OAOE211-001.pdf by Vlaanderen-be

Onderzoeksrapport Ontwikkelen van een energieprestatiecertificaat voor beschermde woningen Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 211 AUTEURS Dries Haesendonck, Filip Descamps JAAR VAN UITGAVE 2022 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Gonda Callaert OMSLAGILLUSTRATIE Landgoed Te Nitterveld Copyright Callebaut Architecten agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2022/3241/051 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2022

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

ONTWIKKELEN VAN EEN ENERGIEPRESTATIECERTIFICAAT VOOR BESCHERMDE WONINGEN //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

DRIES HAESENDONCK, FILIP DESCAMPS

INHOUD 1

INLEIDING .................................................................................................................... 6

SAMENVATTING .......................................................................................................... 8

LEESWIJZER ................................................................................................................ 10

CONTEXT: OPDRACHTOMSCHRIJVING EN DOELSTELLINGEN .................................... 11

4.1

OPDRACHTOMSCHRIJVING ................................................................................................... 11

4.2

DOELSTELLING ....................................................................................................................... 11

4.3

TOEPASSINGSGEBIED ............................................................................................................ 11

4.4

RESULTATEN ANALYSE HUIDIGE EPC METHODIEK ................................................................ 12

4.5

LITERATUUROVERZICHT ........................................................................................................ 12

4.5.1

ALGEMEEN ............................................................................................................................................... 12

4.5.2

THEMATISCHE LIJST .................................................................................................................................... 13

LUIK 1, DEEL A - ANALYSE REKENMETHODIEK ........................................................... 16

5.1

TOEVOEGING 1: UITBREIDING EVALUATIE THERMISCHE MASSA ......................................... 16

5.2

TOEVOEGING 2: MOGELIJKHEID TOT COMPARTIMENTERING .............................................. 17

LUIK 1, DEEL B – IDENTIFICATIE VAN DE OP TE NEMEN KENMERKENDE PARAMETERS ............................................................................................................. 19

6.1

SPECIFICITEIT VAN BESCHERMDE WONINGEN...................................................................... 19

6.2

AANPAK VOOR DE INTEGRATIE VAN DE SPECIFICITEIT VAN BESCHERMDE WONINGEN ...... 19

6.3

INVENTARISATIEMETHODOLOGIE ......................................................................................... 20

6.4

EVALUATIE VAN DE BIJDRAGE TOT DE ERFGOEDWAARDE ................................................... 21

6.5

IDENTIFICATIE VAN DE KENMERKENDE PARAMETERS .......................................................... 22

6.5.1

PARAMETERONDERZOEK

6.5.2

PARAMETERONDERZOEK OP BASIS VAN GEVALSTUDIES WTCB ............................................................................ 23

6.5.3

PARAMETERS AF TE LEIDEN UIT BESCHERMINGSBESLUITEN .................................................................................. 23

6.6

PRELIMINAIRE PARAMETERLIJST ........................................................................................... 25

LUIK 1, DEEL C – TESTEN AAN DE HAND VAN 10 GEVALSTUDIES .............................. 28

7.1

SELECTIE VAN DE GEVALSTUDIES .......................................................................................... 28

7.2

LIJST VAN DE GEVALSTUDIES PER BOUWPERIODE ................................................................ 28

LUIK 2, DEEL A – STANDAARDISATIE VAN AANBEVELINGEN ..................................... 30

8.1

OPSTELLEN DEFINITIEVE LIJST PARAMETERS ........................................................................ 30

OP BASIS VAN PATHOLOGIEËN GELINKT AAN BOUWSTIJL ................................................... 22

EPC.200909_VOORSTEL PARAMETERS .......................................................................................................................... 30 EPC.201110_PARAMETERS EN EPC.201118_PARAMETERS ............................................................................................ 31 EPC.210616.DEFINITIEVE LIJST PARAMETERS.................................................................................................................. 32 GEVELDEEL VOORBEELD KLEURCODE ............................................................................................................................... 32 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

EPC.210616.DEFINITIEVE LIJST PARAMETERS MET AANBEVELINGEN .................................................................................... 33

8.2

ONTBREKENDE AFWEGINGSKADERS ..................................................................................... 33

8.3

VERDUIDELIJKING WERKWIJZE: HET STAPPENPLAN DAKEN ................................................. 34

8.3.1

HET STAPPENPLAN TOEGELICHT .................................................................................................................... 34

STAP 1: EVALUATIE NOODZAAK ISOLATIE ......................................................................................................................... 35 STAP 2: SELECTIE STRATEGIE(ËN) ................................................................................................................................... 35 STAP 3: GENUANCEERDE AANBEVELINGEN EN OPMERKINGEN/AANDACHTSPUNTEN .................................................................. 37 STAP 4: CERTIFICAAT ................................................................................................................................................... 40 8.3.2

INTEGRATIE IN SOFTWARE ........................................................................................................................... 40

8.3.3

VOORBEELD: GODSHUISJES DE DAMES .......................................................................................................... 42

LUIK 2, DEEL B – LANGETERMIJNDOELSTELLING ....................................................... 46

9.1

KADER .................................................................................................................................... 46

9.1.1

OPTIE 1 “UNIFORME DOELSTELLING VOOR BESCHERMDE WONINGEN” .................................................................. 46

9.1.2

OPTIE 2 “WONING-SPECIFIEK DOELSTELLING VOOR BESCHERMDE WONINGEN” ...................................................... 47

9.2

TOEPASSING OP DE GEVALSTUDIES ...................................................................................... 48

9.2.1

MAATREGELEN ......................................................................................................................................... 48

9.2.2

ENERGIESCORES ........................................................................................................................................ 49

9.2.3

EXTERNE FACTOREN OP DE HAALBAARHEID VAN DE MAATREGELEN ...................................................................... 50

9.3

BEPALING LANGETERMIJNDOELSTELLING ............................................................................. 50

9.3.1

BEPALEN DOELSTELLING VOLGENS OPTIE 1 “UNIFORME DOELSTELLING” ................................................................ 50

9.3.2

BEPALEN DOELSTELLING VOLGENS OPTIE 2 “WONING-SPECIFIEKE DOELSTELLING” ................................................... 51

9.4

BESLUIT.................................................................................................................................. 51

COMPETENTIES VAN DE VERSLAGGEVER EN KOSTPRIJS VAN HET EPC VOOR BESCHERMDE WONINGEN ........................................................................................ 52

10.1

VEREISTE COMPETENTIES...................................................................................................... 52

10.2

VEREIST AANTAL ENERGIEDESKUNDIGEN VOOR BESCHERMDE WONINGEN ....................... 53

10.3

HUIDIGE KOSTPRIJS ............................................................................................................... 53

10.4

FACTOREN DIE DE KOSTPRIJS BEÏNVLOEDEN ........................................................................ 54

10.4.1

TIJDSBESTEDING WERFBEZOEK ...................................................................................................................... 54

10.4.2

TIJDSBESTEDING OPMAAK EPC-RAPPORT ....................................................................................................... 54

10.4.3

MEERPRIJS IN FUNCTIE VAN HET GEKOZEN SCENARIO VOOR DE LANGERTERMIJNDOELSTELLING .................................. 54

10.5

INSCHATTING KOSTPRIJS FACTOREN OP BASIS VAN 10 GEVALSTUDIES ............................... 55

ALGEMENE CONCLUSIE ............................................................................................. 57

BIJLAGEN ................................................................................................................... 58

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 5 van 58

1 INLEIDING

Ons gebouwenpatrimonium behoort tot de grootste, oudste en meest energieverslindende van Europa. Om de klimaatdoelstellingen te halen en de CO²-uitstoot door gebouwen te verminderen moet het tempo waarin Vlaamse woningen gerenoveerd worden, verdrievoudigen. De Vlaamse Regering heeft de ambitie om over dertig jaar alle woningen over een energielabel A te laten beschikken. Op dit moment haalt slechts 5% dit label. Een gedeelte van deze gebouwen bezit erfgoedwaarde of is beschermd als monument. Het energiezuiniger maken van deze woningen en tevens hun comfort én gebruikswaarde verhogen met respect voor hun erfgoedwaarden vormt een extra uitdaging. Standaardoplossingen voor energiebesparing zijn immers niet altijd toe te passen. Eén van de instrumenten die Vlaanderen breed inzet om de CO²-uitstoot terug te dringen, is het energieprestatiecertificaat. De eigenaar kan de energiezuinigheid van zijn woning verbeteren door de aanbevelingen uit het EPC uit te voeren. Dit EPC is echter niet toereikend voor beschermde woningen. Zowel de gebruikte parameters, als de aanbevelingen zijn te beperkt en te generiek. De eigenaar krijgt een vertekend beeld van de energiezuinige mogelijkheden voor zijn woning en de aanbevelingen zijn vaak niet verzoenbaar met de erfgoedwaarden. Daarom schreef het agentschap Onroerend erfgoed in 2019 een bestek uit voor het “Ontwikkelen van een energieprestatiecertificaat voor beschermde woningen”. Met dit EPC wensen zij eigenaars van een beschermde woning informatie te geven over energiezuinige aanbevelingen die verzoenbaar zijn met de aanwezige erfgoedwaarden én over de realistische energiedoelstelling die zijn beschermde woning kan behalen. Dit is het energielabel dat de woning na uitvoering van de energiezuinige aanbevelingen zal bereiken, maar eventueel afwijkend van het energielabel A. De erfgoedkarakteristieken van de woning bepalen de mogelijkheden en beperkingen voor energiezuinige maatregelen. Voorliggend rapport is de neerslag van de verschillende stappen die Daidalos Peutz, in consortium met WTCB en Callebaut Architecten voerde. Het rapport geeft aan op welke manier de parameters bepaald werden die nodig zijn om van het gewone EPC naar een EPC voor erfgoed te ontwikkelen. De energiezuinige aanbevelingen die rekening houden met de erfgoedwaarden en die een eigenaar kan uitvoeren aan zijn beschermde woning, kunnen leiden tot een energiescore die afwijkt van de langetermijndoelstelling 2050. Het rapport geeft aan op welke twee manieren er voor beschermde woningen gewerkt kan worden met een alternatieve energiedoelstelling. Ook gaat het rapport in op de kostprijs van het EPC voor erfgoed en op de competenties waarover de energiedeskundige die het EPC voor erfgoed kan opmaken, zal moeten kunnen beschikken. De volledige studie werd getoetst aan de hand van 10 representatieve gevalsstudies. Bij het rapport horen verschillende bijlagen die de inhoudelijke en technische uitwerking van al de parameters bevatten en eigenlijk de ‘core’ vormen van deze studie. De 10 gevalsstudies worden niet gepubliceerd omdat ze privacygevoelige informatie kunnen bevatten. De inzichten uit de gevalsstudies zijn inhoudelijk verwerkt in de technische uitwerking van de parameters. Het onderzoek werd gevoerd door Daidalos Peutz bouwfysisch ingenieursbureau (Dries Haesendonck en Filip Descamps), in samenwerking met WTCB (Yves Vanhellemont en Michael de Bouw) en Callebaut Architecten (Wouter Callebaut en Thais De Pau).

Verdere ontwikkeling EPC voor erfgoed

Het onderzoek toont aan dat het ontwikkelen van een gestandaardiseerd EPC voor erfgoed mogelijk is en brengt de belangrijkste parameters in kaart. Ook geeft het een vereenvoudigde set van ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

erfgoedvriendelijke energiezuinige aanbevelingen die geschikt zijn voor beschermde woningen en reikt het twee werkbare oplossingen aan voor het definiëren van een energiedoelstelling voor de beschermde woningen. Daartegenover staat de conclusie dat de kosten en inspanningen voor de verdere ontwikkeling van het EPC voor erfgoed niet in verhouding zijn tot de beperkte doelgroep (eigenaars van beschermd erfgoed) en dat de ontwikkeling van een EPC voor erfgoed een precedent dreigt te scheppen voor de vraag naar ontwikkeling van andere, specifieke energieprestatiecertificaten. Er werd dan ook beslist om het EPC voor erfgoed niet verder te ontwikkelen volgens de resultaten van de studie. Het agentschap Onroerend Erfgoed onderzoekt de ontwikkeling van een alternatief voor het EPC voor erfgoed.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 7 van 58

2 SAMENVATTING

Het EPC certificaat is een beleidsinstrument in het kader van het Vlaams Energie- en Klimaatplan 2021-2030. In dit rapport stellen we een uitbreiding voor aan de methodiek van dit certificaat om de toepasbaarheid van dit instrument voor beschermde woningen te verhogen. Beschermde woningen bevatten specifieke elementen die in de huidige bouwpraktijk niet of minder voorkomen. We maken een onderscheid tussen drie deelaspecten: - specifieke materialen/technieken/ambachten die niet of minder gebruikelijk zijn: glas-in-lood ramen, warmtegedreven natuurlijke ventilatiesystemen, gevelmozaïek of traditionele pleistersystemen, goudlederbehang, historisch schrijnwerk, … - specifieke ouderdomsgerelateerde pathologieën zoals vocht- en vorstschade, structurele problemen, verwering, … - specifieke constructiesystemen zoals baksteen gewelven, troggewelven, zware houten spantstructuren, … De specificiteit van beschermde woningen heeft een impact op de aard van de genuanceerde aanbevelingen, niet op de rekenmotor van het energieprestatiecertificaat. We stellen daarom geen aanpassingen aan de EPC-rekenmotor voor. Om de specificiteit van beschermde woningen in het energieprestatiecertificaat voor beschermde woningen tot uitdrukking te kunnen brengen, heeft de verslaggever nood aan bijzondere competenties. De drie vereiste basiscompetenties zijn: - het kunnen herkennen van elementen met erfgoedwaarde, in het bijzonder van de elementen die in het beschermingsbesluit zijn opgenomen; - het kunnen beoordelen van de impact van deelmaatregelen op de energieprestatie van een gebouw; - het kunnen bepalen van de conditie van materialen en componenten. Een bijkomende competentie is: - het herkennen en diagnosticeren van bouwpathologieën (structuur, duurzaamheid, robuustheid, hygrothermisch gedrag). Voor de ondersteuning van de basiscompetenties maken we gebruik van de bestaande afwegingskaders van het agentschap Onroerend Erfgoed voor historisch schrijnwerk, dakisolatie en zonne-energie. We zien de volgende kwaliteiten in de huidige afwegingskaders: - genuanceerd: ze hebben de juiste nuance om tot de gepaste strategie voor energetische verbetering te komen: één of meerdere strategieën worden weerhouden, de juiste beslissingscriteria worden in rekening gebracht ; - traceerbare onderbouwing: wanneer het afwegingskader gevolgd wordt door de energiedeskundige voor beschermde woningen, biedt het een duidelijke argumentatie waarom een bepaalde keuze wordt gemaakt. Het ingevulde afwegingskader is zo een basis voor overleg tussen het ontwerpteam en het Agentschap Onroerend Erfgoed ; - op maat van erfgoed, en volgens de huidige visie van het agentschap Onroerend Erfgoed: elke beschermde woning is anders, er wordt een strategie voorgesteld die zo goed mogelijk aansluit bij het specifieke geval ; - valorisatie van bestaande kennis: de afwegingskaders krijgen een bijkomend toepassingsgebied, wat zorgt voor een betere verspreiding van de bestaande kennis, en de kans verhoogt dat ze in de toekomst worden geactualiseerd om nieuwe kennis te kunnen verspreiden;

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

objectivering van beslissingen: de afwegingskaders laten toe om op een objectieve manier te beslissen welke strategieën in aanmerking komen.

Voor het detecteren van de nood aan bijkomende competenties wordt in de methodiek voor beschermde woningen een systematiek ingebouwd om bouwpathologieën te herkennen. Voor de risico-inschatting, de diagnose en de oplossing van een gedetecteerde bouwpathologie wordt een doorverwijzing opgenomen naar een expert (stabiliteitsingenieur, materiaalexpert, bouwfysicus, …). De doorverwijzing naar een expert bouwpathologie maakt deel uit van de methodiek, maar het resultaat van deze doorverwijzing, en het advies van de bijkomende expert maken geen deel uit van het energieprestatiecertificaat voor beschermde woningen. De competentie ‘herkennen van elementen met erfgoedwaarde’ is cruciaal. De beschermingsbesluiten (zeker de oudere) gaan maar beperkt in op de specifieke erfgoedwaarde van beschermde woningen. De (voor)opleiding en competentie van de energiedeskundige voor beschermde woningen is dus cruciaal. Hierbij is ook een rol weggelegd voor de erfgoedconsulent waarbij hij/zij de erfgoedwaarde van een specifiek geval best toelicht als de informatie in het beschermingsbesluit daarvoor ontoereikend is. De kostprijs voor de opmaak van een EPC-certificaat voor beschermde woningen hangt af van de grootte van de woning, het aantal en de complexiteit van de elementen die bijdragen tot de erfgoedwaarde, en de aard en complexiteit van de voorkomende pathologieën. We ramen de kostprijs op 430 tot 800 euro. Voor de formulering van de langetermijndoelstellingen stellen we een woning-specifieke aanpak voor. Deze aanpak werkt met een ‘best haalbare score’ voor het pand in kwestie, wat overeenkomt met een scenario waarin alle energetische maatregelen worden samengebracht die een aanvaardbare impact hebben op de erfgoedwaarde, en vanuit technisch oogpunt haalbaar zijn. Voor de diverse groep beschermde woningen in de gevalstudies kwamen we tot een best haalbare score van 185 ± 60 kWh/m2.jaar (gemiddelde en standaarddeviatie), met uitschieters naar beneden (87 kWh/m2.jaar) en naar boven (292 kWh/m2.jaar). Deze grote variatie toont aan dat een woningspecifieke doelstelling het meest aangewezen is.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 9 van 58

3 LEESWIJZER

De inleiding en samenvatting bevinden zich in de twee voorgaande hoofdstukken. Hoofdstuk 3 is deze leeswijzer. Het eigenlijke onderzoeksrapport vind je vanaf hoofdstuk 4. In dit hoofdstuk geven we een schets van de context en doelstellingen van het project en een overzicht van de relevante literatuur. Vervolgens behandelen we in hoofdstuk 5 tot en met 10 de verschillende inhoudelijke componenten van een energieprestatiecertificaat voor beschermde woningen. Luik 1 van het onderzoek (in de hoofdstukken 5, 6 en 7) is opgesplitst in twee delen: eerst een analyse van de bestaande rekenmethodiek voor alle woningen. We stelden op voorhand dat de rekenmethodiek niet enkel voor beschermde woningen zou aangepast worden. Gevolgd door een selectie van parameters waarvan wij menen dat ze moeten opgenomen worden in een EPC voor beschermde woningen. Het betreft specifieke condities van materialen, ouderdomsgerelateerde bouwpathologieën en historische constructiesystemen. We testen de effectiviteit, robuustheid en helderheid van de gekozen parameters op basis van een selectie van 10 beschermde woningen met verschillende bouwperiode, typologie, grootte en erfgoedwaarden. In luik 2 van het onderzoeksproject (in de hoofstukken 8 en 9) stellen we gestandaardiseerde aanbevelingen op en doen we een voorstel voor de langetermijnenergiedoelstelling voor beschermde woningen. In hoofdstuk 10 geven we aan over welke competenties een energiedeskundige voor beschermde woningen moet beschikken. We sluiten af met een algemene conclusie in hoofdstuk 11.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

4 CONTEXT: OPDRACHTOMSCHRIJVING EN DOELSTELLINGEN

We situeren in dit inleidende hoofdstuk eerst de doelstellingen van het project, en het toepassingsgebied van de resultaten. We trachten te leren uit de ervaring met het energieprestatiecertificaat voor alle woningen en geven in de laatste paragraaf van dit hoofdstuk een gedetailleerd overzicht van de relevante literatuur.

4.1 OPDRACHTOMSCHRIJVING De opdracht omvat de ontwikkeling van een energieprestatiecertificaat voor beschermde woningen. Enerzijds wensen we met dit gestandaardiseerde instrument de energetische prestaties van een woning met erfgoedwaarden uit te drukken aan de hand van een kengetal, anderzijds wensen we realistische aanbevelingen te doen om de energetische prestaties van de beschermde woning te verbeteren. Deze aanbevelingen moeten verzoenbaar zijn met de aanwezige erfgoedelementen en kenmerken en gekoppeld kunnen worden aan een realistische langetermijndoelstelling voor de beschermde woning. Het energieprestatiecertificaat voor beschermde woningen bouwt verder op het bestaande energieprestatiecertificaat (EPC).

4.2 DOELSTELLING We lijsten de algemene doelstellingen van het project op: - het waarderen en bestendigen van onroerend erfgoed; - het ondersteunen van de ontvangers van het certificaat in hun beslissingen; - het realiseren van comfortabele en leefbare beschermde woningen; - het inschrijven in het Europees en Vlaams klimaatbeleid waarbij lock-in wordt vermeden; - het stimuleren van een integrale duurzaamheidsaanpak van beschermde woningen. We lijsten de specifieke doelstellingen van het project op, in dalende volgorde van belang: - het bewaren van de erfgoedwaarde van de beschermde woningen; - het aangeven van die kansen tot verbetering van de energieprestatie van de beschermde woning, die slechts een beperkte impact hebben op de erfgoedwaarde ; - het bewust maken van de eigenaar van de bestaande erfgoedwaarde, de bestaande pathologieën, en de kansen tot verbetering van de energieprestatie van de beschermde woning; - het inpassen van beschermde woningen in de algemene EPC methodiek voor woningen; - het bewaken van de kostprijs voor het afleveren van het EPC voor beschermde woningen, met als randvoorwaarde dat de bijkomende kosten tegenover de EPC voor alle woningen zoveel mogelijk beperkt blijven. Het ramen van de investeringskost voor de voorgestelde energiezuinige maatregelen aan de beschermde woning is geen doel. Het is niet de bedoeling om een aparte rekenmethodiek en energiescore voor beschermde woningen te ontwikkelen, wel om na te gaan of de huidige rekenmethodiek volstaat of kan uitgebreid worden met een aantal parameters die een correctere inschatting van de energiescore van beschermde woningen toelaten.

4.3 TOEPASSINGSGEBIED De EPC methodiek voor beschermde woningen is ontwikkeld om gebruikt te worden voor beschermde woningen, voor bouwkundig erfgoed dat gelegen is in beschermde stads- en ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 11 van 58

dorpsgezichten en in beschermde cultuurhistorische landschappen. De methode is ook bruikbaar voor gebouwen met gelijkaardige ouderdomsgerelateerde pathologieën. Het vastleggen van de breedte van het toepassingsgebied is een beleidskeuze.

4.4 RESULTATEN ANALYSE HUIDIGE EPC METHODIEK

We analyseerden het document “Rapport enquête energiedeskundigen 2019 golf” van het Vlaams Enerigeagentschap om in kaart te brengen wat als positief of negatief wordt ervaren bij de toepassing van het huidige EPC. Het doel is om deze resultaten mee te nemen in het te ontwikkelen EPC voor beschermde woningen. Er is een hoge tevredenheid over het EPC in het algemeen. Aan het nut van het EPC wordt niet getwijfeld. De duidelijkheid van het energielabel scoort eveneens hoog, net als de vermelding van de invoergegevens. De geloofwaardigheid van de prijsindicaties en de duidelijkheid van de aanbevelingen scoren minder goed. Het aangeven van de prijsindicaties voor EPC voor beschermde woningen maken geen deel uit van de opdracht. We trekken hieruit volgende lessen voor de ontwikkeling van EPC voor beschermde woningen: -

De voor de EPC methodiek gevraagde invoergegevens moeten eenvoudig aan te leveren zijn. Een beschermde woning is vaak beter gedocumenteerd maar de informatie is vaak gedateerd en gefragmenteerd. De combinatie van het plaatsbezoek, het bestuderen van plannen en bestekken, aangevuld met de mogelijkheid tot consultatie van de erfgoedconsulent moet volstaan om dit EPC voor beschermde woningen op te maken; De EPC methodiek moet de nodige praktische informatie bevatten om een koper te ondersteunen in zijn beslissing rond de aankoop van de woning; De (genuanceerde) aanbevelingen uit het EPC voor beschermde woningen moeten relevant zijn en helder geformuleerd. Ze moeten de eigenaar en zijn architect of ontwerpteam in staat stellen om gericht de volgende stappen te nemen. Het wijzen op de nood aan bijkomend onderzoek maakt hier integraal deel van uit (bv. stabiliteitsonderzoek, vochtproblemen opsporen, …).

