusters te ontwikkelen en bovendien in te zetten op clusteroverstijgende activiteiten en interactie tussen clusters te stimuleren. Het IWT treedt op als ‘enabler’ en legt relaties niet op.
kunnen ontwikkelen naar een overzichtelijk netwerk, waarin iedere organisatie een duidelijke toegevoegde waarde heeft.”
Voortgang VIN: Voortgang van het VIN kan het IWT op verschillende manieren
Back-office en front-office:
monitoren. Momenteel ligt monitoring, in het kader van
Het VIN kan verder verbeterd worden door zowel de back-
de afzonderlijke IWT-programma’s, op het projectniveau.
office als de front-office door te ontwikkelen. De back-office is
Ontwikkeling van het VIN is echter project- en programma-
de interactie tussen VIN-leden; front-office de zichtbaarheid naar
overstijgend. Het gaat om interactie tussen actoren.
klanten (bedrijven) en interactie met hen. Het totaalconcept
Dynamiek van relaties kan op een netwerkanalytische manier
van het VIN, de aansluiting tussen back-office en front-office,
onderzocht worden. Dat is bureaustudie; het IWT gebruikt
kan dan getypeerd worden als ‘no wrong door, no single door’.
daarvoor administratieve data. Voor een volledig beeld meet
Bedrijven kunnen bij alle VIN-leden terecht met vragen over
men echter ook tussentijds meer zachte kanten van
organisatorische of technische ondersteuning; zowel bij hun
samenwerking. Informatie daarover wordt verzameld via
vertrouwde partner (bijv. een collectief centrum waar zij lid van
interactie met de VIN-leden en hun klanten. Dat sluit echter
zijn) of via één van de regionale knooppunten (innovatiecentra).
subjectiviteit niet altijd uit (sociaal wenselijke antwoorden),
Het VIN functioneert zo, dat vragen direct of indirect (via
maar maakt het anderzijds mogelijk om het gedrag van VIN-
doorverwijzing) snel en accuraat worden behandeld. Dat vraagt
leden te beïnvloeden (men gaat zich gedragen naar zaken
om goede afstemming tussen de intermediaire organisaties
waar op wordt gelet).
en de kenniscentra.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
“De back-office van het VIN zal zich in de komende jaren verder
260
D O S S I E R 2 : H E T VA B B - S H W : EERSTE VERSIE KLAAR, NU VERFIJNEN Door Pol Ghesquière (K.U.Leuven), Jean Paul Van Bendegem (VUB), Steven Gillis (Universiteit Antwerpen), Dominique Willems (UGent), Kirsten Cornelissen (VLIR)
2.1 SOCIALE EN HUMANE WETENSCHAPPEN TELLEN MEE
De academische publicaties in de sociale en humane wetenschappen zijn diverser van aard, met voor bepaalde disciplines een groter aandeel van boeken, boekbijdragen en
Sinds augustus 2009 werken achttien Vlaamse onderzoekers –
van publicaties in andere talen dan het Engels. Deze publicaties
onder de naam ‘het Gezaghebbende Panel’ (GP) – aan de opbouw
zijn niet of ondervertegenwoordigd in de databanken van
van het Vlaams Academisch Bibliografisch Bestand voor de Sociale
Web of Science.
en Humane Wetenschappen (VABB-SHW). Dit doen ze in samenwerking met het Expertisecentrum O & O Monitoring (ECOOM)
Het nieuwe financieringsdecreet voor de universiteiten en het
en binnen de krijtlijnen van het BOF-besluit.
gewijzigde Besluit op de Bijzondere Onderzoeksfondsen legden in 2008 de regelgevende basis voor de opbouw van
Het VABB-SHW brengt niet alleen een brede waaier aan
het VABB-SHW. De inhoud werd voorbereid door de VLIR-
tijdschriftpublicaties, maar ook boekpublicaties en andere in
commissie Kwaliteitszorg Onderzoek in de Humane en Sociale
rekening. Het bestand moet ervoor zorgen dat de humane
Wetenschappen. Het regelgevend kader van het VABB-SHW,
en sociale wetenschappen op een volwaardige manier kunnen
het BOF-besluit, is raadpleegbaar via www.ond.vlaanderen.be
bijdragen tot de verdeling van onderzoeksmiddelen tussen
(‘edulex’). Hoofdstuk Iter en hoofdstuk II, §8 beschrijven het
de Vlaamse universiteiten.
concept van het VABB-SHW en de opdracht van het GP, dat binnen het BOF-besluit opereert.
De eerste versie van het bibliografisch bestand staat vanaf december 2010 online, op www.ecoom.be/vabb. Door de strakke timing en de voorwaarden van het BOF-besluit, heeft het VABB-SHW na het eerste werkingsjaar van het GP een
2.3 ONDERZOEKSMIDDELEN VERDELEN TUSSEN UNIVERSITEITEN
voorlopig karakter. Het GP werkt momenteel aan een verfijning van het bestand.
Het aantal publicaties in het VABB-SHW is een parameter van de BOF-sleutel en bepaalt mee de verdeling van de onderzoeksmiddelen tussen de Vlaamse universiteiten. Het geheel van
2.2 HET BESLUIT OP DE BIJZONDERE ONDERZOEKSFONDSEN
publicaties in het VABB-SHW die niet geïndexeerd zijn in Web of Science telt in het begrotingsjaar 2011 mee voor 2,625 % van de BOF-middelen. Het VABB-SHW biedt louter een instrument om
Sinds 2003 speelt de wetenschappelijke productie van Vlaamse
onderzoeksmiddelen te verdelen tussen universiteiten. Het bestand
universiteiten een belangrijke rol in de verdeling van de
is NIET geschikt om onderzoekers individueel, groepsmatig of
middelen voor de Bijzondere Onderzoeksfondsen. Met het
disciplinair, en zeker niet crossdisciplinair, te vergelijken.
groeiende belang van het aantal publicaties en citaties per universiteit, steeg ook de vraag naar erkenning en waardering
ECOOM becijferde het resultaat voor de verdeling van
van publicaties uit de sociale en humane wetenschappen.
de BOF-middelen op basis van de eerste versie van het
De databanken van Web of Science verwerken immers
VABB-SHW. De tweede tabel op de volgende pagina werd
maar een beperkt deel van de publicaties uit de sociale en
gebruikt om het aandeel van de associaties te bepalen voor
humane wetenschappen. Daardoor hadden vooral de exacte
de parameter 'publicaties' van de BOF-verdeelsleutel 2011.
en biomedische wetenschappen een grote impact op
Antwerpen gaat, dankzij het VABB-SHW, licht vooruit in
de interuniversitaire verdeling van de onderzoeksmiddelen.
de telling, in tegenstelling tot Gent en Hasselt. Voor Leuven
Die ongelijke impact vindt zijn verklaring in een verschillend
en Brussel is er ongeveer een status quo. De roze balk van
publicatiegedrag.
de tabel geeft alle aangeleverde publicaties weer.
261
Figuur 2.1: Ongewogen publicaties 2000-2009 per associatie
Een herziening van het BOF-besluit en de BOF-sleutel is aan de orde vanaf BOF 2013. Het (relatief kleine) aandeel van het VABB in de parameter ‘publicaties’ (nu 15 %) is alvast onderwerp
35.000
van discussie. 30.000 25.000
2.4 VAN BOEKEN TOT PROCEEDINGS
20.000 15.000
Het VABB-SHW bestaat uit de referenties van wetenschappelijke
10.000
publicaties door onderzoekers aan Vlaamse universiteiten en hogescholen. De auteurs situeren zich binnen het domein van
5.000
de sociale en humane wetenschappen en/of hebben een bijdrage gepubliceerd die hun instelling toekent aan een humane of
0 Antwerpen
Brussel
Gent
Hassselt
Leuven
sociale discipline.
n niet VABB n in VABB
De lijsten van het VABB-SHW hebben dus een retrospectief karakter: ze bevatten enkel tijdschriften, uitgevers en proceedings waar(in) wetenschappers van Vlaamse universiteiten gepubliceerd
(Bron: ECOOM)
hebben in de afgelopen tien jaar. De volledigheid van het VABB-SHW is dan ook de verantwoordelijkheid van de associaties Figuur 2.2: Gewogen publicaties 2000-2009 per associatie
en hun onderzoekers: dienen zij van bepaalde publicaties geen of onvolledige bibliografische gegevens in, dan kunnen deze niet opgenomen worden in het VABB-SHW.
45.000 40.000
Het VABB-SHW onderscheidt twee categorieën van publicaties:
35.000 l
30.000
categorie 1: publicaties die zijn opgenomen in Web of Science en die bijdragen aan de verdeling van de BOF-middelen. Het GP heeft deze publicatiekanalen niet beoordeeld.
20.000
De opname van een tijdschrift in Web of Science gebeurt door de aanbieder ervan, Thomson-Reuters.
15.000
l
categorie 2: publicaties die voldoen aan de criteria van het BOF-besluit en die niet zijn geïndexeerd in Web of Science.
10.000
Over de opname van publicaties in deze categorie beslist
5.000
het GP. 0 Antwerpen
Brussel
Gent
Hassselt
Leuven
Concreet bevat het VABB-SHW: n niet VABB n in VABB
l
een lijst van ingediende tijdschriften die aan de minimumcriteria van het BOF-besluit voldoen. Ook de tijdschriften
(Bron: ECOOM)
die in Web of Science verwerkt zijn, werden opgenomen. Een differentiatie tussen tijdschriften met de daaraan
De groene balk geeft de publicaties weer die door het Panel geselecteerd werden. De publicaties van de hogescholen zitten niet vervat in de groene balk, aangezien niet alle hogescholen data hebben aangeleverd en ook omdat het BOF niet telt voor de hogescholen.
gekoppelde gewichten werkt het GP in de komende jaren uit.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
25.000
262
l
l
een lijst van uitgevers van boeken. Om pragmatische redenen
Het GP is dubbel representatief, zowel in zijn vertegenwoordiging
gebruikte het GP voorlopig de restrictieve Noorse lijst (meer
van instellingen als van disciplines. Het Panel bestaat uit
bepaald het hoogste niveau – level 2: internationale
achttien onderzoekers verbonden aan Vlaamse universiteiten
wetenschappelijke uitgevers) om te bepalen welke boeken
en hogescholen, die werkzaam zijn in de sociale en humane
verrekend worden in de eerste telling. Het GP werkt
wetenschappen en die in hun onderzoeksdomein een inter-
momenteel aan een selectieve uitbreiding van deze lijst, met
nationale erkenning genieten. De leden werden voorgedragen
onder meer ook uitgeverijen uit Vlaanderen en Nederland.
door de associaties en aangesteld door de Vlaamse overheid.
een lijst van individuele bijdragen in conference proceedings
Experts van ECOOM staan het GP bij tijdens het beslissings-
met een ISSN-nummer of gepubliceerd door een uitgever
proces. De Vlaamse Interuniversitaire Raad (VLIR) biedt het
die opgenomen is in de uitgeverslijst.
beslissingsproces logistieke en administratieve ondersteuning. Buitenlandse experts, ten slotte, gaven het GP advies aan de
Het GP volgt het telschema van het huidige BOF-besluit, dat de
hand van hun buitenlands model voor bibliometrie.
volgende weging voorschrijft: Het GP toetst tijdschriften, uitgevers en proceedings aan de ondergrenscriteria van het BOF-besluit (art. 1quater):
l
artikelen in tijdschriften: gewicht 1
l
boeken als auteur: gewicht 4
l
boeken als editor: gewicht 2
l
Ze zijn publiek toegankelijk.
l
artikelen of gedeelten in boeken: gewicht 1
l
Ze zijn op een ondubbelzinnige manier identificeerbaar via
l
artikelen in proceedings die geen themanummers van tijdschriften of geredigeerde boeken zijn: gewicht 0,5
een ISSN- of ISBN-nummer. l
Ze leveren een bijdrage aan de ontwikkeling van nieuwe inzichten of de toepassing ervan.
l
2.5 ALGEMENE WERKWIJZE
Ze worden voor verschijnen beoordeeld in een aantoonbaar peer-reviewproces door wetenschappers die expert zijn in de betrokken (deel)discipline(s).
Het wetenschappelijke beheer van het VABB-SHW verloopt volgens de regelgeving van het BOF-besluit.
Aan deze criteria voegde het GP een extra voorwaarde toe:
De opbouw van het bestand gebeurt in vier stappen:
l
l
l
De publicaties zijn minstens vier pagina’s lang.
Onderzoekers bezorgen aan hun associatie alle bibliografische
Dit extra ondergrenscriterium laat toe om publicaties met een
gegevens van hun wetenschappelijke publicaties. Voor het
minder wetenschappelijk karakter (bijvoorbeeld editorialen)
begrotingsjaar 2011 waren dat de publicaties binnen het
zoveel mogelijk uit te filteren zonder de publicaties individueel
tijdsvenster 2000-2009.
te moeten beoordelen.
Deze gegevens gaan naar ECOOM, dat op basis hiervan lijsten maakt van wetenschappelijke tijdschriften, uitgevers en proceedings waarin gepubliceerd werd. Deze lijsten
2.6 WERKWIJZE VOOR TIJDSCHRIFTEN
bezorgt ECOOM aan het GP. l
l
Het GP beoordeelt de tijdschriften, uitgevers en proceedings
De lijst van weerhouden tijdschriften is niet geïnspireerd door
in het licht van de criteria in het BOF-besluit (art. 1quater,
andere lijsten. De European Reference Index in the Humanities
zie ook infra). Het GP stelt dus geen exhaustieve lijsten op,
(ERIH), bijvoorbeeld, dekt niet alle disciplines en staat nog niet
maar vertrekt van de ingeleverde gegevens.
op punt. Voor de beoordeling van de tijdschriften liet het GP
Op basis van de beslissingen van het GP, bepaalt ECOOM
zich bijstaan door disciplinaire subpanels, die hun advies gaven
het geheel aan telbare publicaties en hun gewicht per
in het licht van de ondergrenscriteria van het BOF-besluit
universiteit.
(zie supra). Het GP baseerde zijn oordeel op de informatie die op dat moment beschikbaar was. Deze beoordeling doet geen uitspraak over de intrinsieke kwaliteit van publicaties. In het selectieproces streefde het GP naar intradisciplinaire consensus over de instellingen heen. Het GP weerhield 49% of 2.521 van de 5.150 beoordeelde tijdschriften.
263
2.7 WERKWIJZE VOOR UITGEVERS
Naast deze nadelen, heeft de Noorse lijst ook twee grote voordelen:
Het BOF-besluit (art. 1decies §5) schrijft voor om een lijst van
l
De selectieve criteria van het internationale niveau garanderen
uitgevers op te stellen op basis waarvan boeken en
in sterke mate dat boeken voldoen aan de criteria in het
boekbijdragen geselecteerd worden. De ondergrenscriteria,
BOF-besluit. Tot het internationale niveau behoort ten hoogste
beschreven onder punt 5, zijn echter alleen van toepassing op
20% van de uitgeverijen waarbij onderzoekers in Noorwegen
individuele records. Dit plaatste het GP voor een moeilijke
gepubliceerd hebben. In Vlaanderen gaat het om 17,4% van
opgave. Nemen we het criterium peer review en zijn moeilijke
de uitgeverijen waarbij onderzoekers gepubliceerd hebben.
vertaling naar het uitgeversniveau: er bestaat niet zoiets als
l
De Noorse lijst kent een interne maar ook internationale
‘wetenschappelijke uitgevers’ die exclusief boeken met peer
draagkracht. Ze wordt onder meer ook gebruikt in Denemarken
review publiceren. Peer review was in het verleden geen sterke
en Zweden. Volgens het GP is deze lijst de best bruikbare
gewoonte voor boeken en betrof vaak enkel het boekvoorstel.
optie voor multidisciplinaire doeleinden.
Dan maar individuele boeken evalueren? Zo’n individuele beoordeling van 14.435 boeken paste niet binnen de krappe tijdsspanne waarover het GP beschikte voor de opbouw van
2.8 WERKWIJZE VOOR PROCEEDINGS
de eerste versie. Gegevens over de kwaliteitsbeoordeling voor boekreeksen waren dan weer niet systematisch beschikbaar.
Het GP diende een lijst van individuele proceedingbijdragen op te maken volgens de ondergrenscriteria van het BOF-besluit.
Ondanks de moeilijkheid van de opdracht, pleitte het GP voor
Voor de periode 2000 - 2009 bezorgde ECOOM aan het GP
de opname van boeken in de eerste versie van het VABB-SHW.
2700 referenties van proceedingbijdragen. Het GP besliste om
Boeken zijn immers een belangrijk publicatietype voor de
voor de periode 2000 - 2009 alleen proceedingbijdragen in het
sociale en humane wetenschappen. Het GP koos voor de best
VABB-SHW op te nemen die voldoen aan de volgende criteria:
haalbare kaart op korte termijn en sloot om pragmatische redenen aan bij een functionerend systeem: de uitgeverslijst
l
Ze hebben een ISSN-nummer;
gebruikt door de Noorse overheid, en meer bepaald uitgevers
l
of zijn verschenen bij een uitgever van het internationale
met de hoogste kwalificatie (niveau 2). Dit zijn internationale wetenschappelijke uitgevers. De volledige Noorse lijst staat op
niveau (zie uitgeverslijst); l
en tellen minimum vier pagina’s.
het internet: http://dbh.nsd.uib.no/kanaler/?search=advanced. De huidige uitgeverslijst van het VABB-SHW is de doorsnede
2.9 PLANNEN VOOR DE TOEKOMST
Vlaamse instellingen gepubliceerd hebben. 2.9.1 Gelijke behandeling van boeken, tijdschriften De uitgeverijen uit het internationale niveau van Noorwegen:
en disciplines
l
richten zich voornamelijk tot een wetenschappelijk lezerspubliek;
De eerste prioriteit van het GP is om de beoordeling van
l
werken met een externe, onafhankelijke peer review;
tijdschriften en uitgeverijen in overeenstemming te brengen.
l
publiceren in de internationaal erkende forumtaal voor het
Bij de vorming van het huidige VABB-SHW werden uitgevers
betreffende onderzoeksdomein;
strenger beoordeeld dan tijdschriften. Voor de uitgeverijen
publiceren werken van internationale onderzoekers, waarvan
geldt in de startfase van het VABB-SHW immers het criterium
minder dan 2/3e afkomstig is van hetzelfde land.
van internationale allure, dat niet van toepassing is op de
l
tijdschriften. Het GP is zich ervan bewust dat de praktijk van Het uitgangspunt van het GP heeft beslist tekortkomingen.
internationaal publiceren sterk verschilt van discipline tot
De Noorse lijst is in zekere zin artificieel want ze vertrekt niet
discipline. Bepaalde disciplines zijn door hantering van het
vanuit het Vlaamse publicatiegedrag. Bovendien zijn de evaluatie-
criterium beduidend minder vertegenwoordigd (schommeling
criteria waarop de selectie gebaseerd is, strenger dan de
tussen 4% en 40%). Vanuit het perspectief van de doelstelling
ondergrenscriteria vooropgesteld in het BOF-besluit.
van het VABB-SHW, namelijk de interuniversitaire verdeling van fondsen, is dit niet zo’n probleem, want het criterium treft alle universiteiten op dezelfde wijze.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
van deze Noorse lijst en de uitgeverijen waar onderzoekers aan
264
Ook de methode van opbouw verschilt: de uitgeverslijst vertrekt niet van de publicaties afkomstig van Vlaamse instellingen, in tegenstelling tot de lijst van tijdschriften. Om de selectie van boeken en boekbijdragen te optimaliseren, werkt het GP verder aan een beoordelingssysteem van uitgevers. Dit systeem moet toelaten om, zoals bij tijdschriften, de ondergrenscriteria van het BOF-besluit te garanderen. Bijkomende gegevens over wetenschappelijke reeksen kunnen hieraan tot op zekere hoogte tegemoet komen. ECOOM zal met de instellingen aanvullende afspraken maken over de aan te leveren bibliografische gegevens (zoals bijvoorbeeld reekstitels). 2.9.2 Individuele beoordeling van proceedings Om de criteria van het BOF-besluit nog nauwgezetter toe te passen, zal het GP in de toekomst de proceedingbijdragen individueel beoordelen. 2.9.3 Potentiële differentiatie binnen publicatietypes Binnen publicatietypes wenst het GP een verschillend gewicht toe te kennen aan niveaus van tijdschriften en uitgeverijen. Deze differentiëring impliceert dat het globale telschema aangepast wordt. Voor het begrotingsjaar 2011 wordt het VABB-SHW-telschema toegepast zoals het staat gestipuleerd in het BOF-besluit. Het GP streeft ernaar een aangepast telschema uit te werken. 2.9.4 Bijkomend publicatietype ‘geannoteerde corpora’ Het BOF-besluit legt vijf categorieën vast om opgenomen te worden in VABB-SHW. Conform het BOF-besluit (art. 1 quarterdecies) deed het GP het voorstel om ook ‘geannoteerde corpora’ met een ISBN-nummer op te nemen. De voogdijministers keurden de uitbreiding goed. Onder ‘geannoteerde corpora’ vallen een survey databank voor secundair gebruik, een geannoteerd wetboek, geannoteerde multimediale corpora, etc. Zoals een vakpublicatie vereist de publicatie van een geannoteerd corpus specialistische vakkennis. Bovendien is de impact van corpora meetbaar en in dit opzicht vergelijkbaar met die van tijdschriftartikelen en monografieën. De geannoteerde corpora kunnen ten vroegste tegen 2015 opgenomen worden in het VABB-SHW. Het GP zal deze individueel evalueren volgens de ondergrenscriteria in het BOF-besluit.