4.5 LITERATUUROVERZICHT 4.5.1 Algemeen 4.5.1.1 Boeken - Troi (EUR AC research), Z. Bastian (Passive House Institute). 2014: Energy efficiency solutions for historic buildings. A handbook, Birkhäuser - E.J. Nusselder. 2007: Handboek duurzame monumentenzorg, Rotterdam - Van de Voorde, S., Bertels, I., & Wouters, I. 2015: Post-war building materials in housing in Brussels 1945-1975 / Naoorlogse bouwmaterialen in woningen in Brussel 1945-1975 / Matériaux de construction d'après-guerre dans l'habitation à Bruxelles 1945-1975, Vrije Universiteit Brussel - H. Schroyen & H van den Bossche. 2018: Thuis in erfgoed. Handleiding voor het beheer van de erfgoedwaarden in het patrimonium van de sociale huisvestingsmaatschappijen, agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving - M. Baeck. 2015: De schoonheid van het materiaal : ontwikkeling van de Belgische industriële tegel (1840-1980) in een Europese context, UGent - Historic England. 2021: Practical building conservation book series, English Heritage - Historic England. 2018: Energy efficiency and historic buildings series, English Heritage ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

- National trust. 2011: The National Trust Manual of Housekeeping - Care and Conservation of Collections in Historic Houses, National trust - N. Vernimme. 2013. Energiezuinig leven in woningen met erfgoedwaarde, agentschap Onroerend Erfgoed, Beleidsdomein Ruimtelijke Ordening Woonbeleid en Onroerend Erfgoed - Collectie Kunst in de straat. 2008. Onderhoudsboekje Houten schrijnwerk. Erfgoed en comfort verenigen, Koning Boudewijnstichting met de steun van de Nationale Loterij - J. Bertrand, Homegrade. 2019. Daklijst - Onderhoud en bescherming, Brussel - J. Bertrand, Homegrade. 2019. Gevels in zichtbare materialen - Reinigen en restaureren, Brussel - J. Bindels en É. Daumerie, Homegrade. 2020. Gevels isoleren via de buitenzijde - Principes en technieken, Brussel 4.5.1.2 Normen - EN 16853: Conservation of cultural heritage - Conservation process - Decision making, planning and implementation (2017) - EN 16883 Guidelines for improving the energy performance of historic buildings (2017) - VDI 3817 Building services in listed and historical buildings (2010) - CIBSE Guide to building services for historic buildings, Sustainable services for traditional buildings (2002) 4.5.1.3 Onderzoeksrapporten - F. Descamps, D. Haesendonck, P. Lemineur, G. Bronselaer & R. Hayen. 2018. DEMI MORE: Een geïntegreerde aanpak van het conservatieproces, Interreg Vlaanderen-Nederland - P. Verdonck, R. Beel, E. Vermeiren & B. Grieten. 2017: Energiezuinige maatregelen in monumenten met woonfunctie, Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed 70, Brussel 4.5.1.4 Afwegingskaders - Mahieu F. 2017 (ed.): Afwegingskader historisch schrijnwerk, Afwegingskaders agentschap Onroerend Erfgoed 3 - De Graef R. 2017 (ed.): Afwegingskader voor het plaatsen van dakisolatie bij beschermd erfgoed, Afwegingskaders agentschap Onroerend Erfgoed 4 - Buyle E. 2018: Afwegingskader zonne-energie in een erfgoedcontext, Afwegingskaders agentschap Onroerend Erfgoed 5 4.5.1.5 Websites - Erfgoedenergieloket [online], https://www.erfgoedenergieloket.be/ (geraadpleegd op 9 juli 2021) - Monument Diagnosis and conservation system – the online damage-expert for monumental buildings [online], https://mdcs.monumentenkennis.nl/damageatlas (geraadpleegd op 9 juli 2021)

4.5.2 Thematische lijst

We geven een thematische literatuurlijst voor gevels, vloeren, schrijnwerk, daken en technieken. 4.5.2.1 Gevels - R. De Bruyn, A. Pien, Y. Vanhellemont. 2006. Gids voor de restauratie van metselwerk. Deel 4B : Restauratie van gevelmaterialen, WTCB - R. De Bruyn, A. Pien, Y. Vanhellemont. 2006. Gids voor de restauratie van metselwerk. Deel 5 : Gevelafwerking en gevelbescherming, WTCB - Van Laecke (W.). TV 208 Opvoegen van metselwerk, WTCB, 1998 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 13 van 58

Pien (A.), De Bruyn (R.). TV 224 Waterwerende oppervlaktebehandeling, WTCB, 2002 Pollet (V.), Dooms (B.), Jacobs (J.). TV 231, Herstelling en bescherming van beton, WTCB, 2007 Mahieu (E.). TV 244 Aansluitingsdetails bij platte daken, WTCB, 2012 Janssens (A.), Wagneur (M.), Wijnants (J.), Winnepenninckx (E.). TV 246 Na-isolatie van spouwmuren door het opvullen van de spouw, 2012 Herinckx (S.), Vanhellemont (Y.). TV 252 Vocht in gebouwen, WTCB, 2014 Gregoire (Y.), Dirkx (I.), Smits (A.). TV 257 Bepleistering op buitenisolatie (ETICS), WTCB, 2016 Wijnants (J.), Arts (C.). TV 264 Referentiedetails voor spouwmuren, WTCB, 2017 Na-isolatie van buitenwanden, LEHR, 2010 (officieuze versie, niet gepubliceerd) F. Dobbels. Detaillering binnenisolatie – Praktijkgids (RenoFase), WTCB. 2017 Historic England. Energy Efficiency and Historic Buildings: Insulating solid walls. 2012. English Heritage. M. Stappers. Na-isolatie van historische woonhuizen. 2019, Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed Merkblatt E-8-10, Fachwerkinstandsetzung, Wärmeschutz bei Fachwerkgebäuden, WTA, 2020

4.5.2.2 Vloeren - Verougstraete (P.). TV 180, Curatieve houtbescherming in gebouwen, WTCB, 1990 - Van Laecke (W.). TV 189, Dekvloeren, deel 1: materialen, prestaties, keuring, WTCB, 1993 - Van Laecke (W.). TV 193, Dekvloeren, deel 2: uitvoering, WTCB, 1994 - Carpentier (G.). TV 196, Balkons, WTCB, 1995 - de Barquin (F.). TV 213, Binnenvloeren van Natuursteen, WTCB, 1999 - Schaerlaekens (S.), Dobbels (F.). TV 223 Draagvloeren in niet-industriële gebouwen, WTCB, 2002 - Pollet (V.), Dooms (B.), Jacobs (J.). TV 231 Herstelling en bescherming van beton, WTCB, 2007 - de Barquin (F.), Vangheel (T.). TV 237 Keramische binnenvloerbetegelingen, WTCB, 2009 - Mahieu (E.). TV 244 Aansluitingsdetails bij platte daken, WTCB, 2012 - Delmotte (C.). TV 273 Installatie van vloerverwarmingssystemen met warm water, WTCB, 2020 - Technische Praktijkgids – Isolatie van vloeren, LEHR, 2010 (officieus document, niet gepubliceerd) - V. Meul. Onderhoud van natuursteenvloeren, Monumentenwacht, 2007 - M. Hoflack. Onderhoud van ijzerwerk, Monumentenwacht, 2006 - M. Baeck & V. Meul. Onderhoud van keramische- en cementtegelvloeren, Monumentenwacht, 2012 - E. Schoeters, L. Heerwegh & B. van Laar. Biologische aantasting van hout, Monumentenwacht, 2005 - Sara Huycke & Veerle Meul. Onderhoud van houten vloeren, Monumentenwacht, 2008 - A. Deknopper. Dieren in en op gebouwen – insecten, Monumentenwacht, 2010 - Historic England. Energy Efficiency and Historic Buildings: Insulating solid ground floors,2016, English Heritage - Historic England. Energy Efficiency and Historic Buildings: Insulation of suspended timber floors, 2016, English Heritage - Y. Vanhellemont, W. Van Peer, N. Opleiding restauratievakman moderne bouwchemie – Module balkkopherstel, 2015, agentschap Onroerend Erfgoed 4.5.2.3 Schrijnwerk - Mahieu F. 2017 (ed.): Afwegingskader historisch schrijnwerk, Afwegingskaders agentschap Onroerend Erfgoed 3 - Verougstraete (P.). TV 143 Rolluiken, WTCB 1982 - TV 188 Plaatsen van buitenschrijnwerk, WTCB 1993 - Mees (C.), Loncour (X.). 2015. TV 255 Luchtdichtheid van gebouwen, WTCB 2015 - E.J. Nusselder. 2007: Handboek duurzame monumentenzorg, Rotterdam ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

A. Troi (EUR AC research), Z. Bastian (Passive House Institute) 2014: Energy efficiency solutions for historic buildings. A handbook, Birkhäuser Historic England. Practical building conservation - Glass & glazing,2012, English Heritage

4.5.2.4 Daken - De Graef R. 2017 (ed.): Afwegingskader voor het plaatsen van dakisolatie bij beschermd erfgoed, Afwegingskaders agentschap Onroerend Erfgoed 4 - Meert (E.), TV 215 Platte dakopbouw, materialen, uitvoering, onderhoud, WTCB, 2000 - Pollet (V.), Dooms (B.), Jacobs (J.). TV 231 Herstelling en bescherming van beton, WTCB, 2007 - Meert (E.), TV 175 Daken met pannen in gebakken aarde, WTCB, 1989 - Meert (E.), TV 186 Daken met tegelpannen : opbouw en uitvoering, WTCB, 1992 - Meert (E.), TV 195 Daken met natuurleien, WTCB, 1995 - Meert (E.), TV 202 Daken met betonpannen, WTCB, 1996 - Dobbels (F.), TV 219 Dakbedekkingen met leien, WTCB, 2001 - Dobbels (F.), Langendries (D.). TV 251 Thermische isolatie van hellende daken, WTCB. 2014 - Mees (C.), Loncour (X.), TV 255 Luchtdichtheid van gebouwen, WTCB 2015 - Langendries (D.), TV 266 Metalen dakbedekking, WTCB, 2018 - F. Dobbels, Detaillering binnenisolatie – Praktijkgids (RenoFase), WTCB, 2017 4.5.2.5 Technieken - Verein Deutscher Ingenieure. V., VDI 3817 Building services in listed and historical buildings, 2010, Düsseldorf

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 15 van 58

5 LUIK 1, DEEL A - ANALYSE REKENMETHODIEK

De rekenmethodiek achter het energieprestatiecertificaat is gebaseerd op de norm NBN EN ISO 52000-1 Energy performance of buildings - Overarching EPB assessment - Part 1: General framework and procedures. De norm verwijst naar een hele reeks onderliggende normen om de energietransportfenomenen zo goed mogelijk te beschrijven. De normen zijn het voorlopige eindpunt van een lange ontwikkeling, en worden stap voor stap aangepast aan de meest recente inzichten. Een directe verwijzing naar de norm vormt daarom de meest solide basis voor het automatisch opvolgen van de nieuwste ontwikkelingen. De norm beschrijft een quasi-stationaire aanpak van de energiebalans van een gebouw waarin het reële niet-stationaire gedrag wordt gemodelleerd op basis van een benuttingsfactor. Het is deze factor die de thermische inertie van het gebouw in rekening brengt. De praktische implementatie en het gebruik van deze norm zijn vastgelegd in een gedetailleerd inspectieprotocol dat up-to-date gehouden wordt. We zien geen meerwaarde in het aanpassen van de toepassingen van de norm, of in het inspectieprotocol. De toegevoegde waarde daarvan is marginaal, en het roept meer vragen op dan het kan beantwoorden. Toch oordelen we dat twee vragen uit het beroepsveld een antwoord verdienen: - Algemeen wordt een hoge inertie aanzien als een intrinsieke kwaliteit van veel beschermde woningen. Is het zinvol om naast de bestaande categorieën een bijkomende categorie voor zeer hoge thermische inertie toe te voegen? - Gebruikersgedrag is een essentiële factor in het energieverbruik. Compartimenteren en delen van een woning seizoensgebonden niet verwarmen kan een sterk energiebesparende strategie zijn die traditioneel ook vaak in beschermde woningen werd gevolgd. Kan dit in rekening gebracht worden? - We geven in de volgende paragrafen aan waarom we menen dat geen van beide elementen zinvol in de methodiek kunnen geïntegreerd worden.

5.1 TOEVOEGING 1: UITBREIDING EVALUATIE THERMISCHE MASSA In de huidige EPC-methodiek zijn de volgende opties beschikbaar als categorieën voor de inrekening van de inertie van het gebouw: - Licht: houten staalskeletbouw zonder massieve opvulling met uitzondering van de onderste vloer; - Halfzwaar: alles tussen licht en zwaar; - Zwaar: zowel massieve vloeren, muren als een massief dak of plafond. We bekijken of het toevoegen van een vierde categorie nuttig is: - Zeer zwaar: zoals zwaar maar met minimaal de helft van de schil (wanden, vloer, dak/plafond) van > 60cm dik. Algemeen wordt een hoge inertie aanzien als een intrinsieke kwaliteit van veel beschermde woningen. Hoge inertie zonder hoge thermische isolatiekwaliteit leidt op stookseizoenbasis echter niet tot een reductie van de transmissieverliezen. Het bemoeilijkt wel het toepassen van intermitterende verwarming (het verhoogt de ‘heating-up capacity’ (EN 12831)). De betere benutting van de interne warmtewinsten en de zonnewinsten wordt in de quasi-stationaire energieprestatierekenmethode in rekening gebracht via de benuttingsfactor, die afhankelijk is van de thermische inertie van het gebouw. Een hoge benuttingsfactor voor verwarming (dicht bij een waarde 1) wordt in de wintermaanden al bereikt bij de classificatie ‘zwaar’. De toevoeging van een categorie ‘zeer zwaar’ levert voor de netto energievraag voor verwarming alleen marginale verschillen op. Hetzelfde geldt voor het zomercomfort. Een hoge beschikbare thermische massa levert een hoge benuttingsfactor voor koeling op, en daaraan gerelateerd typisch een hoog

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

zomercomfort. Een zeer hoge thermische massa leidt in veel gevallen eerder tot de ervaring van een ‘kil’ gebouw in zomersituatie. Woningen waarvoor deze bijkomende categorie voor van toepassing zou zijn, zoals kastelen, oude massieve woongebouwen,… hebben bovendien vaak ook andere afwijkende kenmerken binnen de groep beschermde woningen: - ze hebben in vergelijking met gebouwen met een lagere thermische massa vaak kleinere gevelopeningen, waardoor de zonnewinsten per vloeroppervlakte kleiner zijn ; - ze hebben vaak een grote vloeroppervlakte en een lage bezetting waardoor de interne warmtewinsten per vloeroppervlakte lager zijn. Om bovenstaande redenen schatten we de impact van het toevoegen van een nieuwe categorie in als zeer laag. We stellen dan ook voor om deze aanpassing niet te implementeren.

5.2 TOEVOEGING 2: MOGELIJKHEID TOT COMPARTIMENTERING Er is een groep beschermde woningen die gekenmerkt worden door een grote vloeroppervlakte en een slecht geïsoleerde schil. Een typisch voorbeeld van deze groep zijn grote villa’s of herenhuizen die als woning van een enkel gezin worden gebruikt. Deze woningen worden in het stookseizoen dikwijls niet als geheel verwarmd tot een comforttemperatuur van 20°C. Zo kan in de winter het verwarmd volume zich beperken tot woonruimte, leefruimte, slaapkamers en badkamer en kunnen een ontvangstruimte, een salon, een veranda,… buiten het verwarmde volume worden geplaatst. Binnen het proces van dit project heeft het ontwerpteam bekeken of het mogelijk zou zijn om deze ruimtes dan ook uit te sluiten bij de berekening van de netto verwarmingsvraag van de beschermde woning, of een andere binnentemperatuur toe te passen voor de ruimten. Dit blijkt echter een methode die niet past bij de basisprincipes van de huidige EPC-methodiek: deze dient namelijk om het energieverbruik van gebouwen te vergelijken voor een standaard gebruiksprofiel om op die manier de invloed van het bewonersgedrag uit te sluiten. Wanneer men afwijkende binnentemperaturen zou toepassen voor beschermde woningen, zou men dit ook moeten toepassen voor alle andere woningen. Dit laat echter de mogelijkheid open tot subjectieve invulling: een bewoner kan door het verlagen van de binnentemperatuur tot een onbedoeld beter kengetal komen (met als argument dat in een bepaalde ruimte bijna nooit de verwarming aan staat). Omgekeerd zou er, wanneer er een andere comfortbinnentemperatuur wordt gekozen voor beschermde woningen in vergelijking met niet-beschermde woningen, een verschillend kengetal worden bekomen. Dit lijkt ons en de opdrachtgever niet gewenst. De mogelijkheid bestaat dat de EPC-deskundige bepaalde ruimtes (bijvoorbeeld een in de winter ongebruikte en onverwarmde zone van het gebouw) buiten het beschermde volume laat en zo een lager energieverbruik van de globale woning bekomt, voor zover dit kan binnen de richtlijnen van het inspectieprotocol. De verslaggever moet immers vastgelegde richtlijnen volgen om te bepalen welke ruimtes wel en niet bij het beschermd volume horen, en deze richtlijnen moeten dezelfde zijn voor beschermde en niet-beschermde woningen. Overigens, de energiescore wordt uitgedrukt door een parameter per m² vloeroppervlakte. Een daling van de verwarmde vloeroppervlakte leidt dus niet automatisch tot een verbetering van de energiescore. De mogelijkheid bestaat ook dat de EPC-verslaggever een "alternatieve variant" opmaakt van het EPC-verslag, waarin hij simuleert wat de impact is op het globale energieverbruik van het nietverwarmen van bepaalde ruimtes. Deze ruimtes en de bijhorende schildelen worden dan uit de berekening gehouden. De schildelen naar deze aangrenzende onverwarmde ruimtes moeten dan wel conform de rekenmethodiek worden ingevuld.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 17 van 58

Toch is de aanpassing van het gebruikersgedrag een essentiële factor in het energieverbruik van een woning. Compartimentering kan leiden tot zeer aanzienlijke energiebesparingen. We stellen daarom voor om, als de vloeroppervlakte van de woning groter is dan 400 m2, de aanbeveling te geven om te bekijken of tijdens het stookseizoen de woning kan gecompartimenteerd worden. De vloeroppervlakte is een parameter die al opgenomen is in de huidige rekenmethode. De aanbeveling kan als volgt geformuleerd worden: "Compartimentering: De woning heeft een relatief grote oppervlakte. Bekijk of u de woning kan compartimenteren tijdens het stookseizoen. Zo kan een deel van de woning tot een lagere gebruikstemperatuur worden verwarmd, of helemaal niet verwarmd worden om het energieverbruik te beperken. Voorzie hierbij een scheiding tussen het verwarmde en niet-verwarmde deel zoals een geïsoleerde deur. Houd evenwel rekening met de klimaatvereisten die voor sommige elementen van het historische interieur eventueel vereist zijn.”

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

6 LUIK 1, DEEL B – IDENTIFICATIE VAN DE OP TE NEMEN KENMERKENDE PARAMETERS We trachten in dit hoofdstuk de specificiteit van beschermde woningen te vatten in kenmerkende parameters die binnen het energieprestatiecertificaat voor beschermde woningen kunnen gehanteerd worden.

6.1 SPECIFICITEIT VAN BESCHERMDE WONINGEN We beantwoorden in deze paragraaf de vraag: ‘Waarin verschilt de energetische aanpak van beschermde woningen, van die van niet-beschermde woningen?” We lijsten hieronder de verschillende kenmerken van beschermde woningen op. Deze kenmerken vormen de basis voor de verdere parametrisatie. Beschermde woningen bevatten specifieke elementen die in de huidige bouwpraktijk niet of minder voorkomen. We maken een onderscheid tussen drie deelaspecten: - specifieke materialen/technieken/ambachten die niet of minder gebruikelijk zijn: glas-in-lood ramen, warmtegedreven natuurlijke ventilatiesystemen, gevelmozaïek of traditionele pleistersystemen, goudlederbehang, historisch schrijnwerk, … - specifieke ouderdomsgerelateerde pathologieën zoals vocht- en vorstschade, structurele problemen, verwering, … - specifieke constructiesystemen zoals baksteen gewelven, troggewelven, zware houten spantstructuren, … Omwille van deze specificiteit is een brede multidisciplinaire benadering van beschermde woningen vereist. Naast de deskundigheid en kwalificaties die vereist zijn bij niet-beschermde woningen moet het ontwerpteam beschikken over bijkomende kwalificaties (in willekeurige volgorde): - beoordeling van de erfgoedwaarde, bv. archeologen, architectuurhistorici, restauratiearchitecten, conservatoren en erfgoedconsulenten ; - beoordeling van het binnenklimaat, het comfort, het energieverbruik en de bouwfysische toestand, bv. conservatiespecialisten, bouwfysici en erfgoedadviseurs; - beoordeling van het gebruik en hergebruik van materialen, bv. conservatiewetenschappers en bouwfysici; - beoordeling van de structurele aspecten van historische bouwconstructies, bv. ingenieurs stabiliteit; - beoordeling van de kostprijs van ontwerpingrepen op beschermde woningen, bv. restauratiearchitecten, projectbegeleiders.

6.2 AANPAK VOOR DE INTEGRATIE VAN DE SPECIFICITEIT VAN BESCHERMDE WONINGEN Om de specificiteit van beschermde woningen in de methode tot uitdrukking te kunnen brengen, en gebruik makend van de vereiste competenties van de energiedeskundige voor beschermde woningen, moeten nieuwe bijkomende elementen beoordeeld worden: - parameter ‘impact op de erfgoedwaarde’, zowel voor elementen van het exterieur, als voor elementen van het interieur, op basis van de beoordeling in de beschikbare afwegingskaders; - herkennen van pathologieën volgens een componenttype-specifieke pathologielijst. Voor de eerste twee parameters maken we gebruik van de bestaande afwegingskaders voor historisch schrijnwerk, dakisolatie en zonne-energie op beschermde gebouwen. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 19 van 58

We zien de volgende kwaliteiten in de huidige afwegingskaders: - genuanceerd: ze hebben de juiste nuance om tot de gepaste strategie voor energetische verbetering te komen: één of meerdere strategieën worden weerhouden, de juiste beslissingscriteria worden in rekening gebracht; - traceerbare onderbouwing: wanneer het afwegingskader gevolgd wordt door de EPC-deskundige voor beschermde woningen, biedt het een duidelijke argumentatie waarom een bepaalde keuze wordt gemaakt. Het ingevulde afwegingskader is zo een basis voor overleg tussen het ontwerpteam en het agentschap Onroerend Erfgoed; - op maat van erfgoed, en volgens de huidige visie van het agentschap Onroerend Erfgoed: elke beschermde woning is anders, er wordt een strategie voorgesteld die zo goed mogelijk aansluit bij het specifieke geval; - valorisatie van bestaande kennis: de afwegingskaders krijgen een bijkomend toepassingsgebied, wat zorgt voor een betere verspreiding van de bestaande kennis, en de kans verhoogt dat ze in de toekomst worden geüpdatet om nieuwe kennis te kunnen verspreiden; - objectivering van beslissingen: de afwegingskaders laten toe om op een objectieve manier te beslissen welke strategieën in aanmerking komen. De afwegingskaders voor gevels en vloeren zijn in opmaak, evenals de richtlijnen/ aandachtspunten voor technische installatie en ventilatie.

6.3 INVENTARISATIEMETHODOLOGIE Zoals gedefinieerd in het Onroerenderfgoeddecreet (hoofdstuk 2, artikel 2.1, 26° ) zijn de erfgoedwaarden de volgende: "de archeologische, architecturale, artistieke, culturele, esthetische, historische, industrieel-archeologische, technische waarde, ruimtelijk-structurerende, sociale, stedenbouwkundige, volkskundige of wetenschappelijke waarde waaraan onroerende goederen en cultuurgoederen die er integrerend deel van uitmaken hun huidige of toekomstige maatschappelijke betekenis ontlenen". Het volstaat dat een onroerend goed één van de dertien decretaal bepaalde erfgoedwaarden bezit om opgenomen te worden in de inventaris. Vaak gaat het echter om een combinatie van verschillende erfgoedwaarden die elkaar aanvullen. Op basis van het voorgaande beschreven onderzoek wordt nagegaan aan welke erfgoedwaarde(n) het onroerend goed voldoet. -

Archeologische waarde: Een onroerend goed heeft archeologische waarde als het betekenisvol kan bijdragen tot de reconstructie van de bestaansgeschiedenis van de mensheid en haar relatie tot de omgeving door de daar aanwezige overblijfselen, voorwerpen of sporen van de mens en zijn omgeving te behouden of ze met archeologische en natuurwetenschappelijke methoden te onderzoeken; Architecturale waarde: Een onroerend goed heeft architecturale waarde als het getuigt van een fase of aspect van de (landschaps)architectuur of de bouwkunst in het verleden. Het kan gaan om typologie, stijl, oeuvre of materiaalgebruik; Artistieke waarde: Een onroerend goed heeft artistieke waarde als het getuigt van het kunstzinnige streven van de mens in het verleden; Culturele waarde: Een onroerend goed heeft culturele waarde als het getuigt van tijd- en regiogebonden menselijk gedrag; Esthetische waarde: Een onroerend goed heeft esthetische waarde als het de waarnemer zintuiglijke schoonheid laat ervaren; Historische waarde: Een onroerend goed heeft historische waarde als het getuigt van een (maatschappelijke) ontwikkeling, gebeurtenis, figuur, instelling of landgebruik uit het verleden van de mens;

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

Industrieel-archeologische waarde: Een onroerend goed heeft industrieel-archeologische waarde als het getuigt van een ambachtelijk of industrieel verleden; Technische waarde: Een onroerend goed heeft technische waarde als het de ontwikkeling van de (cultuur)techniek in het verleden illustreert. Het gaat om technische toepassingen als illustratie van zowel traditionele als innovatieve technieken en materialen; Ruimtelijk-structurerende waarde: Een onroerend goed heeft ruimtelijk-structurerende waarde als het de ruimte ordent, afbakent, structureert of de blik leidt; Sociale waarde: Een onroerend goed heeft sociale waarde als het in de hedendaagse gemeenschap nog een actief, overgeleverd sociaal gebruik heeft of gemeenschapsvormend is blijven werken; Stedenbouwkundige waarde: Een onroerend goed heeft stedenbouwkundige waarde als het een rol speelt in de (planmatige) inrichting van de bebouwde ruimte in het verleden. Die inrichting omvat ook de wisselwerking tussen open en bebouwde ruimte en de samenhang tussen de verschillende schaalniveaus; Volkskundige waarde: Een onroerend goed heeft volkskundige waarde als het getuigt van gebruiken en gewoonten, voorstellingen en tradities van een specifieke bevolkingsgroep of gemeenschap in het verleden; Wetenschappelijke waarde: Een onroerend goed heeft wetenschappelijke waarde als het potentie heeft voor kennisontwikkeling en kenniswinst over een bepaald thema, periode of fenomeen, als het een bijzondere bijdrage geleverd heeft op dat vlak of als het een typevoorbeeld is.

6.4 EVALUATIE VAN DE BIJDRAGE TOT DE ERFGOEDWAARDE De beoordeling van de erfgoedwaarde zal de erfgoedelementen van de verschillende bouwfases van een gebouw en de aspecten ervan evalueren. Volgende criteria zullen worden gebruikt: i - zeldzaamheid; - herkenbaarheid; - representativiteit; - ensemblewaarde; - contextwaarde. Door het inzicht in de erfgoedwaarde van het gebouw, inclusief zijn erfgoedwaarden en karakteristieke elementen, zullen weloverwogen beslissingen kunnen worden genomen bij het uitwerken en implementeren van renovatiebeheersstrategieën die de erfgoedwaarde van het gebouw, inclusief zijn omgeving en ruimtelijke verbondenheid, zullen behouden. De Europese norm EN 16096 ‘Conditiebepaling en -verslag van onroerend erfgoed’ bevat richtlijnen voor de conditiebepaling van onroerend erfgoed. Hij vermeldt hoe het onroerend erfgoed moet worden beoordeeld, gedocumenteerd, geregistreerd en hoe er verslag moet worden over uitgebracht. De norm bevat de beoordeling van de conditie van een gebouw of andere structuur door visuele waarneming, indien nodig, in combinatie met eenvoudige metingen. De relevante gegevens en documentatie over het onroerend erfgoed moeten worden verzameld en in het verslag worden opgenomen. Het materiaal-technisch (voor-)onderzoek maakt deel uit van de conditiemeting. In een beschermde woning zijn niet steeds alle schildelen historisch belangrijk. Zo kan bijvoorbeeld in een beschermd stads- of dorpsgezicht de gedetailleerde voorgevel deel uitmaken van de bescherming maar de zijgevel niet. Hierbij zou ook het onderscheid kunnen gemaakt worden of een element aan de binnenzijde of buitenzijde bijdraagt tot de erfgoedwaarde. Het blijft echter belangrijk om de impact van een maatregel op de bescherming van een gebouw in zijn geheel te bekijken, bijvoorbeeld aan de hand van de afwegingskaders. Het toepassen van bijvoorbeeld voor- of achterzetbeglazing hangt niet enkel af van de bijdrage tot de erfgoedwaarde van exterieur of interieur, maar is een beslissing die

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 21 van 58

gemaakt moet worden op basis van een reeks andere afwegingen (impact van integratie op waterdichting, detaillering binnen en buiten, energetische verbetering, …) Het aangeven of een element of schildeel bijdraagt tot de erfgoedwaarde is essentieel om tot gerichte adviezen rond maatregelen te komen.

6.5 IDENTIFICATIE VAN DE KENMERKENDE PARAMETERS Tijdens het onderzoek zijn drie verschillende pistes verkend om de parameters eigen aan beschermde monumenten te identificeren. (i) op basis van de pathologieën gelinkt aan bepaalde bouwstijlen (ii) op basis van een algemeen parameteronderzoek van een aantal cases van beschermde woningen die eerder door WTCB werden geanalyseerd, en (iii) af te leiden vanuit de beschermingsbesluiten.

6.5.1 Parameteronderzoek op basis van pathologieën gelinkt aan bouwstijl Deze piste om de parameters te identificeren werd opgestart vanuit de bevinding dat pathologieën vaak gelinkt zijn aan stijlperiodes. Het doel was een oplijsting te maken van bouwstijlen met hun typische eigenschappen. In een eerste document “20-09_ST_200305_CA_overzicht cases”1 werden van een aantal projecten de specifieke elementen opgelijst en werd gekeken in hoeverre deze gekoppeld zijn aan een bepaalde stijlperiode. Callebaut architecten stelde vervolgens een lijst van kenmerken voor per stijlperiode. De parameters zijn benaderd vanuit verschillende invalshoeken: - bouwmethode, bijvoorbeeld houtbouw; - bouwstijl, bijvoorbeeld hooggothiek ; - element, bijvoorbeeld metalen schrijnwerk; - directe pathologie, bijvoorbeeld afschilferend beton ; - input afwegingskader, bijvoorbeeld behoud van dakstructuur aan binnenzijde is belangrijk. We verwijzen voor meer detail naar de documenten “20-09_ST_200326_CA_overzicht kenmerken en problematiek en 20-09_ST_200305_CA_overzicht cases” 2. De projectgroep ondersteunde deze aanpak niet omdat gebouwen zelden gekenmerkt worden door één specifieke zuivere bouwstijl. Ze bestaan eerder uit mengvormen van verschillende stijlen, tussenstijlen, neostijlen, recentere verbouwingen en/of toevoegingen,… Een aanpak op basis van bouwsystemen en afwerkingen is veelbelovender. Hierbij is het belangrijk de juiste graad van detail te formuleren, en de focus op die componenten te leggen die daadwerkelijk een impact hebben op de energieprestatie, en de eventueel gerelateerde pathologieën. Het toevoegen van de pathologieën zonder koppeling met energie zal de methode te uitgebreid maken. De opsplitsing volgens het handboek “Historic England - Practical building conservation - Glass & glazing” bijvoorbeeld, is zeer omvattend maar ook te uitgebreid voor een EPC methodiek voor beschermde woningen. Bij het bepalen van de graad van detail moet rekening gehouden worden met het kennisniveau over bouwfysische en materiaaltechnische aspecten waarover de energiedeskundige voor beschermde woningen op basis van de diplomavereisten beschikt. Het is ook belangrijk de aard van de methode in gedachte te houden: nu is EPC verschillend van EPB, het geeft ook een score maar is (nog) niet gekoppeld aan verplichte energievereisten. De score dient om aan te geven hoever de woning verwijderd is van de langetermijndoelstelling 2050.

1 2

Bijlage 1 Bijlage 2 /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

pagina 22 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

De waardebepaling van de erfgoedelementen moet in de software per element kunnen aangegeven worden. Niet ieder glas-in-loodraam beschikt bijvoorbeeld over erfgoedwaarde. Het is belangrijk om aan te geven dat de glas-in-loodramen zonder erfgoedwaarde wel in aanmerking komen om vervangen te worden door ander schrijnwerk met hoogrendementsglas. De opsplitsing naar stijlperiode als uitgangspunt voor identificatie van de parameters werd bijgevolg niet weerhouden. Het opmaken van de lijst van parameters aan de hand van de kenmerken van de verschillende bouwperiodes en bouwstijlen bood wel een tussenstap om tot een consequente en dus volledige oplijsting van de nodige parameters te komen. We gebruiken de resulterende lijst van parameters uit deze studie als basis en breiden deze verder uit in de volgende paragrafen.

6.5.2 Parameteronderzoek op basis van gevalstudies WTCB

We verwijzen naar het bestand “Korte beschrijving cases - WTCB small"3 met een onderzoek naar parameters op basis van een reeks gevalstudies door onderaannemer WTCB. Het WTCB heeft aan de hand van 12 gevalstudies de kenmerken van beschermde gebouwen in kaart gebracht (kolom G). De lijst illustreert hoe we met deze kenmerken tot een correcte set van parameters (kolom H) komen, deze leiden in de parameterslijst in paragraaf Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. tot genuanceerde aanbevelingen en pathologieën. Onder andere volgende parameters werden toegevoegd: aard van de lateien (staal, natuursteen), spouwconstructies (bakstenen als spouwhaak, verschillende diktes), verandaconstructies, rolluiken, invloed zeeklimaat, asbeton, raamkruisen, dakkapellen, inrijpoort, kleinhout, … Deze parameterlijst vormt een aanvulling op de lijst met parameters die opgesteld werd op basis van de bouwstijlen/periodes.

6.5.3 Parameters af te leiden uit beschermingsbesluiten In het ideale geval bevatten beschermingsbesluiten door hun beschrijving van de elementen die bijdragen tot de erfgoedwaarde, de parameters die de erfgoedwaarde bepalen. We keken in hoeverre beschermingsbesluiten automatisch (een deel van) de parameters kunnen opleveren. In het document “20-09_ST_200326_CA_beschermingsbesluiten”4 werden de beschermingsbesluiten van enkele projecten door Callebaut architecten beoordeeld. Er werd getracht te beoordelen of de nodige input over de erfgoedwaarden voor de EPC-software uit de beschermingsbesluiten gehaald kan worden: - Is de vorm/afwerking van de woning belangrijk? - Welke onderdelen maken deel uit van de bescherming? - Is zowel interieur als exterieur beschermd? - Zijn er elementen die gebruik van isolatie aan binnen-/buitenzijde in de weg kunnen staan? We stelden ons de vraag of de beschermingsbesluiten een objectieve aanzet kunnen vormen voor de input in de afwegingskaders. Voor het afwegingskader dakisolatie waren we bijvoorbeeld op zoek naar een antwoord op volgende vragen: - Is het behoud van het dakenspel van belang? - Is het behoud van de herkenbaarheid van de opgaande muren van belang? - Is het behoud van de detaillering van het dak van belang? - Is het behoud van de detaillering van de dakkapellen van belang?

3 4

Bijlage 3 Bijlage 4 /////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 23 van 58

Alhoewel niet één op één alle parameters van de gebouwen uit de beschermingsbesluiten gehaald kunnen worden, worden toch de belangrijkste parameters teruggevonden. Vooral de recente besluiten zijn zeer uitgebreid en vormen een goede basis voor de parametrisatie. Het automatisch genereren van kernwoorden uit beschermingsbesluiten die als basis van de parameters zou dienen werd niet haalbaar geacht naar implementatie in de IT-structuur. Wel werden de beschermingsbesluiten één van de bronnen van info voor de invoer in de EPC methodiek.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

6.6 PRELIMINAIRE PARAMETERLIJST Finaal resulteerde deze aanpak in volgende preliminaire parameterlijst (opgesplitst naar gebouwcomponent). De definitieve parameterlijst met bijhorende aanbevelingen wordt uitgewerkt in hoofdstuk 5. Daken

Zoldervloerisolatie: luchtdichte aansluiting dampscherm Houten dakstructuur met plaatselijk houtrot Stalen dakstructuur met plaatselijk corrosie Betonnen dakstructuur met plaatselijk aantasting of vervorming Dakkapel

Vensters en deuren

Glas in lood Glasdallen Veranda en/of erker Stalen schrijnwerk Aluminium schrijnwerk

Muren

Vochtproblemen Structurele problemen Materiaaltechnische aantasting Elementen aanwezig die de vochtpathologie nadelig beïnvloeden Dampremmende gevelafwerkingen Gevelschade door foutieve detaillering Spouw die minder dan 5cm breed is Voorspouwblad uit beton of natuursteen Massieve wand zonder gevelafwerking of afgewerkt met een niet-dampremmende gevelafwerking zonder pathologie Massieve wand met speciaal voegwerk Massieve wand afgewerkt met cementgebonden pleister ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 25 van 58

Massieve wand afgewerkt met matig of slecht dampdoorlatende verf Massieve wand afgewerkt met platen uit natuursteen Metselwerk afgewerkt met kalkmortel Bovenafscherming van gevels in metaal of waterdichte materialen Bovenafscherming van gevels in baksteen Plint met slechte bescherming tegen opspattend water Vensterbank met foutieve detaillering Beton met structurele of materiaaltechnische problemen Vakwerkgevel of houten gevel Vloeren

Vloer op volle grond zonder of met beperkte materiaalschade of structurele problemen Vloer op volle grond met materiaalschade Vloer op volle grond met vochtproblemen Vloer op volle grond of boven kruipruimte met materiaalschade of structurele problemen. Vloer op troggewelf boven een kelder zonder pathologie Vloer op troggewelf boven een buitenruimte zonder pathologie Vloer op troggewelf boven een buitenruimte met materiaalschade of structurele problemen Vloer op troggewelf boven een buitenruimte met oppervlakkige materiaalschade door vocht Vloer op massieve metselwerkgewelven boven een kelderruimte met beperkte materiaalschade of structurele problemen Vloer op massieve metselwerkgewelven boven een kelderruimte met ernstige mechanische schade of structurele problemen Vloer op massieve metselwerkgewelven boven een kelderruimte met ernstige mechanische schade Vloer op houten balken boven een kelder zonder pathologie Vloer op houten balken boven een kelder met houtaantasting Vloer op houten balken boven een kelder met stabiliteitsproblemen Vloer op houten balken boven een buitenruimte zonder pathologie Vloer op houten balken boven een buitenruimte met structurele problemen Vloer op betonnen draagstructuur boven een kelder zonder of met lichte beschadiging vloerbekleding Vloer op betonnen draagstructuur boven een kelder met stabiliteitsproblemen Vloer op betonnen draagstructuur boven een kelder met waterinfiltraties ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

Vloer op betonnen draagstructuur boven een buitenruimte zonder of met beperkte materiaalschade of structurele problemen Vloer op betonnen draagstructuur boven een kelder met vochtproblemen Vloer op betonnen draagstructuur boven een kelder met structurele problemen

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 27 van 58

7 LUIK 1, DEEL C – TESTEN AAN DE HAND VAN 10 GEVALSTUDIES We selecteren 10 gevalstudies die we in het verdere verloop van de studie gebruiken voor de volgende doelen: - Het bepalen van de energiescore vóór restauratie; - Het bepalen van de mogelijke energetische verbeteringen met oog op het bepalen van een realistische langetermijndoelstelling voor een beschermde woning (luik 2B); - Het inschatten van de kostprijs voor de opmaak van een EPC voor beschermde woningen (luik 2A); - Het evalueren van de inhoudelijke robuustheid en volledigheid (2A) van de methode; - Het genereren van voorbeeld EPC’s voor beschermde woningen (2A).

7.1 SELECTIE VAN DE GEVALSTUDIES De gevalstudies zijn allemaal beschermde woningen en getuigen van diverse bouwperioden en stijlen. Voor de preselectie van de gevalstudies werden onderstaande bronnen geraadpleegd: - gevalstudies uit het Onderzoeksrapport “Energiezuinige maatregelen in monumenten met woonfunctie”; - projecten uit de portfolio van restauratiearchitect Callebaut architecten; - projecten uit de porfolio van Daidalos Peutz; - door het agentschap Onroerend erfgoed aangedragen projecten; - projecten die aan bod kwamen in het erfgoedenergieloket. Deze bronnen werden geselecteerd omdat we als onderzoeksgroep ruime toegang hadden tot gedetailleerde projectgegevens. Er werden uiteindelijk aan de projectgroep 26 gevalstudies voorgelegd. Na overleg intern met onderaannemers en met de projectgroep werden 10 representatieve gevalstudies weerhouden. Bij de selectie werd gestreefd naar een verscheidenheid qua bouwperiode, typologie, materiaalgebruik en de eventuele aanwezigheid van waardevolle interieurs. We geven hieronder de 26 gevalstudies die voorgesteld werden. De 10 weerhouden gevalstudies zijn cursief getypt. De gevalstudies zijn onderverdeeld in 4 tijdsperiodes. Per gevalstudie wordt toegevoegd uit welke bron de informatie afkomstig is, en waar het beschermingsbesluit terug te vinden is.

7.2 LIJST VAN DE GEVALSTUDIES PER BOUWPERIODE

Modernistische woningen / midden 20e eeuw Burgerhuis met tuin, Roeselare (Onderzoeksrapport over energiezuinige maatregelen in monumenten met woonfunctie) Woning Roelants, Lennik (Callebaut) Ieder zijn huis, Evere (Daidalos) Woning Marcel Witmann teMeise (Daidalos) La Nouvelle Maison, Tervuren (Erfgoedenergieloket) - Residentie Duinpark, Oostduinkerke (Erfgoedenergieloket) Rond 1900 Gildehuis der vrije Schippers, Gent (Callebaut) Landgoed Te Nitterveld, Ronse (Callebaut) ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

Eclectisch burgerhuis, Oostende (Onderzoeksrapport over energiezuinige maatregelen in monumenten met woonfunctie) Hotel van Eetvelde, Brussel (Daidalos) Woning Billiet, Brugge

Rond 1850 Woning kasteeldomein, Vichte Hoeve de Hertogh, Boutersem (Onderzoeksrapport over energiezuinige maatregelen in monumenten met woonfunctie) Kasteel Ter Laecke , (Callebaut, Daidalos) Classicistisch herenhuis Keizersplein, Aalst Kasteeldomein, Schelderode (Callebaut) Groot Begijnhof, Sint Amandsberg (erfgoedloket) Vakwerkhoeve Lethenstraat, Bilzen 1800 of ouder Woning Grootjuffer, Begijnhof Kortrijk (Onderzoeksrapport over energiezuinige maatregelen in monumenten met woonfunctie) Galerij de Gaepaert, Aalst (Callebaut) Godshuis Sint Barbara op de site “De Dames” te Antwerpen (Daidalos) Vakwerkwoonhuis van grote hoeve, Alken (Onderzoeksrapport over energiezuinige maatregelen in monumenten met woonfunctie) Begijnenwoning, Diest (Erfgoedenergieloket) Hôtel de Boisschot, Zaventem Hof ter Linden, Edegem Pastorie en Armenschool van de Sint-Kwintensparochie, Leuven Voor de 10 geselecteerde projecten is telkens een EPC-certificaat opgemaakt aan de hand van de bestaande EPC methodiek. De opgemaakte certificaten zijn omwille van privacy-redenen niet toegevoegd. Zij kunnen op verzoek opgevraagd worden aan het agentschap Onroerend Erfgoed. De nood aan aanpassingen uit de eerdere delen 1A en 1B zien we in deze voorbeeld-certificaten bevestigd: - De eigenaar wordt onvoldoende aangemoedigd energetische verbeteringen te doen, terwijl deze wel mogelijk zijn; - De lijst met parameters is te algemeen, er is meer specificiteit vereist voor beschermde woningen; - De aanbevelingen zijn onvoldoende genuanceerd, en houden te weinig rekening met de erfgoedelementen of bouwpathologieën; - In de aanbevelingen is een structuur nodig die voor het bepalen van de juiste strategie zorgt; - Er moet per element kunnen aangeduid worden of het bijdraagt tot de erfgoedwaarde.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 29 van 58

8 LUIK 2, DEEL A – STANDAARDISATIE VAN AANBEVELINGEN Om tot de standaardisatie van de aanbevelingen te komen, werden drie bijkomende stappen gezet: - het opstellen van de definitieve lijst met parameters en de bijhorende genuanceerde aanbevelingen; - het opmaken van een aanzet voor de ontbrekende afwegingskaders, met als doel ook opname in de EPC methodiek voor beschermde woningen; - Het toevoegen, uitwerken en uitschrijven van een concreet voorbeeld (de verschillende stappen die doorlopen worden om tot een aanbeveling te komen) om de standaardisatie van de aanbevelingen te concretiseren.

8.1 OPSTELLEN DEFINITIEVE LIJST PARAMETERS In bijlage zijn 3 tussentijdse documenten terug te vinden die weergeven in welke tussenstappen er naar de definitieve lijst met parameters is toegewerkt: -

EPC.200909_voorstel parameters 5; EPC.201110_parameters 6; EPC.201118_parameters 7 .

De definitieve lijst met parameters wordt op 2 manieren gepresenteerd: • •

EPC.210616.definitieve lijst parameters 8; EPC.210616.definitieve lijst parameters met aanbevelingen 9.

We bespreken hieronder kort deze documenten:

EPC.200909_voorstel parameters Dit is de eerste overzichtslijst met parameters opgesteld als synthesedocument van de volgende onderzoeken uit paragraaf “Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.”. (i) Parameteronderzoek op basis van pathologieën gelinkt aan bouwstijl; (ii) Parameteronderzoek op basis van gevalstudies WTCB; (iii) Parameters af te leiden uit beschermingsbesluiten. Dit document wordt beschreven in paragraaf “Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.”. In de parameterlijsten zijn 3 blokken terug te vinden: -

De kolommen met input (groene kolommen A, B, C) bevatten al de bijkomende parameters. De kleurcode van deze parameters wordt hieronder verder toegelicht aan de hand van een voorbeeld in het document “Geveldeel voorbeeld kleurcode.pdf”

De kolom met “verwerking” (blauwe kolom D) is enkel ter referentie om aan te tonen hoe we van “input”-gegevens naar “output”-gegevens komen. Deze kolom bevat de documentatie die gebruikt werd om de aanpassingen, genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen op te stellen per parameter. Bijlage 5 Bijlage 6 7 Bijlage 7 8 Bijlage 8 9 Bijlage 9 5 6

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

De elementen uit de “output” kolommen (E - “aanpassingen EPC”, F - “genuanceerde aanbevelingen”, G - “opmerkingen”, grijze kolommen) zullen worden geïntegreerd bij de bestaande aanbevelingen.

EPC.201110_parameters en EPC.201118_parameters

Deze overzichtslijst is een herwerking van de vorige parameterlijst waarbij de kolommen E, F en G verder uitgewerkt zijn tot concrete aanpassingen, genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen. De grote aanpassingen tegenover het vorige document worden hieronder weergegeven (zie ook document “EPC.201110_vergadering extern_voorbeschouwing”). De opmerkingen zijn aangeduid op de overzichtslijst en zijn de volgende: 1) (Opmerking 1:) de afwegingskaders zorgen eerst dat er een gepaste strategie gekozen wordt. De strategie uit de afwegingskaders bepaalt welke genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen zullen worden gegeven. 2) (Opmerking 2:) een deel van de pathologieën zullen als input worden gebruikt voor het afwegingskader: vochtschade bij bakstenen heeft een invloed op het al dan niet isoleren aan de binnenzijde. Het stappenplan volgt dan ook de volgorde “input”, “verwerking”, “output” van de lijst met parameters: - De gebruiker heeft eerst de mogelijkheid om de pathologieën aan te vinken, samen met of een gebouwdeel bijdraagt tot de erfgoedkundige waarde van het gebouw; - De gebruiker gebruikt dan het afwegingskader dat van toepassing is op het gebouwdeel; - De resulterende strategie(ën) geven dan aanleiding tot de genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen uit de lijst met parameters. In de lijst met parameters gebruiken we de volgende strategieën voor buitenschrijnwerk: STRAT 1 kierdichting STRAT 2 luiken STRAT 3 plaatsen achterzetraam STRAT 4 plaatsen voorzetraam STRAT 5 plaatsen oplegbeglazing STRAT 6 vervangen van het glas STRAT 7 vervangen schrijnwerk naar bestaand model STRAT 8 vervangen schrijnwerk naar historisch model STRAT 9 vervangen schrijnwerk naar hedendaags model Voor daken zijn de volgende strategieën in het document “voorstel stappenplan” reeds opgenomen: DAK STRAT 1 op de zoldervloer DAK STRAT 2 onder de constructie DAK STRAT 3 tussen de constructie DAK STRAT 4 op en tussen de constructie DAK STRAT 5 op de constructie De aanbevelingen en opmerkingen zijn voor gevels en vloeren (bij gebrek aan afwegingskader) telkens per parameter opgegeven. 3) (Opmerking 3:) sommige parameters komen gecombineerd tot een bijkomende aanbeveling of opmerking. Deze opmerking kwam te vervallen. 4) (Opmerking 4:) Wanneer een gebouwdeel tussen twee verwarmde ruimtes ligt, wordt dit niet opgenomen in de EPC-methode. De bijhorende aanbevelingen en opmerkingen kunnen wel een invloed hebben op de strategie, bvb stalen balken in de draagvloeren en mogelijkheid tot binnenisolatie. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 31 van 58

5) (Opmerking 5:) De genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen zijn opgesplitst per strategie, dit zorgt voor een eenvoudigere integratie in de software. Bijvoorbeeld wordt onderscheid gemaakt tussen een warm dak en een koud dak, na de keuze van strategie zullen enkel de aanbevelingen en opmerkingen worden overgehouden die bij deze strategie horen.

EPC.210616.definitieve lijst parameters

De definitieve lijst met parameters is toegevoegd: “EPC.210616.definitieve lijst parameters.xls”. Tijdens de besprekingen met de projectgroep was er discussie over de plaats van de pathologieën in de methodiek: worden ze geïntegreerd in de parameterlijst, of worden ze verplaatst naar de opmerkingen bij de aanbevelingen? Doordat de pathologie tot geschiktere aanbevelingen zal leiden, die uitvoerbaar zijn met behoud/herstel van de erfgoedwaarden, concludeerde de projectgroep dat het EPC voor beschermde woningen tot doel heeft de eigenaar geschikte en bruikbare informatie aan te reiken. De pathologieën die belangrijk zijn voor het erfgoed én een invloed hebben op de aanbevelingen, worden geïntegreerd. Dit komt tegemoet aan de doelstellingen die bij de ontwikkeling van een EPC voor beschermde woningen voorop werden gesteld. Dit verhoogt de complexiteit van de invoerparameters. Om de complexiteit niet nodeloos op te drijven werken we voor weinig voorkomende pathologieën wel met waarschuwingen in de aanbevelingen.

Geveldeel voorbeeld kleurcode

In het bijgevoegde document "geveldeel voorbeeld kleurcode.pdf"10 wordt de verwerking van de lijst met parameters en de bijhorende kleurcodering verder duidelijk gemaakt. De kleuren van de individuele cellen die terug te vinden zijn in de parameterlijsten zijn de volgende (zie ook legendes bovenaan de spreadsheets): - Oranje: als extra parameter dropdownmenu - Blauw: als extra subparameter dropdownmenu: onderverdeling massieve baksteenmuur - Groen: aan te vinken: extra element of pathologie - Grijs: reeds opgenomen in systeem van afwegingskader - Omkaderd: kenmerken met dezelfde gevolgen worden geclusterd Het zijn deze kleuren die ook terug te vinden zijn in de vertaling van de parameters naar de software zelf in het document “geveldeel voorbeeld kleurcode.pdf”. De kaders die in oranje zijn omlijnd zijn de verschillende opties van de dropdownmenu’s met extra parameters en komen overeen met kolom A uit de parameterlijsten. De kaders die in het blauw zijn omlijnd zijn de verschillende opties van de dropdownmenu’s met extra subparameters en komen overeen met kolom B uit de parameterlijsten. De kaders die in het groen zijn omlijnd zijn de aan te vinken elementen of pathologieën en komen overeen met kolom C uit de parameterlijsten. Merk op dat in dit document de groene tekst enkel duidt op of een element een toevoeging is.

Bijlage 10

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

EPC.210616.definitieve lijst parameters met aanbevelingen

In het document “EPC.210616.definitieve lijst parameters met aanbevelingen.pdf” zijn per schildeel en component de definitieve parameters opgenomen, samen met de bijhorende genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen. Per parameter wordt het paginanummer toegevoegd van het handboek waar deze parameter terug te vinden is.

8.2 ONTBREKENDE AFWEGINGSKADERS De volgende afwegingskaders zijn op het moment van deze studie beschikbaar: - Het afwegingskader voor historisch schrijnwerk; - Het afwegingskader voor het plaatsen van dakisolatie bij beschermd erfgoed; - Het afwegingskader voor zonne-energie in een erfgoedcontext. De volgende afwegingskaders voor delen van de gebouwschil ontbreken nog: - Gevels; - Vloeren. Voor de volgende aspecten van de technische installatie zijn afwegingskaders nuttig: - Ventilatie-installatie; - Warmteafgifte-elementen; - Verlichting. Voor overige aspecten van de technische installatie lijken afwegingskaders niet nuttig, gezien deze aspecten te weinig erfgoed-specifiek zijn. We denken bvb aan warmteopwekking, opwekking sanitair warm water, koeling. Voor de schilonderdelen waarvoor geen afwegingskader bestaat, ontbreekt er voor de gebruiker van de software een hulpmiddel om de gepaste isolatiestrategie te bepalen. Het is duidelijk tot welke waarde er optimaal geïsoleerd moet worden, maar niet op welke wijze dit moet gebeuren. Het is volgens het ontwerpteam noodzakelijk dat dit hulpmiddel wordt aangeboden in de vorm van aanvullende afwegingskaders. Bijvoorbeeld de keuze om aan de binnen- of buitenzijde te isoleren is in een aantal gevallen niet vanzelfsprekend, een genuanceerde afweging is aangewezen. Het simpelweg oplijsten van beide opties met hun verschillende varianten is te beperkend: - Kiest men voor spouwvulling of isolatie aan de binnenzijde wanneer er een spouw is? - Kiest men voor binnenisolatie of voor het aanbrengen van een laag isolatie met dunpleister aan de buitenzijde van een gepleisterde gevel? In bijlage is een basisvoorstel voor de drie ontbrekende afwegingskaders terug te vinden11: - “EPC Monumenten L2A AK gevels” - “EPC Monumenten L2A AK vloeren“ - “EPC Monumenten L2A AK technieken” Deze zullen verder uitgewerkt worden om te worden opgenomen in de EPC methodiek voor beschermde woningen. De afwegingskaders worden verwerkt in de EPC-methodiek. Een voorstel voor het concreet opnemen hiervan wordt gegeven in de toegevoegde stappenplannen.