265
DOSSIER 3: OVER DE MOGELIJKHEDEN E N B E P E R K I N G E N VA N D E H - I N D E X 1
Door Wolfgang Glänzel (K.U.Leuven)
Het traditionele bibliometrische indicatoren instrumentarium is
De voordelen van deze index zijn duidelijk. De h-index kan
gebaseerd op eenvoudige statistische maten en functies zoals
uiteraard toegepast worden op alle soorten verzamelingen van
gemiddelden, relatieve frequenties en kwantielen. Deze publicatie-
artikels. Aangezien de h-index het aantal onderliggende artikels
en citatie-gebaseerde statistieken bleken robuuste en nuttige
niet kan overschrijden, kan zelfs h = 0 worden gedefinieerd
maatstaven om de activiteit en prestatie van wetenschappelijk
voor volledig inactieve auteurs. In het volgende wordt een
onderzoek te meten. Vooral genormaliseerde indicatoren hebben
samenvatting gegeven van de belangrijkste kenmerken van
hun sterkte getoond in vergelijkende studies op meso- en macro-
de h-index waarvan sommige al in het originele artikel door
niveau. De evaluatie op microniveau, vooral dan de beoordeling
Hirsch zijn opgenomen.
van de onderzoekprestaties van individuele onderzoekers, bleef daarentegen het meest problematisch. De reden daarvoor
l
De h-index is een extreem eenvoudige en verstaanbare
is tweevoudig. Enerzijds moet de publicatieoutput in een relatief
indicator die op verschillende vlakken van aggregatie, maar
korte tijdsperiode groot genoeg zijn om statistisch betrouwbare
bij voorkeur voor de beoordeling van onderzoekprestaties van individuele onderzoekers, toegepast kan worden.
indicatoren te verkrijgen. Anderzijds zijn wetenschappelijke productiviteit en citatie-impact niet noodzakelijk gecorreleerde
l
De h-index combineert citatie-impact met publicatie-activiteit.
variabelen. Indien deze statistische methodes worden
l
De h-index is een robuuste, cumulatieve indicator.
toegepast, moet dus nog onderzocht worden hoe lage/hoge
Toename van publicaties alleen heeft geen onmiddellijke
publicatieactiviteit verbonden is met lage/hoge citatie impact.
effect op deze index.
Om deze tekortkomingen te overbruggen heeft Jorge E. Hirsch
l
De h-index meet duurzame prestatie, niet alleen enkele pieken.
(2005) recentelijk een nieuwe indicator voorgesteld voor
l
Alle document types kunnen worden opgenomen aangezien
de beoordeling van de onderzoeksprestaties van individuele
de h-index niet verandert door de toevoeging van niet-
onderzoekers. Deze indicator – h-index genaamd – is ontwikkeld
geciteerde publicaties.
voor toepassingen op microniveau en voor metingen van zowel
l
De h-index correleert met andere bibliometrische prestatieindicatoren.
Jorge E. Hirsch heeft een onderzoeker een index h waarbij h het aantal van zijn/haar N publicaties is die telkens minstens h
Naast deze voordelen zijn er ook verscheidene tekortkomingen
citaties ontvangen hebben.
die hierna samengevat worden.
Hirsch’s idee heeft onmiddellijk grote publieke belangstelling
l
gekregen (Ball, 2005) en ontving positieve reacties van de natuurkundigen (Diniz Batista et al. 2005; Povov, 2005) en de
De h-index benadeelt nieuwkomers omdat zowel hun publicatie-output als het aantal citaties nog relatief gering is.
l
De h-index zorgt ervoor dat wetenschappers op hun
scientometrici (Bornmann en Daniel, 2005; Braun et al., 2005).
lauweren kunnen rusten (‘jouw artikels doen het werk voor
De laatste twee artikels toonden aan dat de h-index gecorreleerd
jou’) omdat het aantal citaties kan toenemen zelfs als er geen nieuwe artikels worden gepubliceerd.
is aan andere bibliometrische prestatie-indicatoren. Dit werd ook bevestigd door van Raan (2006) maar hij had wel benadrukt
l
Deze indicator is gebaseerd op vrij lange observatieperiodes
dat de wetenschappelijke prestaties nauwelijks door één indicator
waardoor een eventuele terugloop in de carrière van een
alleen kunnen uitgedrukt worden.
wetenschapper niet zal worden weergegeven omwille van dezelfde reden als hierboven.
1 Verschenen in Science Focus, 1 (1), 2006, 10–11, in het Chinees. De Engelse vertaling is toegankelijk via: http://eprints.rclis.org/bitstream/10760/9378/1/H_Index_opprtunities.pdf
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
publicatieactiviteit alsook citatie-impact. Volgens de definitie van
266
l
De h-index is niet onafhankelijk van het vakspecifieke
REFERENTIES
communicatiegedrag en kan niet op dezelfde manier genormaliseerd worden als andere publicatie- of citatiegebaseerde indicatoren. l
l
Een belangrijk probleem is het vinden van geschikte referentie-
• BORNMANN, L., DANIEL, H.-D., Does the h-index for ranking of scientists really work? Scientometrics, 65 (3), 2005,
De h-index is geschikt voor analyses op micro-niveau, toepasbare indicatoren. Het gebruik van een gepaste
pp. 391–392. • BRAUN, T., GLÄNZEL, W., SCHUBERT, A., A Hirsch-type index for journals. The Scientist, 19 (22), 2005, p. 8.
indicatorenset, in plaats van één enkele maatstaf, kan een
• DINIZ BATISTA, P. GUIMARAES CAMPITELI, M., KINOUCHI,
meer adequaat en veelzijdig beeld van de realiteit weergeven.
O., SOUTO MARTINEZ, A., A complementary index to
Volgens zijn definitie kan de h-index het aantal publicaties
quantify an individual's scientific research output. 2005,
niet overschrijden. Hierdoor krijgen kleine, maar uiterst hoog geciteerde verzamelingen van artikels, een nadelige h-index toebedeeld (‘small is not beautiful’). l
2005, p. 900.
standaarden voor vergelijking, zelfs in hetzelfde vakgebied. maar op hogere aggregatieniveaus zijn er meer veelzijdig
l
• BALL, P., Index aims for fair ranking of scientists. Nature, 436,
Volgens mijn ervaring is de h-index wel degelijk bruikbaar
Toegankelijk via http://arxiv.org/abs/physics/0509048 . • GLÄNZEL, W., PERSSON, O., A Hirsch-type index for Price Medallists. ISSI Newsletter, 1 (4), 2005, pp. 15-18. Toegankelijk via http://www.issi-society.info/newsletter.html.
om uitstekende prestaties te identificeren maar lijkt hij te
• GLÄNZEL, W., On the H-index – A mathematical approach
falen bij de beoordeling van redelijke tot goede prestaties.
to a new measure of publication activity and citation impact.
De reden hiervoor is de scheve rang-frequentie verdeling
Scientometrics, 67 (2), 2006, pp. 315-321.
met een extreem lange staart (Glänzel en Persson, 2005; Glänzel, 2006).
• HIRSCH, J.E., An index to quantify an individual's scientific research output. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America,
Wij kunnen hieruit concluderen dat de h-index beslist een interessante indicator is wiens sterkte ligt in de potentiële toepassing om kleine publicatie verzamelingen te beoordelen, daar waar andere traditionele indicatoren falen of waar hun toepassing problematisch blijkt te zijn. Het feit dat het aantal
102 (46), 2005, pp. 16569-16572. Toegankelijk via http://arxiv.org/abs/physics/0508025). • POPOV, S.B., A parameter to quantify dynamics of a researcher's scientific activity.
2005,
Accessible
via
http://arxiv.org/abs/physics/0508113.
nadelen groter is dan de voordelen betekent niet noodzakelijk
• VAN RAAN, A.F.J., Comparison of the Hirsch-index
dat de nadelen overheersen. Het betekent alleen dat zich in
with standard bibliometric indicators and with peer
bepaalde toepassingen problemen kunnen voordoen. De h-index
judgment for 147 chemistry research groups. Scientometrics,
is een cumulatieve indicator die noch met de dynamiek van de
67 (3), 2006, pp. 491-502.
publicatie-activiteit, noch met de verandering van de citatie-impact rekening houdt en die de multidimensionele ruimte van de bibliometrie reduceert tot één dimensie. Zowel het theoretisch onderzoek naar de mathematisch-statistische achtergrond van de h-index als het systematisch onderzoek over de toepassing van deze maatstaf zijn noodzakelijk om meer perspectieven en/of beperkingen te onthullen. Ik ben er bijgevolg van overtuigd dat de h-index een nuttige aanvullende indicator is, een verrijking voor het bibliometrische instrumentarium, maar hij is zeker niet geschikt om bestaande geavanceerde indicatoren te vervangen die al sinds lange tijd standaardtoepassingen zijn in het bibliometrisch onderzoek.
267
AANVULLING Sinds deze nota is verschenen als mijn eerste reactie op de voorgestelde nieuwe indicator, is de h-index uitgegroeid tot een erg populaire indicator. Hij is bijvoorbeeld opgenomen in de grote multidisciplinaire databanken Web of Science (Thomson Reuters) en SCOPUS (Elsevier). Zijn wiskundige eigenschappen en zijn correlatie met andere bibliometrische indicatoren werden ondertussen uitvoerig bestudeerd. Veel inspanningen en talrijke pogingen werden gedaan om de h-index te verbeteren en zijn nadelen te compenseren. Mijns inziens komen niet alle pogingen en oplossingen overeen met Hirsch’s originele intenties. Vaak boeten deze afgeleiden ook in aan reproduceerbaarheid, duidelijkheid, eenvoud en robuustheid. In deze context verdient Hirsch’s tweede maatstaf, de ~h-index, eveneens vermelding. Hirsch heeft herkend dat onderzoekers door co-auteurschap met vooraanstaande collega’s onterecht hun h-index positief kunnen beïnvloeden. Zijn nieuwe h-index (Hirsch, 2010) is zo geconcipieerd dat de uitwerking van dit effect grotendeels opgeheven wordt. Op die manier krijgt de ‘senior’-auteur de volle erkenning maar de ‘junior’ auteur minder of geen erkenning. Maar, in vergelijking met de originele h-index is deze indicator vrij ingewikkeld en een stuk moeilijker te berekenen. Waarschijnlijk zal hem dan ook niet dezelfde populariteit als de originele h-index te beurt vallen. Welke rol de h-index en zijn afgeleiden in de toekomst werkelijk zullen spelen, blijft dus nog verder af te wachten.
• HIRSCH, J.E., An index to quantify an individual's scientific research output that takes into account the effect of multiple co-authorship. Scientometrics, 85 (3), 2010, pp. 741-754.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
REFERENTIE
268
DOSSIER 4: STRUCTURELE A N A LY S E VA N I N S T I T U T I O N E L E ONDERZOEKSPROFIELEN Door Bart Thijs (K.U.Leuven), Wolfgang Glänzel (K.U.Leuven) en Koenraad Debackere (K.U.Leuven)
4.1 BELANG VAN ONDERZOEKSPROFIELEN
De structurele analyse vertrekt van de vakgebiedsprofielen van de instellingen. Deze profielen beschrijven het aandeel van
Naast het toenemend belang van kwantitatieve evaluatie-
elk van 16 domeinen in de totale output van de instelling.
mechanismen voor het beoordelen van wetenschappelijk
Omwille van mogelijke meervoudige toekenning van publicaties
onderzoek, neemt ook het besef toe dat zich problemen kunnen
aan verschillende vakgebieden, zal de som van de aandelen
voordoen bij hun toepassing. Bij het gebruik van kwantitatieve
voor de meeste instellingen boven de honderd procent uitkomen.
methoden voor het beschrijven van de performantie en de
Deze profielen van de set van Europese instellingen worden
receptie van wetenschappelijke activiteit, is het erg belangrijk
gebruikt om clusters of groepen te vormen van organisaties
om steeds voor ogen te houden dat wetenschap een activiteit
met een gelijkaardig profiel, en dus actief in gelijkaardige
van en tussen mensen is, waarbij creativiteit een cruciale rol speelt.
vakgebieden. Kleine instellingen of instellingen met een geringe
Dit houdt onder meer in dat voor de communicatie tussen actoren
wetenschappelijke output worden in eerste instantie uitgesloten
- binnen verschillende gemeenschappen of ‘communities’ van
van de analyse. Door de kleine aantallen zullen de aandelen per
wetenschappers - specifieke gedragingen en gedragsregels
vakgebied voor hen immers ongebruikelijk hoog (dichtbij of
gelden. Dit resulteert onder meer in verschillen in publicatie-
gelijk aan 1) of ongebruikelijk laag (dichtbij of gelijk aan 0) zijn.
en citatie-gedrag. Het effect van disciplinespecifiek gedrag en bijgevolg de nood aan standaardisering van indicatoren, is reeds
Omdat de resultaten die hier gepresenteerd worden uit
uitvoerig beschreven. In dit dossier wordt een structurele analyse
verschillende reeds eerder gepubliceerde artikels zijn
van institutionele publicatieprofielen voorgesteld waarbij groepen
samengebracht, ligt niet steeds dezelfde set van publicaties aan
van instellingen gecreëerd worden met een gelijkaardig
de basis van de gerapporteerde gegevens. Voor de
onderzoeksprofiel. Deze meer homogene groepen laten dan
verschillende onderzoeken zal het gehanteerde tijdsvenster
een onderlinge vergelijking toe. Ook kunnen voor elk van deze
duidelijk vermeld worden.
groepen aparte, specifieke benchmarks gedefinieerd worden.
4.2 DATABRONNEN EN DATAVERWERKING
4.3 CLUSTERS EN CLASSIFICATIE OP BASIS VAN ONDERZOEKSPROFIELEN
Alle gegevens die in dit dossier gebruikt worden zijn gebaseerd
Zoals hierboven reeds beschreven, zal het creëren van deze
op ‘ruwe’ data geëxtraheerd uit de jaarlijkse updates van de
meer homogene groepen ons in staat stellen om meer accuraat
Web of Science databank van Thomson Reuters (Philadelphia,
een vergelijking van prestaties tussen instellingen uit te voeren.
PA, USA). Enkel papers van het documenttype “article”, “letter”,
In een eerdere publicatie (Thijs en Glänzel, 2008) hebben we
“proceedings paper” en “review” geïndexeerd in de jaarlijkse
een methodologie ontwikkeld om op basis van de boven-
volumes, werden geselecteerd. Publicaties werden toegekend
beschreven onderzoeksprofielen een cluster-analyse uit te voeren.
aan landen en instellingen op basis van de adressen vermeld in
Deze methode gebruikt Ward’s hiërarchisch cluster algoritme
de hoofding van het artikel. Nationale thesauri ontwikkeld aan
met kwadratische Euclidische afstanden om tot acht verschillende
de K.U.Leuven op basis van de institutionele adresgegevens,
groepen te komen. De Je(2)/Je(1) index, geïntroduceerd door
zijn gebruikt om publicaties aan Europese instellingen toe te
Duda en Hart (1973), werd gebruikt om de optimale oplossingen
kennen. Alle publicaties zijn ook toegewezen aan ten minste
te vinden. Naast het bijna triviale geval met twee clusters
één van de zestien hoofdgebieden van de wetenschapen,
(met name, instellingen met medische onderzoekscentra versus
sociale wetenschapen en humane wetenschappen, ontwikkeld
alle andere instellingen), hebben we acht clusters gevonden als
aan de K.U.Leuven en ISSRU-Boedapest (Glänzel et al., 2003).
het tweede optimum.
269
De aldus bekomen classificatie is weergegeven in tabel 4.1. De omschrijving van de cluster verwijst telkens naar het
4.4 STERKE VERSCHILLEN IN ONDERZOEKSGEDRAG
vakgebied met het grootste publicatie-aandeel in de cluster. We willen dan ook benadrukken dat de activiteiten in de clusters
Om uitdrukking te geven aan de meetbare verschillen in het
zich niet beperken tot de vakgebieden die vermeld staan in de
onderzoeksgedrag en in onderzoeksprestaties maken we gebruik
omschrijving. Tabel 4.2 geeft de gemiddelde aandelen per vak-
van een selectie van indicatoren uit het brede bibliometrische
gebied of de gemiddelde onderzoeksprofielen voor de acht clusters.
instrumentarium. Onderstaande lijst geeft een overzicht van de indicatoren die gerapporteerd worden per cluster
Tabel 4.1:
Omschrijving en code voor de acht clusters
Publicaties: Totaal aantal publicaties dat aan de instelling kan
l
toegewezen worden. Cluster 1 2 3 4 5 6 7 8
Omschrijving Biologie Landbouw Multidisciplinair Aard- & Ruimtewetenschappen Technische en Natuurwetenschappen Scheikunde Algemene en onderzoeksgeneeskunde Gespecialiseerde geneeskunde
Code BIO AGR MDS GSS TNS CHE GRM SPM
Citaties: Totaal aantal citaties die in een tijdsvenster van drie jaar
l
verwijzen naar de relevante verzameling van publicaties van een instelling. Aandeel zelf-citaties (% zelf-citaties) verwijst naar het aandeel
l
die zelf-citaties innemen in het totaal aantal citaties van een instelling. Een citatie is een zelf-citatie als ten minste één auteur
In een volgende stap werd een classificatie-model ontwikkeld
van de citerende publicatie ook auteur is van de geciteerde
dat toelaat om andere instellingen die niet in de oorspronkelijke
publicatie.
set waren opgenomen, toe te kennen aan één van de acht verschillende groepen. Het model is ontwikkeld door
Aandeel internationale publicaties (% Int. Pubs) verwijst naar
l
toepassing van discriminantanalyse. Dit model laat ook toe om
het aandeel dat internationale publicaties innemen in het
instellingen op basis van een onderzoeksprofiel berekend over
totaal aan publicaties van een instelling. Een publicatie wordt
een ander tijdsvenster toe te wijzen aan één van de acht
beschouwd als een internationale samenwerking als er ten
groepen. Op die manier kan ook de dynamiek binnen een
minste naar twee verschillende landen verwezen wordt in
instelling in kaart gebracht worden.
de adresvelden van de publicatie.
Gemiddeld onderzoeksprofiel van de acht verschillende clusters (in %) (publicaties 2001-2003)
Vakgebied
Cluster code BIO
AGR
MDS
GSS
TNS
CHE
GRM
SPM
Agronomie
20,0
66,7
6,0
6,2
4,9
4,6
0,2
0,6
Biologie
57,2
25,1
9,6
1,8
2,3
1,6
4,1
5,2
7,2
5,2
11,2
0,1
1,5
1,2
9,3
9,8
14,6
5,2
15,5
0,5
2,6
2,1
7,0
5,9
Scheikunde
5,5
14,3
16,8
2,9
27,8
86,6
0,6
1,1
Technische wetenschappen
1,4
5,1
9,0
4,0
35,0
7,3
0,6
0,7
Algemene en interne geneeskunde
9,0
1,2
12,7
0,2
0,8
0,1
64,8
31,2
Aard- en Ruimtewetenschappen
7,1
5,5
4,5
87,4
7,7
1,3
0,0
0,1
Wiskunde
0,8
0,7
5,7
0,5
6,9
0,7
0,1
0,2
Neuro- en gedragswetenschappen
1,8
0,5
9,1
0,0
1,1
0,1
2,6
4,8
Niet-Interne geneeskunde en specialisaties
7,7
4,0
16,8
0,3
2,5
0,9
33,5
61,9
Natuurkunde
1,4
3,1
10,5
4,7
37,0
10,8
0,4
0,6
Algemene, regionale en gemeenschapsproblematiek
0,6
0,3
1,7
0,1
0,4
0,0
0,7
1,5
Economische en politieke wetenschappen
0,3
0,5
1,3
0,0
0,3
0,2
0,0
0,1
Humane wetenschappen
0,0
0,0
0,3
0,0
0,2
0,1
0,1
0,1
Biomedisch onderzoek Biowetenschappen
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
Tabel 4.2:
270
Tabel 4.3:
Gemiddelde waarde voor geselecteerde indicatoren over de verschillende clusters (publicaties 2001-2003)
Indicator Publicaties Citaties % Zelf-citaties % Int. Pubs MOCR RCR NMCR NMCR / RCR
l
BIO
AGR
MDS
GSS
TNS
248,50
113,80
1226,40
150,80
528,10
1.159,70
387,00
7.065,20
1.026,80
2.140,90
32%
33%
28%
37%
37%
44%
34%
39%
65%
44%
4,41
3,21
5,41
5,41
3,27
1,04
1,09
1,07
1,04
1,07
1,08
1,04
1,12
1,16
1,11
1,03
0,96
1,02
1,10
1,02
CHE 87,30 305,00 32% 36% 3,07 0,97 0,90 0,93
GRM
SPM
120,30
209,40
927,80
1.200,20
19%
19%
29%
23%
6,55
4,68
1,14
1,13
1,10
1,01
0,95
0,88
De Gemiddelde Geobserveerde Citatie Ratio (MOCR) wordt
Daar staat tegenover dat zij ook de minste internationale
gedefinieerd als de citatie- over publicatie-ratio.
publicaties hebben. De andere citatie-indicatoren wijzen er ook op dat er anders wordt omgegaan met publiceren en citeren in
l
De Genormaliseerde Gemiddelde Citatie Ratio (NMCR).
de laatste twee groepen. Zij halen hoge scores voor MOCR en
Deze indicator wordt gedefinieerd als de ratio van de
RCR wat betekent dat hun onderzoek vrij veel citaties aantrekt,
geobserveerde en domeingebaseerde verwachte citatie-
zeker meer dan men mag verwachten op basis van de
impact. De NMCR peilt naar de citatiegraad van de publicaties
tijdschriften waarin ze publiceren, maar ook dat het onderzoek
tegenover de standaarden van de specifieke subdomeinen.
aan de medische instellingen zeker niet altijd in de toptijdschriften verschijnt. Instellingen actief in Aard- en
l
De Relatieve Citatie Ratio (RCR). De RCR wordt gedefinieerd
Ruimtewetenschappen halen dan weer wel een hoog
als de ratio van de geobserveerde en de tijdschriftgebaseerde
percentage internationale publicaties en tegelijk verschijnt hun
verwachte citatie-impact. Deze indicator meet of de publicaties
werk ook in de tijdschriften die beter scoren dan verwacht in
van een eenheid in de studie meer of minder citaties
het vakgebied. Hier moeten we uiteraard ook opmerken dat
aantrekken dan verwacht op basis van de impactmetingen
instellingen uit verschillende groepen kunnen publiceren in
van de tijdschriften waarin ze verschenen.
hetzelfde vakgebied. Zo zien we onder meer dat 64% van de publicaties van de zevende groep (GRM) zich bevindt in
l
De verhouding van de twee vorige indicatoren (NMCR/RCR),
“Algemene en interne geneeskunde”, maar dat ditzelfde
die uitdrukt of de eenheid in de studie gemiddeld in hogere
vakgebied ook staat voor 12,7% van de derde groep. Als we
(lagere) impacttijdschriften publiceert dan verwacht op basis
dan rekening houden met het gemiddelde aantal publicaties
van de subdomeinen waarin de eenheid actief is.
per cluster, dan zien we snel dat de derde groep (MDS) meer in dit domein publiceert dan de zevende (GRM).