Bijlage 11, 12 en 13

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 33 van 58

Merk op dat deze documenten verwerkt zijn in de tekst “Energieprestatiecertificaat bestaande gebouwen VORM & INHOUD CERTIFICAAT - VERSIE Beschermde woningen” en deze stappenplannen dus enkel ter illustratie van de gevolgde onderzoeksmethode worden toegevoegd, niet als eindresultaat. De stappenplannen werden geïntegreerd in het handboek in het deel II Energieprestatiecertificaat (EPC in detail): - “EPC Monumenten L2A SP algemeen” (p21 “voorbladen”); - “EPC Monumenten L2A SP daken” (p25 “daken”); - “EPC Monumenten L2A SP schrijnwerk” (p35 “vensters en deuren); - “EPC Monumenten L2A SP gevels” (p43 “muren”); - “EPC Monumenten L2A SP vloeren” (p54 “vloeren”); - “EPC Monumenten L2A SP technieken” (p66 “ruimteverwarming”, p72 “verlichting”, p78 “overige installaties”); - “EPC Monumenten L2A SP PV-panelen” (p73 “installaties voor zonne-energie”).

8.3 VERDUIDELIJKING WERKWIJZE: HET STAPPENPLAN DAKEN 8.3.1 Het stappenplan toegelicht

In deze paragraaf wordt het stappenplan beschreven dat de EPC deskundige zal volgen bij het bepalen van de strategie voor het isoleren van de daken, en welke genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen zullen volgen uit de methode. Deze genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen zijn een gevolg van het erfgoedkundige karakter van het gebouw, eventueel in combinatie met aanwezige pathologieën, elementen of materialen. Het stappenplan doorloopt de volgende structuur: - stap 1: evaluatie noodzaak isolatie - stap 2: selectie strategie(ën) - stap 3: genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen/aandachtspunten - stap 4: certificaat Dit stappenplan is tevens de aanzet tot integratie van de methodiek in de IT-toepassing. Op het einde van dit stappenplan wordt de methode geïllustreerd met een voorbeeld. In dit document is een voorstel terug te vinden voor de stappenplannen uitgewerkt voor daken en gevels. Deze plannen omvatten de volgende stappen: 1) Evaluatie huidige energetische performantie; 2) Voorstellen strategie(ën) voor isolatie van het schildeel; 3) Toevoegen genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen/aandachtspunten; 4) Informatie voor het certificaat. De eerste stap is gelijkaardig aan deze van de huidige EPC-methodiek. In de tweede stap wordt voor daken het bestaande afwegingskader gebruikt om tot de gepaste isolatiestrategie(ën) te komen. In deze voor gevels wordt een oplijsting gedaan van de mogelijke opties, gezien de bescherming van het interieur en exterieur, waaruit de energie- en erfgoeddeskundige zijn keuze voor isolatiestrategie(ën) kan maken. De derde stap voegt de genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen/aandachtspunten toe die eerder in het rapport “EPC.200909_voorstel parameters” werden overgemaakt. De aanbevelingen worden telkens gekoppeld aan de mogelijke isolatiestrategie(ën). De vierde en laatste stap geeft aan welke informatie in het certificaat terug te vinden zal zijn. De exacte plaats zal later nog worden bepaald.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

Het stappenplan voor daken wordt toegelicht met een voorbeeld: het dak van de Godshuisje van project De Dames te Antwerpen.

Stap 1: evaluatie noodzaak isolatie

EPC wordt ingevuld zoals huidige EPC voor dakdeel. Het dakdeel krijgt een prioriteitsniveau op basis van de berekende U-waarde. De rekenmethodiek wordt niet aangepast voor EPC monumenten, deze stap blijft identiek aan huidige EPC.

rood = P1 oranje = P2 lichtgroen = P4 donkergroen = P0

Stap 2: selectie strategie(ën) Stap 2 A: strategie(ën) voor P0 wordt deze stap overgeslagen voor P1 - P2 - P4: Er wordt aan de hand van het afwegingskader bepaald welke de beste isolatiestrategie of strategieën zijn. De erfgoed/energiedeskundige vult de tabel in met de nodige motivatie.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 35 van 58

we hebben dus de volgende mogelijkheden: strategie tekst voor in aanbeveling “DAK STRAT 0” Het niet mogelijk bijkomende isolatie te voorzien in dit schildeel omwille van de erfgoedkundige randvoorwaardes "DAK STRAT 1" voorzie isolatie op de zoldervloer "DAK STRAT 2" voorzie isolatie onder de constructie "DAK STRAT 3" voorzie isolatie tussen de constructie "DAK STRAT 4" voorzie isolatie op en tussen de constructie "DAK STRAT 5" voorzie isolatie op de constructie Er wordt één of meerdere strategieën weerhouden. Deze worden aangeduid door de EPC-deskundige, en voorzien van motivatie. Stap 2B: er wordt bepaald welke de maximale isolatiedikte is: referenti optie tekst voor in aanbeveling ewaarde Het is mogelijk dakisolatie te plaatsen zonder REF DAK" maximale U-waarde beperking van dikte, isoleer tot een U-waarde uit de tabel, 0.24W/m²K; "DAK MOG 1" van maximaal 0.24W/m²K Het is mogelijk dakisolatie te plaatsen maar "MAX DAK" hogere U-waarde, met beperking in dikte, isoleer tot een U0.4W/m²K (*) "DAK MOG 2": waarde van maximaal 0.4W/m²K (*) Om te voorkomen dat het bepalen van deze waarde wordt overgelaten aan de EPC deskundige, bepalen we hiervoor een default-waarde. We gebruiken de oudere waarde uit de tabel met eisen (2006), 0.4W/m²K. Deze waarde komt overeen met 12cm minerale wol tussen houten kepers, of een continue laag isolatie van 9 cm minerale wol (warmtegeleidingscoëfficiënt 0.035W/m²K) of XPS of 7cm PUR (warmtegeleidingscoëfficiënt 0.027W/m²K). ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

De keuze tussen beide mogelijkheden wordt bepaald door de EPC-deskundige en voorzien van motivatie.

Stap 3: genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen/aandachtspunten

Op basis van het overzichtsblad parameters / dak worden de volgende parameters aangevuld: dit is voor P0 - P1 - P2 - P4. De EPC deskundige geeft de weerhouden strategie(ën) aan per dakdeel, in kader "strategie". De uitleg over deze strategie wordt weergegeven als genuanceerde aanbeveling, onder kader "strategie". Wanneer bij één van deze strategieën ook de pathologieën, materialen of elementen aangevinkt zijn, wordt de bijkomende genuanceerde aanbeveling ook weergegeven, eveneens onder kader "strategie" : - de genuanceerde aanbevelingen uit deze kolom toegevoegd aan de gedetailleerde uitwerking per gebouwdeel: in kader gebouwdeel - de opmerkingen uit deze kolom toegevoegd aan de gedetailleerde uitwerking per gebouwdeel: onder de kaders strategie STRAT 0

Geen (bijkomende) isolatie mogelijk

STRAT 1

Voorzie isolatie op de zoldervloer

STRAT 2

Voorzie isolatie onder de constructie

uitleg Het niet mogelijk isolatie te voorzien in dit schildeel omwille van de erfgoedkundige randvoorwaardes Als de ruimte onder het hellend dak niet verwarmd dient te worden, is het best de zoldervloer te isoleren. Er dient wel onderzocht te worden of dit geen nadelige bouwfysische gevolgen kan hebben. Wanneer de zoldervloer geïsoleerd wordt, beperkt de impact zich tot de zoldervloer. Er moet dan bekeken worden welke impact het afdekken van de zoldervloer met isolatie of een nieuwe zwevende vloer, of het vervangen van de zoldervloer heeft op de erfgoedwaarden. Het aanbrengen van isolatie tussen of onder de dakconstructie is vanuit bouwfysisch oogpunt een minder goede oplossing dan bovenop de constructie omdat er meer constructie-elementen in contact blijven staan met de buitenschil en waar de isolatie dus wordt onderbroken. Door het aanbrengen van de isolatie onder de dakconstructie kunnen de eventuele historische dakbedekking en de vaak belangrijke onderlinge verhoudingen tussen noklijn, kroonlijsten, dakkapellen, schouwen, etc. bewaard blijven. Dit kan echter enkel wanneer de zoldering geen waardevolle afwerking of opbouw vertoont.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 37 van 58

STRAT 3

Voorzie isolatie tussen de constructie

STRAT 4

Voorzie isolatie op en tussen de constructie

STRAT 5

Voorzie isolatie bovenop de constructie

Het aanbrengen van isolatie tussen of onder de dakconstructie is vanuit bouwfysisch oogpunt een minder goede oplossing dan bovenop de constructie omdat er meer constructie-elementen in contact blijven staan met de buitenschil en waar de isolatie dus wordt onderbroken. Het aanbrengen van isolatie tussen de dakconstructie heeft als voordeel dat - afhankelijk van het aanbrengen van de isolatie van boven- of van onderuit - óf de historisch waardevolle dakbedekking óf de historisch waardevolle binnenafwerking behouden blijft. Ook de vaak belangrijke onderlinge verhoudingen tussen noklijn, kroonlijsten, dakkapellen, schouwen, etc. blijven bewaard. Bij toepassing bij platte daken spreekt men van een compact dak. Daarbij wordt de isolatie in de spouw tussen de kepers aangebracht. Het is daarbij belangrijk dat de spouw volledig gevuld wordt. Het isoleren bovenop de constructie is bouwfysisch wellicht de beste oplossing, en dit zowel voor hellende als platte daken. Op die manier wordt de volledige constructie beschermd tegen zowel warmte als koude en worden koudebruggen zoveel mogelijk vermeden. Het isoleren bovenop de constructie impliceert een verhoging van het dakvlak en een verdikking van het dakpakket. Dit kan gevolgen hebben op de erfgoedelementen omdat aanpassingen moeten gedaan worden aan de aansluiting met de zijgevels (al dan niet met vlechtwerk), dakranden en - opstanden, kroonlijsten, koepels en dakkapellen, schouwen, buurpanden etc. Door ook te isoleren tussen de constructie kan de nodige isolatielaag bovenop de constructie beperkt blijven met oog op het bewaren van het uitzicht, terwijl er toch een ononderbroken isolatielaag aanwezig is. Het isoleren bovenop de constructie is bouwfysisch wellicht de beste oplossing, en dit zowel voor hellende als platte daken. Op die manier wordt de volledige constructie beschermd tegen zowel warmte als koude en worden koudebruggen zoveel mogelijk vermeden. Het isoleren bovenop de constructie impliceert een verhoging van het dakvlak en een verdikking van het dakpakket. Dit kan gevolgen hebben op de erfgoedelementen omdat aanpassingen moeten gedaan worden aan de aansluiting met de zijgevels (al dan niet met vlechtwerk), dakranden en - opstanden, kroonlijsten, koepels en dakkapellen, schouwen, buurpanden etc. Een eventuele binnenafwerking of de waardevolle opbouw van de dakconstructie (spanten, kepers, gordingen, bebording, …) blijft zichtbaar van binnenuit.

Voor alle strategieën wordt de mogelijke isolatiedikte weergegeven:

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

DAK MOG 1 zonder beperking van dikte

DAK MOG 2 met beperking van dikte

Bij de renovatie van uw dak kunt u het best streven naar een U–waarde van maximaal 0,24 W/(m²K). Dat komt overeen met een isolatielaag van ongeveer 14 cm minerale wol of XPS (λd = 0,035 W/(m.K)) of 12 cm PUR (λd = 0,027 W/(m.K)). Als u de isolatie van uw platte of hellende dak tussen een houten dakstructuur plaatst, moet u de isolatiedikte verhogen tot minstens 22 cm minerale wol. Hoogstwaarschijnlijk renoveert u uw dak(en) maar één keer grondig. Isoleer daarom meteen maximaal. De energiedoelstelling van 0,24 W/(m²K) vormt de basis, maar u kunt altijd streven naar beter. (huidige tekst) Het is niet mogelijk om het dak te isoleren tot de in de energieprestatieregelgeving voorgestelde U-waarde van maximaal 0.24W/(m²K). Isoleer het dak tot maximaal 0.5W/m²K. Dat komt overeen met een isolatielaag van ongeveer 9 cm minerale wol of XPS (λd = 0,035 W/(m.K)) of 7 cm PUR (λd = 0,027 W/(m.K)). Als u de isolatie van uw platte of hellende dak tussen een houten dakstructuur plaatst, moet u de isolatiedikte verhogen tot minstens 12 cm minerale wol.

Afhankelijk van de gekozen strategie, en een bepaald materiaal, pathologie en/of element worden nog onderstaande genuanceerde aanbevelingen opgegeven: STRAT 1 (alle daktypes) Zoldervloerisolatie: luchtdichte aansluiting dampscherm Als er geen loopvloer aanwezig is, dan zijn er dikwijls elektriciteitsleidingen tussen de balken aanwezig. Zorg voor een luchtdichte afwerking van de doorboringen van deze leidingen door de plafondafwerking onder de vloer. ALLE STRAT (daktype “dakstructuur hout” én aanvinkvenster “houtrot”) Houten dakstructuur met houtrot Stel de diagnose van de vochtproblemen op, en leg op basis daarvan de restauratieopties vast. ALLE STRAT (daktype “dakstructuur staal” én aanvinkvenster “corrosie”) Stalen dakstructuur met corrosie Raadpleeg bij corrosie een stabiliteitsingenieur om de vereiste ingrepen in te schatten. In geval van vergevorderde corrosie kan het nodig zijn om de structuur plaatselijk te verstevigen. In geval van beperkte corrosie kan het aanbrengen van een beschermende coating (vb. verflaag) eventueel voldoende bescherming bieden. ALLE STRAT (daktype “dakstructuur beton” én aanvinkvenster “aantasting of vervorming”) Betonnen dakstructuur met aantasting of vervorming Stel de diagnose van de vochtproblemen op, en leg op basis daarvan de restauratieopties vast. Raadpleeg een stabiliteitsingenieur om de vereiste ingrepen in te schatten. Restaureer eerst het beton volgens de regels van de kunst. Plaats altijd een dampscherm bovenop de betonnen structuur en zorg dat droging van het beton naar binnen mogelijk blijft. ALLE STRAT (alle daktypes, aanvinkvenster “dakkapel”) Een dakkapel isoleren vergt een grote uitvoeringszorg. Gebruik dunne performante isolatielagen en verzorg de geluidisolatie van de wanden van de ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 39 van 58

dakkapel. Zorg voor een zeer zorgvuldige plaatsing van damp- en luchtscherm en besteed extra aandacht aan koudebrugwerking ter hoogte van aansluitingen.

Voor alle strategieën wordt onderstaande opmerking gegeven: ALLE STRAT (alle daktypes) Aandacht voor luchtdichtheid Verzorg de aansluiting tussen de dakisolatie en de wandisolatie. Zorg voor een luchtdichte aansluiting tussen het luchtscherm en de aangrenzende wanden. Zorg voor een zeer zorgvuldige plaatsing van damp- en luchtscherm rondom de dakvensters en besteed extra aandacht aan koudebrugwerking ter hoogte van aansluitingen. De aanbevelingen die bij de algemene EPC worden geformuleerd, worden deels verwijderd, afhankelijk van de strategie, zie aanpassingen in handboek.

Stap 4: certificaat

tabblad "energiescore" energiescore wordt berekend zoals huidige EPC. tabblad "aanbevelingen" 1) de aanbeveling voor de gekozen isolatiestrategie(ën) wordt gegeven per schilonderdeel, in het kader met aanbevelingen: strategie(ën) onder stap 2A toevoeging ivm dikte isolatie uit stap 2B Belangrijke opmerking: deze vervangen de bestaande automatische aanbevelingen uit de huidige EPC voor de beschermde delen (eventuele aanvullende geschreven opmerkingen van de deskundige worden hieronder gezet) 2) de genuanceerde aanbeveling wordt toegevoegd aan de gedetailleerde uitwerking per gebouwdeel: in kader gebouwdeel genuanceerde aanbevelingen uit stap 3 3) de opmerking in kolom G toegevoegd aan de gedetailleerde uitwerking per gebouwdeel: onder de kaders opmerkingen uit stap 3

8.3.2 Integratie in software

Tabblad daken Het tabblad voor daken wordt hieronder weergegeven, hier wensen we niets aan te wijzigen

In het venster dat per dakvlak wordt ingevuld, doen we de volgende aanvullingen: 1) aangeven of schildeel bijdraagt aan de erfgoedwaarde; ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

2) de link naar het afwegingskader en het venster waarin de EPC-verantwoordelijke de strategie(ën) kan aanvinken, en zijn argumentatie kan schrijven in een tekstvlak; 3) De toevoegingen uit de lijst met parameters: - dropdownmenus dakstructuur; - aan te vinken element: dakkapellen; - pathologieën die aan te vinken zijn, deze komen tevoorschijn wanneer een subkenmerk gekozen is.

Venster afwegingskader: Om dit eenvoudig te houden, kan het venster er als volgt uit zien:

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 41 van 58

8.3.3 Voorbeeld: Godshuisjes De Dames

STAP 1: evaluatie noodzaak isolatie U-waarde bestaand dak > 0.93 W/m²K, "energetisch helemaal niet in orde" => "P1" (prioriteitsniveau 1) STAP 2: selectie STRATEGI(ËN)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

Het dak is beschermd, de buitenzijde draagt bij tot de bescherming, het interieur is weinig waardevol. Omwille van het verlies van ruimte bij isoleren op de zoldervloer wordt deze optie niet weerhouden. De volgende twee opties worden weerhouden voor dit dakvlak met “prioriteitsniveau 1”: => "DAK STRAT 2": voorzie isolatie onder de constructie => "DAK STRAT 3": voorzie isolatie tussen de constructie De dikte isolatie is niet beperkt voor beide strategieën: => "DAK MOG 2": Het is mogelijk dakisolatie te plaatsen zonder beperking van dikte U=0.24 W/m²K Dit zorgt voor de volgende toevoeging in het kader met aanbevelingen (combinatie tabellen p27 handboek): "Voorzie isolatie onder de constructie, het is mogelijk dakisolatie te plaatsen zonder beperking van dikte, isoleer tot een U-waarde van minimaal 0.24W/m²K

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 43 van 58

OF voorzie isolatie tussen de constructie, het is mogelijk dakisolatie te plaatsen zonder beperking van dikte, isoleer tot een U-waarde van minimaal 0.24W/m²K” STAP 3: genuanceerde aanbevelingen en opmerkingen/aandachtspunten Bij de technische informatie verschijnt de informatie over de mogelijke isolatiedikte (tabel p28 handboek): “Voor (een deel van) de daken is het mogelijk (na) te isoleren zonder beperking in dikte. Bij de renovatie van deze dakdelen, kunt u het best streven naar een U–waarde van maximaal 0,24 W/(m²K). Dat komt overeen met een isolatielaag van ongeveer 14 cm minerale wol of XPS (λd = 0,035 W/(m.K)) of 12 cm PUR (λd = 0,027 W/(m.K)). Als u de isolatie van uw platte of hellende dak tussen een houten dakstructuur plaatst, moet u de isolatiedikte verhogen tot minstens 22 cm minerale wol. Hoogstwaarschijnlijk renoveert u uw dak(en) maar één keer grondig. Isoleer daarom meteen maximaal. De energiedoelstelling van 0,24 W/(m²K) vormt de basis, maar u kunt altijd streven naar beter. “ Hierna komt de uitleg over de strategie (tabel p29 handboek). DAK STRAT 2 geeft aanbeveling: “Het aanbrengen van isolatie tussen of onder de dakconstructie is vanuit bouwfysisch oogpunt een minder goede oplossing dan bovenop de constructie omdat er meer constructie-elementen in contact blijven staan met de buitenschil en waar de isolatie dus wordt onderbroken. Door het aanbrengen van de isolatie onder de dakconstructie kunnen de eventuele historische dakbedekking en de vaak belangrijke onderlinge verhoudingen tussen noklijn, kroonlijsten, dakkapellen, schouwen, etc. bewaard blijven. Dit kan echter enkel wanneer de zoldering geen waardevolle afwerking of opbouw vertoont.” DAK STRAT 3 geeft aanbeveling: “Het aanbrengen van isolatie tussen of onder de dakconstructie is vanuit bouwfysisch oogpunt een minder goede oplossing dan bovenop de constructie omdat er meer constructie-elementen in contact blijven staan met de buitenschil en waar de isolatie dus wordt onderbroken. Het aanbrengen van isolatie tussen de dakconstructie heeft als voordeel dat - afhankelijk van het aanbrengen van de isolatie van boven- of van onderuit - óf de historisch waardevolle dakbedekking óf de historisch waardevolle binnenafwerking behouden blijft. Ook de vaak belangrijke onderlinge verhoudingen tussen noklijn, kroonlijsten, dakkapellen, schouwen, etc. blijven bewaard. In dit geval verschijnen BLOK B (p30 handboek) gezien het een hellend dak betreft (zonder rieten afwerking): Subtitel Tekst

Dak isoleren aan de binnenkant De isolatie wordt tussen en onder de dakconstructie aan de binnenkant geplaatst. Daartegen komt een dampscherm en, indien gewenst, een binnenafwerking.

Figuur

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

Caption figuur +

1. 2. 3. 4. • • •

• • •

Onderdak Isolatie Dampscherm Binnenafwerking Als de dakconstructie in goede staat is en er een onderdak aanwezig is, is isolatie aan de binnenkant van het dak de goedkoopste oplossing. U kunt de werken eventueel zelf uitvoeren volgens de regels van de kunst. Uw dak krijgt een nieuwe look aan de binnenkant (bv. met gipsplaten en afwerking). Er is extra aandacht nodig voor de overgang van de dakisolatie naar de muurisolatie. Dit kan enkel uitgevoerd worden indien er een dampopen onderdak aanwezig is. U verliest het originele uitzicht van de bestaande dakconstructie en er gaat vaak zolderruimte verloren.

Hierna volgen de genuanceerde aanbevelingen (p33 van handboek). Voor alle strategieën geeft de combinatie van “DAK ST 1” (“Houten dakstructuur”) en het aanvinkvenster “houtrot” de volgende genuanceerde aanbeveling: “Houten dakstructuur met plaatselijk houtrot Stel de diagnose van de vochtproblemen op, en leg op basis daarvan de restauratieopties vast.” De overige genuanceerde aanbevelingen (dakkapel, dakstructuur uit beton of staal, …) zijn niet van toepassing en worden dan ook niet weergegeven. Voor alle strategieën wordt de opmerking over luchtdichtheid weergegeven (handboek p35): “Aandacht voor luchtdichtheid Verzorg de aansluiting tussen de dakisolatie en de wandisolatie. Zorg voor een luchtdichte aansluiting tussen het luchtscherm en de aangrenzende wanden. Zorg voor een zeer zorgvuldige plaatsing van damp- en luchtscherm rondom de dakvensters en besteed extra aandacht aan koudebrugwerking ter hoogte van aansluitingen.” STAP 4: certificaat Bovenstaande teksten in het paars aangeduid worden toegevoegd op het certificaat. Voor de weergave en locatie ervan verwijzen we naar het handboek en de voorbeeldcertificaten in bijlage van de studie. Het voorbeeldcertificaat “certificaat beschermde woningen CS7-BegijnhofKortrijk” wordt als referentie naar voren geschoven.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 45 van 58

9 LUIK 2, DEEL B – LANGETERMIJNDOELSTELLING Dit hoofdstuk doet een voorstel voor de opmaak van een realistische langetermijndoelstelling voor beschermde woningen. We schetsen eerst het kader waarbinnen de langetermijndoelstelling opgesteld wordt. Er wordt een keuze tussen een uniforme en een woning-specifieke doelstelling voorgesteld. Deze doelstelling mag niet als een wettelijke eis geïnterpreteerd worden. Finaal passen we beide methodes toe op de 10 gevalstudies. We geven aan naar welke methode onze voorkeur uitgaat.

9.1 KADER De energiescore van een woning wordt binnen de huidige EPC methodiek uitgedrukt in kWh/m²a en wordt verbonden aan een energielabel dat varieert van F (minst energiezuinig) tot A+ (meest energiezuinig). Het is het doel om tegen 2050 alle woningen in Vlaanderen te laten voldoen aan label A, wat overeenkomt met een energiescore van 100 kWh/m²a of lager. De lijst met beschermde woningen is divers. Er is een grote variatie in de mogelijkheden tot energiebesparende maatregelen die rekening houden met erfgoedwaarde, conditie en pathologieën. Van een deel van de beschermde woningen kan de energieprestatie relatief eenvoudig verbeterd worden, zonder de erfgoedwaarde in gedrang te brengen. Andere beschermde woningen zijn zo emblematisch dat bijna elke aanpassing gevolgen kan hebben voor de erfgoedwaarde (typevoorbeeld hotel Solvay Horta). De energieprestatie die voor deze beschermde woningen haalbaar is, is daarom hoe dan ook minder performant.

9.1.1 Optie 1 “uniforme doelstelling voor beschermde woningen” Naar analogie met de uniforme doelstelling van label A of een energiescore van 100 kWh/m²a voor alle woningen, kan er voor alle beschermde woningen een vergelijkbare uniforme doelstelling worden opgesteld. Deze doelstelling is logischerwijs minder streng dan deze voor niet beschermde woningen omdat de mogelijkheden tot energiezuinige maatregelen nu eenmaal beperkter zijn. De energiezuinige maatregelen moeten immers steeds verenigbaar zijn met het behoud van de erfgoedwaarden van de beschermde woning. Deze optie wordt eenvoudig voorgesteld op onderstaande figuur:

Vlaamse doelstelling 2050 voor beschermde woningen

Grafische voorstelling van de uniforme doelstelling

Het voordeel van het stellen van een uniforme doelstelling is dat deze eenvoudig en duidelijk is. Het nadeel is dat alle beschermde gebouwen aan dezelfde maatstaf worden getoetst, ongeacht de verzoenbaarheid van diverse energiezuinige maatregelen met hun erfgoedwaarde of de mogelijkheden van een bepaalde woning. Als de doelstelling op een eerder strenge waarde wordt ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

gezet, zullen de emblematische woningen de doelstelling toch niet kunnen halen, terwijl woningen met relatief veel mogelijkheden tot energetische verbetering, maar beperkt tot verbeteringen worden gestimuleerd. Als de doelstelling op een waarde wordt gezet waaraan ook de emblematische gebouwen kunnen beantwoorden, dan is de stimulus te zwak voor de woningen met relatief veel mogelijkheden tot energetische verbetering.

9.1.2 Optie 2 “woning-specifiek doelstelling voor beschermde woningen”

Het is ook mogelijk de doelstelling woning-specifiek te maken. Deze aanpak biedt het voordeel dat de doelstelling kan gezet worden op een waarde waarbij alle energetische aanpassingen die mogelijk zijn met behoud van erfgoedwaarde voor de specifieke woning ook worden uitgevoerd. De toegenomen complexiteit van de aanpak vormt een nadeel. De energiescore die bij deze variant hoort noemen we verder de “maximaal haalbare score”. Bijvoorbeeld: een beschermde woning waar op basis van de EPC methodiek voor beschermde woningen is toegelaten een strategie te volgen om het dak te isoleren en nieuw schrijnwerk te plaatsen, maar niet om de gevels te isoleren, krijgt een woning-specifieke doelstelling die rekening houdt met deze onmogelijkheid tot het isoleren van de gevel. Voor de bepaling van de woning-specifieke doelstelling wordt elk schildeel apart geanalyseerd. Voor elk schildeel wordt een referentie-isolatiekwaliteit vastgelegd, volgens volgende drie mogelijkheden: - Energetische aanpassingen zijn niet mogelijk. De referentie-isolatiewaarde van het schildeel is gelijk aan de U-waarde van dit bestaande schildeel; - Energetische aanpassingen zijn mogelijk. De referentie-isolatiewaarde volgt uit de tabel met maximale U-waarden voor dit schildeel in de energieprestatieregelgeving (geldig voor nieuwbouw). - Energetische aanpassingen zijn mogelijk, maar niet in de mate dat de U-waarden uit de energieprestatieregelgeving kunnen worden gehaald. De referentie-isolatiewaarde ligt tussen deze van de bovenliggende opties. De twee uiterste niveaus (bestaande toestand – toestand volgens de eisen in de energieprestatieregelgeving) zijn duidelijk. Voor de bepaling van het tussenliggende niveau stellen we een schildeelspecifieke aanpak met slechts één tussenniveau voor. De beperking van het aantal tussenliggende niveaus zorgt ervoor dat de eenvoud, de duidelijkheid en de robuustheid behouden blijft. We concretiseren deze driedeling in de onderstaande opsomming voor de verschillende schildelen: gevels, doorzichtige delen, daken en vloeren. Voor gevels stellen we voor: : Er is geen gevelisolatie mogelijk: de referentie-isolatiewaarde van de gevelopbouw blijft deze van de niet-geïsoleerde gevelopbouw; Gevelisolatie aan de buiten- of binnenzijde is mogelijk zonder beperking van dikte: de referentieisolatiewaarde wordt gelijkgesteld aan de maximale U-waarde volgens de vigerende energieprestatieregelgeving, 0.24W/m²K; Gevelisolatie is slechts mogelijk met beperkte dikte: we stellen voor een gereduceerde U-waarde te hanteren van 0.6 W/m²K (waarde voor nieuwbouw in de energieprestatieregelgeving 2006). Deze waarde komt overeen met 8 cm minerale isolatie. Om de bepaling van de dikte van de isolatielaag niet te laten afhangen van de EPC-deskundige, verkiezen we slechts één tussenwaarde te gebruiken voor de U-waarde van de gevel in de lange termijndoelstelling. Voor buitenschrijnwerk (doorzichtige delen) stellen we voor:: - kierdichting, luiken, oplegbeglazing etc.: hebben geen invloed op de referentie-isolatiewaarde; ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 47 van 58

Het plaatsen van voor-of achterzetramen: de U-waarde uit de tabel van de vigerende energieprestatieregelgeving, 1.5W/m²K, geldt als referentie-isolatiewaarde voor het schrijnwerkgeheel gezien er geen beperkingen zijn aan de energetische performantie van deze nieuwe delen: Vervangen van de bestaande beglazing door hedendaagse dubbele beglazing: We stellen voor een U-waarde te gebruiken die minder streng is dan deze uit de tabel van de huidige regelgeving omwille van de onzekerheid van de kwaliteit van de te behouden profielen. We stellen voor een waarde van 1.8 W/m²K (waarde voor nieuwbouw in de energieprestatieregelgeving 2015) te gebruiken voor het schrijnwerkgeheel; Vervangen van bestaande beglazing, maar door beperking in de glasspouwdikte. Als alleen dubbele beglazing mogelijk is die dunner is dan de courante dubbele beglazing stellen we een Uwaarde van 2.5 W/m²K voor als referentie-isolatiewaarde voor het schrijnwerkgeheel (waarde voor nieuwbouw in de energieprestatieregelgeving 2006).

Voor daken zijn de volgende opties mogelijk: - Er is geen (bijkomende) dakisolatie mogelijk: de referentie-isolatiewaarde van het dak blijft deze van het niet-geïsoleerde dak; - Dakisolatie is mogelijk zonder beperking van dikte: de referentie-isolatiewaarde wordt gelijkgesteld aan de maximale U-waarde uit de tabel van de vigerende energieprestatieregelgeving, 0.24 W/m²K; - Dakisolatie is mogelijk, maar met beperking in dikte: we trachten hierbij te vermijden dat de mogelijke dikte opgegeven moet worden door de EPC-deskundige en stellen voor om een referentiewaarde van 0.40 W/m²K (waarde voor nieuwbouw in de energieprestatieregelgeving 2006) te hanteren. Deze waarde komt overeen met 10cm minerale wol tussen houten kepers. Voor vloeren zijn de volgende opties mogelijk: - Er is geen (bijkomende) vloerisolatie mogelijk: de referentie-isolatiewaarde van de vloer blijft deze van de niet-geïsoleerde vloer; - De vloerisolatie is mogelijk zonder beperking van dikte: de referentie-isolatiewaarde wordt gelijkgesteld aan de maximale U-waarde uit de tabel van de vigerende energieprestatieregelgeving, 0.24W/m²K; - Vloerisolatie is mogelijk, maar met beperking in dikte: we trachten hierbij te vermijden dat de mogelijke dikte opgegeven moet worden door de EPC-deskundige en stellen voor een referentiewaarde van 0.40 W/m²K te hanteren (waarde voor nieuwbouw in de energieprestatieregelgeving 2006). Deze waarde komt overeen met 10cm minerale wol tussen houten kepers bij een vloer boven buiten of 8cm XPS in een vloer op volle grond.

9.2 TOEPASSING OP DE GEVALSTUDIES 9.2.1 Maatregelen

De bovenstaande voorstellen werden getoetst aan de 10 geselecteerde gevalstudies. Voor deze gevalstudies wordt de energiescore bepaald van de “bestaande toestand” (d.w.z. los van eventuele energetische verbeteringen die ondertussen zijn uitgevoerd) en van de “maximaal haalbare score” (d.w.z. inclusief alle energetische verbeteringen die mogen/kunnen worden uitgevoerd rekening houdend met de erfgoedwaarde). De bijhorende EPC-certificaten worden aan deze studie toegevoegd. Voor de genomen maatregelen per gevalstudie en de methode verwijzen we naar deze certificaten. Hieronder wordt een overzicht gegeven van de genomen maatregelen: ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

In alle woningen was het mogelijk om dakisolatie te plaatsen. Dit heeft een hoge impact op het kengetal en een relatief beperkte impact op het uitzicht; In alle woningen was het mogelijk achterzetschrijnwerk te plaatsen of het bestaande schrijnwerk te vervangen door hedendaags schrijnwerk naar historisch model. Dit heeft een gemiddelde impact op het kengetal en een beperkte impact op het uitzicht; In een aantal woningen was het mogelijk de gevel te isoleren. Dit heeft een gemiddelde impact op het kengetal en een grote impact op het uitzicht voor buitenisolatie; In een aantal woningen was het mogelijk de vloer te isoleren (vloer op kelder en vloer op volle grond). Dit heeft een eerder lage impact op het kengetal en een grote impact op het uitzicht; In een aantal woningen was het mogelijk een ventilatiesysteem D te plaatsen. Dit heeft een gemiddelde impact op het kengetal en een belangrijke impact op het uitzicht van het interieur; In alle woningen was het mogelijk een condenserende gasketel te plaatsen, wat een gemiddelde impact op het kengetal heeft en zo goed als geen impact op het uitzicht. We zijn er in de studie van uit gegaan dat het niet mogelijk was om een warmtepomp te plaatsen binnen de erfgoedkundige randvoorwaarden; In de woningen is er bijkomend de mogelijkheid om door aanpassingen aan de technische installatie (zoals aan deze voor sanitair warm water) het kengetal te verbeteren, deze aanpassingen zijn niet meegenomen in de kengetallen.

9.2.2 Energiescores

In onderstaande tabel worden de energiescores opgegeven voor de 10 gevalstudies in de niet geïsoleerde toestand samen met hun “best haalbare score”. De 10 gevalstudies zijn allemaal beschermde woningen (voor beschermingsbesluiten, zie paragraaf “Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.”). Gevalstudie

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10

Modernistische Woning, Roeselare (halfopen bebouwing) Woning Roelants, Lennik (open bebouwing) Landgoed Te Nitterveld, Ronse (open bebouwing) Gildehuis der Vrije Schippers, Gent (gesloten bebouwing) Hoeve op het kasteeldomein van Vichte, Anzegem (open bebouwing) Hoeve de Hertogh, Boutersem (open bebouwing) Woning Grootjuffer, Begijnhof Kortrijk (halfopen bebouwing – dubbelhuis) Galerij de Gaepaert, Aalst (gesloten bebouwing) Godshuis Sint Barbara op de site “De Dames”, Antwerpen (gesloten bebouwing) Vakwerkwoonhuis van grote hoeve, Alken (open bebouwing) Gemiddelde

Energiescore niet geïsoleerde toestand (kWh/m²j) 499 E

Best haalbare score (kWh/m²j) 121 B

1005

247

1004

145

608

207

1067

141

591

780

292

961

229

762

183

1153

194

843

185

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 49 van 58

9.2.3 Externe factoren op de haalbaarheid van de maatregelen

Het lijkt echter niet vanzelfsprekend te zijn om te mogen verwachten dat een gebouweigenaar al deze maatregelen zal nemen. Er spelen immers verschillende factoren mee die de haalbaarheid ervan beïnvloeden (deze factoren zijn overigens ook van toepassing op niet-beschermde woningen): -

Economische factoren: • • •

Omwille van de erfgoedwaarde kunnen sommige aanpassingswerken duurder uitvallen dan wanneer deze genomen zouden worden bij een niet-beschermde woning; De koper heeft niet steeds de economische draagkracht om alle maatregelen toe te passen; De maatregelen hebben elk hun kosten en baten. De terugverdientijd van energetische maatregelen kan soms zeer hoog liggen.

Bouwfysische factoren: er wordt in deze methodiek zo veel mogelijk rekening gehouden met de technische haalbaarheid van de maatregelen. Sommige problemen vragen echter bijkomend onderzoek, zo zou het kunnen dat een maatregel die weerhouden wordt volgens de nieuwe methodiek na meer diepgaand onderzoek toch niet mogelijk blijkt te zijn of te complex blijkt in uitvoering.

Andere factoren: stedenbouwkundige randvoorwaarden, structurele randvoorwaarden, …

Ook hier is het belangrijk onderscheid te maken tussen de doelstelling (streefwaarde, niet afdwingbaar) en de eis die hier eventueel later van gemaakt wordt (wettelijk, afdwingbaar). De doelstelling hoeft niet noodzakelijk rekening te houden met bovengenoemde externe factoren. Wanneer deze doelstelling later in een eis zou worden vertaald, dan is het wel van belang deze factoren mee te nemen.

9.3 BEPALING LANGETERMIJNDOELSTELLING We geven een voorstel voor het bepalen van de lange termijndoelstelling voor beschermde woningen, eerst voor een uniforme doelstelling, dan voor een woning-specifieke doelstelling.

9.3.1 Bepalen doelstelling volgens optie 1 “uniforme doelstelling” In de studie rond de 10 gevalstudies blijkt dat voor de 10 gevalstudies een gemiddelde verbetering van 843 kWh/m²j naar 185 kWh/m²j mogelijk is. Hierbij liggen de best haalbare scores van de 10 gevalstudies tussen 292 kWh/m²j en 87 kWh/m²j. Wanneer de bovengrens van 200 kWh/m²j (label B) opgelegd zou worden lijkt dit een realistische streefwaarde. Binnen deze methode zullen er een aantal woningen zijn die niet kunnen voldoen aan de doelstelling: voor 4 van de 10 gevalstudies is het niet haalbaar deze energiescore te behalen. Gezien deze score een doelstelling is, en geen eis, is het strikt genomen op zich geen probleem dat deze waarde niet behaald kan worden. Wel zal dit ten koste gaan van de geloofwaardigheid van de methode, wanneer een deel van de beschermde woningen niet zal kunnen voldoen aan de doelstelling. Het is uiteraard mogelijk om de doelstelling af te zwakken, bijvoorbeeld tot 300 kWh/m²j of 400 kWh/m²j om hieraan tegemoet te komen. Dit zorgt er echter voor dat de eigenaar van een woning die in theorie maatregelen kan nemen tot zijn woning een energiescore 100 kW/m²j bereikt, niet gestimuleerd wordt tot het nemen van deze maatregelen. Ook in deze piste zal er nog steeds een (zeer beperkt) aantal woningen zijn die niet kan voldoen aan de doelstelling.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

9.3.2 Bepalen doelstelling volgens optie 2 “woning-specifieke doelstelling”

Wanneer er volgens optie 2 gewerkt wordt, krijgt de eigenaar een op maat gemaakte doelstelling die rekening houdt met de specifieke situatie van zijn woning. Dit vraagt wel meer werk: er moet namelijk een “maximaal haalbare score” worden bepaald op basis van de erfgoedwaarde. Dit meerwerk is echter beperkt: gezien het hanteren van de afwegingskaders in de basisopdracht van de EPC-deskundige voor beschermde woningen vervat zit, is het relatief eenvoudig om een variant op te maken met de “maximaal haalbare score”. We komen hier later nog op terug in paragraaf “Fout! Verwijzingsbron niet gevonden. Fout! Verwijzingsbron niet gevonden.”. Wanneer dit automatisch geïntegreerd zou kunnen worden in de rekenmethode zou dit meerwerk zelfs kunnen vervallen. In deze optie wordt per woning een specifieke energiescore opgemaakt als doelstelling. Deze waarde toont de eigenaar welke verbetering er mogelijk is in de energieprestatie van zijn woning, rekening houdend met de specifieke randvoorwaarden. Dit draagt bij tot de geloofwaardigheid van de doelstelling en motiveert de eigenaar tot het nemen van energetische maatregelen.

9.4 BESLUIT Wanneer we beide opties tegenover elkaar bekijken, komen we tot volgende samenvatting:

Meerwerk Haalbaarheid

Motivatie

Optie 1: uniforme doelstelling + geen meerwerk - de doelstelling is niet haalbaar voor een aantal woningen wat de geloofwaardigheid van de methode vermindert - motiveert eigenaren van woningen die goed kunnen scoren niet voldoende

Optie 2: woning-specifieke doelstelling - beperkt meerwerk ten opzichte van optie 1 + de doelstelling is op maat van de woning en in theorie dus haalbaar

+ motiveert de eigenaren van woningen die goed kunnen scoren voldoende om tot een optimale score te komen.

Op basis van bovenstaande beschrijvingen en analyse uit de tabel besluiten we dat optie 2: “woningspecifieke doelstelling” onze voorkeur geniet. Omdat het een doelstelling betreft en geen wettelijke eis, is er geen reden om de maximale waarde af te zwakken.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 51 van 58

10 COMPETENTIES VAN DE VERSLAGGEVER EN KOSTPRIJS VAN HET EPC VOOR BESCHERMDE WONINGEN We onderzoeken de vereiste competenties voor de verslaggever, en de geraamde kostprijs voor de opmaak van een EPC-certificaat in detail. We doen dit aan de hand van de 10 gevalstudies en bekijken of er een verschil zou zijn in kostprijs voor de twee opties die voorgesteld worden voor de langetermijndoelstellingen.

10.1 VEREISTE COMPETENTIES Ingrepen op beschermde woningen zijn zowel delicater (omwille van het mogelijke verlies aan erfgoedwaarde) als risicovoller (omwille van verhoogde structurele en bouwfysische complexiteit) dan ingrepen op reguliere woningen. Algemene aanbevelingen zijn moeilijker te formuleren, en de specifieke kennis van experten is noodzakelijk om een holistische aanpak van de vraagstelling mogelijk te maken. De aanbevelingen zijn genuanceerder dan bij niet-beschermde gebouwen, en in veel gevallen zijn er voorbehoud of bijkomende kanttekeningen nodig om tot correcte aanbevelingen te komen. Onoordeelkundige ingrepen kunnen leiden tot (bijkomende) schade. In het kader van een beperkt EPC voor beschermde woningen is het onmogelijk om een volledig multidisciplinair team in te zetten. We identificeren daarom eerst de vereiste kerncompetenties, en vullen die pas in tweede instantie aan met bijkomende competenties. De drie vereiste basiscompetenties zijn: - het kunnen herkennen van elementen met erfgoedwaarde, in het bijzonder de elementen die in het beschermingsbesluit zijn opgenomen; - het kunnen beoordelen van de impact van deelmaatregelen op de energieprestatie van een gebouw; - het kunnen bepalen van de conditie van materialen en componenten. Bijkomende competenties zijn: - het herkennen en diagnosticeren van bouwpathologieën (structuur, duurzaamheid, robuustheid, hygrothermisch gedrag); - het inschatten van de investeringskosten van de voorgestelde maatregelen. Het is evident dat een EPC-deskundige voor beschermde woningen over de vereiste basiscompetenties moeten beschikken. De projectgroep oordeelt dat het inzetten van meerdere personen (bijvoorbeeld iemand met een erfgoedachtergrond, en een andere persoon met een energie-achtergrond) niet productief en efficiënt is, en nodeloos de complexiteit verhoogt. Voor het detecteren van de nood aan bijkomende competenties kan in de EPC methodiek voor beschermde woningen een systematiek worden ingebouwd om bouwpathologieën te herkennen. Voor de risicoinschatting, de diagnose en de oplossing van gedetecteerde bouwpathologieën kan dan een doorverwijzing opgenomen worden naar een bijkomende expert (stabiliteitsingenieur, materiaalexpert, bouwfysicus). De competentie ‘herkennen van elementen met erfgoedwaarde’ is essentieel. De opdrachtgever geeft aan dat de beschermingsbesluiten (en zeker de oudere) maar beperkt ingaan op de specifieke erfgoedwaarde van beschermde woningen en meer specifiek de verschillende schildelen. De opleiding en competentie van de energiedeskundige voor beschermde woningen is dus cruciaal. Hierbij is ook een mogelijke rol weggelegd voor de erfgoedconsulent waarbij hij/zij de erfgoedwaarde van een specifiek geval moet toelichten als de informatie in het beschermingsbesluit daarvoor ontoereikend is. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

De doorverwijzing naar een expert bouwpathologie maakt deel uit van de methodiek, maar het resultaat van deze doorverwijzing, en het advies van de bijkomende expert maken geen deel uit van het EPC-verslag voor beschermde woningen. Uit onze eigen ontwerpervaring schatten we in dat hoogstens 20 % van de beschermde woningen een expert bouwpathologie zal moeten raadplegen. De competentie ‘inschatten van de investeringskosten voor de voorgestelde maatregelen’ kan je alleen via praktijkervaring verwerven. Restauratie-architecten beschikken over deze competentie. Bovendien is de onzekerheid rond de prijsvork die kan gehanteerd worden, groter dan bij nietbeschermde gebouwen, en sterk gebonden aan de conditie en context. Dit is bij uitstek het geval als gespecialiseerde ambachtslui nodig zijn bij de uitvoering van de maatregelen. Op basis van deze argumentatie oordeelde de projectgroep dat het geven van een indicatie van de investeringskosten zo ruw zou zijn, dat de toegevoegde waarde ervan al te beperkt zou zijn. Aan de hand van deze competenties zal later bepaald worden over welk opleidingsniveau de erfgoedenergiedeskundige moet beschikken.

10.2 VEREIST AANTAL ENERGIEDESKUNDIGEN VOOR BESCHERMDE WONINGEN Nu zijn er 1600 actieve energiedeskundigen type A. Minder dan 1% van de woningen in Vlaanderen is beschermd. 1/100 van de huidige energiedeskundigen of 16 à 20 personen zou in principe moeten volstaan om EPC-certificaten af te leveren voor beschermde woningen.

10.3 HUIDIGE KOSTPRIJS Bij de opmaak van het huidige EPC-certificaat heeft de verslaggever de mogelijkheid om de kostprijs aan te geven voor de opmaak van het certificaat. De volgende opties worden gegeven: - <100€ - 100€-250€ - 250€-500€ - >500€ In het document "Ipsos_VEA_Evaluatie Nieuw EPC_17032020"12 wordt gesteld dat de ondervraagden binnen de studie een prijs van 200€ hebben meegekregen voor de opmaak van de EPC. We gaan er van uit dat dit een realistische waarde is voor een eenvoudige woning van beperkte grootte. We denken dat de optie <100€ moeilijk kwaliteitsvolle info kan opleveren. We gaan er van uit dat de kostprijs voor de opmaak van een EPC-certificaat van een gewone woning rond de opgegeven 200€ zal schommelen, waarbij grotere woningen of woningen met een complexere schil een kostprijs van 250€ tot 500€ zullen bedragen en er ook uitschieters zijn met een kostprijs >500€ voor grote woningen met een complexe schil. Voor appartementen of groepswoningen met een hoge graad van repetitie lijkt een kostprijs lager dan 200 € maar hoger dan 100 € haalbaar. Deze kostprijs omvat: - Een sitebezoek met opmeting, nemen foto's, noteren ter plaatse: 2h - De naverwerking en opmaak rapport: 2h Tegen een (laag) uurtarief van 50€/h levert dit een kostprijs van 200 € op.

Bijlage 14

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 53 van 58

We gaan hieronder op zoek naar factoren die deze prijs zouden kunnen beïnvloeden voor beschermde woningen, en doen een inschatting van deze invloed op basis van de 10 gevalstudies.

10.4 FACTOREN DIE DE KOSTPRIJS BEÏNVLOEDEN Volgende factoren hebben een invloed op de kostprijs van het certificaat: (i) de uitgebreidheid van het werfbezoek, (ii) de extra werklast voor het hanteren van de afwegingskaders (iii) de specifieke context en (iv) de vereiste bijkomende expertise van de EPC-verslaggever.

10.4.1 Tijdsbesteding werfbezoek -

opmeting: het opmeten van het gebouw is uiteraard afhankelijk van de grootte van het gebouw maar onafhankelijk van de bescherming; Pathologieën: het beoordelen van de conditie en de detectie van pathologieën is een meerwerk ten opzichte van de huidige EPC- methode; De aanwezige erfgoedwaarde: een aantal woningen met erfgoedwaarde vertonen een breed scala aan specifieke details en schiltypes. Dit zorgt ervoor dat voor een aantal beschermde woningen de kostprijs voor de opmaak van een EPC-certificaat hoger ligt dan voor woningen van vergelijkbare grootte.

10.4.2 Tijdsbesteding opmaak EPC-rapport

Het lijkt op het eerste zicht zeer veel werk om voor elke woning de verschillende afwegingskaders te doorlopen (de huidige kaders voor schrijnwerk, daken, PV-panelen en de te ontwikkelen voor gevelisolatie, vloeren en technieken) maar we verwachten dat een EPC-verslaggever die dit enkele keren heeft gedaan snel vertrouwd is met de achterliggende methode en de resultaten van de afwegingskaders na enkele toepassingen relatief snel kan opmaken. Ook zijn er in de meeste beschermde woningen maar enkele groepen schildelen die voor de invoer kunnen gegroepeerd worden. Opmaak EPC-rapport: extra info verkrijgen Voor een aantal technieken of speciale systemen zal de verslaggever extra informatie moeten inwinnen. Het begrijpen van een complex ventilatiesysteem bijvoorbeeld vraagt extra studiewerk. We gaan er hier echter van uit dat met een degelijke vooropleiding deze extra tijdsbesteding en bijhorende kostprijs tot een minimum herleid kan worden. Verhoogde expertise EPC-verslaggever Gezien we van de EPC-verslaggever voor beschermde woningen een hogere expertise en opleidingsniveau verwachten, zal er ook een hoger uurtarief gevraagd worden. We hanteren een uurtarief van 72.61 €/h (Barema KVIV voor architectenprestaties: architectenprestaties 13).

10.4.3 Meerprijs in functie van het gekozen scenario voor de langertermijndoelstelling Ook het gekozen scenario voor de langetermijndoelstelling heeft een impact op de kostprijs.

Optie 1: "uniforme doelstelling" De evaluatie op basis van een "uniforme doelstelling" uit optie 1 is eenvoudig, het voldoet of voldoet niet. We verwachten dat bij een aantal woningen die niet zouden voldoen er een verantwoording 13 https://www.vmsw.be/Home/Ik-ben-professioneel/Woningbouw-en-renovatie/Projectvoorbereiding-enopstart/Aanstelling-bouwprofessionelen/Ontwerper/Modelcontracten-en-baremas

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

geschreven zal moeten worden. We rekenen de kostprijs voor de opmaak van de verantwoording niet mee in deze analyse gezien dit zeer specifiek werk betreft. Optie 2: "woning-specifieke doelstelling" De evaluatie op basis van een “woning-specifieke doelstelling” uit optie 2 vraagt meerwerk t.o.v. de huidige methode: er zal namelijk een "hoogst haalbare score" moeten bepaald worden. (Zie hoofdstuk i.v.m. lange termijndoelstelling voor verdere inhoudelijke info) Deze hoogst haalbare score is echter het resultaat van het invullen van de afwegingskaders, wat moet gebeuren binnen de standaard opdracht van de EPC-verslaggever om correcte strategieën te bepalen. We schatten de tijdsbesteding om een variant met de hoogst haalbare score op te maken op 1h op basis van de huidige methodiek. Wanneer dit proces automatisch kan verlopen en geïntegreerd kan worden in de software kan deze tijdsbesteding verminderen of vervallen.