Tabel 4.3 geeft de gemiddelde waarden voor de geselecteerde indicatoren over de verschillende clusters weer. Deze worden
Daarom is het ook interessant om verder te analyseren en
berekend door de gemiddelde waarde te nemen over alle
naar de verschillen binnen een specifiek vakgebied te kijken.
instellingen binnen een bepaalde cluster.
Als voorbeeld lichten we de Scheikunde eruit. We zien dat er één groep is met een heel duidelijk profiel; de zesde groep
Uit significantietesten blijkt dat de acht groepen over alle
(CHE) publiceert bijna uitsluitend in dit vakgebied (86,6%).
indicatoren onderling sterk verschillen. Zo produceren de instellingen uit de derde groep (MDS) gemiddeld zes keer
In eerste instantie kijken we naar de prestaties van de
meer publicaties dan het gemiddelde van de instellingen uit
instellingen binnen dit specifiek vakgebied. Opnieuw gebruiken
de laagste groep (SPM), of acht keer meer dan de instellingen
we daartoe de hierboven beschreven indicatoren. Tabel 4.4
in groep 4 (GSS) gemiddeld publiceren. Bij de zelf-citaties zien
geeft een overzicht.
we dat vooral de twee medische clusters sterk verschillen van de andere groepen. Zij hebben opmerkelijk minder zelf-citaties.
271
Tabel 4.4:
Gemiddelde waarde voor geselecteerde indicatoren over de verschillende clusters binnen het vakgebied Scheikunde (publicaties 2001-2003) BIO
AGR
MDS
GSS
TNS
CHE
GRM
SPM
33,6%
33,4%
36,2%
34,3%
37,3%
31,7%
30,3%
30,1%
MOCR
4,10
2,96
4,32
3,96
3,75
3,40
4,28
4,04
RCR
1,02
0,98
1,01
1,40
1,06
1,01
0,94
0,97
NMCR
1,13
1,00
1,14
1,22
1,17
1,07
0,88
0,89
NMCR/RCR
1,10
1,02
1,14
0,87
1,11
1,06
0,94
0,92
% Zelf-citaties
Tabel 4.5:
Aandeel van de subdomeinen van Scheikunde in de output van de acht clusters (in %) (publicaties 2001-2003)
Subdomein
MDS
TNS
CHE
GRM
SPM
Total
C0
13,1
8,5
8,9
18,9
17,3
13,8
C1
25,0
18,3
12,5
40,2
40,5
21,8
C2
10,4
12,1
17,3
5,4
8,0
12,0
C3
18,2
6,1
9,2
42,6
24,2
14,4
C4
22,5
23,9
22,1
4,1
7,6
21,4
C5
5,9
8,0
13,1
3,0
4,2
6,6
C6
23,0
39,5
36,0
2,4
10,0
27,2
Als we de scores van de CHE groep bekijken, valt onmiddellijk
Tabel 4.5 geeft een overzicht van de aandelen van de
op dat de prestaties in dit vakgebied zeker niet lager liggen
verschillende subdomeinen in de totale output voor scheikunde
dan de gemiddelde prestaties in de andere groepen. Ook de
voor de acht groepen. Hieruit blijkt duidelijk dat er ook binnen
gestandaardiseerde indicatoren (RCR, NMCR en NMCR/RCR)
de subdomeinen belangrijke verschillen tussen de groepen zijn
vertonen voor deze groep prestaties die zeker naast de andere
te observeren.
groepen mogen staan. Ook hier zien we voor GRM en SPM een eerder lage score op de laatste indicator, wat weer wijst op
Op basis van de bovenstaande resultaten kunnen we duidelijk
het publiceren in tijdschriften die zich eerder in de lagere
stellen dat een opsplitsing van instellingen naar acht verschillende groepen op basis van hun onderzoeksprofiel gerechtvaardigd is
Daarnaast is er ook de opmerkelijke score van de vierde groep
en zelfs waardevol kan zijn bij het onderling vergelijken van hun
(GSS), met een RCR gelijk aan 1,4, maar wel een NMCR/RCR-
prestaties. Daarnaast tonen de resultaten ook aan dat er duidelijke
waarde van slechts 0,87.
verschillen zijn in de manier waarop de wetenschappelijke activiteiten plaatsvinden in de individuele instellingen. Zo zien
Het vakgebied kan echter nog verder opgesplitst worden in
we bijvoorbeeld in de medische instellingen niet enkel een veel
subdomeinen, met name:
lager aandeel van internationale samenwerkingen, maar ook een systematisch andere keuze van tijdschriften waarin
• C0: Multidisciplinaire scheikunde
gepubliceerd wordt. Deze observatie ondersteunt de stelling
• C1: Analytische, anorganische en nucleaire scheikunde
dat het bij de evaluatie van instellingen niet aangewezen is om
• C2: Toegepaste scheikunde en chemische ingenieurstechnieken
terug te vallen op één enkele of een zeer beperkte set van
• C3: Organische en medische scheikunde
indicatoren, maar dat een multidimensionale aanpak vereist is.
• C4: Fysische scheikunde • C5: Polymeren • C6: Materiaalkunde
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
regionen van het impactspectrum van het vakgebied bevinden.
272
4.5 INTERNATIONALE EN LOKALE SAMENWERKING
De verschillende types van samenwerking sluiten elkaar niet uit. Zo kan er naast binnenlandse ook Europese samenwerking geobserveerd worden voor een en dezelfde publicatie.
Een andere manier om de verschillen in wetenschapsbeoefening in kaart te brengen, bestaat erin te kijken naar de manier
Tabel 4.6 geeft de gemiddelde aandelen van de verschillende
waarop instellingen samenwerken en dan in het bijzonder naar
types samenwerking weer over de acht verschillende groepen.
wie er samenwerkt. Hierbij is het vooral interessant om na te gaan
De percentages voor internationale samenwerking verschillen
of instellingen al dan niet eerder samenwerken met andere
licht van tabel 4.3 omdat er een andere tijdsperiode ten
organisaties met een gelijkaardig profiel. De classificatie die we
grondslag ligt aan deze tabel.
eerder ontwikkelden, laat nu toe om gelijkaardige instellingen duidelijk te omschrijven (ze behoren immers tot dezelfde cluster).
Het valt op dat de aandelen samenwerking binnen of buiten Europa voor alle groepen ongeveer gelijk zijn. Dit betekent
In deze sectie willen we aantonen dat ook wat samenwerking
dat voor de keuze van buitenlandse partner de nabijheid
betreft, er aanzienlijke verschillen kunnen geobserveerd worden
van Europese instellingen minder van belang is. We zien
tussen de acht groepen. Om de resultaten juist te kunnen
daarentegen wel een aanzienlijk verschil met de binnenlandse
kaderen, geven we eerst de verschillende types van institutionele
samenwerkingen. Die is in elke groep hoog (op zijn minst
samenwerking die gebruikt worden in de analyses:
40%). Enkel voor de groep GSS is die beduidend lager dan de internationale samenwerkingen. Deze observatie ligt
l
Internationale samenwerking: Er staan ten minste twee
volledig in lijn met wat men van dit vakgebied verwacht,
verschillende landen vermeld in het adresveld van de publicatie.
mede gelet op de frequente internationale samenwerking rond specifieke apparatuurplatformen. Het grote aandeel
l
Samenwerking binnen Europa: Ten minste twee Europese
binnenlandse publicaties in de twee medische groepen valt
landen zijn vermeld in het adresveld van de publicatie.
eveneens op. Samen met de keuze van tijdschriften in deze groepen, wijst dit op een heel specifiek patroon. De medische
l
Samenwerking buiten Europa: Het adresveld bevat naast
groepen richten zich veel meer op thema’s met ook lokale
een Europees land ook ten minste één niet-Europees land.
relevantie, waarbij vooral binnenlandse partners gezocht worden voor het uitvoeren van onderzoek.
l
Binnenlandse samenwerking: De adressen van een publicatie kunnen toegewezen worden aan twee verschillende instellingen die binnen hetzelfde land gevestigd zijn.
l
Geen samenwerking: De adressen op de publicatie kunnen enkel aan één instelling in één land toegewezen worden.
Tabel 4.6:
Aandeel van de verschillende types samenwerking voor elk van de acht clusters (in %) (publicaties 2003-2005) Samenwerking (in%) Internationaal
Binnen Europa
Buiten Europa
Extramuraal Nationaal
Geen Extramuraal
BIO
46,5
28,3
28,1
46,8
25,3
AGR
37,5
23,2
21,4
46,3
30,6
MDS
39,5
22,7
24,3
41,3
34,4
GSS
67,2
47,1
46,7
46,4
16,2
TNS
43,3
26,2
25,9
41,9
30,7
CHE
33,7
21,3
16,0
42,8
33,7
GRM
31,8
23,1
18,0
61,3
26,2
SPM
24,0
15,5
14,4
56,6
33,0
273
4.6 REFERENTIES • GLÄNZEL, W., SCHUBERT, A., A new classification scheme of science fields and subfields designed for scientometric evaluation purposes, Scientometrics, 56 (3), 2003, 357–367. • THIJS, B., GLÄNZEL, W., A structural analysis of publication profiles for the classification of European research institutes, Scientometrics, 74 (2), 2008, 223–236. • THIJS, B., GLÄNZEL, W., A structural analysis of benchmarks on different bibliometric indicators for European research institutes based on their research profile, Scientometrics, 79 (2), 2009, 377-388. • THIJS, B., GLÄNZEL, W., A structural analysis of collaboration between European research institutes, Research Evaluation, 19 (1), 2010, 55-65 • DUDA, R.O., HART, P.E., Pattern Classification and Scene Analysis. New York: Wiley, 1973.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
274
D O S S I E R 5 : I N T E R N AT I O N A L I S E R I N G O N D E R ZO E KS P R O G R A M M A’ S F W O Door Stijn Verleyen (FWO) en Elisabeth Monard (FWO)
Wetenschappelijk onderzoek is per definitie een internationaal
Deze stijgende trend is duidelijk zichtbaar in figuur 5.1 waar
gegeven. Het Fonds Wetenschappelijke Onderzoek - Vlaanderen
het aandeel buitenlandse onderzoekers voor zowel het
(FWO) beschouwt internationalisering dan ook niet als een doel
aspirantenbestand als het postdoctorale mandatenbestand
op zich, maar als een hefboom om wetenschappelijke excellentie
wordt weergegeven. In de periode van 2005-2010 groeide
te bereiken. FWO internationaliseert op twee manieren die
het aandeel aan buitenlandse onderzoekers in het FWO
nauw met elkaar verbonden zijn, en die achtereenvolgens
mandatenbestand van 2% tot 12% voor het aspirantenbestand
worden besproken: enerzijds is het FWO als organisatie meer
en op postdoctoraal niveau van 4% tot 12%. Het FWO heeft
en meer actief op de internationale fora, anderzijds streeft
aanzienlijke
het FWO ernaar om op het niveau van de FWO-onderzoeks-
buitenlandse onderzoekers naar Vlaanderen te brengen.
programma’s, internationale mobiliteit en samenwerking tussen
Er werd dan ook een open beleid gevoerd waarbij aan de
onderzoekers maximaal te stimuleren.
kandidaten geen enkele nationaliteitsbeperking werd opgelegd.
inspanningen
geleverd
om
kwaliteitsvolle
In de toekomst verwacht het FWO dat deze stijgende trend zich zal voort zetten, temeer omdat vanaf 2011 het Pegasus-
5.1 INTERNATIONALISERING VAN FWO ALS ORGANISATIE
buitenlandse onderzoekers naar Vlaanderen te halen (zie 5.2.2.2).
5.1.1 Toenemende internationalisering van de interne
Tenslotte bouwt het FWO ook steeds meer een internationaal
procedures
programma van start gaat dat specifiek als doel heeft
netwerk uit, met name onder de vorm van bilaterale contacten met zusterinstellingen en ministeries over de hele wereld.
Zoals hierboven aangegeven wordt wetenschappelijke
Regelmatig worden internationale delegaties op het FWO
excellentie naar internationale normen gedefinieerd. Daarom is
ontvangen en wegwijs gemaakt in de werking van het FWO.
het noodzakelijk om bij de selectie en evaluatie van onderzoeksvoorstellen, expertise buiten Vlaanderen op te
5.1.2 Lidmaatschap van ESF en EUROHoRCs
zoeken. Deze noodzaak vertaalt zich bij het FWO in een stijgende internationalisering van onze expertpanels die instaan
Om Europese samenwerking in onderzoek te bevorderen
voor de evaluatie van de honderden aanvragen voor onderzoeks-
en de eigen beleidsprocedures te kunnen aftoetsen aan de
financiering die het FWO jaarlijks ontvangt. Ook wat betreft het
Europese standaard, is het FWO lid van de European Science
systeem van externe peer review is er een duidelijke beweging
Foundation (ESF), dat 78 leden telt uit 30 Europese landen.
naar meer buitenlandse input, wat de objectiviteit van de beslissingsmechanismen alleen maar ten goede komt.
Het FWO participeert in verschillende instrumenten van ESF. Bijzonder nuttig zijn de zogenaamde “Member Organisation
Daarnaast impliceert internationalisering ook het wegwerken van
Fora”, waarin over bepaalde thema’s die belangrijk zijn voor
nationaliteitsvereisten. Hiertoe werden significante inspanningen
de leden (peer review, onderzoekerscarrières, evaluatie van
geleverd, met als resultaat een duidelijke stijgende trend in het
onderzoeksprogramma’s, …) good practices uitgewisseld worden
aantal buitenlandse FWO-mandaathouders, dat nu om en bij
tussen de leden, en ook overgegaan wordt tot het opstellen van
de 12% bedraagt.
rapporten met aanbevelingen inzake deze thema’s. Ook aan het EUROCORES-programma en de Research Networking
Het aantal niet-Belgen onder de mandaathouders wordt weergegeven in tabel 5.1 Het aantal buitenlandse mandaathouders, zowel van pre- als postdoctorale mandaten, kent elk jaar een duidelijke stijging.
Programmes (RNP) wordt deelgenomen.
275
Tabel 5.1:
Percentage buitenlandse onderzoekers 2005
2006
2007
2008
2009
2010 747
Aspiranten 608
650
694
706
745
Buitenlands
12
16
30
50
76
97
% buitenlands
1,9
2,4
4,1
6,6
9,3
11,5
Totaal
620
666
724
756
821
844 685
Belg
Postdoctorale Onderzoekers 508
567
631
637
671
Buitenlands
20
22
32
41
65
93
% buitenlands
3,8
3,7
4,8
6,0
8,8
12,0
Totaal
528
589
663
678
736
778
Belg
Figuur 5.1: Percentage buitenlandse onderzoekers
14% 12% 10% 8% 6% 4% 2% 0% 2005
n Aspiranten
2006
2007
2010
onderzoeksorganisaties
verenigt.
5.1.3 De Europese onderzoeksruimte (ERA) en het Europees onderzoeksbeleid
Beide
organisaties vertonen veel gelijkenissen in zowel lidmaatschap
De ontwikkelingen rond het tot stand komen van ERA worden
als werking. Teneinde het Europees onderzoek een sterker
nauw opgevolgd binnen FWO, zowel op autonome basis als via
beleidsplatform te bieden en de globale competitiviteit van
de diverse Vlaamse gremia die het Europese niveau monitoren
Europees onderzoek in de wereld te versterken, zal
en de link met Vlaanderen verzekeren. Het FWO participeert
waarschijnlijk een nieuwe efficiënte Europese instelling
ook in een aantal ERA-netten, die het coördineren van de
voorgedragen worden. Het FWO heeft intussen onderdak
nationale onderzoeksagenda’s in verschillende domeinen
geboden aan het pilot secretariat dat de uitbouw van deze
moeten bevorderen.
nieuwe organisatie, Science Europe, moet voorbereiden. Een belangrijk thema in het Europees beleid betreft de problematiek van onderzoekers en hun carrière. Europese beleidsmakers zien immers terecht in dat Europa een aanzienlijk aantal bijkomende onderzoekers zal moeten aantrekken, wil het de concurrentie met de Verenigde Staten en straks ook met de opkomende grootmachten China en India (en de andere BRIClanden) blijvend aangaan.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
samensmelten met EUROHORCs, de associatie die hoofden Europese
2009
n Postdoctorale Onderzoekers
Begin 2010 werd het idee gelanceerd om ESF te doen van
2008
276
Een
belangrijk
argument
voor
het
aantrekken
van
toponderzoekers, is het aanbieden van aantrekkelijke loopbaan-
5.2 INTERNATIONALISERING VAN DE ONDERZOEKSPROGRAMMA’S
perspectieven. Daarom werd verschillende jaren geleden al het initiatief genomen voor een Europees handvest van
Het FWO besteedt jaarlijks bijna 10 miljoen euro aan programma’s
de onderzoeker, en een bijhorende gedragscode voor de
en initiatieven die specifiek op de internationalisering van
rekrutering van onderzoekers, inmiddels beter bekend
het Vlaamse onderzoeksgebeuren zijn gericht.
als “Charter & Code” (http://ec.europa.eu/euraxess/index.cfm/ rights/index). Later kwam het “Europees partnerschap voor
l
Door het hefboomkarakter van deze financiering (‘zaaigeld’)
onderzoekers”, een top-down initiatief van de Europese
kan met vrij bescheiden middelen de grondslag gelegd
Commissie waarbij nationale actieplannen gevraagd worden van
worden voor ruimere samenwerkingsverbanden die op
de lidstaten inzake het bevorderen van onderzoekerscarrières.
termijn leiden tot grotere financiële return.
Beide initiatieven werden door het FWO rechtstreeks ondersteund. l
Internationalisering zit per definitie verweven in al de FWO-
Het FWO is nog een stap verder gegaan, door het opstellen
kanalen. De meeste onderzoekers en onderzoeksgroepen
van een duidelijke HR-strategie, met het oog op de verdere
die steun krijgen, zijn dan ook reeds geïntegreerd in
implementatie van Charter & Code. Deze strategie werd
internationale netwerken en kunnen middelen uit de
eind 2010 door de Europese Commissie goedgekeurd.
reguliere kanalen (mandaten en projecten) inzetten om
Het FWO mag op dit moment dan ook het label “HR excellence
internationaal samen te werken. Zo is bij een aanzienlijk
in Research” voeren.
deel van de FWO-onderzoeksprojecten minstens één buitenlandse partner betrokken, en hebben heel wat mandaat-
5.1.4 Vlaams aanspreekpunt voor Europese programma’s
houders een buitenlandse co-promotor. Een belangrijke evolutie op dit vlak is de zogenaamde Lead Agency
Het FWO droeg in het verleden reeds bij tot de informatie-
Procedure (LAP). Hierbij sluit het FWO een overeenkomst af
doorstroming in verband met Europese financieringskanalen
met een buitenlandse zusterinstelling, die bepaalt dat
voor onderzoek. Met name wat betreft de European
Vlaamse onderzoekers samen met hun buitenlandse partner
Research Council (ERC), wiens missie nauw aansluit bij die
een project kunnen aanvragen in de open competitie.
van het FWO, werden heel wat vragen aan het FWO gericht.
Het Lead Agency neemt daarbij de volledige evaluatie-
Het instrumentarium van het FWO werd trouwens ingezet om
procedure in handen. Indien het project wordt toegekend,
in te spelen op ERC, met opvangprojecten voor onderzoekers
financiert de andere partner automatisch de eigen
die het net niet gehaald hadden in deze prestigieuze competitie.
onderzoekers. Het FWO heeft momenteel een dergelijke overeenkomst met Luxemburg (FNR), waarbij het zelf als
De functie van aanspreekpunt zal naar verwachting nog
lead agency optreedt, en met Nederland (NWO), waar
versterkt worden door het onderbrengen van een deel van
afwisselend NWO en FWO als lead agency fungeren.
de NCP-werking (National Contact Point) bij het FWO. Het gaat met name om de componenten Ideas, People en Socio-economic sciences and Humanities
binnen
5.2.1 Overzicht van de gevestigde programma’s
KP7.
Daarnaast zal wellicht ook een stuk van de opvolging van
5.2.1.1
COST (European Cooperation in Science and Technology)
Het FWO biedt zoals bekend ruime mogelijkheden aan
voortaan door het FWO verzorgd worden.
individuele onderzoekers om internationaal mobiel te zijn.
Het FWO participeert verder actief aan het Vlaams Europa-
bestemming en onderzoeksthema door de onderzoeker.
Internationale mobiliteit
Dit gebeurt grotendeels bottom-up, met een vrije keuze qua platform, dat enerzijds opgericht werd om de informatiedoorstroming van Europa naar Vlaanderen te optimaliseren,
Er worden kredieten aangeboden voor deelname aan
en anderzijds om proactief aan standpuntbepaling te doen
internationale congressen, aan workshops of cursussen in het
naar het Europese onderzoeks- en innovatiebeleid toe.
buitenland, en voor korte of lange verblijven in het buitenland.
277
Tabel 5.2:
Reiskredieten per type verblijf (aantallen) 2005
2006
2007
2008
2009
818
892
698
685
779
896
Lang verblijf
85
89
109
135
198
198
Workshop/summerschool
24
35
34
8
0
35
Mobiliteitstoelage
32
29
32
41
41
53
959
1.045
873
869
1.018
1.182
Congressen en kort verblijf
Totaal
2010
Figuur 5.2: Aangevraagde vs toegekende reiskredieten (aantallen)
2.000 1.800 1.600 1.400 1.200 1.000 800 600 400 200 0 2005
2006
2007
2008
2009
2010
n Aangevraagd n Toegekend
De cijfers tonen aan dat deze kanalen gegeerd blijven bij de
5.2.1.2
Vlaamse onderzoekers. Tabel 5.2 toont het aantal reiskredieten
Naast het nieuwe programma bilaterale onderzoeks-
per type. In figuur 5.2 ziet men een overzicht van het aantal
samenwerking in de strikte zin (zie verder), heeft het FWO in
aangevraagde vs toegekende reiskredieten gedurende de
de loop van de jaren een reeks uitwisselingsakkoorden met
voorbije jaren1.
buitenlandse partners getekend. Hierin zijn twee categorieĂŤn
Uitwisselingsakkoorden
kijken, dan zijn de VS met voorsprong de leider: ruim 1 op 5 lange
l
verblijven vinden daar plaats.
De landen en instellingen waarmee op meer projectmatige basis wordt samengewerkt (BraziliĂŤ, Japan, ArgentiniĂŤ, Taiwan, Polen, ...)
De belangrijkste recente aanpassing wat betreft de open mobiliteitskanalen is de fusie van de vroegere mobiliteits-
l
De landen en instellingen waarbij vooral op individuele
toelagen voor postdoctorale onderzoekers van het FWO, en de
basis uitwisselingen mogelijk zijn. Meestal betaalt de
lange verblijven voor alle Vlaamse onderzoekers. Beide kanalen
zendende partij in dat geval de verplaatsingskosten en
hadden grotendeels dezelfde functie en modaliteiten, maar
de ontvangende partij de verblijfskosten.
waren historisch naast elkaar gegroeid. Bovendien bracht de fusie meer flexibiliteit in de aanvraagprocedure voor postdoctorale onderzoekers van het FWO.
1 De daling in 2007 wordt verklaard door het invoeren van de bench fee, waarmee FWO-mandaathouders een deel van hun mobiliteit zelf kunnen bekostigen.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
te onderscheiden: Wanneer we naar de bestemmingen voor lange verblijven
278
Tabel 5.3:
Reiskredieten - korte en lange verblijven - landen van bestemming (aantallen)
Land van bestemming
2005
2006
2007
2008
2009
2010
%*
VSA
45
51
75
98
127
112
26,5
Verenigd Koninkrijk
18
21
30
25
42
39
9,2
Duitsland
14
12
15
17
23
24
5,7
Australië
7
9
11
9
14
22
5,2
Frankrijk
17
16
22
16
19
20
4,7
Nederland
7
13
9
11
16
18
4,3
Canada
8
6
5
8
9
16
3,8
Spanje
2
9
4
8
9
12
2,8
Zweden
5
2
5
4
6
11
2,6
21
13
16
7
20
10
2,4
Zwitserland
5
6
8
4
7
9
2,1
Zuid Afrika
3
4
3
3
3
8
1,9
Congo
1
1
1
0
12
7
1,7
Denemarken
1
3
2
2
4
7
1,7
Japan
5
5
3
5
8
7
1,7
Chili
0
1
5
0
2
5
1,2
2
2
4
4
5
1,2
4
3
2
Italië
Griekenland 2
Kenia Madagaskar
3
Portugal
2
4
1
2
5
1,2
0
5
1,2
1
5
1,2
* Aandeel van dat land in alle korte en lange verblijven over de periode 2005-2010.
Tabel 5.4: Land
Overzicht uitwisselingsovereenkomsten Instelling
Vlaamse onderzoekers
Buitenlandse onderzoekers
Algemeen totaal
Aantal projecten
Bedrag in euro
Aantal projecten
Bedrag in euro
Aantal projecten
Bedrag in euro
30
37.726
31
45.403
61
83.130
5
8.626
4
6.823
9
15.449
37
12.129
68
91.874
105
104.003
0 1 0 3
686 1.750
0 5 0 4
11.754 4.817
0 6 0 7
12.440 6.566
Argentinië
MINCyT
Brazilië
CNPq
Bulgarije
BAS
China
CAS CASS CAMS NSFC
Ecuador
SENACYT
4
5.548
4
6.790
8
12.338
Hongarije
HAS
10
1.524
24
31.563
34
33.087
Japan
JSPS JSPS (Postdoctoral Fellowship)
10 3
24.798 -
4 0
14.937 -
14 3
39.734 -
Korea
KOSEF
7
7.221
4
6.720
11
13.941
Mexico
CONACYT
0
-
2
2.069
2
2.069
Polen
PAN
14
4.432
76
81.400
90
85.832
Roemenië
Romanian Academy
2
476
55
79.131
57
79.607
Rusland
Siberian Branch of the Russian Academy of Sciences
0
-
0
-
0
-
Slovakije
Slovak Academy of Sciences
1
303
19
23.300
20
23.603
Slovenië
Slovenian Academy of Sciences
0
-
0
-
0
-
Taiwan
NSC
1
1.185
3
5.260
4
6.444
Tsjechië
Czech Academy of Sciences
Totaal
4
2.186
13
14.328
17
16.514
132
108.589
316
426.169
448
534.758
Tabel 5.4 biedt een overzicht van de voornaamste landen waarmee wordt samengewerkt, en het aantal toegekende aanvragen per land de voorbije jaren.
279
5.2.1.3
Wetenschappelijke Onderzoeksgemeenschappen
5.2.1.5
(WOG)
Het FWO stelt zich met dit financieringskanaal tot doel om
Internationale coördinatie-actie
Wetenschappelijke Onderzoeksgemeenschappen zijn bestemd
coördinatieacties van internationale samenwerkingsverbanden
voor de coördinatie van nationale en internationale samen-
te ondersteunen met financiële middelen, bestemd voor de
werking inzake wetenschappelijk onderzoek op postdoctoraal
algemene wetenschappelijke coördinatie en het administratief
niveau. Deze virtuele onderzoeksgroepen geven postdoctorale
beheer van het samenwerkingsverband (met uitsluiting van het
onderzoekers meer ontplooiingskansen en plaatsen het
wetenschappelijk onderzoek zelf).
onderzoek van individuele en complementaire onderzoekseenheden in een ruimer kader wat een meerwaarde voor het
Het gaat hier om samenwerkingsverbanden die ingesteld
onderzoek schept. Op dit ogenblik zijn er 60 WOG’s in functie.
worden in het kader van multilaterale en supranationale
Dit aantal is de laatste jaren stabiel gebleven.
instanties zoals onder meer EU, VN, OESO, UNESCO, WHO.
De toegekende kredieten dekken de werkingskosten ten
5.2.1.6
bedrage van 12.500 EUR per jaar gedurende vijf jaar,
Het Odysseus-initiatief, gestart in 2006, heeft tot doel
eventueel verlengbaar.
eminente onderzoekers, die in het buitenland een carrière
Odysseus
hebben uitgebouwd, naar Vlaanderen (terug) te halen. Op middellange termijn worden deze hechte samenwerkings-
Toponderzoekers en onderzoekers met hoog potentieel krijgen
verbanden, die een optimale en stimulerende omgeving vormen
een aanstelling in een Vlaamse universiteit en het FWO zorgt
voor onderzoekers en onderzoeksgroepen, de hefboom bij
voor een belangrijke startfinanciering voor een periode van
het tot stand brengen van interdisciplinair onderzoek,
vijf jaar. Met deze financiering kunnen de onderzoekers in
van complementaire samenwerking en zwaartepuntvorming.
kwestie een eigen onderzoeksgroep uitbouwen of een nieuwe
De financiering voor WOG’s is dus bedoeld als ‘zaaigeld’
onderzoekslijn opzetten.
om bredere en meer ambitieuze samenwerkingsverbanden uit te bouwen.
De wedde van de toponderzoekers wordt betaald door de universiteit en dus staan de middelen die het FWO ter
5.2.1.4
Big Science
beschikking stelt volledig in functie van de wetenschap:
Met het Big Science programma ondersteunt het FWO de
de oprichting, uitbreiding of het opnieuw samenstellen van de
operationele, institutionele en logistieke kosten van Vlaamse
onderzoeksgroep, noodzakelijke apparatuur, e.d. De onderzoekers
onderzoeksconsortia verbonden aan grote internationale
beslissen zelf hoe zij die middelen willen aanwenden.
de Belgische Federale of Vlaamse Overheid.
De doelgroep wordt opgesplitst in twee niveaus.
Vanaf 2006 verleent de overheid deze bijzondere toelage
Niveau I: bestaat uit topwetenschappers die internationaal
voor de institutioneel-logistieke ondersteuning van projecten
erkend worden als toonaangevend en in die hoedanigheid
die worden doorgevoerd aan CERN, ESRF-DUBBLE en de
reeds een aanstelling aan een buitenlandse universiteit hebben.
Mercatortelescoop. Het bedrag werd stelselmatig verhoogd, maar
Ze leiden een eigen onderzoeksgroep met een vaste staf,
is te beperkt om meer initiatieven te omsluiten. De problematiek
meerdere postdocs en een aantal doctoraatsstudenten.
zal onder invloed van ESFRI-deelnames worden herzien.
(Toelage tussen de 2.000.000 EUR en 7.500.000 EUR voor een periode van vijf jaar).
Het FWO kent deze middelen toe via vijfjarige programmaprojecten, waardoor voldoende tijdsperspectief en zekerheid wordt geboden. De toelage in 2011 bedraagt 2,113 miljoen euro.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
onderzoeksfaciliteiten waarvan het lidgeld betaald wordt door
280
Niveau II: Onderzoekers met het potentieel om door te groeien
De keuze werd gebaseerd op wetenschappelijke, economische
tot internationaal toonaangevende status. Deze wetenschappers
en strategische criteria. Vijf partners werden geselecteerd:
moeten minimaal 3 jaar postdoctorale evaring in het buitenland hebben en vooraanstaande vakgenoten moeten ervan overtuigd
• China (MOST)
zijn dat ze het potentieel hebben om door te groeien tot
• Vietnam (NAFOSTED)
een internationale vooraanstaande positie. (Toelage tussen
• Québec (MDEIE)
de 500.000 EUR en 1.000.000 EUR voor een periode van
• Ecuador (SENACYT)
vijf jaar).
• Zuid-Afrika (NRF)
De universiteiten zorgen voor de selectie van de kandidaten.
In de loop van 2009 en 2010 werden er kaderovereenkomsten
Vervolgens worden de kandidaturen ingediend bij het FWO.
gesloten met de bevoegde instanties in deze landen en ook
Die stelt een internationale, multidisciplinaire jury aan die
een eerste oproep tot voorstellen gelanceerd. Momenteel lopen
per discipline wordt aangevuld met referenten. Het is die jury
er een 25-tal projecten.
die evalueert of een wetenschapper kan worden toegelaten tot het programma.
Tabel 5.5 geeft een overzicht van het aantal aangevraagde vs. gefinancierde voorstellen per land/regio, en het toegekende
Het FWO kreeg in 2006 voor het eerst 12 miljoen euro ter
budget de volgende jaren.
beschikking ter financiering van dit initiatief. De toelagen worden geïndexeerd en zijn voor een eerste periode van vijf
Opvallend is de enorme belangstelling voor Zuid-Afrika,
jaar verzekerd. Om de zekerheid te hebben dat de allerbeste
in vergelijking met een relatief geringe interesse voor China.
kandidaat ook kan worden aangesteld, kan de Raad van
We zien dus een sterk fluctuerende slaagkans per land/regio,
Bestuur van het FWO 20% van de Odysseus-middelen zelf
met bijna 50% voor China, tegen 9% voor Zuid-Afrika. Recent
toewijzen. Voor de overige 80% krijgen de universiteiten een
werden door de bevoegde commissie bilaterale onderzoeks-
trekkingsrecht op basis van de gemiddelden voor de BOF-
samenwerking de eerste oproepen gunstig geëvalueerd.
sleutel voor de laatste vijf jaar.
Voor de meeste landen kan er verder gegaan worden op de ingeslagen weg. Bij de tweede oproep met NAFOSTED
Op dit ogenblik worden er 28 Odysseusonderzoekers
(Vietnam), gesloten op 1 april 2011, werden opnieuw maar liefst
gefinancierd. In 2010 werd een nieuwe oproep uitgeschreven,
39 voorstellen ingediend.
waarvan de evaluatie nog voor de zomer van 2011 moet afgerond zijn.
5.2.2.2
PEGASUS
Een van de vier grote pijlers van het Zevende Kaderprogramma 5.2.2 Nieuwe programma’s:
is People. Zoals de naam aangeeft, gaat het hier in wezen om investeren in de onderzoeker, het menselijk kapitaal dat een
5.2.2.1
Bilaterale onderzoekssamenwerking
basisvereiste is voor kwalitatief wetenschappelijk onderzoek.
Vanaf 2008 werd aan het FWO een jaarlijkse geoormerkte financiering toegekend van 1,5 miljoen euro, bedoeld voor
Binnen People is het Marie Curie-programma één van de
het ondersteunen van bilaterale onderzoeksprojecten met
belangrijkste speerpunten. Het betreft hier deels de bekende
niet-Europese landen of regio’s.
individuele fellowships die rechtstreeks bij de Europese Commissie aangevraagd moeten worden.
Het betreft hier samenwerking op vlak van fundamenteel wetenschappelijk onderzoek, waarbij het initiatief - zoals bij alle FWO-kanalen - door de onderzoeker wordt genomen, en waarbij de betrokken partners als gelijkwaardig worden aanzien. Capaciteitsopbouw valt expliciet buiten de actieradius van dit programma.
281
Tabel 5.5:
Bilaterale onderzoekssamenwerking (aantallen) Aangevraagd 1e call
Vietnam Quebeq China Zuid-Afrika Ecuador Totaal
30 16 14 66 13 139
Toegekend 1e call 5 4 6 6 3 24
Daarnaast wordt er ook in co-financiering voorzien voor nieuwe of aangepaste nationale financieringsprogramma’s die zich
2010 306.050 218.637 76.000 600.687
bedragen in euro 2011 2012 305.550 278.766 267.016 442.500 412.500 456.660 456.660 254.500 169.500 1.737.976 1.305.676
2013 66.129 379.500 445.629
5.3 TOEKOMSTPLANNEN INZAKE INTERNATIONALE PROGRAMMA’S
achter de Europese onderzoeksfilosofie scharen. Het idee daarbij is dat de 40% cofinanciering die men voorziet een
5.3.1 Rationalisering
hefboomeffect zal hebben en nationale onderzoeksinstanties ertoe zal aanzetten om bij te dragen tot de realisatie van de
Het FWO-instrumentarium is zeer divers. In de loop van de
Europese Onderzoeksruimte (ERA).
jaren werden tal van uitwisselingsakkoorden gesloten, elk met hun specifieke modaliteiten, die op een specifieke manier
Het Marie Curie-programma situeert zich zo op het snijpunt
geïntegreerd zijn in het instrumentarium van financierings-
van twee assen die voor het FWO van levensbelang zijn:
kanalen van het FWO. Om het instrumentarium verder te
de carrière- en ontplooiingsmogelijkheden van jonge onder-
optimaliseren worden volgende specifieke maatregelen
zoekers, enerzijds, en het aantrekken van buitenlands
voorgesteld:
onderzoekstalent, anderzijds. Het FWO diende daarom een aanvraag voor co-financiering in bij de Europese Commissie,
l
Afbouwen
van
minder
productieve
akkoorden.
die eind 2010 in een succesvol resultaat uitmondde. In het
Onderzoekers hebben immers nog steeds de mogelijkheid
voorjaar van 2011 werd de onderhandelingsprocedure
om op individuele basis reiskredieten aan te vragen,
beëindigd en kon het financieringscontract ondertekend worden.
met vrije keuze van bestemming. Dit zal de FWO-kanalen
De Europese Commissie zal uiteindelijk bijna 5 miljoen euro
nog overzichtelijker maken en de transparantie voor de
over een periode van 4 jaar in dit FWO-programma investeren.
onderzoeker bevorderen. l
Oog voor geografische spreiding bij afweging welke
omvat 30 klassieke 3-jarige postdoctorale mandaten voor
akkoorden te behouden en welke in de toekomst af te
niet-Belgische onderzoekers (1 oproep), en daarnaast ook
sluiten. Er zou kunnen geopteerd worden om in de
een zestigtal korte visiting postdocs van 1 jaar, gespreid over
toekomst te focussen op grote Europese spelers (met name
6 oproepen. Deze laatste kunnen ook aan Belgische
voor Frankrijk en Duitsland is er grote interesse vanuit
onderzoekers toegekend worden, op voorwaarde dat zij lang
de onderzoeksgemeenschap).
genoeg in het buitenland actief geweest zijn. Het bestaande programma voor Visiting Postdoctoral Fellowships zal inkantelen
l
Optimaliseren van de aanvraag- en toekenningprocedure,
in het schema van de reguliere postdocs, waardoor het aan
bijvoorbeeld via een uniform aanvraagformulier voor alle
dezelfde hoge standaarden getoetst wordt.
uitwisselingsakkoorden. In een latere fase moeten nog meer internationaal gerichte financieringskanalen via een online
De externe communicatie over dit programma zal op veel
aanvraagprocedure kunnen verlopen.
grotere schaal moeten gebeuren dan nu het geval is voor de klassieke postdoctorale mandaten. Er wordt een
l
Gerichte communicatie-acties rond het internationaal
communicatiestrategie uitgewerkt, waarin onder meer een
instrumentarium, om de Vlaamse onderzoekers nog
lanceringsevenement gepland wordt eind oktober 2011.
vertrouwder te maken met de bestaande kanalen en mogelijkheden.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
Het Programma PEGASUS (‘Giving wings to your career’)
282
5.3.2 Groeipad programma bilaterale onderzoekssamenwerking Het FWO wil het programma bilaterale onderzoekssamenwerking stelselmatig uitbreiden, met name in de richting van de BRIC-landen en andere opkomende economieën. Daarmee zal het FWO zich ook inschakelen in de algemene buitenlandstrategie van Vlaanderen. De bevoegde commissie heeft in eerste instantie geopteerd voor een uitbreiding van het programma met Brazilië, waarmee het FWO via het agentschap CNPq een reeds lang lopende samenwerking heeft. Gezien het toenemende internationale gewicht van Brazilië, zowel op wetenschappelijk, economisch als politiek vlak, is het aangewezen om effectief naar een sterkere samenwerking met Brazilië te gaan. Het land vertoont een sterke groei in het aantal publicaties en heeft stevige banden met een aantal van onze buurlanden (NL, FR, DU), zoals blijkt uit het aantal gemeenschappelijke publicaties in de afgelopen jaren.
283
D O S S I E R 6 : VA LO R I S AT I E VA N ONDERZOEK IN DE HUMANE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN Door Kristien Vercoutere (VRWI) en Danielle Raspoet (VRWI)
6.1 SITUERING
De toegevoegde waarde die hierdoor gecreëerd wordt, kan zowel economisch, sociaal of cultureel zijn, of zich situeren
Wetenschappelijk onderzoek speelt een belangrijke rol in het
op het gebied van het fysisch of psychisch welbevinden, of een
kennis- en innovatiesysteem dat gericht is op welvaarts- en
combinatie ervan.
welzijnsgroei in de samenleving. Met de discussie over de Europese innovatieparadox, vertaald in de Lissabonstrategie
Om de aard, de omvang en het belang van valorisatie in
en vandaag in de EU2020-strategie, krijgt de notie ‘valorisatie’
de humane en sociale wetenschappen in kaart te brengen,
van wetenschappelijk onderzoek bovendien toenemende
eventuele knelpunten, uitdagingen en opportuniteiten te
aandacht. In Europa wordt weliswaar veel onderzoek van hoge
detecteren en hieruit aanbevelingen te formuleren, zette de
kwaliteit verricht, maar we schijnen er onvoldoende in te slagen
voorganger van de VRWI - de VRWB - een verkennende
deze kennis optimaal in te zetten en te benutten.
studie op.
In het licht van deze innovatieparadox en het streven naar
Deze onderzoeksopdracht werd toevertrouwd aan een
de 3% norm voor O&O, wordt valorisatie van wetenschappelijk
consortium van onderzoekers onder het promotorschap van
onderzoek vaak louter gezien als de bijdrage aan economische
HIVA–K.U.Leuven. ECOOM, de UA (Legal Theory Research
bedrijvigheid. Deze eerder beperkte kijk op valorisatie spitst
Group) en de VUB (Department Research and Development)
zich dan ook voornamelijk toe op technologische innovatie die
maakten deel uit van het onderzoeksteam.
meestal voortvloeit uit (delen van) de exacte, toegepaste en biomedische wetenschappen. In deze benadering wordt de
Binnen de VRWI werd het project begeleid door een
bredere maatschappelijke bijdrage van wetenschappelijke kennis
stuurgroep onder het voorzitterschap van prof. Filip Abraham,
onvoldoende gevat en zichtbaar gemaakt. Vergeleken met
vice-rector humane wetenschappen K.U.Leuven.
krijgen de humane en sociale wetenschappen minder aandacht innovatie en in teksten over wetenschapsbeleid.