10.5 INSCHATTING KOSTPRIJS FACTOREN OP BASIS VAN 10 GEVALSTUDIES We hebben van de 10 gevalstudies een EPC-verslag gemaakt van de huidige situatie. We hanteerden hiervoor de beschikbare info (plannen, energie-audits,…). Van deze 10 gevalstudies hebben we ook de hoogst haalbare score bepaald. Beide certificaten worden bij deze studie gevoegd voor de 10 gevalstudies. We kwamen hierbij tot de tijdsbesteding in onderstaande tabel. Dit is de tijdsbesteding zonder het plaatsbezoek. uurbesteding opmaak EPC zonder plaatsbezoek 1. Woning Roeselare 5h 2. Woning Roelants 3h 3. Te Nitterveld te Ronse 4h 4. Huis van Vrije schippers 5h 5. Kasteeldomein Vichte 3h 6. Hoeve de Hertogh te Boutersem 3h 7. Woning Grootjuffer, Begijnhof Kortrijk 3h 8. Galerij de Gaepaert 6h 9. Godshuis Sint Barbara te Antwerpen 3h 10. Vakwerkwoonhuis hoeve Alken 4h

grootte standaard standaard groot groot standaard standaard klein groot klein standaard

erfgoedwaarde complex complex complex complex standaard standaard standaard complex standaard standaard

pathologieën complex standaard standaard complex standaard standaard complex complex standaard complex

Het plaatsbezoek met oplijsten van de pathologieën schatten we in op: - Minimaal 3h: de 2h uit het standaard EPC, aangevuld met een extra uur voor het signaleren van een beperkt aantal pathologieën en het verzamelen van beperkte extra info om de afwegingskaders mee in te vullen; - Tot 6h voor de meest complexe projecten die zowel veel opmeting vragen, een meer uitgebreide oplijsting van de erfgoedkundige elementen en een meer complexe lijst met pathologieën. Op basis van bovenstaande analyse delen we de verschillende gevalstudies op in 4 categoriëën: - Categorie 1: een gebouw van kleine of standaard grootte met een gemiddeld aantal elementen die bijdragen tot de erfgoedwaarde en zonder complexe strategieën. De tijdsbesteding schatten we in op 50% hoger dan de opmaak van het huidige EPC omwille van het gebruik van de ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 55 van 58

afwegingskaders en het signaleren van een beperkt aantal pathologieën. Het aantal verschillende schildelen is hierbij beperkt; - Categorie 2: een woning waarbij één van de drie factoren afwijkt van categorie 1: de woning is OF groot, OF het aantal elementen die bijdragen tot de erfgoedwaarde is hoog, OF er zijn complexe pathologieën aanwezig in het gebouw. De tijdsbesteding schatten we in op 100% meer dan de opmaak van het huidige EPC omwille van het gebruik van de afwegingskaders en het meerwerk als gevolg van grootte, erfgoedwaarde of de complexiteit van de pathologieën; - Categorie 3: een woning waarbij twee van de drie factoren afwijken van categorie 1: de grootte, het aantal elementen dat bijdraagt tot de erfgoedwaarde, of de complexe pathologieën. De tijdsbesteding schatten we in op 150% meer dan de opmaak van het huidige EPC; - Categorie 4: een woning waarbij de drie factoren afwijken van categorie 1: de woning is groot, heeft een groot aantal elementen die bijdragen aan de erfgoedwaarde en heeft een aantal complexe pathologieën. De tijdsbesteding schatten we in op 200% meer dan de opmaak van het huidige EPC. Op basis van bovenstaande inschattingen komen we tot de volgende kostprijzen voor de gevalstudies:

1. Woning Roeselare 2. Woning Roelants 3. Te Nitterveld te Ronse 4. Huis van Vrije schippers 5. Kasteeldomein Vichte 6. Hoeve de Hertogh te Boutersem 7. Woning Grootjuffer, Begijnhof Kortrijk 8. Galerij de Gaepaert 9. Godshuis Sint Barbara te Antwerpen 10. Vakwerkwoonhuis hoeve Alken

categorie/meerkost

aantal uren

Cat 3, +150 % Cat 2, +100 % Cat 3, +150 % Cat 4, +200 % Cat 1, +50 % Cat 1, +50 % Cat 2, +100 % Cat 4, +200 % Cat 1, +50 % Cat 2, +100 %

10 8 10 12 6 6 8 12 6 8

kostprijs (=lange termijn doelstelling optie 1) € 726 € 581 € 726 € 871 € 436 € 436 € 581 € 871 € 436 € 581

kostprijs lange termijn doelstelling optie 2 (+1h) € 799 € 653 € 799 € 944 € 508 € 508 € 653 € 944 € 508 € 653

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

11 ALGEMENE CONCLUSIE We zijn van mening dat het voorliggende EPC voor erfgoed een meerwaarde is voor eigenaars die hun beschermde woning energiezuinig wensen te maken met respect voor de erfgoedwaarden. Het EPC voor erfgoed geeft de eigenaar inzicht in de energiedoelstelling die zijn woning op termijn kan bereiken, in het nemen van de juiste energiezuinige maatregelen, die tot het beste resultaat leiden en verzoenbaar zijn met de erfgoedwaarden. Ook kan het de eigenaar toegang verschaffen tot de verschillende beleidsmaatregelen die gekoppeld zijn aan een energieprestatiecertificaat. Verder laat het erfgoed zijn steentje bijdragen aan het behalen van de klimaatdoelstellingen en garandeert het wooncomfort en –kwaliteit. De resultaten van de studie tonen aan dat een gestandaardiseerd EPC voor erfgoed softwarematig als een uitbreiding aan de huidige EPC-software ontwikkeld kan worden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

pagina 57 van 58

12 BIJLAGEN 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10) 11) 12)

Bijlage 1: “20-09_ST_200305_CA_overzicht cases” Bijlage 2: “20-09_ST_200326_CA_overzicht kenmerken en problematiek en 2009_ST_200305_CA_overzicht cases” Bijlage 3: “Korte beschrijving cases - WTCB small" Bijlage 4:“20-09_ST_200326_CA_beschermingsbesluiten” Bijlage 5: EPC.200909_voorstel parameters Bijlage 6: EPC.201110_parameters Bijlage 7: EPC.201118_parameters Bijlage 8: EPC.210616.definitieve lijst parameters Bijlage 9: EPC.210616.definitieve lijst parameters met aanbevelingen Bijlage 10: geveldeel voorbeeld kleurcode.pdf Bijlage 11, 12 en 13 EPC Monumenten L2A AK gevels, EPC Monumenten L2A AK vloeren, EPC Monumenten L2A AK technieken Bijlag 14: Ipsos_VEA_Evaluatie Nieuw EPC_17032020

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 58

Ontwikkelen van een energieprestatie-certificaat voor beschermde woningen

2021

12 BIJLAGEN 1) 2) 3) 4) 5) 6) 7) 8) 9) 10) 11) 12)

12.1 BIJLAGE 1: “20-09_ST_200305_CA_OVERZICHT CASES”

Sint-Gerolfstraat 32B-9031 Drongen

Project

20-09 EPC beschermde woningen

Bouwheer

0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be

www.callebaut-architecten.be

x Bouwplaats

Datum

05.03.20

OVERZICHT

Gebouw

Data

Architect

Jemappe

jaren 30

Maha

1915

Hotel Dumont

neogotisch

Huis van Vrije Schipper

17e eeuw

Montevideo

Keizersplein aalst

1850-1890

kenmerken

Stalen schrijnwerk Speciaal metselwerk + voegwerk betonrot Glas-in-lood Simili Stalen schrijnwerk experiment met beton (betonnen kolommen) knipvoegen Glas-in-lood Schilderingen (interieur) Profilering natuursteen complexe kapconstructie gebruik hout in combinatie met troggewelf interieur: neogotiek Houten binnenconstructie Glas-in-lood 16e eeuwse kapconstructie met sterke helling Tegels (interieur) knipvoegen stalen spantconstructie houten schrijnwerk industrieel erfgoed Houten staalconstructie bezette gevel stedelijke context savonnière Combinatie troggewelf / hout complexe kapconstructie geen spouw -> massief natuurstenen gevel geprofileerde gevel gevel: bezetwerk gedetailleerd schrijnwerk houten constructie

Nitterveld

Rabotstraat

Brico

Vlaamse ardennen

Glas-in-lood metalen / betonnen/bakstenen structuur plat dak bakstenen profilering knipvoegen 2 woningen schrijnwerk bezetwerk rechttoe - rechtaan rechtlijnige ritmiek

De Baene

18e eeuw

Gavere

18e eeuws

bezette gevel + detaillering dikke / massieve muren

De Gaepaert Aalst

Neogotiek

bezetwerk knipvoegen fijn schrijnwerk / metalen schrijnwerk houten kapconstructie

Willy Van der Meren

materiaal is afwerking beton eenvoudig: you see is what you get, moeilijk om dingen weg te steken vernieuwde technieken stalen schrijnwerk

Monument

Inventaris-item

https://callebaut-architecten.be/archief/2018/

https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobje cten/24761

https://callebaut-architecten.be/archief/2019/

https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobje cten/96

https://callebaut-architecten.be/project/landgoed-tenitterveld/

https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s& source=web&cd=&ved=2ahUKEwik2Piy0sHwAhXl1 uAKHSCPDtAQFjANegQIERAD&url=https%3A%2F %2Fplannen.onroerenderfgoed.be%2Fplannen%2 F1016%2Fbestanden%2F6116&usg=AOvVaw2fE3 Zmmi_NP2_-SUOdfyqW

https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobje cten/36619 https://callebaut-architecten.be/project/galerij-degaepaert/

https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobje cten/40009

12.2 BIJLAGE 2: “20-09_ST_200326_CA_OVERZICHT KENMERKEN EN PROBLEMATIEK EN 20-09_ST_200305_CA_OVERZICHT CASES”

Sint-Gerolfstraat 32B-9031 Drongen

Project

20-09 EPC beschermde woningen

Bouwheer

0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be

www.callebaut-architecten.be

x Bouwplaats

Datum

26.03.2020

OVERZICHT

Periode

kenmerken

1000 - 1200 Romaans

natuursteen rondbogen glas-in-lood dikke, zware, stenen muren ( spaarzaam gedecoreerd)

1200 - 1300 Vroeggotiek

Roosvensters (glas in lood) kruisribgewelf muren hebben geen dragende functie

1300 - 1400 hooggotiek

Roosvensters (glas in lood) kruisribgewelf muren hebben geen dragende functie

1400 - 1500 Laatgotiek

Traditionele bak- en zandsteen

1530 - 1560 Vroege renaissance

fronton witsteen

1560 - 1600 Hoge renaissance 1600 - 1630 Late renaissance 1610 - 1750 Barok

Overdadige vormen pracht en praal plastische versieringen: fronton, risaliet, zuilen, ...

1715 - 1730 Rococo

grillig / uitbundig pleisterwerk

1770 - 1795 Classicisme

zuivere vorm witgepleisterde gevels

1795 - 1830 Empire

1830-1848 Neoclassicisme

1870 - 1940 Neogotiek

Bepleisterde lijstgevels Bossagewerk rondbogige vensters Decoratieve elementen (friezen, medaillons, ...) Giet- en smeedijzeren balustrades houten kapconstructie houten binnenconstructie glas-in-lood Omlijste muuropeningen afgevlakt bossage zuivere vorm bepleisterde gevels symmetrisch geheel dikke / massieve muren knipvoegen profilering natuursteen (blauwe steen, witsteen, …) complexe kapconstructies gebruik van hout in combinatie met troggewelf bezette gevel glas-in-lood roosvensters Houten schrijnwerk Stenen vloeren op volle grond

1890 - ... Eclecticisme

Fantasierijke stijl gekleurde en geglazuurde baksteensoorten metaal glas

1890 - 1910 Art nouveau Arts & Crafts

Gesammtkunstwerk constructie zichtbaar - in combinatie met decoratieve elementen witte, rode, gele of oranje baksteen gietijzer / smeedijzer Glas geglazuurde tegels

1920 - 1940 Interbellum

geglazuurde tegels bakstenen (bruin/geel) gevel met dieperliggende voegen afwisselende bouwlagen portieken / balkons markeren van de voorgevel

problematiek

OVERZICHT

Periode

kenmerken

problematiek

ingewikkelde dakstructuren gecementeerde elementen glas-in-lood 1919 - 1940 Art Deco

Strakke eenvoudige vormgeving abstract, fel kleurgebruik combinatie van kunst en architectuur glimmend metaal, glas, ... als decoratie Chroom

1920 - heden Modernisme

Geometrische vormen platte daken (gewapend) beton stalen schrijnwerk materiaal = afwerking speciaal metselwerk vernieuwde / geïntegreerde technieken Betonnen skeletstructuur betonnen vloeren lateien in beton

betonrot Schimmelvorming (thv koudebrug) houtrot thv houten schrijnwerk opstijgend vocht corrosie stalen wapening oppervlakkige carbonatatie van betonhuid blootstelling van wapening betonafschilfering (tgv stagnerend water in betonconstructie)

Toevoegen van thermische isolatie kan bepaalde pathologieën versterken! vorstgevoeligheid baksteen nitraten (vb. bij schuren) - binnenisolatie = mineraal systeem houtrot betonrot ten gevolge van zouten (vb. zee-klimaat) asbest (te linken aan bepaalde periode?) vervangen isolatie -> dagkantisolatie om schimmelvorming tegen te gaan binnenisolatie -> wat met balkkoppen? opstijgend vocht corrosie stalen wapening oppervlakkige carbonatatie van betonhuid blootstelling van wapening betonafschilfering (tgv stagnerend water in betonconstructie) zoutuitbloeiingen vorstschade : afspringende / afschilferende gevelbaksteen, kalksteen, … Verpoedering van baksteen verpoedering van voegwerk scheurvorming Schimmelvorming (thv koudebrug) schimmelvorming (thv niet-geïsoleerde massieve muur) zwamaantasting Corrosie zettingsscheuren pinholes Betonkwaliteit (locatie? Vb. Zee-omgeving)

12.3 BIJLAGE 3: “KORTE BESCHRIJVING CASES - WTCB SMALL"

Cases WTCB (deels erfgoedenergieloket) Identificatie Naam+ adres 1. Woningen kaderpersoneel Merksplas kolonie Eikendreef 1 Merksplas

jaar/periode

2. Pastorij Sint Kwintensparochie Gemeentestraat 23 Linden

stijl 1915 eclectisch

1887 neogotiek

architect -

Louis Van Arenbergh

type gebouw gekoppelde woning onderkelderd 2 bouwlagen zolderruimte

vrijstaand kelder 2 bouwlagen zolderruimte

status geïnventariseerd beschermd landschap Wordt gerestaureerd (incl dak-, vloeren gevelisolatie)

beschermd monument wordt gerestaureerd (incl thermische binnenisolatie)

Technische kenmerken Muren

dak buitenramen/-deuren vloerconstructies interieur/structuur Muren

dak buitenramen/-deuren vloerconstructies

interieur/structuur 3. Particuliere woning Leon Schreursvest 31 Heverlee

1903 neo vlaamse renaissance

Henri Marneff

rijwoning kelder 4 bouwlagen zolderruimte niet onderkelderde aanbouw

Geïnventariseerd

Muren

dak buitenramen/-deuren

vloerconstructies

interieur/structuur

4. Begijnhofwoning Heilige Geeststraat 12 Diest

17e/18e eeuw

rijwoning 2 bouwlagen zolderruimte

Beschermd wordt gerestaureerd (incl thermische binnenisolatie)

Muren

dak buitenramen/-deuren vloerconstructies interieur/structuur

5. Woning Billiet Maria Van Bourgondiëlaan 13 Brugge

1928 Art Deco/Modernisme

Huib Hoste

halfopen bebouwing kelder 3 bouwlagen zolderruimte niet onderkelderde aanbouw

Beschermd monument wordt gerestaureerd

6. Residentie Duinpark Fairybankhelling 1 Oostduinkerke

<1960

Modernisme

Maurice De Wilde

vrijstaand appartementsgebouw Onderkelderd 4 bouwlagen (individueel appartement 1 laag)

momenteel schilrenovatie

7. Woonwijk Klein Rusland Kardinaal Mercierplein 15-16 Zelzate

jaren 1920

Modernisme

Huib Hoste

zowel vrijstaande woningen, tweewoonsten en rijhuizen 2 bouwlagen

delen beschermd

Muren (hoofdwoning)

baksteenmetselwerk, voornamelijk spouwcontructies dikte variërend, steens buitenspouwblad, steens tot anderhalf steens binnenspouwblad gevelelementen in blauwe steen lateien in staal. Ramen kelder en gelijkvloers met segmentboog, stalen latei binnenkant houten dakconstructie met dakpannen houten schrijnwerk, enkel glas massief baksteenmetselwerk, met hydraulische kalkmortel (?) max 50 cm dik, verjongend naar 30 cm bovenaan gevelelementen (vensterbanken, raamomlijstingen, raamkruisen) in blauwe hardsteen raamlateien: buitenkant blauwe hardsteen, vermoedelijk binnen houten lateien houten dakconstructie met dakpannen houten schrijnwerk met enkele beglazing houten balken met planken gelijkvloers gemengd houten balkstructuur, of stalen liggers met baksteengewelfjes deels onderkelderd sober neoklassiek interieur, eenvoudig stucwerk en marmeren schoorsteenmantels centraal gelegen trappenhuis, alle kamers zijn afsluitbaar met binnendeuren. oorspronkelijke houten paneeldeuren nog aanwezig massief baksteenmetselwerk, hydraulische kalkmortel (?) max 40 cm dik, verjongend naar 30 cm bovenaan voorgevel: speklagen in blauwe hardsteen en savonnières raamlateien: natuurstenen bogen aan de buitenkant voorgevel, binnen houten lateien raamlateien achterkant bakstenen segmentbogen aan de buitenkant voorgevel, binnen houten lateien zuidelijke zijgevel = blinde gevel, afgedekt met kunstleien houten dakconstructie met leien aanbouw plat dak met EPDM afgedicht momenteel PVC schrijnwerk met dubbele beglazing, oorspronkelijk houten schrijnwerk met enkele beglazing, benedenverdieping voorzien van momenteel plasticrolluiken, oorspronkelijk houten rolluiken. achteraan oorspronkelijke houten veranda met enkele beglazing aanwezig oorspronkelijke houten voordeur, met bovenlicht in enkel glas. houten balken met planken gelijkvloers gemengd houten balkstructuur met planken, of stalen liggers met baksteengewelfjes deels onderkelderd eclectisch neoklassiek en neorenaissance interieur, stucwerk en marmeren schoorsteenmantels aan de zijkant gelegen trappenhuis, alle kamers zijn afsluitbaar met binnendeuren. oorspronkelijke houten paneeldeuren nog aanwezig baksteenmetselwerk (luchtkalkmortel (?)), anderhalfsteens, verjongend tot steens op de zolderverdieping vensterbanken, raamomlijsten en -kruisen in witte kalksteen (wellicht Ledesteen of aanverwanten) lateien in natuursteen (buiten), hout vanbinnen schilderwerk: kalkverf (achterkant), (wellicht) acrylverf voorgevel houten dakconstructie met dakpannen geïsoleerd, sarkingconstructie oorspronkelijk houten schrijnwerk met enkele beglazing Momenteel gerestaureerd, vervanging schrijnwerk, monumentenglas houten balken (moer- en kindbalken), planken binnenstructuur en deel binnenbepleistering bewaard nagenoeg compleet open structuur: weinig tot geen binnendeuren bewaard

baksteenmetselwerk, anderhalfsteens structurele betonnen vloerplaat (uitkraging eerste bouwlaag) lateien in beton, over de ganse muurdikte (?) Muren (diamantslijperij) betonnen skeletstructuur/kolommen bakstenen muur perceelsgrens lage bakstenen invulmuurtjes tussen de betonnen kolommen Dak (hoofdwoning) houten dakstructuur met leien dak (aanbouw) plat dak, gwapend beton en afdichting buitenramen/deuren blokramen met enkel glas, recent monumentenglas geïnstalleerd voorzetbelgazing voorzien bij de glas-in-loodraampjes van de buitendeuren aanbouw ook voorzien van houten schrijnwerk en enkele beglazing vloerconstructies beton interieur/structuur grotendeels bewaard centrale trapruimte en gangen waarop alle kamers aansluiten elke kamer afsluitbaar met oorspronkelijke binnendeuren Muren gemengde structuur baksteen en beton schijnbaar spouwconstructie, met zeer wisselende spouwbreedte parament in geëmailleerde baksteen Dak betonnen plat dak met afdichting, niet geïsoleerd Buitenramen/deuren oorspronkelijk houten schrijnwerk met enkele beglazing momenteel vooral goed sluitend PVC schrijnwerk, met dubbele beglazing rolluiken vloerconstructies beton Interieur/structuur appartementen gegroepeerd rond een aantal trappenhallen afzonderlijke ingang voor elke trappenhal binnen de appartementen in principe mogelijk om elke ruimte af te sluiten met binnendeuren Muren asbeton, gegoten in grote bekistingen oorspronkelijk bepleisterd. Momenteel veelal met een buitenspouwblad in baksteenmetselwerk. Dak houten dakstructuur met afdichting Buitenramen/deuren eenvoudige blokramen met oorspronkelijke enkele beglazing vloerconstructies houten balklagen met planken Interieur/structuur. doorgaans zeer eenvoudige interieurs, veelal weinig bewaard gebleven. Structuur van afsluitbare ruimtes, die bijna allemaal uitgeven op een trappenhal.

Identificatie Naam+ adres 8. Hoeve Blondeswinning Sapstraat 25 Grote Spouwen (Bilzen)

jaar/periode 17e-18e eeuw

stijl -

architect -

type gebouw vrijstaande hoeve opgedeeld in (rij)woningen 2 bouwlagen

status beschermd monument

Technische kenmerken Muren

Dak Buitenramen/deuren Vloerconstructies Interieur/structuur 9. Groot Begijnhof Groot Begijnhof 2-98 Sint Amandsberg

1873 Neogotiek

Arthur Verhaegen

veelal rijwoningen 2 à 3 bouwlagen zolder

berschermd monument in restauratie

Muren

Dak buitenramen/deuren Vloerconstructies Interieur/structuur 10. Herenhuis Overstraat 23 Diest

1e kwart 19e eeuw

Empire

Rijwoning deels onderkelderd 3 bouwlagen en zolder

Geïnventariseerd in restauratie

Muren

Dak Buitenramen/deuren Vloerconstructies Interieur/structuur

11. (deel van) Hotel de Boisschot Kerkstraat 1 Zaventem

17e eeuw

neotraditioneel

Rijwoning deels onderkelderd 2 bouwlagen zeer zwaar verbouwd in 18e, 19e en 20e eeuw

Beschermd Monument in restauratie

Muren

Dak buitenramen/deuren Vloerconstructies Interieur/structuur

12. La Nouvelle maison Albertlaan 1 Tervuren

13. Station Tienen Stationsplein Tienen

14. Overslagloods NMBS Spoorwegstraat 2 Essen

massief metselwerk (wellicht luchtkalkmortel), baksteen en Maastrichtse tufsteen met elementen (latei, raamomlijsting, vensterbank) in Maaslandse kalksteen en (recent) blauwe hardsteen Recent binnenisolatie met PUR of reflecterend systeem Lateien binnen in hout, buiten natuursteen (of segementboogje) Houten dakstructuur, dakpannen) Recent vernieuwd, houten schrijnwerk en isolerende beglazing Geïsoleerd, op volle grond veelal oorspronkelijke balken met planken veelal ging het om stallingen/schuren die werden opgedeeld Meeste ruimtes zijn afsluitbaar met deuren, maar sommige niet (zoals vaak keuken en leefkamer) Massief metselwerk baksteen (wellicht hydraulische kalkmortels) Elementen in natuursteen (witte kalksteen, blauwe steen) bijvoorbeeld consoles, vensterbanken, lateien, raamkruisen, … houten dakstructuur, afgedekt met dakpannen hout met enkele beglazing, veelal nog authentiek er worden systematisch achterzetramen geplaatst om het oude schrijnwerk en glas te vrijwaren. houten balken en planken stenen vloeren (keramisch, natuursteen) op volle grond behoud van interieurs wisselend van huis tot huis Veelal open hal met trap, waarrond individueel afsluitbare kamers. Erg verbouwd, dus veel materialen en technieken essentieel massief baksteenmetselwerk natuurstenen elementen (witte en blauwe steen, ijzerzandsteen) als latei, vensterbank, sokkel, ook enkele stalen lateien Houtenstructuur met pannendak (nagenoeg volledig vernieuwd) Houten schrijnwerk met enkele beglazing, zal allemaal vervangen worden door isolerende beglazing Oorspronkelijk houten balken en planken grotendeels vervangen door structuur van potten en balken centrale traphal, waarop oorspronkelijkalle ruimtes met deuren uitkwamen vrij weinig interieurelementen bewaard Doorheen het gebouw een inrijpoort, behoort niet tot het beschermd volume Massieve bakstenen massieve muur, met natuurstenen gevelbekleding aan de straatkant achterzijde gecementeerd, met sporen van oude natuursteen in het metselwerk natuurstenen lateien, niet bekend wel materiaal aan de binnenkant Eventueel betonnen lateien? oorspronkelijke 17e eeuws spant, voorzien van sarkingdak en natuurleien afdekking Voorzijde houten reconstructies uit de jaren '70 met enkel glas achterzijde wellicht 19e of vroeg 20e eeuwse ramen met enkel glas deels vloer op volle grond of onderkeldedering meestal houten balken met planken (ook gelijkvloers) beperkte interieurelementen bewaard zijdelings een trapruimte, waarop alle kamers (mits deuren) op aansluiten

12.4 BIJLAGE 4:“20-09_ST_200326_CA_BESCHERMINGSBESLUITEN”

BESCHERMINGSBESLUITEN

20-09 1

Studie EPC Beschermd erfgoed Algemeen

—

Vorm / afwerking van de woning belangrijk ?

—

Welke onderdelen maken deel uit van de bescherming

—

Is zowel interieur als exterieur beschermd? Monument is steeds zowel exterieur als interieur beschermd indien anders staat vermeldt in het

—

Zijn er elementen die gebruik van isolatie aan binnen- / buitenzijde in de weg kunnen staan?

—

…

besluit.

Sint-Gerolfstraat 32B — 9031 Drongen 0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be www.callebaut-architecten.be

Woning te Roeselare

2.1 ID (23669) —

Beschermd monument

Modernistisch burgerhuis met tuin (2001)

—

Bouwkundig erfgoed

Modernistische villa naar ontwerp van J. De Bruycker (2009)

—

Typologie -

burgerhuizen

—

Stijl

modernisme

—

Datering

Interbellum

Sint-Gerolfstraat 32B —9031 Drongen 0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be www.callebaut-architecten.be

2.2 Kenmerken —

J. De Bruycker

—

Kubistisch, functioneel complex

—

Betonskelet met paddenstoelvloeren

—

Geel bezand baksteenparement

—

Paarse ijzerklinkers

—

Witte tegels en grijze mozaïeksteentjes (heden bekleed – niet origineel – waardevol?)

—

Paars getinte glasstenen in voorgevel

—

Metalen schrijnwerk (nu wit – origineel donker)

—

Gezandstraald glas

—

‘tijdsgebonden’ interieur met enkele typerende elementen van de hand van J. De Bruycker – idee van totaalkunstwerk

—

Tuin als verlengstuk van de architecturale vormgeving

2.3 Besluitvorming 2.3.1 Vorm / Afwerking —

Representatief voorbeeld voor experimenteren met betonconstructies (jaren ’30)

—

Geometrische vormentaal

—

Visueel benadrukte scheiding tussen dienstruimtes en woongedeelte

2.3.2 Bescherming —

Modernistisch burgerhuis

—

Aanpalende tuin en toebehoren

—

Exterieur beschermd

—

Interieur beschermd

2.3.3 Conclusie —

—

Joseph De Bruycker is niet alleen architect maar ontwerpt ook meubels o

Experimenteert met betonnen skeletstructuur

Experimenteert met een aaneenschakeling van volumes

Eventuele problematieken o

Later toegevoegde mozaïeksteentjes kunnen wijzen op eventuele problemen weg te steken

Betonnen lintelen – betonrot

Op eerste zicht veel schade

Moeilijk om te isoleren langs de buitenzijde, daar er toch gebruik gemaakt wordt van verschilllende gevelafwerkingen. Gebruik van binnenisolatie lijkt moeilijk (faïencetegels)

Stalen schrijnwerk : integreren / vernieuwen / …

Plat dak – sarking-principe is mogelijk

Sint-Gerolfstraat 32B —9031 Drongen 0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be www.callebaut-architecten.be

Villa Te Nitterveld

Sint-Gerolfstraat 32B —9031 Drongen 0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be www.callebaut-architecten.be

3.1 ID (29032) —

Beschermd monument

Villa te Nitterveld met tuin (2000)

—

Bouwkundig erfgoed

Landhuis te Nitterveld (2009)

—

Typologie

Villa’s

—

Stijl

—

Datering

eerste helft 19e eeuw

3.2 Kenmerken —

Albert Dumont

—

Modern landhuis

—

Bakstenen villa

—

Massieve muur – geen spouwmuur

—

Houten binnenstructuur

—

Rondbogige vensters

—

Detaillering van schrijnwerk

—

Erkers

—

Puntgevel

—

Vensteromlijstingen in simili-pierre

—

Rode pannendaken

—

Complexe dakstructuur

Sint-Gerolfstraat 32B —9031 Drongen 0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be www.callebaut-architecten.be

—

Landelijke architectuur – cottage

—

Interieur is intact gebleven: schrijnwerk, pleisterwerk, oorspronkelijke vloeren, …

—

Terrazzovloeren met motieven

3.3 Besluitvorming 3.3.1 Vorm / Afwerking —

Representatief voorbeeld van landhuis in cottagestijl

—

Cottagestijl: metselwerk van rode baksteen, complexe rode pannendaken, erkers, terras en verschillende venstervormen

3.3.2 Bescherming —

Villa te Nitterveld, met inbegrip van de omgevende tuin met toegangshek, vijver en bijgebouwen

—

Exterieur beschermd

—

Interieur beschermd

3.3.3 Conclusie —

Albert Dumont o

—

Familie van Franse oorsprong – invloed van Franse renaissancestijl

Aannemer van zijn eigen ontwerpen

Voorgestelde programma’s van zijn opdrachtgevers zo strikt mogelijk uitvoeren (detaillering exterieur / interieur)

Eventuele problematieken o

Moeilijk om te isoleren langs buitenzijde, daar materiaalgebruik en detaillering enorm belangrijk is

Sarking is niet ideaal door complexe dakstructuren

Schrijnwerk te vernieuwen naar model? Achterzetbeglazing? Afhankelijk van de staat van het schrijnwerk?

Terrazzovloeren met motieven – vloerisolatie is hier niet aangewezen

Sint-Gerolfstraat 32B —9031 Drongen 0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be www.callebaut-architecten.be

Godshuis Sint-Barbara

4.1 ID (5390) —

Beschermd monument

Godshuis Sint-Barbara (1980)

—

Bouwkundig erfgoed

Godshuis Sint-Barbara (2019)

—

Beschermd stads- of dorpsgezicht

Godshuis Sint-Barbara

—

Typologie

Godshuizen

—

Stijl

Gotiek

—

Datering

eerste kwart 16 e eeuw

Sint-Gerolfstraat 32B —9031 Drongen 0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be www.callebaut-architecten.be

4.2 Kenmerken —

Rechthoekig graspleintje, afgesloten door twee rijen van elk vier kleine huisjes

—

Kapel : geprofileerde sokkel, traditionele baksteenbouw, leien zadeldak

—

Bepleisterde, witgekalkte woonhuisjes

—

Repetitief schema van 2 traveeën

—

Eenvoudige ordonnantie met muurankers en steigergaten

—

Eenvoudige opbouw stabiliteit

—

Zadeldak (pannen)

—

Moer-en kinderbalken

—

Rechthoekige deur met bovenlicht

—

Schrijnwerk met kleine roedeverdeling

4.3 Besluitvorming 4.3.1 Vorm / Afwerking —

Schematische inplanting

—

Typologie

4.3.2 Bescherming —

Sint-Barbara godshuis

—

Interieur van de refter van het Sint-Barbara-Godshuis

4.3.3 Conclusie —

Isoleren langs binnenzijde

—

Rugwoningen – vaak maar langs 1 zijde

—

Eenvoudige dakconstructie – sarking?

—

Schrijnwerk te vernieuwen naar model? voor/achterzetbeglazing? Afhankelijk van de staat van het schrijnwerk.

Sint-Gerolfstraat 32B —9031 Drongen 0032 (0)9 395 10 10 info@callebaut-architecten.be www.callebaut-architecten.be

12.5 BIJLAGE 5: EPC.200909_VOORSTEL PARAMETERS 12.5.1 12.5.2 12.5.3 12.5.4 12.5.5

Gevels Daken Schrijnwerk Vloeren Technieken

Gevels toevoeging kleurcode:

als extra parameter dropdownmenu: buitenspouwblad metselwerk of muurtype als extra subparameter dropdownmenu: onderverdeling massieve baksteenmuur aan te vinken: pathologie of aanwezigheid element als vensterbank (hier geen zaken geclusterd)

Gevels 1) INPUT

2) VERWERKING (REFERENTIES)

Onderdeel

subkenmerken

pathologie/ materialen

buitenspouwblad aanwezig

buitenspouwblad bestaat uit metselwerk

vochtproblemen schimmel aflopend water, kalklopers pleisterwerk aangetast door vocht zoutuitbloei uitgeduwd voegwerk verpulverening, verpoedeling, afbrokkelen, barsten van voegwerk en bakstenen Instabiliteit buitenspouwblad, gecombineerd met intensieve materiaalschade.

3) RESULTAAT a. aanpassing huidige epc

TV 246, Na-isolatie van spouwmuren door het opvullen van de spouw, TV 252, vocht in gebouwen, WTCB, 2014 TV 264, referentiedetails voor spouwmuren, WTCB, 2017

b. genuanceerde aanbeveling

c. opmerkingen

Dergelijke constructies vereisen een zeer grondige vochtdiagnose, indien deze patologieën waargenomen worden.

Het na-isoleren van de spouw is doorgaans geen oplossing voor deze fenomenen, vaak wordt de pathologie zelfs nog versterkt, aangezien de spouwdrainering in het gedrang komt, en er extra overbruggingsmateriaal wordt ingebracht.

In de meest gevallen gaat het om vocht dat via het buitenspouwblad wordt doorgegeven naar het binnenspouwblad. Vaak via materialen in de spouw (thermische isolatie, mortelresten, kadavers, wespennesten, verkeerd geplaatste spouwankers, bakstenen die fungeren als spouwankers in oude spouwconstructies, ...), maar dit dient mits destructief onderzoek (eventueel met endoscopie) vastgesteld en opgelost te worden. De staat van het buitenspouwblad kan een zeer grote rol hierin spelen, deze dient onberispelijk te zijn.

Koudebrugwerking kan verminderd (tot opgelost) worden door toepassing van na-isolatie van de spouw, en opgelost door toepassing van binnenisolatie.

Vaak zit het probleem ook inzake ontbrekende, beschadigde of verkeerd geplaatste vochtkeringen, rondom gevelopeningen of aan de muurvoeten, of het ontbreken van een adequate spouwdrainering.

Doortastender kan opgetreden worden door dergelijke koudebruggen via de buitenkant van het gebouw aan te pakken. Dit vereist het lokaal demonteren van het buitenspouwblad, en wordt daarom veelal niet gedaan. Maar indien het buitenspouwblad ook omwille van andere redenen gedemonteerd dient te worden, biedt dit een opportuniteit om koudebruggen in het binnenspouwblad te corrigeren.

In bepaalde gevallen gaat het om structurele koudebruggen (lateien boven ramen en deure bvb), vaak door gevelelementen die in contact staan met het buitenspouwblad.

Als de problemen van de buitenschil niet opgelost kunnen worden, is het best om geen thermische isolatie toe te passen, en om de binnenkant van het gebouw af te werken met vochtbestendige muurafwerkingen.

In alle gevallen dient het vochtprobleem opgelost te worden alvorens spouwisolatie, eventueel in combinatie met binnenisolatie, toegepast kan worden. Indien bepaalde bouwfouten in de spouw niet hersteld kunnen worden (té zware ingreep bvb), dient het overwogen te worden om een gevelbekleding buiten toe te passen, of het buitenspouwblad te demonteren, de bouwfouten op te lossen en het buitenspouwblad te reconstrueren, voorzover compatibel met de erfgoedwaarden. Bij aanwezigheid van beschadigde materialen is er een sterke aanduiding dat deze bepaalde gevoeligheden hebben (typisch vocht) en dient men eventuele isolatie (als spouwvulling) met de nodige voorzichtigheid toe te passen, zelfs al zijn de vochtproblemen opgelost.

Aanwezigheid van volgende materialen/details nopen tot voorzichtigheid: geëmailleerde baksteen keramische buitenbetegeling dampdichte of dampremmende verven cementgebaseerde pleisters afwezigheid van spouwdrainering (muurvoeten, boven geveldoorbrekingen) Bijzonder voegwerk dat minder waterdichtend is (schaduwvoeg, verdiepte voeg).

Bij aanwezigheid van dergelijke materialen of details, zelfs indien er geen materiaalschade is, dient men eventuele spouwvulling met de nodige omzichtigheid toe te passen, en wordt het in het algemeen afgeraden. In dergelijke gevallen kan een na-isolatie in de spouw leiden tot een dermate daling in de droogcapaciteit van het buitenspouwblad, dat uiteindelijk toch schade kan beginnen optreden.

Bijkomende elementen: spouwbreedte < 50 mm té hoge gevels té onbeschermde gevels

Ook in deze gevallen wordt na-isolatie door spouwvulling afgeraden. De precieze grenzen voor deze parameters zijn hier niet samen te vatten, zie TV 246 voor details.

In dergelijke gevallen kunnen volgende scenario's nog overwogen worden: Isolatie langs de buitenkant van het gebouw (gecombineerd met een spouwvulling) - veelal niet compatibel met de erfgoedwaarde.

In het geval van geschilderde gevels, kan men nog overwegen om het bestaande schilderwerk te verwijderen en te vervangen door een dampdoorlatende verf. In dat geval Isolatie langs de binnenkant van het gebouw (zonder spouwvulling!)

buitenspouwblad bestaat uit natuurstenen gebarsten, ontbrekende panelen of betonnen panelen, mechanisch verankerd vervormingen, loszittende panelen met het achterliggende 'binnenspouwblad'

Strikt genomen wordt dit niet als een spouwconstructie beschouwd, maar uiteraard heeft het er een belangrijke link mee. Afhankelijk van de constructiewijze hebben de panelen open of gesloten naden, alhoewel De interactie tussen de luchtlaag in de spouw, en de lucht rondom het gebouw, geeft aanleiding tot onder- en overdrukfenomenen, die een significante invloed kunnen hebben op de stabiliteit van de men in oudere gebouwen vooral de zogenaamde 'pose marbrière' aantreft, de plaatsing van de panelen zonder voeg of met een zeer smalle voeg (eerder een microscheur) die dan vooral ontstaat door gevelbekleding. De aanbrenging van openingen in de gevelbekleding heeft vanzelfsprekend hierop een invloed.Het is daarom aangewezen om een expert te raadplegen, indien men wenst over te gaan tot dergelijke onregelmatigheden in de panelen, eerder dan dat ze doelbewust aangebracht zijn. ingreep. Indien regenbelast zijn dergelijke constructies niet a priori als regendicht te beschouwen, zelfs niet na herstelling van de pathologie aan de panelen, door de aanwezigheid van de 'voegjes'. In principe is het daarom ook niet aangewezen om een na-isolatie door spouwvulling toe te passen, aangezien er aldus een vochtbrug kan gevormd worden tussen de gevelbekleding en het binnenspouwblad. De toepassing van binnenisolatie kan evenwel verdedigd worden indien men er zeker van kan zijn dat eventueel vocht, dat in de spouw terechtkomt, efficiënt afgevoerd kan worden. Dit kan mits een 'spouwdrainering', en door openingen te voorzien, boven en onderaan de gevel, waardoor een effectieve spouwventilatie kan optreden, die resterend vocht in de spouw kan laten verdampen.

Massieve metselwerkmuur, baksteen Zonder gevelafwerking, of afgewerkt met een scheuren, en/of poreuze natuursteen (bvb de niet-drogingsremmende gevelafwerking: verpoederen, verbrokkelen, klassieke witte kalkstenenn dampdoorlatende verf, zoals kalei,kalkverf, schade aan legmortel (zichtbaar door uitduwen voegwerk) kalkzandstenen, ijzerzandsteen, …) silicaatverf, siloxaanverf kalkpleister (zonder verf of een dampdoorlatende verf)

zoutuitbloei afbladderende afwerklagen vochtproblemen algen en mosgroei schimmelgroei schade aan binnenafwerking (pleister, verf)

Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 4 - restauratie van gevelmaterialen, WTCB, 2006 Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 5 - gevelafwerking en gevelbescherming, WTCB, 2008 TV 208, Opvoegen van metselwerk, WTCB, 1998 TV 224, waterwerende oppervlaktebehandeling, WTCB, 2002 TV 231, Herstelling en bescherming van beton, WTCB, 2007 TV 244, aansluitingsdetails bij platte daken, WTCB, 2012 TV 252, vocht in gebouwen, WTCB, 2014 TV 257, bepleistering op buitenisolatie (ETICS), WTCB, 2016 Na-isolatie van buitenwanden, LEHR, 2010 (officieuze versie, niet gepubliceerd) Detaillering van binnenisolatie praktijkgids, WTCB, 2017

geheel of gedeeltelijk afgewerkt met een cementgebonden pleister (cementering, pierre simili, cimorné, sgraffito,…)

Bij voorkomen dit soort pathologie blijkt dat de gevelmaterialen een intrinsieke gevoeligheid hebben voor (voornamelijk) vorst en/of zoutkristallisatie. Toepassen van binnenisolatie is niet evident, en wordt algemeen afgeraden.

Toepassing van buitengevelisolatie is vanzelfsprekend steeds technisch een correcte oplossing (op voorwaarde dat fenomenen zoals opstijgend grondvocht opgelost kunnen worden). De buitengevel wordt immers deel van het beschermde volume, en kan effectief worden beschermd tegen heel wat vereringsfenomen uit de buitenomgeving. De isolatie en gevelafwerking vangt dan de stoten op. Maar behoudens uitzonderingen, is dergelijke oplossing geen optie bij erfgoedgebouwen, aangezien ze het buitenuitzicht van het gebouw veranderen. Daar zijn nog wel oplossingen voor, zoals het toepassen van speciale Dat geldt ook voor gebouwen waar scheuren door zettingen (inclusief thermische zettingen) voorkomen. In principe zijn dat moeilijk oplosbare scheuren (tenzij men bvb dilatatievoegen kan aanbrengen, hetgeen oplossingen als gordijngevels, maar dat is dermate specifiek, dat we ze hier niet beschouwen. niet steeds evident is). De toepassing van binnenisolatie is in dergelijke gevallen dus ook problematisch, omdat de gevelnooit geheel regendicht gemaakt kan worden. Bij erfgoed zal men dus, àls men de gevels wil isoleren, zijn toevlucht nemen tot binnenisolatie. Daarbij zijn er aanzienlijke technische en architecturale uitdagingen. De technische uitdaging bij dergelijke oplossing is dat gebouwen vaak een beperkte verweringsgevoeligheid hebben (cfr. de pathologieën), en blootstaan aan vocht: 1. er zijn vochtbronnen 2. het vocht kan niet voldoende afgevoerd worden Deze pathologieën gaan om schade aan afwerklagen, en pathologieën die wijzen op vochtproblemen. Indien men erin slaagt om de vochtproblemen op tge lossen, en de gevelafwerkingen te herstellen/restaureren, dan is er (bij afwezigheid van schade aan het metselwerk zélf!) in principe de mogelijkheid tot toepassing van binnenisolatie. Belangrijk om op te merken is dat vocht in gebouwen een belangrijke energetische verliespost vertegenwoordigt, en bovendien aanleiding geeft tot een afgenomen (thermisch) comfort. Dus zelfs indien er geen isolatie wordtr geplaatst, is vochtbestrijding een nuttige energetische ingreep.

Deze redenering geldt zeer zeker ook voor de toepassing van binnenisolatie: 1. hierdoor wordt het metselwerk tijdens de winterperiode kouder (meer blootgesteld aan vorst), 2. is er derhalve een hogere kans op inwendige condensatie in het metselwerk (bijkomende vochtbron die niet onmiddellijk gestopt kan worden) 3. en is er doorgaans ook een verminderde droogcapaciteit (de muur is wat koeler, en vaak is er een verminderde mogelijkheid tot droging via de binnenzijde van het gebouw, door aanbrenging van luchten Tenslotte wijzen we op de mogelijkheid om metselwerk, dat zich daartoe leent, te behandelen met waterwerende oppervlaktebehandelingen. Onderzoek toont aan dat bij dergelijke behandeling het vochtgehalte dampschermen. bij langs binnen geïsoleerde gevels, significant kan zakken. Het is belangrijk om op te merken dat niet alle metselwerk zich leent tot een dergelijke behandeling (afhankelijk van de materialen en patholiogieën). Dit is een belangrijk aandachtspunt, aangezien in bepaalde gevallen dergelijke behandeling de aanwezig pathologieën kan intensifiëren of zelfs initiëren. Om deze reden dient men dus uiterst voorzichtig te zijn bij toepassing van binnenisolatie. De aanbevelingen zijn hierop gebaseerd: 1. elke vochtbron, dient uitgeschakeld te worden 2. zijn er factoren die toch bijkomende vochtbelasting kunnen veroorzaken (zie bvb slecht gedetailleerde vensterdorpels), dan zijn dat bijkomende indicaties dat men best geen binnenislatie toepast (tenzij men de detaillering zou kunne verbeteren). 3. Aangezien het thermisch isoleren op zich een mogelijk risico tot vochtvermeerdering inhoudt, dienen ook de factoren, die de droging limiteren, zo gunstig mogelijk te zijn. Drogingsremmende materialen zijn dus sowieso negatieve indicaties. 4. we merken op dat in de toekomst kan blijken dat deze aanbevelingen té voorzichtig zijn. Bij gebrek aan relevante ervaringsgegevens, lijkt het ons beter om, zeker in de context van erfgoed, erg voorzichtig te blijven, en een aanbeveling te formuleren die ervoor zorgt dat de risico's voor het gebouw beperkt blijven. We sluiten daarbij niet uit dat in de toekomst zal blijken dat deze aanbevelingen te voorzichtig zijn. In dat geval kunnen de aanbevelingen aangepast worden.

Deze gevelmaterialen zijn sterk drogingsremmend, maar veelal niet als compleet waterdicht te beschouwen. De aanwezigheid van krimpscheuren kan aanleiding geven tot regenwaterinfiltraties, maar het drogingsremmende vermogen leidt dan vaak tot vochtaccumulaties. Bij aanwezigheid van deze gevelafwerkingen dient men derhalve binnenisolatie te vermijden, aangezien het risico bestaat dat vochtgehaltes (licht) zullen stijgen en verder schade induceren.

geheel of gedeeltelijk afgwerkt met een matige dampdoorlatende verf (acryl) tot slecht doorlatende verf (olieverven)

Deze verven zijn matig tot sterk drogingsremmend (dat effect wordt sterker bij herhaaldelijk overschilderen met het verfsysteem). Het drogingsremmende vermogen leidt dan vaak tot vochtaccumulaties bij accidentele vochtinfiltraties, of bvb inwendige condensatie. Bij aanwezigheid van deze gevelafwerkingen dient men derhalve binnenisolatie te vermijden, aangezien het risico bestaat dat vochtgehaltes (licht) zullen stijgen en verder schade induceren. Indien het schilderwerk kan vervangen worden door dampopen systemen (siloxaanverven, kalkverven, silicaatverven) dan vervalt deze beperking, en is er in principe geen beletsel voor toepassing van thermische binnenisolatie.

geheel of gedeeltelijk afgwerkt met een gevelbekleding uit keramische tegels (al dan niet geëmailleerd)

Dergelijke materialen zij, ofwel nagenoeg compleet dampdicht (geëmailleerde tegels, of zeer compacte ongeëmailleerde tegels), of zijn geplaatst met een dampdichte mortel (vanaf 2e helft van de 19e eeuw wordt dergelijke buitenbetegeling bijna steeds met cementgebonden mortels geplaatst, die op zich al zeer drogingsremmend zijn). Buitenbetegelingen zijn sowieso niet als regendicht te beschouwen, zelfs indien men met veel moeite de vaak erg smalle voegjes weet op te voegen. Thermische werking van de gevel laat het (smalle) voegwerk tussen de tegels snel eroderen. In dergelijke gevels dient men sowieso rekening te houden met vochtinfiltraties die moeilijk/onmogelijk langs de buitengevel kunnen ontsnappen. Dat leidt concreet tot de aanbeveling dat bij dergelijke gevels, zelfs bij afwezigheid van materiaalschade, men best geen thermische binnenisolatie toepast. Ook bij het niet toepassen van binnenisolatie is de aanbeveling dat de binnenafwerking van de gevel best droging naar binnen toelaat, in het bijzonder voor betegelde gevels die aan slagregen onderhevig zijn.

Metselwerk geheel of gedeeltelijk bestaand uit geëmailleerde baksteen

Geëmailleerde baksteen is een materiaal dat waterdampdicht is, en derhalve een nadelige factor is voor de toepassing van binnenisolatie. Gevels met geëmailleerde baksteen hebben wel drogingsmogelijkheid via voegwerk en eventueel ook niet-geëmailleerde baksteen, maar het is momenteel onvoldoende bekend in welke mate dit blijft volstaan indien men binnenisolatie aanbrengt.

voorzien van bijzonder voegwerk, zoals verdiepte voegen, schaduwvoegen, opgelegde voegen, …

Een gevel waar eventueel regenwater op een optimale manier van afloopt, zijn te verkiezen indien men binnenisolatie wenst toe te passen. Qua voegwerk is dit vooral het geval bij platvol opgevoegde voegen, of met enkel zeer licht verdiept voegwerk, aangezien deze gevels weinig reliëf hebben, en dus een vlotte afloop van regenwater. Gevels met een uitgesproken reliëf zijn nadeliger voor een vlotte afloop van regenwater, en zijn derhalve ook meer vochtbelast. Dat is bijvorbeeld het geval voor zeer verdiepte voegen. De situatie is genuanceerder voor bijvoorbeeld schaduwvoegen of opgelegde voegen/knipvoegen, maar het blijven twijfelachtige gevallen om hier dan binnenisolatie toe te passen.

Metselwerk, gemetst met kalkmortels, maar geheel of gedeeltelijk heropgevoegd met compacte cementmortels

De droging van metselwerk gebeurt voor een zeer belangrijk deel (het grootste?) deel doorheen het voegwerk, voorzover dit voegwerk uit een capillair en relatief open materiaal bestaat (algemeen aangeduid met 'kalkmortel', alhoewel deze benaming een heel diverse lading dekt). Een optimale droging van dergelijke gevels gebeurt dan ook enkel indien het voegwerk uit eenzelfde type kalkmortel bestaat. De tendens om historisch metselwerk op te voegen met cementmortels verdwijnt langzaamaan, maar er is veel historisch metselwerk waar dit type voegwerk aanwezig is, momentel zonder nadelige gevolgen. Indien diet voegwerk ter plaatse blijft, is de toepassing van binnenisolatie niet aangeraden. Besluit men om de gevel te hervoegen (verwijdering cementmortel en hervoegen met een kalkmortel), dan verandert de situatie. Bij een optimale droging van de gevel wordt binnenisolatie verantwoorder. Her verwijderen van goed hechtende cementvoegmortel is evenwel niet zonder risico (beschadiging materialen), dus deze beslissing dient goed overwogen te worden. benadrukt dient te worden dat dit speciale geval losstaat van de gevallen waarbij ook de stelmortel van het metselwerk een compacte cementmortel is. In die gevallen zal het vocht zich niet in de mortels concentreren, en dient de droging sowieso vooral doorheen de bakstenen te gebeuren.

voorzien van vensterbanken met nadelige opbouw. Een correcte opbouw is: voldoende oversteek (3 à 5 cm) Voorzien van een druiplijst Voorzien van opkanten aan de zijkanten Voorzien van een helling weg van het raam In één stuk compact materiaal (beton, compacte natuursteen) - een vensterbank opgebouwd uit een rollaag baksteen is derhalve niet als vochtdicht te beschouwen.

Indien de vensterdorpels niet aan deze voorwaarden voldoen, vormen ze potentieel een risico tot waterinfiltratie in de gevel. Veel hangt wel af van de blootstelling van de vensterdorpel. In een oostelijk tot noordelijk gerichte façade zijn deze voorwaarden aanzienlijk minder streng. Het gegeven dat er een uitkraging is boven het raam (onder de vorm van een balkon, of een uitkragend volume van het gebouw), die er de facto voor zorgt dat de vensterbank nauwelijks vocht vangt, is ook gunstig. Bovendien kunnen vensterdorpels op een gunstige manier geoptimaliseerd worden, door bijvoorbeeld een zinken kraal aan te brengen bij vensterdorpels die niet uit het gevelvlak steken., of bijvoorbeeld door de dorpel (die in meerdere stukken is) te demonteren, een vochtdichting aan te brengen en de dorpel opnieuw te monteren. Indien de vensterdorpel aan deze voorwaarden voldoet, vormt deze geen negatieve factor voor binnenisolatie.

Muren dienen bovenaan correct afgeschermd te zijn. Dit gebeurt door dekstenen/afdekking in een compact materiaal (blauwe steen, beton, keramische 'nokpannen', zink, lood, ...) met een correcte detaillering (3 à 5 cm oversteek, druiplijst/kraal) en waar er geen risico is tot vochtinfiltratie via de voegen.

ontbrekende delen scheuren verpoederen, verbrokkelen, biologische ontwikkelingen (algen, mossen, …)

Deze onderdelen van opgaand metselwerk zijn uiterst belangrijk.. Ze staan bloot aan grote vochtindringing, en dienen correct beschermd te worden tegen vocht, in het bijzonder wanneer men aan de binnenzijde thermische isolatie wil aanbrengen. de vermelde pathologieën dienen verholpen te worden, in de mate dat ze een invloed hebben op de vochtindringing in de onderliggende gevel. Scheuren en verbrokkelende elementen dienen hersteld of vervangen te worden. aanwezigheid van mossen of algen zou weinig uit mogen maken, hun aanwezigheid op dergelijk horizontale oppervlakken is trouwens 'normaal'. De materialen, geschikt voor gevelafdekkingen, zouden resistent moeten zijn tegen biologische aantasting. Het reinigen kan een esthetische ingreep zijn, die ook toelaat om eventuele voegen te inspecteren, maar heeft op zich geen invloed op de keuze voor al dan niet binnenisolatie.