6.2 ONDERZOEKSVRAGEN EN ONDERZOEKSDESIGN
Indien Vlaanderen in 2020 tot de top-5 van de innovatiegerichte
Om een antwoord te kunnen formuleren op de onderzoeks-
regio’s in Europa wil behoren, mogen we ons niet blindstaren
vragen
op dit ene - economische - aspect. Technologische innovaties
onderzoeksmethoden:
en zijn ze ook minder prominent aanwezig in het debat over
combineerden
de
onderzoekers
verschillende
alleen volstaan immers niet om Vlaanderen in de spits te brengen van het Europese innovatiepeloton. Valorisatie moet
l
breder worden bekeken en de vraag naar valorisatie stelt zich evenzeer voor de humane en sociale wetenschappen.
buitenlandse beleidsdocumenten); l
exploratieve kwantitatieve analyse van de geldstromen;
l
20 casestudies (documentanalyse en interviews met sleutel-
Valorisatie van onderzoek in de bredere betekenis van het woord verwijst naar de processen van het geschikt en bruikbaar
figuren uit het onderzoekers- en gebruikersveld); l
maken van wetenschappelijke kennis opdat ze zou kunnen gebruikt worden door derden.
literatuurstudie (wetenschappelijke literatuur, Vlaamse en
interviews met vertegenwoordigers van alle Interface diensten van de Vlaamse associaties;
l
internationale exploratieve studie van het valorisatiebeleid;
l
workshops met een ruimere groep van stakeholders.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
de transfer vanuit de exacte en toegepaste wetenschappen,
284
Ze beperkten zich hierbij tot valorisatie van onderzoek aan
Het ligt voor de hand dat in de casestudies niet exhaustief kon
de universiteiten en hogescholen, en zoomden in op andere
worden tewerk gegaan; een twintigtal cases leek tegelijk een
vormen van valorisatie dan onderwijs en wetenschaps-
noodzakelijk minimum als een haalbaar maximum. Het spreekt
communicatie. Figuur 6.1 stelt het onderzoeksdesign
eveneens voor zich dat deze cases zeer zorgvuldig moesten
schematisch voor.
worden gekozen om het domein van de humane en sociale wetenschappen en het werkveld zo goed mogelijk af te dekken.
Op een aantal van de onderdelen uit dit onderzoeksdesign Aan de basis van de selectie van de cases lag de brede
wordt in dit dossier dieper ingegaan.
AWT-definitie van valorisatie “een proces dat ervoor zorgt dat wetenschappelijke kennis gebruikt kan worden in de praktijk.
6.3 20 CASESTUDIES
Meer precies gaat het bij valorisatie om het geschikt en bruikbaar maken van onderzoeksresultaten, opdat de kans groter wordt
De 20 casestudies vormden de spil van het onderzoeksopzet.
dat derden deze kunnen gebruiken.”1
Ze moesten toelaten een diepte-zicht te krijgen op de valorisatieprocessen en praktijken in de humane en sociale
Verder lieten de onderzoekers zich leiden door de empirische
wetenschappen en op mogelijke knelpunten en uitdagingen.
valorisatietypologie die ze in de literatuurstudie hadden
Meer bepaald stelden zij de onderzoekers in staat om:
teruggevonden en op basis waarvan ze een lijst van categorieën van valorisatiepaden opstelden:
l
l
l
l
de verschillende types van valorisatie in verschillende disciplines van de humane en sociale wetenschappen
l
publicaties, presentaties, producties, performances,
zichtbaar te maken;
l
spin-offs / patenten / licenties,
de ervaringen van onderzoekers én gebruikers op vlak van
l
contractonderzoek en collectief onderzoek,
valorisatie naar boven te halen;
l
uitwisseling van mensen,
ervaren knelpunten en uitdagingen op het terrein op het
l
training en opleiding,
spoor te komen en te expliciteren;
l
consultancy,
mogelijke verbetervoorstellen op te lijsten.
l
andere?
Figuur 6.1: Onderzoeksdesign
Literatuurstudie
Iteratieve beweging
Exploratieve analyse geldstromen Vlaamse Universiteiten
Analyse programma’s en instrumenten Vlaanderen
Vergelijking
Analyse initiatieven en ervaringen van de interfacediensten
Analyse programma’s en instrumenten buitenland
Casestudies
Actuele valorisatie in de Humane en Sociale Wetenschappen in Vlaanderen • typologie • verwezenlijkingen • onderbenutte assets • knelpunten en drempels • disciplinaire verschillen
1 AWT (2007), Alfa- en gammastralen. Valorisatiebeleid voor de Alfa- en Gammawetenschappen. Rijswijck: Quantes, p.17.
Workshops
Beleidsaanbevelingen
285
De selectie moest een evenwichtige spreiding van de cases
Tabel 6.1 beschrijft kort de 20 geselecteerde en onderzochte
over deze paden verzekeren, maar eveneens rekening houden
cases en geeft hun verdeling over de verschillende
met een evenwichtige verdeling over de verschillende
valorisatiepaden weer. In tabel 6.2 wordt de verdeling over
disciplines in de humane en sociale wetenschappen en over
de disciplines gegeven.
de verschillende universiteiten en hogescholen in Vlaanderen.
Tabel 6.1:
Korte omschrijving van de cases en hun verdeling over de valorisatiepaden
Titel
Valorisatiepad
Korte omschrijving
01
Beestig gezond
Publicaties, presentaties, producties, performances
Ontwikkeling van een interventie om in het kleuteronderwijs aan een gezondheidsbeleid op vlak van voeding en beweging te werken.
02
Cyberbullying
Publicaties, presentaties, producties, performances
Fundamenteel en toegepast onderzoek naar pestgedrag op internet. Meerdere publicaties en conferenties werden gerealiseerd. De onderzoeker is tevens lid van het Management Committee van COST actie IS0801 "Cyberbullying: coping with negative and enhancing positive uses of new technologies, in relationships in educational settings".
03
(In)site
Publicaties, presentaties, producties, performances
Binnen dit onderzoeksproject wordt de oude relatie tussen fotografie en archeologie theoretisch en praktisch onderzocht en hertaald naar een hedendaagse beeldtaal. Door fotografie als ‘mode of engagement’ te hanteren, als praktijk waarbij een foto gemaakt wordt en niet als techniek waarbij een foto genomen wordt, kunnen met input vanuit de kunstpraktijk nieuwe presentatieen interpretatiemodellen ontwikkeld worden, die zowel relevant zijn binnen de archeologie als binnen de beeldende kunsten. Naast publicatie van het theoretisch onderzoek zal het praktisch onderzoek tentoongesteld worden in partnerschap met de stad Leuven en het Fotomuseum van de provincie Antwerpen.
04
Schumann: de dansende dichter
Publicaties, presentaties, producties, performances
05
"Interface Our Space"
Contractonderzoek & collectief onderzoek
Onderzoek naar de interpretatie van de pianowerken van Schumann (1838-1839) op een authentieke pianoforte van het type Streicher door Piet Kuijken. Het resultaat van dit onderzoek is de realisatie van een dubbel CD bij het label Fuga Libera. Om deze CD voor te bereiden heeft de onderzoeker dit repertoire gebracht in verschillende culturele centra, op internationale festivals en heeft hij er lezingen over gegeven. In dit project wordt er via verschillende media een mappingsysteem ontwikkeld om te onderzoeken hoe participatieve mediakunst en design projecten evolueren. Deze mapping faciliteert observatie en analyse van hoe individuen en organisaties zich gedragen in een participatief proces. Omdat er geen kant en klare ontologische set van elementen kon worden gevonden die het participatieve artistieke en het design productie proces voldoende kan beschrijven, heeft het team zelf een 'mapping set' ontwikkeld.
06
Minimumbudgettenonderzoek
Contractonderzoek & collectief onderzoek
In het aanvankelijke onderzoek werden budgetten opgesteld die mensen in Vlaanderen in staat moeten stellen om gezond te leven en autonoom te handelen. In het vervolgproject zal een Waalse partner experts en lage inkomensgezinnen bevragen met het oog op het checken (en aanpassen) van de minimumbudgetten, met het oog op aanvaardbaarheid en relevantie in de Waalse en Brusselse samenleving. Eveneens een doelstelling van dit project vormt de evaluatie van de Belgische minimuminkomensbescherming in het licht van de ontwikkelde budgetstandaard.
07
Steunpunt Mobiliteit & Openbare Werken. Spoor Verkeersveiligheid.
Contractonderzoek & collectief onderzoek
Van 2002 tot en met 2006 voerde het voormalige Steunpunt Verkeersveiligheid met succes beleidsrelevant, wetenschappelijk onderzoek uit. Ruim 100 onderzoeksrapporten werden afgeleverd. Deze activiteiten worden verder gezet binnen het nieuwe Steunpunt Mobiliteit & Openbare Werken, spoor Verkeersveiligheid 2007-2011. Dit nieuwe Steunpunt telt een 18-tal onderzoekers die verbonden zijn aan de onderzoeksgroepen van de partner-instellingen: de Universiteit Hasselt (coĂśrdinator), de Provinciale Hogeschool Limburg, de Vrije Universiteit Brussel, de Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek en de Universiteit Gent.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
Nr
286
Tabel 6.1:
Korte omschrijving van de cases en hun verdeling over de valorisatiepaden
Nr 08
Titel FLEET - FLEmish E-publishing Trends
Valorisatiepad Contractonderzoek & collectief onderzoek
Korte omschrijving Multidisciplinair onderzoeksproject naar Vlaamse e-publishing trends. Centraal staat de veranderende rol van aanbieders en ontvangers van informatie in een gedigitaliseerde netwerkmaatschappij (uitgevers, journalisten, gebruikers). Het project zal een grondige analyse geven van het medialandschap in Vlaanderen en over de grenzen, om zo te komen tot een duurzame strategie voor de Vlaamse media-industrie. Het project combineert onderzoekers uit verschillende disciplines, zoals journalistiek, mediastudies, economie, rechten, informatica en informatiekunde.
09
ABOP- Automatische Bijsluiter Optimalisator
Contractonderzoek & collectief onderzoek
Ontwikkeling auteursomgeving (software-prototype) die auteurs van bijsluiters helpt bij het leesbaar formuleren van bijsluiterteksten voor geneesmiddelen.
10
MELC - Monitoring quality of End-of-Life Care
Contractonderzoek & collectief onderzoek
End of Life Care: bio-ethisch onderzoek naar de kwaliteit van ondersteunende zorg bij het levenseinde. Adviezen aan medische wereld en middenveld.
11
GATE -Gent Archaeological Team (spin off)
Spin-offs/patenten/ licenties
Ghent Archaeological Team (GATE) werd in januari 2010 opgericht als spin-off vanuit de onderzoeksgroep Noordwest-Europese archeologie van de UGent. GATE legt zich in hoofdzaak toe op preventief archeologisch onderzoek (vooronderzoek, opgravingen en rapportage) met betrekking tot de prehistorie, protohistorie en historische periode in Vlaanderen en Noordwest-Europa.
12
TextKernel (spin-off)
Spin-offs/patenten/ licenties
Opgericht in 2001. Ontwikkeling en ter beschikking stelling van nieuwe technologie voor geavanceerde informatie-extractie uit teksten, intelligente content management systemen en oplossingen voor de verwerking van grote tekstvolumes. (Textkernel is a privately held commercial R&D spin-off from research in Natural Language Processing and Machine Learning of the ILK group at the University of Tilburg, the CNTS group at the University of Antwerp, and the Computational Linguistics group at the University of Amsterdam. Textkernel was founded in 2001.)
13
ISW Limits (spin-off)
Spin-offs/patenten/ licenties
ISW Limits is een spin-off bedrijf van de Katholieke Universiteit Leuven en de UniversitĂŠ Catholique de Louvain en is gespecialiseerd in het optimaliseren van menselijke relaties binnen organisaties en welzijn op het werk.
14
Bind-Kracht
Training & opleiding
Doel van het project is een kwaliteitsverbetering van de hulpverlening aan mensen in armoede. Het ontwikkelen van krachtgerichte hulpverleningsrelaties, omgaan met afhankelijkheid in de hulpverlening, werken aan duurzame resultaten inzake autonomieverhoging en integratie, werken aan inspraak, participatie en empowerment zijn daarbij kernthema’s. De vormingen zijn bedoeld voor hulpverleners en vrijwilligers die mensen in armoede begeleiden.
15
Opleidingen aan Vlaamse ambtenaren (via Interuniversitair centrum voor wetgeving (ICW))
Training & opleiding
Het Interuniversitair Centrum voor Wetgeving vzw (ICW) werd opgezet als een overkoepelende structuur voor het wetenschappelijk onderzoek over wetgeving. Het centrum is samengesteld uit academici van alle Vlaamse universiteiten. Aangezien wetgeving in zeer grote mate een overheidsproduct is, wordt het centrum ook gekenmerkt door structurele banden met een aantal overheidsinstellingen die zich inlaten met wetgeving. Het ICW kan fungeren als aanspreekpunt voor (overheids)instellingen met het oog op wetenschappelijke dienstverlening, het uitvoeren van onderzoeksprojecten inzake wetgeving en het geven van vormingsseminaries inzake wetgeving. Het onderhoudt eveneens contacten met buitenlandse organisaties en instellingen. Om als aanspreekpunt te kunnen fungeren en om de doorstroming van informatie te bevorderen, houdt het permanent contact met relevante overheidsinstellingen inzake wetgeving via corresponderende leden.
287
Tabel 6.1:
Korte omschrijving van de cases en hun verdeling over de valorisatiepaden
Nr
Titel
Valorisatiepad
Korte omschrijving
16
Katholieke identiteit in een post-christelijke en post-seculiere samenleving: on-line instrumenten voor analyse en vorming
Consultancy
Ontwikkeling van online-instrumenten om de identiteitsstructuur van katholieke organisaties empirisch in kaart te brengen. Na interpretatie van de resultaten kunnen we gegronde aanbevelingen doen omtrent de beleidsstappen gericht op het verder door ontwikkelen van de katholieke identiteit. Deze empirische instrumenten zijn inzetbaar op drie niveaus: ze kunnen gebruikt worden door individuen, door groepen of door organisaties als geheel. De instrumenten worden geïntegreerd in een volledig geautomatiseerd webplatform, waarmee eenieder op lange termijn zelfstandig empirisch onderzoek zal kunnen uitvoeren naar katholieke identiteit.
17
‘Onderzoek naar innovatieve arbeidsorganisatie’
Consultancy
Consultancy & workshops op basis van kwantitatief en kwalitatief onderzoek naar ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, nieuwe tendensen op de arbeidsmarkt, nieuwe productieconcepten, werkorganisatie, teamwerk, werkbelasting, competentieprofielen, reorganisatie van de arbeid, flexibiliteit, welzijn op het werk, de informatiesamenleving.
18
Agressie in de welzijnssector
Uitwisseling mensen
Een orthopedagoog uit een begeleidingstehuis bijzondere jeugdbijstand, werkte gedurende enkele jaren halftijds als onderzoeker aan een onderzoeksproject over agressie in de welzijnssector.
19
Kindvriendelijk ziekenhuis
Andere
Onderzoek naar het belang van interieurvormgeving en kunst op de ziekenhuisbeleving van kinderen, met gedeeltelijke inrichting van een ziekenhuis.
20
FARO- Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed vzw
Andere
Vlaams steunpunt voor cultureel erfgoed: een dienstverlenende organisatie die een intermediaire rol vervult tussen het cultureelerfgoedveld en de overheid.
Tabel 6.2:
Verdeling van de cases over de verschillende
Ten eerste werden de 20 cases onder de vorm van ‘vignetten’
disciplines in de humane en sociale
gereconstrueerd en aan de lezer voorgesteld. In het kort wordt
2
het verloop van de cases geschetst en worden dié elementen
wetenschappen
weergegeven die voor dit project als betekenisvol naar voor Discipline
Aantal
komen. De vignetten geven een eerste zicht op de grote
2
Psychologie
1
variatie en de complexiteit van valorisatieprocessen in de humane
Communicatiewetenschappen
2
en sociale wetenschappen.
Sociologie
3
Economie
1
Rechten
3
Linguïstiek
2
Historische wetenschappen
2
van deze cases in zijn verschillende onderdelen en werden
Theologie en godsdienstwetenschappen
1
de verzamelde data over de verschillende cases heen geënt op
Kunsten en kunstwetenschappen
3
een ideaaltypisch chronologisch caseverloop: van het idee voor
2 Volgens de nieuwe FWO-disciplinecodes en op basis van de discipline van waaruit zij werden aangebracht
Vervolgens
werd
een
cross-case
analyse
uitgevoerd.
Hiervoor ontrafelde het onderzoeksteam het valorisatieproces
het project tot de nazorg, continuering en proliferatie ervan. Deze cross-case analyse levert heel wat bruikbare informatie op over mogelijke knelpunten en geeft mogelijke aanknopings-
Per case werden betrokkenen uit zowel het onderzoeksveld als het gebruikersveld geïnterviewd, aan de hand van een gestandaardiseerde interviewleidraad. De verzamelde informatie werd vervolgens als volgt verwerkt.
punten voor verbetervoorstellen.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
Pedagogiek
288
6.4
NAAR EEN TYPOLOGIE VAN VALORISATIE IN DE HUMANE EN SOCIALE WETENSCHAPPEN
Elk van deze drie niveaus werd vervolgens nader bekeken. Zo konden bv. op basis van de 14 projectgebonden valorisatiecases voor niveau 1, twee dimensies voor typologieconstructie worden weerhouden: de oorsprong van de onderzoeks-
Een derde analyse die op het casestudie materiaal werd
vraag (de vraagsturing) en de gebruikersparticipatiegraad.
uitgevoerd - en die mede gebaseerd is op de literatuurstudie -,
Binnen deze dimensies kunnen verschillende categorieën
geeft een aanzet tot het opstellen van een valorisatietypologie
worden onderscheiden, bv. voor de oorsprong van de
waarbij ‘types’ van valorisatie in de humane en sociale
onderzoeksvraag kan het gaan om aanbodgestuurd tot vraag-
wetenschappen worden onderkend.
gestuurd; bij de gebruikersparticipatiegraad om niet-participatief tot hoog participatief.
Hiervoor werden de verschillende cases naar mogelijke relevante analysedimensies en criteria onderling vergeleken op
Het onderzoeksproject liet niet toe om voor elk van de drie
betekenisvolle overeenkomsten en verschillen. Zodoende
niveaus een volledig uitgewerkte typologieconstructie door te
werden types van valorisatie geconstrueerd die intern
voeren. Wel was het mogelijk om een aantal voorzichtige
homogeen zijn (de cases ervan zijn onderling zo gelijkend
conclusies te trekken en aanbevelingen voor het beleid en voor
mogelijk) en extern heterogeen (de verschillen tussen de types
verder onderzoek te formuleren. De typologie van dimensies
zijn zo groot mogelijk).
(oorsprong van de vraag en de samengestelde indicatoren voor de participatiegraad) van valorisatieprojecten is ook informatief
Een eerste vaststelling waartoe deze analyse leidde, is dat
en bevat heel wat stof voor de ontwikkeling van tools en
valorisatie op verschillende niveaus kan gebeuren (figuur 6.2).
handleiding voor het opzetten van valorisatie-initiatieven.
Valorisatie kan gebeuren op projectniveau (1). We zien daarnaast ook vaak dat op basis van deze projecten bredere onderzoekslijnen of -programma’s worden uitgebouwd, gecentreerd rond het valorisatiethema (2). Er wordt dan gezocht naar
6.5 KWANTITATIEVE ANALYSE VAN DE GELDSTROMEN
opeenvolgende, aanvullende, complementaire, verruimende projecten, financieringen en (potentiële) gebruikersgroepen.
De exploratieve kwantitatieve analyse van de geldstromen
En soms krijgt valorisatie een structurele verankering in nieuwe
kwam niet in het oorspronkelijk onderzoeksopzet voor, maar
op valorisatie gerichte entiteiten (3).
drong zich gaandeweg op. De onderzoekers kwamen namelijk bij het literatuuroverzicht tot de vaststelling dat een groot deel van de literatuur rond valorisatie in de humane en sociale
Figuur 6.2: Drie verschillende valorisatieniveaus
wetenschappen gebaseerd is op kwalitatieve onderzoeksmethoden, zoals interviews en gevalstudies. Vooralsnog is er weinig kwantitatieve empirische evidentie beschikbaar over
Niveaus van valorisatie
de omvang en eigenheid van valorisatie in de humane en sociale wetenschappen. Dat is enerzijds begrijpelijk vanuit de moeilijke meetbaarheid
Projecten
Onderzoekslijnen en -programma’s
Structurele verankering in nieuwe entiteiten
van het concept valorisatie in de humane en sociale wetenschappen, waar de traditioneel gebruikte technologiegerelateerde valorisatiemaatstaven - zoals octrooi- en spin-off gegevens - heel wat minder relevant blijken.
© Steenssens, K. en Gijselinckx, C., 2011
289
Maar anderzijds kan hierdoor geen antwoord worden gegeven
Terzelfdertijd is het belang gebleken van een beschouwing op
op vragen zoals:
het niveau van disciplines. De analyses op dit niveau tonen aan dat er voor verschillende disciplines binnen de humane en
l
l
De problematiek van de ‘onzichtbaarheid’ van valorisatie
sociale wetenschappen geen sprake is van een deficit wat
in de humane en sociale wetenschappen. Nu hebben we
betreft de derde en vierde geldstroomfinanciering; ook niet in
enkel anekdotisch bewijsmateriaal dat er binnen de H&SW
vergelijking met sommige disciplines binnen de domeinen van
wél heel wat gebeurt.
medische en exacte & toegepaste wetenschappen.
Is de problematiek discipline gebonden? Zijn de geldde toegepaste en biomedische wetenschappen?
6.6 HET INSTRUMENTARIUM VOOR VALORISATIE
Zijn er ook binnen de H&SW zelf nog verschillen waar
Hoewel financiering een bijzonder belangrijk en noodzakelijk
te nemen?
instrument is ter ondersteuning van valorisatie, dekt de term
stromen bv. van een andere grootteorde dan die bij
l
‘valorisatie-instrumentarium’ in feite een veel ruimere lading. Via het in kaart brengen van de verdeling van de verschillende
Het valorisatie-instrumentarium in de brede zin van het woord
geldstromen over disciplines in de Vlaamse universiteiten,
refereert volgens de onderzoekers naar een geheel van
werd gepoogd een zekere cijfermatige context te bieden
instrumenten die ter ondersteuning van valorisatie kunnen
waarbinnen deze vragen kunnen gekaderd worden, nl. of
worden ingezet, waaronder:
de humane en sociale wetenschappen verschillen qua financieringsgraad ten opzichte van andere disciplines voor
l
Financieringsinstrumentarium;
toegepast of ‘valorisatie-relevant’ onderzoek.
l
Personeelsbeleid in de kennisinstellingen met adequate waarderingsmechanismen voor valorisatie van onderzoek;
De gegevens werden geput uit de gedetailleerde jaarverslagen
l
Valorisatie-ondersteunende diensten en mandaten;
van de universiteiten en werden genormaliseerd aan de hand
l
Vormings- en opleidingsbeleid gericht op de bevordering
van het aantal VTE-ZAP-leden om te corrigeren voor
van valorisatie.
schaaleffecten. Om hierin knelpunten te ontdekken en mogelijkheden voor verbetering voor te kunnen stellen, zoomden de onderzoekers
de drie domeinen bleek dat de verschillende geldstromen
in eerste instantie in op het in Vlaanderen aanwezige
eerder complementair zijn. Een deficit in één van de
financieringsinstrumentarium voor onderzoek en ontwikkeling.
financieringsbronnen (bv. die voor toegepast onderzoek) wordt
Meer bepaald de generieke onderzoeksprogramma’s van de
met andere woorden niet gecompenseerd door een andere,
Vlaamse overheid die gericht zijn op valorisatie en een aantal
beter gevulde financieringsbron (bv. die voor fundamenteel
overige in Vlaanderen beschikbare financieringskanalen voor
onderzoek). Dit bestendigt het beeld dat fundamenteel en
valorisatie van onderzoek.
toegepast onderzoek elkaar aanvullen en mutueel versterken. De interfacediensten van de associaties vormden het voorwerp De resultaten van deze kwantitatieve analyse wijzen ook op
van een afzonderlijk luik in het project. In interviews met
significante domeineffecten. Van de drie domeinen vertonen
vertegenwoordigers van de interfacediensten werd ingegaan
de humane en sociale wetenschappen de laagste financiering;
op hoe zij valorisatie als opdracht van de associatie zien,
wat geenszins dient te verwonderen gezien de kostenstructuur
welke valorisatie ze reeds waarnemen in de humane en
binnen dit domein aanzienlijk verschilt van die in de twee
sociale wetenschappen, welke drempels en hinderpalen zij
andere domeinen. Onderzoek kost aanzienlijk minder in de
ondervinden, welke initiatieven ter facilitering van valorisatie
humane en sociale wetenschappen, omdat hier doorgaans
in de humane en sociale wetenschappen ze nemen en welke
minder dure infrastructuur nodig is: geen gespecialiseerde
aanbevelingen voor het beleid ze zouden formuleren.
laboratoria, geen zware en hoogtechnologische apparatuur, geen reagentia, proefdieren,…
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
Uit een analyse naar de relaties tussen de geldstromen voor
290
Aanknopingspunten voor verbetervoorstellen vonden de
l
Allerhande schotten tussen betrokken partijen en een tekort
onderzoekers ook in het buitenland. De exploratieve studie van
aan tijd(middelen) bemoeilijken de netwerking onder
beleid ten aanzien van valorisatie in de humane en sociale
onderzoekers. Ze bemoeilijken ook netwerking tussen
wetenschappen in Nederland, Finland, Canada en het VK bood
onderzoekers, gebruikers en opdrachtgevers. Deze vormen
voldoende inspiratie voor voorstellen voor de versterking van
van netwerking zijn nochtans van primair belang om te
een Vlaams valorisatiebeleid voor de humane en sociale
komen tot maatschappelijk relevant en innovatief onderzoek.
wetenschappen. l
Samenwerking (interdisciplinair, tussen hogescholen en universiteiten, met gebruikers) biedt een grote meerwaarde
6.7 ALGEMENE CONCLUSIES
voor het realiseren van valorisatie van onderzoek, maar is tevens een grote uitdaging op organisatorisch en inhoudelijk
De verschillende luiken uit het onderzoek resulteerden in
vlak waaraan voldoende tijd moet kunnen worden besteed.
volgende conclusies:
In het bijzonder blijkt de meervoudige meerwaarde die een participatief engagement van de (potentiële) gebruikers kan
l
l
Valorisatie van onderzoek in de humane en sociale
bieden. Toch zijn gebruikers niet altijd voldoende toegerust
wetenschappen dient breed te worden opgevat.
om een participatief engagement aan te gaan.
Maatschappelijke valorisatie van humaan en sociaal
l
wetenschappelijk onderzoek bestaat! Door de klein-
Ten aanzien van gebruikers uit het beleid komen een aantal specifieke uitdagingen en knelpunten in het vizier.
schaligheid van veel valorisatie-initiatieven en de moeilijke meetbaarheid van valorisatie in brede zin, zitten de humane
l
l
In de culturele en welzijnssector stelt zich een ander
en sociale wetenschappen evenwel gevangen in een
specifiek knelpunt: hier is het gebruikersveld te weinig
‘paradox van alomtegenwoordigheid en onzichtbaarheid’.
kapitaalkrachtig.
Valorisatie kan op drie niveaus gebeuren (projectgebonden
l
valorisatie, valorisatie op niveau van een onderzoeks-
Onderzoekers, gebruikers en opdrachtgevers beschikken niet altijd over voldoende valorisatiekennis en -kunde.
programma of onderzoekslijn, structurele verankering van valorisatie in nieuwe entiteiten) en laat zich verder
l
Omwille van de formulering van hun opdracht en het
structureren in een typologie op basis van onderliggende
financieringsmechanisme zien interfacediensten zich genood-
dimensies.
zaakt sterk de nadruk te leggen op economische valorisatie van wetenschappelijk onderzoek. Hierdoor worden de
l
Met als basisvoorwaarde de (h)erkenning van het belang
humane en sociale wetenschappen verhoudingsgewijze
van valorisatie van onderzoek in de humane en sociale
minder ondersteund door de interfacediensten dan die
wetenschappen door alle betrokken partijen, is een
wetenschappen die sterk op economische valorisatie en
stimulerend valorisatiebeleid een beleid dat gericht is
samenwerking met industriële partners gericht zijn.
op de motivering, responsabilisering, ondersteuning, en verbinding van alle betrokkenen op alle niveaus.
l
Contractonderzoek blijft onderbenut door onderfinanciering in specifieke gebruikerssectoren van de humane en sociale
l
Zowel op het niveau van het Vlaams wetenschaps- en
wetenschappen en door schotten tussen de verschillende
innovatiebeleid als op de niveaus van de kennisinstellingen
beleidsdomeinen.
en van de onderzoekers wordt de basisvoorwaarde van (h)erkenning van het belang van valorisatie van onderzoek
l
Problematisch is de financiering van spin-offs met een minder
in de humane en sociale wetenschappen in het kennis- en
sterke groeivoet. De consulting spin-offs uit de humane en
innovatiesysteem slechts in beperkte mate gerealiseerd.
sociale wetenschappen zijn typisch van deze aard.
291
l
Algemeen kan over het bestaande generieke overheids-
Hoewel deze analyse focuste op valorisatie van onderzoek in
instrumentarium voor financiering van valorisatie van
de humane en sociale wetenschappen, worden processen en
onderzoek worden gesteld dat er nog heel wat ruimte is
factoren bloot gelegd die niet beperkt zijn tot dit domein.
voor het meer toegankelijk en geschikt maken ervan voor
Voortbouwend op de conclusies doen de onderzoekers in hun
de humane en sociale wetenschappen. Belangrijke deel-
eindrapport al een eerste aanzet tot aanbevelingen. Tal van
aspecten hier zijn:
de aanbevelingen gelden dan ook voor de valorisatie van
• de communicatie aangaande mogelijke financierings-
onderzoek in het algemeen.
kanalen is vaak gebrekkig en ondoorzichtig. • financieringskanalen voor valorisatie van onderzoek zijn te
Een stimulerend valorisatiebeleid is bovendien een beleid dat
sterk op de economische finaliteit en industriële actoren
gericht is op het motiveren, responsabiliseren, ondersteunen en
gericht.
verbinden van alle betrokkenen op alle niveaus. De aanbevelingen
• waar financieringskanalen ook opengesteld worden voor
richten zich dus niet enkel tot de Vlaamse overheid, maar ook
projecten die op ‘maatschappelijke valorisatie’ gericht zijn,
tot de kennisinstellingen, de onderzoeker zelf en de gebruikers.
zijn de handleidingen en criteria onvoldoende vertaald en doorgedacht voor de humane en sociale wetenschappen.
Ze laten zich structureren in vijf punten:
• het uitwerken van kwalitatief hoogstaande onderzoeksvoorstellen is vaak (te) tijdsintensief in verhouding tot
1. Valorisatie breed conceptualiseren
de mogelijke personeelsinzet ervoor.
2. Valorisatie operationaliseren en zichtbaar maken
• er zijn geen middelen voor ‘nazorg’ terwijl valorisatie
3. Valorisatie waarderen
grotendeels pas na afloop van het project op gang komt
4. Valorisatie ondersteunen
en er vaak middelen nodig zijn in functie van kennis- en
5. Samenwerking ruimte geven en ondersteunen
productbeheer of voor verdere doorvertaling of herwerking van de valorisatieoutput om het valorisatiepotentieel
De Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie werkt deze
te realiseren.
aanbevelingen nu verder uit in een advies. Samen met het eindrapport van het hierboven toegelichte onderzoek, dat als
l
Specifieke overheidsinstrumenten voor financiering van
nummer 22 in de VRWI-studiereeks is verschenen, moet dit
valorisatie van onderzoek worden in wisselende mate als
advies een bijdrage leveren om valorisatie in de humane en
toegankelijk of geschikt ervaren voor de humane en sociale
sociale wetenschappen ‘zichtbaarder’ te maken, maar vooral
wetenschappen.
ook nog te versterken en op die manier de eerder genoemde
l
Projectproliferatie, als succesvolle strategie van onderzoekers voor het creëren van een breder financieel draagvlak voor valorisatie, noodzaakt het organisatorisch uitbouwen van een voldoende grote onderzoeksgroep met aanwezigheid en ondersteuning van alle nodige competenties.
l
In het geheel van het instrumentarium stellen we grijze zones vast: • tussen enerzijds valorisatie van onderzoek en anderzijds commercialisering, • tussen enerzijds de spin-off als vorm van commercialisering en anderzijds onderzoek.
l
In het licht van al het voorgaande, stelt zich ten slotte de vraag of er nood is aan institutionele hervormingen en of er bijzondere aandacht nodig is voor de humane wetenschappen.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
paradox op te heffen.
292
D O S S I E R 7: S E CTO R I Ë LE I N N OVAT I E P R O F I E L E N Door Petra Andries (K.U.Leuven), Koenraad Debackere (K.U.Leuven), Pascale Dengis (EWI), Mariette Du Plessis (K.U.Leuven), Machteld Hoskens (K.U.Leuven), Xiaoyan Song (K.U.Leuven), Peter Viaene (EWI) en Koen Waeyaert (EWI)
7.1 INLEIDING
7.2 AGORIA
De Vlaamse Regering organiseert in het kader van het Nieuw
De sectorfederatie Agoria vertegenwoordigt bedrijven in de
Industrieel Beleid een vernieuwend sectorbeleid dat inzet op
sectoren metaalproducten (NACE 25), informatica, elektronica,
de vernieuwing van het economische weefsel, zoals bepaald in
optica, en elektrische apparatuur (NACE 26-27) en machines,
het toekomstplan Vlaanderen in Actie en Pact 2020. Vlaanderen
motorvoertuigen en andere transportmiddelen (NACE 28-30).
heeft zich immers voorgenomen om tegen 2020 een sterke
Deze sectoren stelden in 2008 in Vlaanderen 140.701 personen
regio te worden met een hoge performantie op een aantal
tewerk in 7.095 ondernemingen (zie tabel 7.1). De totale omzet
domeinen. Hiervoor zijn in samenwerking met de sector-
in deze sectoren bedroeg 39,05 miljard euro in 2008, met een
federaties Rondetafels georganiseerd die actieplannen voor
toegevoegde waarde van 11,27 miljard euro. De bedrijven in
innovatiegedreven transformatie uitwerken en uitvoeren.
deze sector ontvingen in de periode 2004-2010 samen 15,9%
Deze strategische plannen worden gebaseerd op een SWOT-
van de EWI-steun (330 miljoen euro).3
analyse van het innovatiepotentieel. 7.2.1 O&O-activiteiten Voor vier sectoren vond er in 2010 reeds een strategieoefening plaats in het kader van de Staten-generaal voor de Industrie.
We zien in tabel 7.2 dat de uitgaven voor O&O4 inzake
Het gaat hier om de technologische industrie (Agoria),
metaalproducten (O&O-NACE 25), informatica, elektronica,
de chemiesector (Essenscia), de textiel-, hout- en meubel-
optica, en elektrische apparatuur (O&O-NACE 26-27) en
industrie (Fedustria), en de voedingsindustrie (FEVIA). Om een
machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen
inhoudelijke discussie te onderbouwen werden cijfers ingezameld.
(O&O-NACE 28-30) ongeveer 30% uitmaken van de totale
Het departement EWI zorgde voor een kort economisch
O&O-uitgaven
overzichtsprofiel per sectorfederatie op basis van de Belfirst-
Ongeveer 90% van deze O&O gebeurt door producenten van
gegevens. Daarnaast werden door het Expertiscentrum O&O
metaalproducten (hoofdactiviteit-NACE 25), van informatica,
Monitoring (ECOOM) op basis van NACE-codes ook innovatie-
elektronica, optica, en elektrische apparatuur (hoofdactiviteit-
1
2
door
Vlaamse
O&O-actieve
bedrijven.
gegevens (interne O&O , ruimere innovatieactiviteiten en
NACE 26-27) of van machines, motorvoertuigen en andere
octrooien) berekend. Dit dossier groepeert de belangrijkste
transportmiddelen (hoofdactiviteit-NACE 28-30) en 10% door
resultaten voor deze vier sectoren, uitgaand van de NACE-BEL
bedrijven met een andere hoofdactiviteit.
2008 classificatie, die conform is aan de Europese classificatie van economische activiteiten, NACE Rev. 2.
Tabel 7.1:
Evolutie activiteiten in de voor Agoria relevante sectoren
Aantal ondernemingen Omzet (miljoen euro) Gemiddeld aantal werknemers
2002 5.957 27.876 132.956
2003 6.219 28.431 130.307
2004 6.434 32.109 130.118
2005 6.618 33.087 130.672
2006 6.824 35.354 133.508
2007 7.020 40.060 139.279
2008 7.095 39.054 140.701
Bron: Belfirst 1 Cijfers afkomstig van de O&O-enquête van 2008. 2 Cijfers afkomstig van de CIS-enquête van 2007. 3 Data voorjaar 2011 op basis van gegevens Agentschap Ondernemen (Ecologiepremie 2004-2010 en KMO-portefeuille 2009-2010); IWT (KMO-programma 2004-2010 en O&O-bedrijfssteun 2004-2010) en PMV (Waarborgregeling 2005-2010). 4 De beschouwde O&O betreft hier enkel interne O&O, uitgevoerd binnen de eigen onderneming. Dit om mogelijke overlap in de cijfers te vermijden. Een bepaald O&O-project kan immers zowel de interne O&O van één bedrijf als de uitbestede O&O van een ander bedrijf zijn.
293
Tabel 7.2:
Uitgaven en tewerkstelling voor O&O inzake metaalproducten, informatica, elektronica, optica, elektrische apparatuur en machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen (O&O-NACE 25-30) als % van de totaalcijfers voor interne O&O van de Vlaamse O&O-actieve bedrijven
Uitgaven van producenten met hoofdactiviteit-NACE 25-30 voor O&O inzake metaalproducten, informatica, elektronica, optica, en elektrische apparatuur en machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen Uitgaven van andere bedrijven (niet NACE 25-30) voor O&O inzake metaalproducten, informatica, elektronica, optica, en elektrische apparatuur en machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen Totale uitgaven voor O&O inzake metaalproducten, informatica, elektronica, optica, en elektrische apparatuur en machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen Tewerkstelling bij producenten met hoofdactiviteit-NACE 25-30 in O&O inzake metaalproducten, informatica, elektronica, optica, en elektrische apparatuur en machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen Tewerkstelling bij andere bedrijven (niet NACE 25-30) in O&O inzake metaalproducten, informatica, elektronica, optica, en elektrische apparatuur en machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen Totale tewerkstelling in O&O inzake metaalproducten, informatica, elektronica, optica, en elektrische apparatuur en machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen
Tabel 7.3:
2006
2007
25%
27%
4%
3%
28%
30%
27%
30%
4%
3%
32%
33%
Top-10 bedrijven op basis van uitgaven voor interne O&O inzake metaalproducten, informatica, elektronica, optica; elektrische apparatuur en machines; en motorvoertuigen en andere transportmiddelen (O&O-NACE 25-30)
Bedrijf
HoofdactiviteitNACE
AGFA GEVAERT
26
ALCATEL-LUCENT BELL NV
26
AMI SEMICONDUCTOR BELGIUM
26
ATLAS COPCO AIRPOWER
28
BARCO
26
CNH BELGIUM
28
NV BEKAERT SA
24
PHILIPS INNOVATIVE APPLICATIONS
27
TENNECO AUTOMOTIVE EUROPE
29
THOMSON TELECOM BELGIUM
26
Voor bedrijven met O&O-uitgaven inzake metaalproducten
O&O-actieve bedrijven onderzoek naar metaalproducten
(O&O-NACE 25), informatica, elektronica, optica, en elektrische
(O&O-NACE 25), naar informatica, elektronica, optica,
apparatuur (O&O-NACE 26-27) en machines, motorvoertuigen
en elektrische apparatuur (O&O-NACE 26-27) of naar
en andere transportmiddelen (O&O-NACE 28-30), bedragen
machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen
deze uitgaven ongeveer 2,8% van hun omzet. Ongeveer 8,9%
(O&O-NACE 28-30). Het leeuwendeel van dit O&O-personeel
van hun medewerkers doen onderzoek op dit vlak (zie tabel 7.4).
wordt tewerkgesteld bij producenten van metaalproducten (hoofdactiviteit-NACE 25), van informatica, elektronica, optica, en elektrische apparatuur (hoofdactiviteit-NACE 26-27) of van
Tabel 7.4:
O&O-intensiteit van bedrijven met interne O&O
machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen
inzake metaalproducten, informatica, elektronica,
(hoofdactiviteit-NACE 28-30) en een klein gedeelte bij
optica, elektrische apparatuur, machines,
bedrijven met een andere hoofdactiviteit (zie tabel 7.2).
motorvoertuigen of andere transportmiddelen (O&O-NACE 25, 26, 27, 28, 29 en/of 30)
Tabel 7.3 geeft de 10 Vlaamse bedrijven met de hoogste uitgaven voor O&O inzake metaalproducten (O&O-NACE 25), informatica, elektronica, optica, en elektrische apparatuur (O&O-NACE 26-27) of machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen (O&O-NACE 28-30). De bedrijven werden alfabetisch gerangschikt.
2006
2007
Uitgaven voor interne O&O Omzet
2,7%
2,8%
O&O-personeel Totaal personeel
8,6%
8,9%
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
Tevens doet ongeveer 30% van het O&O-personeel in Vlaamse
294
Figuur 7.1: Genormaliseerde EPO-octrooiaanvragen per land van aanvrager en/of uitvinder over alle voor Agoria relevante NACE-codes (per miljoen inwoners)
EPO octrooiaanvragen per miljoen inwoners
350
300
SE
250
FI NL DE
200 VL DK JP BE FR US GB
150
100
50
0 1992
n BE
1993
n DE
1994
n DK
1995
n FI
1996
1997
n FR
1998
n GB
1999
n JP
7.2.2 Innovatieactiviteiten
2000
n NL
2001
n SE
2002
n US
2003
2004
2005
2006
n VL
Om te controleren voor de grootte van een land dienen de octrooiaantallen gedeeld te worden door het populatieaantal
Een analyse van de innovatieactiviteiten biedt een ruimer beeld
van het land. Uit de resultaten (zie figuur 7.1) blijkt dat
op de sector. Van de Vlaamse producenten van metaalproducten
Zwitserland, Luxemburg, Finland en Zweden hoge octrooi-
(hoofdactiviteit-NACE 25), van informatica, elektronica, optica,
aantallen per jaar hebben over de periode 1992-2006.
en elektrische apparatuur (hoofdactiviteit-NACE 26-27) of van
België komt in 2005 op de elfde plaats tussen de referentie-
machines, motorvoertuigen en andere transportmiddelen
landen en Vlaanderen staat op de zevende plaats.