Muurafwerkingen bovenaan in de vorm van een ezelsrug of rollaag in baksteen, of het typische vlechtwerk in baksteenmetselwerk, zijn niet te beschouwen als waterdicht.

Het is mogelijk dat een gevelafdekking aanwezig is, maar dat deze een inadequate detaillering heeft. In veel gevallen kan hieraan verholpen worden, door bvb aanbrenging van een zinken kraal, aanbrenging van een bijkomende continue metalen bescherming (lood, zink), of aanbrenging van een waterkering tussen de gevelafdekking en de afdekking. Gevels die bovenaan eindigen in ezelsruggen, rollagen, vlechtwerk, .. zijn niet als waterdicht te beschouwen, en zijn daarom niet combineerbaar met binnenisolatie. Het is niet mogelijk om dergelijke nietverticale oppervlakken correct te beschermen tegen vocht (ook waterwerende oppervlaktebehandelingen zijn daarvoor niet geschikt).

plinten Een correct uitgevoerde plint bestaat uit een compact materiaal (bvb beton, blauwe steen, een gecementeerde plint, keramische tegels, …) die minstens tot op 30 cm van het maaiveld zit.

geen plint scheuren ontbrekende delen biologische vervuiling

Massieve metselwerkmuur, baksteen met minstens aan aan de buitenkant compacte materialen (bvb blauwe steen, graniet, marmer, betonpanelen), plaatsing als buitenparament (deel uitmakend van het metselwerk) of als bekleding, weliswaar geplaatst met mortel en ankers.

Massief metselwerk uit breuksteen

Gevels vakwerkwoningen, m.a.w. een houten skelet, met opvulling van de openingen met (kalk- of leem)mortels, gewapend met een raamwerk van hout en riet ('plak-enstak', 'vitselstek') - excl een eventuele onderbouw in metselwerk.

Plinten beschermen gevels tegen opspattend water, hetgeen een bijzonder zware vochtbelasting is. Bij afwezigheid van plinten is hetr aangewezen om deze te plaatsen. Beschadigde plinten dienen hersteld te worden. Plinten bestaan logischerwijs uit compacte, en daardoor drogingsremmende materialen. Het is daarom belangrijk dat plinten niet te hoog komen, maximaal 30 cm. In veel gevallen is de plintzone hoger. Dat is een negatief gegeven voor toepassing van binnenisolatie. In bepaalde gevallen kan de plinthoogte naar omlaag worden gebracht, door het gedeelte van de plint boven de 30 cm te vervangen door een dampopen replica (bijvoorbeeld een cementering vervangen door een kalkpleister).

Deze compacte natuurstenen belemmeren in belangrijke mate de droging van de achterliggende muur, maar zijn niet noodzakelijk zelf vochtdicht. Vaak ontstaan microscheurtjes tussen de voegmortels en de steen (aangezien de hechting van mortels aan dergelijke compacte materialen steevast moeilijk verloopt), die regenvocht kunnen doorlaten. De droging ervan verloopt dan weer een stuk moeilijker. Het is daarom niet aangewezen om binnenisolatie tegen dergelijke gevels aan te brengen.

De praktijk wijst uit dat dergelijk historisch metselwerk bijzonder moeilijk op een efficiënte wijze is te behandelen tegen vocht (inclusief opstijgend grondvocht). Bij de minste aanwijzing van een vochtpathologie dient men an bij voorkeur ook af te zien van een binnenisolatie.

diverse gevelbekledingen

Indien blijkt dat een gevel zich goed gedraagt, geen noemenswaardige verwering vertoont (zelfs indien hij is blootgesteld aan vochtproblemen), dan gaan we er redelijkerwijs van uit dat er weinig risico wordt genomen door deze te voorzien van binnenisolatie, in het bijzonder wanneer men erin slaagt om de vochtproblemen adequaat op te lossen.

We merken op dat er mogelijkheden bestaan om gevels, die niet vochtvrij gemaakt kunnen worden, toch te isoleren. In dergelijke gevallen kan de toepassing van een box-in-box een oplossing bieden. Belangrijkste element ter bescherming van het buitenmetselwerk is dan wel dat er een spouw aanwezig is tussen de nieuwe constructie, én dat deze spouw wordt geventileerd (met buitenlucht, gebruik van binnenlicht zou kunnen leiden tot condensatie tijdens de wintermaanden). Dergelijke oplossingen gaan uiteraard gepaard met nadelen, waarvan een moeilijker constructie en veel plaatsverlies de vanzelfsprekendste zijn. Het Deze mening kan herzien worden indien de pleisters vervangen kunnen worden door dampopener gevelafwerkingssystemen, waarna de gevelbepleistering geen beperkende factor is voor de toepassing van moge duidelijk zijn dat dit een uitzonderlijke oplossing dient te blijven. binnenisolatie. Men kan opteren om de buitencementering te vervangen door een isolerende kalkgebonden buitenpleister. Erfgoedgewijs is dit evenwel geen realistische werkwijze bij bijzondere decoratieve gevelafwerkingen zoals similipleisters of cimornépleisters.

Betonnen gevels (compact beton, dus exclusief bijzonder betonsoort, zoals bijvoorbeeld asbeton, die eerder als een poreus capillair metselwerk beschouwd dient te worden)

Derhalve dient men, om metselwerk gezond te houden (afgezien van eventuele thermische isolatie) ervoor te zorgen dat vochtbronnen opgelost geraken, én dat eventueel vocht in het metselwerk op een vlotte manier kan verwijderd worden. Deze laatste voorwaarde is bij historisch metselwerk van ontzettend groot belang (zeker indien dit metselwerk reeds blijk geeft van verweringsgevoeligheid): men dient immers steeds met de eventualiteit rekening te houden dat er in de toekomst toch een (accidentele) vochtbron kan ontstaan (door bvb veroudering van beschermingslagen, een zettingsscheurtje, een geblokkeerde regenwaterafvoer, ....). Ook in dergelijke gevallen kan men niet accepteren dat dit vocht aanleiding geeft tot schade aan het metselwerk.

Het is ook nuttig om te wijzen op de mogelijkheid om buitenpleisters, mocht er nood zijn aan restauratie of reconstructie ervan, te vervangen door kalkgebonden isolerende pleisters. Op deze manier kan men toch de voordelen van een buitenisolatie bekomen, weliswaar rekening houdend met de diktebeperking van de nieuwe pleister.

scheuren (zowel fijne scheuren als brede scheuren), afbrokkelen beton blootligende wapening corroderende wapening vervorming vorming kalkuitbloei, dikke kalkafzettingen of stalactieten/stalagmieten

houtaantasting (evt. incl vervorming van de structuur), verpoederen en verpulveren van mortels

Logischerwijs dienen pathologieën van het beton hersteld te worden, en dient het beton adequaat beschermd te worden. Beton is een zeer compact en dampdicht materiaal. Concreet houdt dit ook in dat de aanwezigheid van eventuele dampdichte afwerkingslagen of -materialen of de gevel, dan ook geen invloed zullen hebben op de keuze om al dan niet een binnenisolatie aan te brengen.

Merkblatt E-8-10, Fachwerkinstandsetzung, Wärmeschutz bei Fachwerkgebäuden, WTA, 2020

De vermelde pathologieën wijzen logischerwijs op een degradatie die met vocht te maken heeft, of waarbij vocht een grote rol speelt. Het spreekt vanzelf dat dergelijke pathologie steeds eerst opgelost dient te worden alvorens verder te gaan. Doorgaans zijn dergelijke gebouwen nochtans voorzien van goede vochtbescherming, onder de vorm van vooruitstekende hogergelegen verdiepingen, en grote dakoversteken. Vochtpathologie bij dergelijke gebouwen heeft daarvoor meestal te maken met lekken in daken, of gebreken aan de hemelwaterafvoer. De ervaring uit het verleden leert dat in het bijzonder de rieten onderdelen (omhuld door mortel) erg vochtgevoelige onderdelen zijn. Ook de houten balken, blootgesteld aan het buitenklimaat, en in direct contact met de mortel, zijn gevoelige onderdelen. Daarom blijft het aanbrengen van dampdichte thermische binnenisolatie blijft een risicofactor. Niet zozeer voor de mortels, wel voor de organische bestanddelen in de gevel (hout en riet). Een voorzichtige benadering is dan toch steeds om af te zien van binnenisolatie, ofwel een systeem te voorzien dat een goede droging aan beide zijden van de gevel toelaat. Vermeldenswaard is de luchtdichtheid van dergelijke constructies. Deze kan (logischerwijs- problmatisch zijn, in het bijzonder door de sterke 'werking' van de houten structuur. Een belangrijke eerste stap in de thermische verbetering van deze gebouwen is het aanbrengen van een gewapende kalkgebonden binnenbepleistering, over de houten structuur heen. Eventueel kan er daar voor een isolerende pleister worden gekozen, om het thermisch gedrag verder te verbeteren.

Daken toevoeging kleurcode:

als extra parameter dropdownmenu als extra subparameter dropdownmenu: onderverdeling massieve baksteenmuur aan te vinken: extra element of pathologie reeds opgenomen in systeem van afwegingskader kenmerken met dezelfde gevolgen worden geclusterd

Dak 1) INPUT

2) VERWERKING (REFERENTIES)

Onderdeel

subkenmerken

pathologie

DAKSTRUCTUUR

Houten dakstructuur

- houtrot - zwamaantasting

Stalen dakstructuur

Betonnen dakstructuur

ELEMENTEN

-corrosie - vervorming

- betonrot

dakkapel schouwen detaillering kroonlijsten dakvenster opgaande muren (muurvlechtingen, trapgevels, …)

3) RESULTAAT a. aanpassing huidige epc

b. genuanceerde aanbeveling

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken - TV 255 luchtdichtheid van gebouwen - Praktijkgids binnenisolatie

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, ensemblewaarde) - toestand van dakstructuur

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken - TV 255 luchtdichtheid van gebouwen - Praktijkgids binnenisolatie

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, ensemblewaarde) - toestand van dakstructuur

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken - TV 255 luchtdichtheid van gebouwen - Praktijkgids binnenisolatie - TV 215 platte dak opbouw, materialen, uitvoering, onderhoud

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, ensemblewaarde) - toestand van dakstructuur

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 255 luchtdichtheid van gebouwen

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, ensemblewaarde) - toestand van dakstructuur

- isoleren binnenzijde - isoleren buitenzijde - isoleren tussen de kepers

- isoleren buitenzijde

Binnenisolatie is mogelijk

- isoleren binnenzijde - isoleren buitenzijde - isoleren tussen de kepers streven naar behoud van detaillering en verhoudingen

DAKVORM

Mansardedak

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken

sheddaken

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken

Hellend dak

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken

Plat dak

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 215 platte daken

complexe dakvormen

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, ensemblewaarde) - toestand van dakstructuur '- isoleren binnenzijde - isoleren buitenzijde - isoleren tussen de kepers Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, ensemblewaarde) - toestand van dakstructuur - isoleren binnenzijde - isoleren buitenzijde Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, ensemblewaarde) - toestand van dakstructuur - isolatie binnenzijde - isoleren tussen de kepers streven naar behoud van dakenspel

DAKBEDEKKING

BINNENAFWERKING

pannen in gebakken aarde natuurleien cementleien tegelpannen betonpannen metalen dakbedekking

hoge erfgoedwaarde

erfgoedwaarde

geen erfgoedwaarde

- waarde? - bewaringstoestand?

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 175 daken met pannen in gebakken aarde - TV 186 daken met tegelpannen : opbouw en uitvoering - TV 195 daken met natuurleien - TV 202 daken met betonpannen - TV 215 platte daken - TV 219 dakbedekkingen met leien - TV 251 thermische isolatie van hellende daken - TV 266 metalen dakbedekking - Praktijkgids binnenisolatie

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, ensemblewaarde) - toestand van dakstructuur

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - Praktijkgids binnenisolatie - MCDS - afwegingskader dakisolatie - Praktijkgids binnenisolatie - MCDS - afwegingskader dakisolatie - Praktijkgids binnenisolatie

binnenisolatie uitgesloten

- streven naar behoud van originele dakbedekking indien origineel en in goede staat - vervangen dakbedekking

- isoleren buitenzijde - isoleren tussen de kepers - isoleren binnenzijde - isoleren buitenzijde - isoleren tussen de kepers

Schrijnwerk toevoeging kleurcode:

als extra parameter dropdownmenu beglazing, schrijnwerk of afstandhouder aan te vinken: extra element bij schrijnwerkdeel (erker etc) of pathologie reeds opgenomen in systeem van afwegingskader kenmerken met dezelfde gevolgen worden geclusterd

Schrijnwerk 1) INPUT Onderdeel elementen

2) VERWERKING (REFERENTIES) subkenmerken Rolluiken Luiken Giet- en smeedijzeren balustrade

TYPE SCHRIJNWERK

pathologie beperkte luchtdichtheid

- corrosie

vast deels vast / deels opengaand schuifraam guillotineraam kantelraam daklicht koepel veranda erker

- weinig luchtdicht - slechte isolatiewaarde - vaak enkele beglazing

3) RESULTAAT a. aanpassing huidige epc

- Afwegingskader schrijnwerk - TV 143 rolluiken Afwegingskader schrijnwerk MCDS

- Afwegingskader schrijnwerk - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk - Afwegingskader schrijnwerk - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk - Afwegingskader schrijnwerk - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk - Afwegingskader schrijnwerk - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk - Afwegingskader schrijnwerk - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk - Afwegingskader schrijnwerk - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk - Afwegingskader schrijnwerk - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ afweging methode handboek duurzame monumentenzorg om deze buiten beschermd volume te halen 3/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

b. genuanceerde aanbeveling Behoud van rolluiken kan zorgen voor comfortverbetering

- let op: koudebruggen -> grote gevolgen - schade omliggend materiaal (vb. baksteen / gietijzer)

Mogelijke aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (geen -> zeer hoog): historische, architecturale en artistieke waarde. - bewaringstoestand (slecht -> goed) - Bestaande en gewenste comfortprestaties (voldoende -> te verbeteren) : warmtecomfort, geluidscomfort en veiligheidscomfort.

Compartimentering

1/ vervangen beglazing door dubbele beglazing 2/ compartimentering - scheidingsconstructie moet geïsoleerd worden

MATERIAAL

GLAS

hout

- houtrot - vervorming - zwamaantasting - losgekomen pen-in-gatverbinding - abladderende afwerkingslagen - vervorming raam tov kader

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

staal (thermisch / niet-thermisch onderbroken)

- corrosie - vervorming / buiging - schade afwerklagen

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

messing (termisch / nietthermisch onderbroken)

- corrosie - vervorming - schade afwerklagen

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

aluminium (thermisch / nietthermisch onderbroken)

- corrosie - vervorming - schade afwerklagen

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

kunststof

- verbrossen - losgekomen afwerklaag

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

vlak (enkel / dubbel) '- getrokken - geslepen - geëtst - helder - mat - gekleurd

algemene schade bij glas : '- breuk tgv wind, weer, … - breuk tgv vervorming schrijnwerk - breuk tgv thermisch aspect (vb. hitte) - ontbrekende delen - versplinteren van glas - corrosie

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

gebogen glas (enkel)

gevoeliger voor thermische breuk

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

structuurglas

isolerende beglazing (dubbel of meervoudig)

Inwendige condensatie

speciale glassoorten ( Opaline, marbiet, vitroliet, …)

Continuïteit van isolatie en luchtdichtheid is essentieel

Plaatsen van voor-/achterzetbeglazing

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

Plaatsen van voor-/achterzetbeglazing

- vervorming - corrosie metaal - slechte luchtdichting - uitbuiking van lood - vervorming tgv raambruggen in ijzer

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

voorstellen achterzetbeglazing of integreren van glas-in-lood tussen dubbele beglazing -> plaatsen achterzet-/ voorzetraam : afweging of dit impact heeft op historische waarde alsook op interieur

glasdallen

- vervuiling - inwendige condensatie - combinatie met beton (betonrot, corrosie, …)

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

Vervangen glasdallen (hogere U-waarde)

geen

- verbrokkeling - losscheuren van raam en/of schrijnwerk - ontbrekend

recente systemen (PUR/siliconen/…)

geen

minerale mortel

- verbrokkelingen - loskomen van metselwerk / schrijnwerk

stopverf

- verbrokkelingen - ontbrekend - losscheuern van raam en/of schrijnwek

recente systemen (PUR/siliconen/…)

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 3/ TV 255 luchtdichtheid van gebouwen 1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 3/ TV 255 luchtdichtheid van gebouwen 1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 3/ TV 255 luchtdichtheid van gebouwen 1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 3/ TV 255 luchtdichtheid van gebouwen 1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 3/ TV 255 luchtdichtheid van gebouwen 1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 3/ TV 255 luchtdichtheid van gebouwen

Let op - gebruik van een luchtdichte binnenafwerking - gebruik van een dichte binnenvoeg aan schrijnwerk en geen doorlatende, dit i.f.v. luchtdichtheid.

schrijnwerk wel/niet achter slag

HANG- EN SLUITWERK

Opgepast met koudebruggen bij plaatsen van performanter schrijnwerk of profielen! -> het kan noodzakelijk blijken om isolatie toe te voegen langs de dagkanten

Nuance historisch stalen schrijnwerk

glas-in-lood

stopverf

schrijnwerk/structuur

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

structureel glas (vb. vloerlichten)

DICHTINGEN glas/schrijnwerk

c. opmerkingen goede voegafdichting essentieel voor thermische kwaliteit

behoud van luiken kan zorgen voor comfortverbetering

- corrosie metaal - vervorming

- Afwegingskader schrijnwerk - MCDS - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

Behoud / herstel afhankelijk van Erfgoedwaarde en bewaringstoestand

Vloeren toevoeging kleurcode:

Vloeren 1) INPUT Onderdeel

2) VERWERKING (REFERENTIES) subkenmerken

vloer op volle grond (kelder of gelijkvloerse verdieping). De vloerbekleding bestaat doorgaans uit een steenachtige materiaal:

pathologie scheurvorming, losliggende tegels, ontbrekend materiaal, verbrokkeling, verpoedering, vochtproblemen/-vlekken, schimmel, condens, zoutuitbloei, verzakkingen/vervormingen (horizontaliteit, opbollen of inzakken)

natuursteen tegels, keramische tegels, cementtegels, terrazzotegels, mozaiek, granito

TV 189, Dekvloeren, deel 1: materialen, prestaties, keuring, WTCB, 1993 TV 193, Dekvloeren, deel 2: uitvoering, WTCB, 1994

3) RESULTAAT a. aanpassing huidige epc

b. genuanceerde aanbeveling

c. opmerkingen

dergelijke begrenzing dient duidelijke gedifferentieerd te worden van een begrenzing aan buitenlucht

De vermelde pathologieën kunnen direct opgelost worden door een isolerende ingreep, die immers steeds gepaard moet gaan met een ingreep inzake vochtbestrijding en het plaatsen van een stabielere dekvloer (eventueel zelfs met plaatsing van een vloerfundering).

De noodzaak tot isolerende ingrepen bij vloeren dient bepaald te worden door de afweging tussen enerzijds (het verlies van) de erfgoedwaarde, en anderzijds eventuele energetische winsten (+ bijkomende voordelen, zoals bijvoorbeeld het aanleggen van vloerverwarming).

Pathologieën betreffende vervormingen dienen vaak (al was het maar om de veiligheid) gepaard te gaan met demontage en hermontage (reconstructie)

Indien energetische winsten beperkt zijn, kan men zich de vraag stellen of de opoffering van de erfgoedwaarde in verhouding staat tot een eventueel beperkte energetische winst. Dit moet geval per geval bekeken worden.

De werkwijze is: demontage vloeren voldoende diep uitgraven van de grond Plaatsing van fundering, vochtkering, thermische isolatie, dekvloer, vloerverwarming. Aanbrengen vloerbekleding, zoveel mogelijk met authentiek materiaal in de juiste patronen.

Andere beslissingsfactoren zijn:

TV 213, Binnenvloeren van Natuursteen, WTCB, 1999 TV 237, Keramische binnenvloerbetegelingen, WTCB, 2009 Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017 Renofase - bouwdetail, WTCB, 2017

1. Is er vervangmateriaal beschikbaar? Demonteren van vloeren gaat immers steevast gepaard met materiaalverliezen. 2. Kan de vloer gereconstrueerd worden? Granitovloeren en mozaiekvloeren zijn sowieso niet recupereerbaar en dienen dus gereconstueerd te worden na demontage.

TV 273, Installatie van vloerverwarmingssystemen met warm water, WTCB, 2020

Bijzonder aandachtspunt: het niet isoleren van een vloer op volle grond, samen met het langs de binnenkant isoleren van de aansluitende gevels, kan resulteren in een sterke koudebrugwerking bij de aansluiting tussen de vloer en de muur.

Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 (officieus document, niet gepubliceerd) Onderhoud van natuursteenvloeren, Monumentenwacht, 2007 Onderhoud van keramische en cementtegelvloeren, Monumentenwacht, 2012 Energy Efficiency and Historic Buildings: Insulating solid ground floors, Historic England, 2016

Vloer op troggewelfjes op stalen Iboven een 1. vloerbekleding: scheurvorming, liggers. De vloerbekleding (indien kelderruimte: een losliggende tegels, aanwezig) bestaat doorgaans uit een 'normale' kelder, of een ontbrekend materiaal, steenachtige materiaal: lage kruipruimte. verbrokkeling, schimmel, natuursteen tegels, condens, keramische tegels, verzakkingen/vervormingen (horizontaliteit, cementtegels, opbollen) terrazzotegels, mozaiek, granito

TV 189, Dekvloeren, deel 1: materialen, prestaties, keuring, WTCB, 1993 TV 193, Dekvloeren, deel 2: uitvoering, WTCB, 1994 TV 213, Binnenvloeren van Natuursteen, WTCB, 1999

begrenzing aan een kelderruimte. Idealiter wordt dit op een andere manier behandeld dan begrenzing aan buitenlucht, de Tschommelingen in kelderruimtes zijn veel begrensder dan die van de buitenomgeving.

TV 223, Draagvloeren in niet-industriële gebouwen, WTCB, 2002 TV 237, Keramische binnenvloerbetegelingen, WTCB, 2009 Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017

1. Vloerbekleding: volledig conserveren, of zoveel mogelijk behouden en herstellen.

Het langs de onderkant isoleren van dergelijke vloerconstructie tussen gelijkvloers en kelder is totaal onverantwoord indien er geen ingrepen worden gedaan tegen vocht. Typisch zijn dat dus het behandelen van het Demontage in functie van isolatiewerken is vrijwel steeds zinloos, aangezien de ruimte tussen de toppen van de gewelven en metselwerk rond en onder de balkkoppen mits injecties, en het opvoeren van de ventilatie, om zodoende het de vloerbekleding niet genoeg is voor aanbrenging van isolatie en eventueel vloerverwarming. (tenzij een verhoging van het maximale niveau van opstijgend grondvocht in de keldermuren naar omlaag te halen. vloerniveau aanvaardbaar is). Indien de balken opliggen in een aan volle grond grenzende muur (en een eventueel injectieniveau zich onder het Uiteraard, indien de vloerbekleding losligt of vervormd is, en dit is tengevolge van schade of vervormingen in de dekvloer maaiveld zou bevinden, dan kan het nuttig blijken om een vochtbarrière aan de buitenkant van de muren aan te (dus niet de draagvloer), dan is demontage en herplaatsing van de vloerbekleding wél aangewezen. Ook dan zijn brengen. isolatiemogelijkheden doorgaans (door plaatsgebrek) moeilijk realiseerbaar (tenzij het verhogen van het vloerniveau aanvaardbaar is). Belangrijk is om zich te realiseren dat, zelfs mocht blijken dat het metselwerk rondom de balkkoppen slechts licht vochtig is, het aanbrengen van thermische isolatie dan toch kan leiden (door een lokale reductie van de drogingsmogelijkheden) tot een verhoogd vochtgehalte rondom de balkkoppen. Dus ook in die omstandigheden, van een slechts licht vochtig metselwerk, is het aan te raden om de balkkoppen bijkomende bescherming tegen vocht te bieden, alvorens thermisch te isoleren.

Renofase - bouwdetail, WTCB, 2017 2. draagstructuur: afbrokkelen van de gewelfjes, verpoederen van de gewelfjes, corrosie van de I-liggers, meestal vooral ter hoogte van de balkkoppen, vervormingen/doorbuiging van de I-liggers

TV 273, Installatie van vloerverwarmingssystemen met warm water, WTCB, 2020

2. draagstructuur: herstellen en beschermen (roestwerende coatings, kathodische bescherming, aanbrenging bijkomende steunpunten).

Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 (officieus document, niet gepubliceerd)

Balkkoppen en balken beschermen tegen vocht (opvoeren ventilatie, gerichte injecties tegen vocht op een niveau onder de balkkoppen).

Onderhoud van ijzerwerk, Monumentenwacht, 2006

Pas nadien is het technisch verantwoord om een thermische isolatie onder de vloerconstructie aan te brengen. Een goede damp- en luchtdichting tussen de kelderruimte en het isolatie/vloerpakket is onontbeerlijk, aangezien er anders nog steeds corrosie van de balken kan optreden.

Onderhoud van natuursteenvloeren, Monumentenwacht, 2007

In een kelderruimte gebeurt het opvoeren van de ventilatie niet straffeloos: schade door zoutkristallisatie kan ernstig intensifiëren, waardoor ook beschermende maatregelen van het keldermetselwerk nodig kan worden, indien men gebruik wil maken van droging door de opvoer van ventilatie. Bijzonder aandachtspunt: thermische binnenisolatie met dergelijke vloerconstructie. Bijzonder aandacht moet dan ook geschonken worden aan het vochtgehalte van het metselwerk rond de stalen balkkoppen, én de mogelijkerwijs intense(re) koudebrugwerking van de stalen balken+boogjes.

Onderhoud van keramische en cementtegelvloeren, Monumentenwacht, 2012

boven een ruimte van 1. vloerbekleding: scheurvorming, het beschermde losliggende tegels, volume (bijvoorbeeld ontbrekend materiaal, tussen gelijkvloers en verbrokkeling, eerste verdieping schimmel, exclusief zoldervloeren - condens, zie dakisolatie) verzakkingen/vervormingen (horizontaliteit, opbollen)

1. Vloerbekleding: volledig conserveren, of zoveel mogelijk behouden en herstellen.

Schimmel- en/of condensproblematiek op dergelijke vloeren kan te maken hebben met een koudebrugprobleem en/of een probleem met een te vochtig binnenklimaat. Het spreekt vanzelf dat deze factoren ook opgelost Demontage in functie van isolatiewerken is