(hoofdactiviteit-NACE 28-30) was ongeveer 63% in de periode
Meer gedetailleerde analyses geven aan dat Vlaanderen vooral
2004-2006 innovatief, wat betekent dat zij ofwel nieuwe of
hoge octrooiaantallen (genormaliseerd voor populatiegrootte)
sterk verbeterde producten/diensten of nieuwe of sterk verbeterde
heeft in volgende deelsectoren:
processen introduceerden, ofwel innovatieactiviteiten hadden
• Vervaardiging van machines voor de landbouw en de bosbouw;
die in 2006 (nog) niet tot nieuwe producten/processen hadden
• Vervaardiging van overige machines voor specifieke
geleid.
doeleinden; • Vervaardiging van huishoudapparaten;
7.2.3 Octrooien
• Vervaardiging van elektronische onderdelen; • Vervaardiging van optische instrumenten en van foto- en
Het ECOOM heeft toegang tot alle octrooien die opgenomen
filmapparatuur.
zijn in de PATSTAT-databank (versie oktober 2009). Door gebruik te maken van de relevante IPC-klassen voor elk van de NACE-
Voor België hebben vooral de volgende deelsectoren hoge
codes (zie Schmoch et al., 2003) kunnen alle relevante
genormaliseerde octrooiaantallen ten opzichte van de meeste
octrooien over verschillende jaren geëxtraheerd worden.
andere referentielanden:
Onderstaande bespreking focust op de octrooiaanvragen bij
• Vervaardiging van machines voor de landbouw en de bosbouw
het Europees Patenbureau (EPO) die relevant zijn voor de
• Vervaardiging van wapens en munitie
economische sectoren vertegenwoordigd door Agoria.
• Vervaardiging van huishoudapparaten
295
Tabel 7.5:
Evolutie activiteiten in de voor Essenscia relevante sectoren
Aantal ondernemingen Omzet (in miljoen euro) Gemiddeld aantal werknemers
2002 1.301 38.269 71.152
2003 1.330 39.728 70.168
2004 1.380 45.966 70.556
2005 1.403 56.784 70.355
2006 1.432 62.459 71.367
2007 1.462 63.792 72.142
2008 1.477 68.878 71.260
Bron: Belfirst
Tabel 7.6:
Uitgaven en tewerkstelling voor O&O inzake chemie (O&O-NACE 20-22) als % van de totaalcijfers voor interne O&O van de Vlaamse O&O-actieve bedrijven
Uitgaven van chemiebedrijven (NACE 20-22) voor O&O inzake chemie
2006
2007
26%
29%
9%
8%
Totale uitgaven voor O&O inzake chemie
35%
37%
Tewerkstelling bij chemiebedrijven (NACE 20-22) in O&O inzake chemie
17%
20%
8%
7%
25%
26%
Uitgaven van andere bedrijven (niet NACE 20-22) voor O&O inzake chemie
Tewerkstelling bij andere bedrijven (niet NACE 20-22) in O&O inzake chemie Totale tewerkstelling in O&O inzake chemie
Tabel 7.7:
Top-10 bedrijven op basis van uitgaven voor interne O&O inzake chemie (O&O-NACE 20-22)
Bedrijf
HoofdactiviteitNACE 26 20 20 22 72 72 21 21 70 72
AGFA GEVAERT AGFA GRAPHICS N.V. BAYER ANTWERPEN NV. CYTEC SURFACE SPECIALTIES GALAPAGOS NV INNOGENETICS JANSSEN PHARMACEUTICA PFIZER MANUFACTURING BELGIUM PROCTER AND GAMBLE EUROCOR TIBOTEC-VIRCO VIROLOGY
7.3.1 O&O-activiteiten
De sectorfederatie Essenscia vertegenwoordigt bedrijven in de
We zien in tabel 7.6 dat de uitgaven voor O&O6 inzake chemie
chemiesector (NACE 20-22). Deze sector stelde in 2008 in
(O&O-NACE 20-22) ongeveer 37% uitmaken van de totale
Vlaanderen 71.260 personen tewerk in ongeveer 1.477 onder-
O&O-uitgaven
nemingen (zie tabel 7.5). De totale omzet in deze sector
Ongeveer drie vierde van deze O&O gebeurt door
bedroeg 68,88 miljard euro in 2008, met een toegevoegde
chemiebedrijven (hoofdactiviteit-NACE 20-22) en een vierde
waarde van 10,2 miljard euro. De export in de chemiesector
door bedrijven met een andere hoofdactiviteit.
door
Vlaamse
O&O-actieve
bedrijven.
bedroeg ongeveer 51 miljard euro in 2008. De bedrijven in deze sector ontvingen in de periode 2004-2010 samen 8,8%
Tevens doet ongeveer 26% van het O&O-personeel in Vlaamse
van de EWI-steun (183 miljoen euro).5
O&O-actieve bedrijven onderzoek inzake chemie. Ongeveer drie vierde van dit O&O-personeel wordt tewerkgesteld bij chemiebedrijven (hoofdactiviteit-NACE 20-22) en een vierde bij bedrijven met een andere hoofdactiviteit (zie tabel 7.6).
5 Data voorjaar 2011 op basis van gegevens Agentschap Ondernemen (Ecologiepremie 2004-2010 en KMO-portefeuille 2009-2010); IWT (KMO-programma 2004-2010 en O&O-bedrijfssteun 2004-2010) en PMV (Waarborgregeling 2005-2010). 6 De beschouwde O&O betreft hier enkel interne O&O, uitgevoerd binnen de eigen onderneming. Dit om mogelijke overlap in de cijfers te vermijden. Een bepaald O&O-project kan immers zowel de interne O&O van ĂŠĂŠn bedrijf als de uitbestede O&O van een ander bedrijf zijn.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
7.3 ESSENSCIA
296
Tabel 7.7 geeft de 10 Vlaamse bedrijven met de hoogste uitgaven
7.3.2 Innovatieactiviteiten
voor O&O inzake chemie (O&O-NACE 20-22). De bedrijven Een analyse van de innovatieactiviteiten biedt een ruimer beeld
werden alfabetisch gerangschikt.
op de sector. Van de Vlaamse chemiebedrijven (hoofdactiviteitVoor bedrijven met O&O-uitgaven inzake chemie (O&O-
NACE 20-22) was ongeveer 79% in de periode 2004-2006
NACE 20-22), bedragen deze uitgaven ongeveer 3,5% van
innovatief, wat betekent dat zij ofwel nieuwe of sterk verbeterde
hun omzet. Ongeveer 12,2% van hun medewerkers doen
producten/diensten of nieuwe of sterk verbeterde processen
onderzoek op dit vlak (zie tabel 7.8).
introduceerden, ofwel innovatieactiviteiten hadden die in 2006 (nog) niet tot nieuwe producten/processen hadden geleid.
Tabel 7.8:
O&O-intensiteit van bedrijven met interne O&O
7.3.3 Octrooien
inzake chemie (O&O-NACE 20-22) Het ECOOM heeft toegang tot alle octrooien die opgenomen 2006
2007
Uitgaven voor interne O&O Omzet
3,3%
3,5%
O&O-personeel Totaal personeel
11,1%
zijn in de PATSTAT-databank (versie oktober 2009). Door gebruik te maken van de relevante IPC-klassen voor elk van de NACEcodes
12,2%
(zie Schmoch et al., 2003) kunnen alle relevante
octrooien over verschillende jaren geĂŤxtraheerd worden. Onderstaande bespreking focust op de octrooiaanvragen bij het Europees Patenbureau (EPO) die relevant zijn voor de chemiesector.
Figuur 7.2: Genormaliseerde EPO-octrooiaanvragen per land van aanvrager en/of uitvinder over alle voor Essenscia relevante NACE-codes (per miljoen inwoners)
EPO octrooiaanvragen per miljoen inwoners
150
125 VL BE DK NL SE DE
100
75
FI FR JP US GB
50
25
0 1992
n BE
1993
n DE
1994
n DK
1995
n FI
1996
1997
n FR
1998
n GB
1999
n JP
2000
n NL
2001
n SE
2002
n US
2003
2004
n VL
2005
2006
297
Om te controleren voor de grootte van een land dienen de
Voor de deelsector farmacie (NACE 21) staan Vlaanderen en
octrooiaantallen gedeeld te worden door het populatieaantal
België respectievelijk op een vijfde en negende plaats
van het land. Uit de resultaten (zie figuur 7.2) blijkt dat
betreffende genormaliseerde octrooiaantallen.
Zwitserland, Luxemburg, Vlaanderen, Nederland en Duitsland hoge octrooiaantallen per jaar hebben over de periode 1992-2006. België komt in 2005 op de vijfde plaats tussen de referentie-
7.4 FEDUSTRIA
landen en Vlaanderen staat op de derde plaats in de rangorde. Meer gedetailleerde analyses tonen aan dat Vlaanderen vooral
De sectorfederatie Fedustria vertegenwoordigt bedrijven in
hoge octrooiaantallen (genormaliseerd voor populatiegrootte)
de textiel-, hout- en meubelsector (NACE 13, 16, 31, 32).
heeft in volgende deelsectoren:
Deze sector stelde in 2008 in Vlaanderen 32.088 personen
• Vervaardiging van chemische basisproducten (derde plaats)
tewerk in ongeveer 2.638 ondernemingen (zie tabel 7.9).
• Vervaardiging van verdelgingsmiddelen en van andere
De totale omzet in deze sector bedroeg 9,1 miljard euro in
chemische producten voor de landbouw (derde plaats) • Vervaardiging van zeep, wasmiddelen, poets- en reinigingsmiddelen, parfums en cosmetische artikelen (tweede plaats)
2008, met een toegevoegde waarde van 2 miljard euro. De bedrijven in deze sector ontvingen in de periode 20042010 samen 1,5% van de EWI-steun (30 miljoen euro).7
• Vervaardiging van overige chemische producten (tweede plaats) 7.4.1 O&O-activiteiten Voor België hebben vooral de volgende deelsectoren hoge genormaliseerde octrooiaantallen ten opzichte van de meeste
We zien in tabel 7.10 dat de uitgaven voor O&O8 inzake
andere referentielanden:
textiel-, hout- en meubelactiviteiten (O&O-NACE 13, 16, 31, 32)
• Vervaardiging van chemische basisproducten (vierde plaats)
1% uitmaken van de totale O&O-uitgaven door Vlaamse
• Vervaardiging van zeep, wasmiddelen, poets- en reinigings-
O&O-actieve bedrijven. Het overgrote deel van deze O&O
middelen, parfums en cosmetische artikelen (derde plaats)
gebeurt door textiel-, hout- en meubelbedrijven (hoofd-
• Vervaardiging van overige chemische producten (vierde plaats)
activiteit-NACE 13, 16, 31, 32) en een zéér klein gedeelte door
• Vervaardiging van synthetische en kunstmatige vezels
bedrijven met een andere hoofdactiviteit.
(derde plaats)
Tabel 7.9:
Evolutie activiteiten in de voor Fedustria relevante sectoren 2002 2.468 9.060 34.847
2003 2.537 8.846 33.780
2004 2.597 9.241 32.979
2005 2.625 9.440 32.301
2006 2.636 9.367.369 32.203
2007 2.661 9.782 32.891
2008 2.638 9.094 32.088
Bron: Belfirst
Tabel 7.10:
Uitgaven en tewerkstelling voor O&O inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten (O&O-NACE 13, 16, 31, 32) als % van de totaalcijfers voor interne O&O van de Vlaamse O&O-actieve bedrijven 2006
Uitgaven van textiel-, hout- en meubelbedrijven (NACE 13, 16, 31, 32) voor O&O inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten Uitgaven van andere bedrijven (niet NACE 13, 16, 31, 32) voor O&O inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten Totale uitgaven voor O&O inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten Tewerkstelling bij textiel-, hout- en meubelbedrijven (NACE 13, 16, 31, 32) in O&O inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten Tewerkstelling bij andere bedrijven (niet NACE 13, 16, 31, 32) in O&O inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten Totale tewerkstelling in O&O inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten
2007
1%
1%
<1%
<1%
1%
1%
2%
2%
<1%
<1%
2%
2%
7 Data voorjaar 2011 op basis van gegevens Agentschap Ondernemen (Ecologiepremie 2004-2010 en KMO-portefeuille 2009-2010); IWT (KMO-programma 2004-2010 en O&O-bedrijfssteun 2004-2010) en PMV (Waarborgregeling 2005-2010). 8 De beschouwde O&O betreft hier enkel interne O&O, uitgevoerd binnen de eigen onderneming. Dit om mogelijke overlap in de cijfers te vermijden. Een bepaald O&O-project kan immers zowel de interne O&O van één bedrijf als de uitbestede O&O van een ander bedrijf zijn.
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
Aantal ondernemingen Omzet (in miljoen euro) Gemiddeld aantal werknemers
298
Tabel 7.11:
Top-10 bedrijven op basis van uitgaven voor interne O&O inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten (O&O-NACE 13, 16, 31, 32)
Bedrijf
HoofdactiviteitNACE
ASSOCIATED WEAVERS EUROPE
13
BRUSTOR
13
CONCORDIA TEXTILES
13
DESSO N.V.
13
DOMO ZELE
13
LANO
13
MARCEL LIEBAERT
13
MECAM
31
MILLIKEN EUROPE
13
UTEXBEL
13
Tabel 7.12:
O&O-intensiteit van bedrijven met interne O&O
7.4.2 Innovatieactiviteiten
inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten Een analyse van de innovatieactiviteiten biedt een ruimer beeld
(O&O-NACE 13, 16, 31, 32)
op de sector. Van de Vlaamse textiel-, hout- en meubel2006
2007
Uitgaven voor interne O&O Omzet
0,5%
0,6%
O&O-personeel Totaal personeel
1,9%
2,1%
bedrijven (hoofdactiviteit-NACE 13, 16, 31, 32) was ongeveer 64% in de periode 2004-2006 innovatief, wat betekent dat zij ofwel nieuwe of sterk verbeterde producten/diensten of nieuwe of sterk verbeterde processen introduceerden, ofwel innovatieactiviteiten hadden die in 2006 (nog) niet tot nieuwe
Tevens doet ongeveer 2% van het O&O-personeel in Vlaamse
producten/processen hadden geleid.
O&O-actieve bedrijven onderzoek inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten. Het overgrote deel van dit O&O-personeel
7.4.3 Octrooien
wordt tewerkgesteld bij textiel-, hout- en meubelbedrijven (hoofdactiviteit-NACE 13, 16, 31, 32) en een zéér klein gedeelte bij bedrijven met een andere hoofdactiviteit (zie tabel 7.10).
Het ECOOM heeft toegang tot alle octrooien die opgenomen zijn in de PATSTAT-databank (versie oktober 2009). Door gebruik te maken van de relevante IPC-klassen voor elk van de NACE-
Tabel 7.11 geeft de 10 Vlaamse bedrijven met de hoogste
codes
uitgaven voor O&O inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten
octrooien over verschillende jaren geëxtraheerd worden.
(O&O-NACE 13, 16, 31, 32). De bedrijven werden alfabetisch
Onderstaande bespreking focust op de octrooiaanvragen bij
gerangschikt.
het Europees Patenbureau (EPO) die relevant zijn voor de
(zie Schmoch et al., 2003) kunnen alle relevante
economische sectoren vertegenwoordigd door Fedustria. Voor bedrijven met O&O-uitgaven inzake textiel-, hout- en meubelactiviteiten (O&O-NACE 13, 16, 31, 32), bedragen deze
Om te controleren voor de grootte van een land dienen
uitgaven ongeveer 0,6 % van hun omzet. Ongeveer 2,1% van
de octrooiaantallen gedeeld te worden door het populatieaantal
hun medewerkers doen onderzoek op dit vlak (zie tabel 7.12).
van het land. Uit de resultaten (zie figuur 7.3) blijkt dat Zwitserland, Luxemburg, Oostenrijk, Duitsland en Zweden hoge octrooiaantallen per jaar hebben over de periode 19922006. België komt in 2005 op de elfde plaats tussen de referentielanden en Vlaanderen staat op de zevende plaats. Meer gedetailleerde analyses tonen aan dat Vlaanderen vooral met betrekking tot textiel hoog in de rangorde staat, namelijk op een vierde plaats (genormaliseerd voor populatiegrootte). België staat inzake textiel op de zesde plaats in de rangorde.
299
Figuur 7.3: Genormaliseerde EPO-octrooiaanvragen per land van aanvrager en/of uitvinder over alle voor Fedustria relevante NACE-codes (per miljoen inwoners)
EPO octrooiaanvragen per miljoen inwoners
15
10 SE DE DK NL VL BE FI FR JP GB US
5
0 1992
n BE
Tabel 7.13:
1993
n DE
1994
1995
n DK
1996
n FI
1997
n FR
1998
n GB
1999
n JP
2000
n NL
2001
n SE
2002
n US
2003
2004
2005
2006
n VL
Evolutie activiteiten in de voor Fevia relevante sectoren
Aantal ondernemingen Omzet (in miljoen euro) Gemiddeld aantal werknemers
2002 2.575 18.213 46.478
2003 2.694 18.815 46.832
2004 2.777 18.732 46.417
2005 2.872 19.797 47.895
2006 2.974 20.779 49.505
2007 3.050 23.190 50.418
2008 3.080 26.123 51.201
Bron: Belfirst
Uitgaven en tewerkstelling voor O&O inzake voeding (O&O-NACE 10) als % van de totaalcijfers voor interne O&O van de Vlaamse O&O-actieve bedrijven 2006
2007
Uitgaven van voedingsbedrijven (NACE 10) voor O&O inzake voeding
3%
2%
Uitgaven van andere bedrijven (niet NACE 10) voor O&O inzake voeding
1%
1%
Totale uitgaven voor O&O inzake voeding
3%
3%
Tewerkstelling bij voedingsbedrijven (NACE 10) in O&O inzake voeding
4%
4%
Tewerkstelling bij andere bedrijven (niet NACE 10) in O&O inzake voeding
1%
1%
Totale tewerkstelling in O&O inzake voeding
5%
5%
7.5 FEVIA
De totale omzet in deze sector bedroeg 26,1 miljard euro in 2008, met een toegevoegde waarde van 4,1 miljard euro.
De sectorfederatie Fevia vertegenwoordigt bedrijven in de
De bedrijven in deze sector ontvingen in de periode 2004-
voedingsector (NACE 10). Deze sector stelde in 2008 in Vlaanderen
2010 samen 1,9% van de EWI-steun (40 miljoen euro).9
51.201 personen tewerk in ongeveer 3.080 ondernemingen (zie tabel 7.13).
9 Data voorjaar 2011 op basis van gegevens Agentschap Ondernemen (Ecologiepremie 2004-2010 en KMO-portefeuille 2009-2010); IWT (KMO-programma 2004-2010 en O&O-bedrijfssteun 2004-2010) en PMV (Waarborgregeling 2005-2010).
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
Tabel 7.14:
300
Tabel 7.15:
Top-10 bedrijven op basis van uitgaven voor interne O&O inzake voeding (O&O-NACE 10)
Bedrijf
HoofdactiviteitNACE
ALPRO
10
AVEVE
10
BARRY CALLEBAUT BELGIUM NV
10
CARGILL R&D CENTRE EUROPE
71
FRIESLAND FOODS PROFESSIONAL BELGIUM
10
PURATOS
10
SYRAL
10
TESSENDERLO CHEMIE
20
TIENSE SUIKERRAFFINADERIJ
10
VANDEMOORTELE IZEGEM
10
7.5.2 Innovatieactiviteiten Tabel 7.16:
O&O-intensiteit van bedrijven met interne O&O Een analyse van de innovatieactiviteiten biedt een ruimer beeld
inzake voeding (O&O-NACE 10)
op de sector. Van de Vlaamse voedingsbedrijven (hoofdactiviteit2006
2007
Uitgaven voor interne O&O Omzet
0,6%
0,6%
O&O-personeel Totaal personeel
3,2%
NACE 10) was ongeveer 65% in de periode 2004-2006 innovatief, wat betekent dat zij ofwel nieuwe of sterk verbeterde
3,2%
producten/diensten of nieuwe of sterk verbeterde processen introduceerden, ofwel innovatieactiviteiten hadden die in 2006 (nog) niet tot nieuwe producten/processen hadden geleid.
7.5.1 O&O-activiteiten 7.5.3 Octrooien We zien in tabel 7.14 dat de uitgaven voor O&O10 inzake voeding (O&O-NACE 10) 3% uitmaken van de totale O&O-uitgaven door
Het ECOOM heeft toegang tot alle octrooien die opgenomen
Vlaamse O&O-actieve bedrijven. Ongeveer een drie vierde van
zijn in de PATSTAT-databank (versie oktober 2009). Door gebruik
deze O&O gebeurt door voedingsbedrijven (hoofdactiviteit-NACE
te maken van de relevante IPC-klassen voor elk van de NACE-
10) en één vierde door bedrijven met een andere hoofdactiviteit.
codes (zie Schmoch et al., 2003) kunnen alle relevante
Tevens doet ongeveer 5% van het O&O-personeel in Vlaamse
octrooien over verschillende jaren geëxtraheerd worden.
O&O-actieve bedrijven onderzoek inzake voeding. Ongeveer
Onderstaande bespreking focust op de octrooiaanvragen bij
vier vijfde van dit O&O-personeel wordt tewerkgesteld bij
het Europees Patenbureau (EPO) die relevant zijn voor de
voedingsbedrijven (hoofdactiviteit-NACE 10) en één vijfde
economische sectoren vertegenwoordigd door Fevia.
bij bedrijven met een andere hoofdactiviteit (zie tabel 7.14). Om te controleren voor de grootte van een land dienen de Tabel 7.15 geeft de 10 Vlaamse bedrijven met de hoogste uitgaven
octrooiaantallen gedeeld te worden door het populatieaantal
voor O&O inzake voeding (O&O-NACE 10). De bedrijven
van het land. Uit de resultaten (zie figuur 7.4) blijkt dat
werden alfabetisch gerangschikt.
Zwitserland, Denemarken, Nederland, Vlaanderen en België hoge octrooiaantallen per jaar hebben over de periode 1992-
Voor bedrijven met O&O-uitgaven inzake voeding (O&O-
2006. België komt in 2005 op de vijfde plaats tussen de
NACE 10), bedragen deze uitgaven ongeveer 0,6 % van hun
referentielanden en Vlaanderen staat op de vierde plaats in
omzet. Ongeveer 3,2% van hun medewerkers doen onderzoek
de rangorde (telkens genormaliseerd voor populatiegrootte).
op dit vlak (zie tabel 7.16).
10 De beschouwde O&O betreft hier enkel interne O&O, uitgevoerd binnen de eigen onderneming. Dit om mogelijke overlap in de cijfers te vermijden. Een bepaald O&O-project kan immers zowel de interne O&O van één bedrijf als de uitbestede O&O van een ander bedrijf zijn.
301
Figuur 7.4: Genormaliseerde EPO-octrooiaanvragen per land van aanvrager en/of uitvinder over alle voor Fevia relevante NACE-codes (per miljoen inwoners)
EPO octrooiaanvragen per miljoen inwoners
20
15
DK NL
10
VL BE FI DE FR GB US SE JP
5
0 1992
n BE
1993
n DE
1994
n DK
1995
n FI
1996
1997
n FR
1998
n GB
1999
n JP
2000
n NL
2001
n SE
2002
n US
2003
2004
2005
2006
n VL
REFERENTIES • SCHMOCH, U., LAVILLE, F., PATEL, P.,FRIETSCH, R., Linking Technology Areas to Industrial Sectors. Final report to the European Commission, DG research. Karlsruhe, Paris, Brighton, November 2003. V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011 D O S S I E R S
302
AUTEURSLIJST
• Dr.ir. Pascale DENGIS, EWI, is als hoofd van de afdeling Kennisbeheer verbonden aan het departement Economie,
• Dr. Petra ANDRIES, K.U.Leuven, is als senior onderzoeker
Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse overheid.
verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap.
• Drs. Hanne DERYCKE, UGent, is als doctoraatsonderzoeker verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van
• Mevrouw Anneleen BRUYLANT, K.U.Leuven, is als
de Vlaamse Gemeenschap.
administratief medewerker verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap.
• Ir. Mariëtte DU PLESSIS, K.U.Leuven, is als medewerker verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van
• Dr. Julie CALLAERT, K.U.Leuven, is als senior onderzoeker
de Vlaamse Gemeenschap.
verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap.
• Dr. Tim ENGELS, Universiteit Antwerpen, is als senior onderzoeker verbonden aan het Expertisecentrum O&O
• De Heer Donald CARCHON, IWT, is als adviseur verbonden
Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap.
aan het Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie.
• Prof. Dr. Pol GHESQUIÈRE, K.U.Leuven, is voorzitter van het Gezaghebbende Panel voor het VABB-SHW.
• Mevrouw Kirsten CORNELISSEN, VLIR, is als stafmedewerker onderzoeksbeleid verbonden aan de Vlaamse Interuniversitaire Raad.
• Mevrouw Danielle GILLIOT, VLIR, is als senior stafmedewerker onderzoeksbeleid verbonden aan de Vlaamse Interuniversitaire Raad.
• Prof. dr. Dirk CZARNITZKI, K.U.Leuven, is co-promotor van het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse
• Prof. Dr. Steven GILLIS, Universiteit Antwerpen, is gewoon
Gemeenschap en is hoofd van de onderzoeksgroep
hoogleraar en lid van het Gezaghebbende Panel voor het
Innovatie van het Expertisecentrum O&O Monitoring van
VABB-SHW.
de Vlaamse Gemeenschap. • Prof. dr. Wolfgang GLÄNZEL, K.U.Leuven, is hoogleraar en • Prof. dr.ir. Koenraad DEBACKERE, K.U.Leuven, is gewoon hoogleraar en promotor-woordvoerder van het Expertise-
co-promotor - directeur van het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap.
centrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap. • Dr. Hans GROENVYNCK, UGent, is als senior onderzoeker • Drs. Katrien DE BOYSER, UGent, is als senior onderzoeker verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van
verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap.
de Vlaamse Gemeenschap. • Dr. Machteld HOSKENS, K.U.Leuven, is als senior • Mevrouw Linda De KOCK, Departement Onderwijs en Vorming, is adviseur bij de Afdeling Hoger Onderwijs.
onderzoeker verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap.
• Drs. Julie DELANOTE, K.U.Leuven, is als doctoraatsonderzoeker
• Drs. Annik LEYMAN, UGent, is als doctoraatsonderzoeker
verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van
verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van
de Vlaamse Gemeenschap.
de Vlaamse Gemeenschap.
• De Heer Alain DELEENER, IWT, is als adviseur Europrogramma’s verbonden aan het Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en Technologie.
• Dr.ir. Elisabeth MONARD, FWO, is secretaris-generaal van het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaanderen.
303
• Drs. Truyken OSSENBLOK, Universiteit Antwerpen, is als
• Prof. dr. Ronan VAN ROSSEM, UGent, is hoofddocent aan
doctoraatsonderzoeker verbonden aan het Expertisecentrum
de UGent en is co-promotor van het Expertisecentrum
O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap.
O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap.
• Dr. Daniëlle RASPOET, VRWI, is secretaris van de Vlaamse
• Prof. dr. Reinhilde VEUGELERS, K.U.Leuven, is co-promotor van het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse
Raad voor Wetenschap en Innovatie.
Gemeenschap. • Dr. Annie RENDERS, IWT, is als VIN-coördinator verbonden aan het Agentschap voor Innovatie door Wetenschap en
• Dr. Kristien VERCOUTERE, VRWI, is als navorser verbonden aan de Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie.
Technologie. • Mevrouw Xiaoyan SONG, K.U.Leuven, is als onderzoeker verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van
• Dr. Stijn VERLEYEN, FWO, is beleidsadviseur bij het Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek - Vlaanderen.
de Vlaamse Gemeenschap. • De Heer Peter VIAENE, EWI, is als beleidsmedewerker • Dr. Eric SPRUYT, Universiteit Antwerpen, is departementshoofd van het Departement Onderzoek van de Universiteit
verbonden aan het departement Economie, Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse overheid.
Antwerpen. • De Heer Koen WAEYAERT, EWI, is als beleidsmedewerker • Mevrouw Nathalie STEVENS, Universiteit Antwerpen, was als onderzoeker verbonden aan het Expertisecentrum O&O
verbonden aan het departement Economie, Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse overheid.
Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap. • Prof. Dr. Dominique WILLEMS, UGent, is lid van het • Dr. Bart THIJS, K.U.Leuven, is als senior onderzoeker
Gezaghebbende Panel voor het VABB-SHW.
verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap. • Dr. Susanne THORWARTH, K.U.Leuven, is als senior onderzoeker verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap. • Prof. Dr. Jean Paul VAN BENDEGEM, VUB, is lid van het Gezaghebbende Panel voor het VABB-SHW.
verbonden aan het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap. • Mevrouw Monica VAN LANGENHOVE, EWI, is als beleidsmedewerker verbonden aan het departement Economie, Wetenschap en Innovatie van de Vlaamse overheid. • Prof. dr. Bart VAN LOOY, K.U.Leuven, is co-promotor van het Expertisecentrum O&O Monitoring van de Vlaamse Gemeenschap
en
hoofd
van
Technometrie van het Steunpunt.
de
onderzoeksgroep
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011
• Dr. Karen VANDEVELDE, UGent, is als senior onderzoeker
304
LIJST VAN VOORNAAMSTE AFKORTINGEN VAN HET VLAAMS WTI-SYSTEEM:
CWTS
Centre for Science and Technology Studies Leiden
DTO
Duurzame Technologische Ontwikkeling
AAP
Assisterend Academisch Personeel
EFRO
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
ABA
Academische bacheloropleidingen
EMBO
European Molecular Biology Organisation
ABOP
Automatische Bijsluiter Optimalisator
ENGN
Ingenieurswetenschappen
AGR
Agronomy - Landbouw
EPO
European Patent Office
AGRI
Agronomie en omgevingswetenschappen
ERA
European Research Area
A&HCI
Arts & Humanities Citation Index
ERC
European Research Council
AI
Activiteitsindex
ESA
European Space Agency
AILO
Academische Initiële Lerarenopleiding
ESF
Europees Sociaal Fonds
AWT
Nederlandse Adviesraad voor Wetenschaps-
ESF
European Science Foundation European Syncrotron Radiation Facility
en Technologiebeleid
ESRF
BAMA
Bachelor - Master
ESFR-DUBBLE European Syncrotron Radiation Facility –
BBP
Bruto Binnenlands Product
BBPR
Bruto Binnenlands Product per Regio
BECETEL
Belgian Research Centre for Pipes and Fittings
BERD
Business Expenditures on R&D
ESO
European Southern Observatory
BIO
Biology - Biologie
EU
Europese Unie
BIOL
Biologie
EUR
Euro
BIOM
Biomedisch onderzoek
EUROSTAT
Europees Statistisch Bureau
BIOS
Biowetenschappen
EWI
Departement Economie, Wetenschap en
BOF
Bijzonder Onderzoeksfonds
BRIC
Brazilië, Rusland, India en China
CBGS
Centrum voor Bevolkings- en Gezinsstudiën
CENTEXBEL Wetenschappelijk en Technisch Centrum van
Dutch-Belgian beamline ESFRI
European Strategy Forum on Research Infrastructures
Innovatie van de Vlaamse Gemeenschap FFEU
Financieringsfonds voor Schuldafbouw en Eenmalige Investeringsuitgaven
FhG-ISI
de Belgische Textielnijverheid
Fraunhofer Gesellschaft – Institut für Systeemtechniek und Innovationsforschung
CERN
Centre de Recherche Nucléaire
FLAMAC
Flanders’ Materials Research Centre
CFS-STAT
Werkgroep Statistiek voor de Commissie
Flanders’ DC
Flanders’ Districts of Creativity
Federale Samenwerking
FLEET
FLEmisch E-publishing Trends
CHE
Chemistry - Scheikunde
FMTC
Flanders’ Mechatronics Technology Centre
CHEM
Chemie
FNR
Fonds National de la Recherche
CIS (I, II, III)
Community Innovation Survey
FWO
Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek –
CLE
Centrum voor Landbouweconomie
CLI
Klinische en experimentele geneeskunde
GATE
Gent Archeological Team
CLO
Centrum voor Landbouwkundig Onderzoek
GBAORD
Government Budget Appropriations or
CMI
Centrum voor Medische Innovatie
CNPq
Conselho Nacional de Desenvolvimento
GERD
Gross Expenditures R&D
Científico e Tecnológico
GEOS
Aard- en ruimtewetenschappen
European Cooperation in the field of Scientific
GOVERD
Government Expenditures on R&D
and Technical Research
GP
Gezaghebbende Panel voor SHW
Conference Proceedings Citation Index -
GRM
General and Research Medicine - Algemene
COST CPCI-S
Vlaanderen
Outlays on R&D
Sciences CPCI-SSH
en Onderzoeksgeneeskunde
Conference Proceedings Citation Index -
GSK
GlaxoSmithKline
Social Sciences & Humanities
GSS
Geo and Space Sciences - Aard- en
CPP
Citations per Paper
CRM
Centrum voor Research in de Metallurgie
Ruimtewetenschappen HBPWB
Horizontaal Begrotingsprogramma Wetenschapsbeleid
305
HERD
Higher Education Expenditures on R&D
MIP
Milieu- en energietechnologie Innovatie Platform
HIVA
Onderzoeksinstituut voor Arbeid en
MOCR
Mean Observed Citation Rate
Samenleving
MOST
Ministry of Science and Technology
HO
Hogescholen
MOW
Mobiliteit en Openbare Werken
IBBT
Interdisciplinair Instituut voor BreedBand
MSTI
Main Science and Technology Indicators
Technologie
NABS
Nomenclatuur voor de analyse en vergelijking
IBW
Instituut voor Bosbouw en Wildbeheer
ICT
Informatie- en Communicatietechnologie
ILVO
Instituut voor Landbouw- en Visserijonderzoek
IMCWB
Interministeriële Conferentie voor
van wetenschapsbegrotingen en -programma’s NACE
Statistische nomenclatuur van de economische activiteiten in de Europese Unie
NAFOSTED
Wetenschapsbeleid
National Foundation for Science and Technology Development
IMEC
Interuniversitair Micro-Elektronica Centrum
NCP
National Contact Point
IN
Instituut voor Natuurbehoud
NERF
Neuroelectronics Research Flanders
INBO
Instituut voor Natuur- en Bosonderzoek
NEUR
Neuro- en gedragswetenschappen
INPI
Institut National de la Propriété Industrielle
NIS
Nationaal Instituut voor de Statistiek
IOF
Industrieel Onderzoeksfonds
NMCR
Normalised Mean Citation Rate
IPC
International Patent Classification
NPO
Non-Profit Organisatie
ISBN
Internationaal Standaard Boeknummer
NRF
National Research Foundation
ISCED
International Standard Classification of
NWO
Nederlandse Organisatie voor
Education
Wetenschappelijk Onderzoek
ISI
Institute for Scientific Information
O&O
Onderzoek en Ontwikkeling
ISSN
Internationaal Standaard Serienummer
OCW
Onderzoekscentrum voor de Wegenbouw
IUAP
Interuniversitaire attractiepolen
OESO
Organisatie voor Economische Samenwerking
IWT
Instituut voor de aanmoediging van Innovatie
en Ontwikkeling
door Wetenschap en Technologie in Vlaanderen
OST
Observatoire des Sciences et Technologies
JCSm
Mean Citation Rate of Journal Packet
OV of O&V
Onderwijs & Vorming
JPO
Japanese Patent Office
PBA
Professionele bacheloropleidingen
PBO
Programma Beleidsgericht Onderzoek
PCA
Interprovinciaal Proefcentrum voor
KMDA (Zoo) Koninklijke Maatschappij voor Dierenbescherming Antwerpen Kleine en Middelgrote Ondernemingen
de Aardappelteelt
KMSKA
Koninklijk Museum voor Schone Kunsten –
PCT
Patent Cooperation Treaty
Antwerpen
PHYS
Fysica
KP
Kaderprogramma’s
PMV
Participatiemaatschappij voor Vlaanderen
KUBrussel
Katholieke Universiteit Brussel
PNP
Not-for-Profit Organisations Expenditures
KULeuven
Katholieke Universiteit Leuven
LAP
Lead Agency Procedure
LNE
Leefmilieu, Natuur en Energie
LO
Landbouwonderzoek
PWO
Projectmatig Wetenschappelijk Onderzoek
LRM
Limburgse Reconversie Maatschappij
RCA
Relative Commercial Advantage
LUC
Limburgs Universitair Centrum
RCR
Relative Citation Rate
LV
Landbouw en Visserij
RTA
Relatieve Technologiespecialisatie
MATH
Wiskunde
RUCA
Universitair Centrum Antwerpen
MDEIE
Ministère du Développement Economique,
SBO
Strategisch Basis Onderzoek
on R&D POD
Programmatorische federale Overheidsdienst Duurzame Ontwikkeling
Innovation et Exportation
SCI
Science Citation Index
MDS
Multidisciplinary Sciences - Multidisciplinair
SCIE
Science Citation Index Expanded
MECR
Mean Expected Citation Rate
SENACYT
Secretaría Nacional de Educación, Ciencia,
MELC
Monitoring quality of End-of-Life Care
Tecnologia e Innovación
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011
KMO
306
SHW
Sociale en Humane Wetenschappen
VKC
Vlaams kunststofcentrum
SIM
Strategisch Initiatief Materialen
VLACO
Vlaamse compostorganisatie
SLO
Specifieke lerarenopleiding
VLIR
Vlaamse Interuniversitaire Raad
SOC
Strategische Onderzoekscentra
VOI
Vlaamse Openbare Instellingen
SPM
Specialized Medicine - Gespecialiseerde
VRWI
Vlaamse Raad voor Wetenschap en Innovatie
Geneeskunde
VS
Verenigde Staten
SSCI
Social Science Citation Index
VTE
Voltijds Equivalent
S&T
Science & Technology
VUB
Vrije Universiteit Brussel
STWW
Strategische Technologieën voor Welzijn
WHO
World Health Organisation
en Welvaart
WLH
Waterbouwkundig Laboratorium en
SVR
Studiedienst van de Vlaamse Regering
TBM
Toegepast Biomedisch Onderzoek
TINA-fonds
Transformatie, INnovatie & Acceleratie fonds
TETRA
Technologietransfer
TNS
Technical and Natural Sciences - Technische en
Hydrologisch onderzoek W&T
Wetenschappelijke en Technologische Dienstverlening
WOG
Wetenschappelijke Onderzoeksgemeenschappen
Natuurwetenschappen
WoS
Web of Science
tUL
transnationale Universiteit Limburg
WP-doc
Wetenschappelijk Personeel – doctoraal
TWOL
Toegepast Wetenschappelijke Onderzoek Leefmilieu
onderzoeker WP-postdoc
Wetenschappelijk personeel – postdoctoraal
UA
Universiteit Antwerpen
UCL
Université Catholique de Louvain
UFSIA
Universitaire Faculteiten St.-Ignatius Antwerpen
UGent
Universiteit Gent
WTI
Wetenschap, Technologie en Innovatie
UHasselt
Universiteit Hasselt
WTOCD
Wetenschappelijk en Technisch
UIA
Universitaire Instelling Antwerpen
ULB
Université Libre de Bruxelles
UNESCO
United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization
UNU
United Nations University – Universiteit van de Verenigde Naties
USPTO
United States Patent and Trademark Office
VABB
Vlaams Academisch Bibliografisch Bestand
VAO
Voortgezette Academische Opleiding
VCBT
Vlaams Centrum voor Bewaring van Tuinbouwproducten
ViA
Vlaanderen in Actie
VEI
Vlaams Elektro Innovatiecentrum
VIB
Vlaams Interuniversitair Instituut voor Biotechnologie
VIL
Vlaams Instituut voor de Logistiek
VIN
Vlaams Innovatienetwerk
VINNOF
Vlaams Innovatiefonds
VIOE
Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed
VIS
Vlaamse Innovatie Samenwerkingsverbanden
VITO
Vlaamse Instelling voor Technologisch Onderzoek
VK
Verenigd Koninkrijk
onderzoeker WTCB
Wetenschappelijk en Technisch Centrum van de Metaalverwerkende Nijverheid
Onderzoekscentrum voor Diamant ZAP
Zelfstandig Academisch Personeel
307
V L A A M S I N D I C AT O R E N B O E K 2 011
308
• DE VLAAMSE RAAD VOOR WETENSCHAP EN INNOVATIE (VRWI) Koloniënstraat 56, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 212 94 10 Fax 32-(0)2 212 94 11 E-mail: info@vrwi.be E-mail: danielle.raspoet@ewi.vlaanderen.be Webstek: www.vrwi.be
• AGENTSCHAP VOOR INNOVATIE DOOR WETENSCHAP EN TECHNOLOGIE (IWT) Ellipsgebouw Koning Albert II-laan 35, bus 16, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 432 42 00 Fax 32-(0)2 432 43 99 E-mail: info@iwt.be Webstek: www.iwt.be
• MINISTERIE VAN DE VLAAMSE GEMEENSCHAP DEPARTEMENT ECONOMIE, WETENSCHAP EN INNOVATIE (EWI) Ellipsgebouw Koning Albert II-laan 35, bus 10, B-1030 Brussel Tel. 32-(0)2 553 59 80 Fax 32-(0)2 553 60 07 E-mail: info@ewi.vlaanderen.be E-mail: Peter.viaene@ewi.vlaanderen.be Webstek: www.ewi-vlaanderen.be
• VLAAMSE INTERUNIVERSITAIRE RAAD (VLIR) Ravensteingalerij 27, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 792 55 00 Fax 32-(0)2 211 41 99 E-mail: administratie@vlir.be Webstek: www.vlir.be
• FONDS VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK (FWO) Egmonstraat 5, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 512 91 10 Fax 32-(0)2 512 58 90 E-mail: Elisabeth.Monard@fwo.be Webstek: www.fwo.be
W E T E N S C H A P I N N O VAT I E T E C H N O LO G I E
• EXPERTISECENTRUM O&O MONITORING Waaistraat 6, PB 3536, B-3000 Leuven Tel. 32-(0)16 32 57 23 Fax 32-(0)16 32 57 99 E-mail: koenraad.debackere@econ.kuleuven.be Webstek: www.ecoom.be
• VLAAMSE HOGESCHOLENRAAD (VLHORA) Ravensteingalerij 27, bus 3, B-1000 Brussel Tel. 32-(0)2 211 41 90 Fax 32-(0)2 211 41 99 E-mail: info@vlhora.be Webstek: www.vlhora.be
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 011
V L A A M S I N D I C ATO R E N B O E K 2 011
W E T E N S C H A P I N N O VAT I E T E C H N O LO G I E
NUTTIGE ADRESSEN VAN HET VLAAMS WTI-SYSTEEM: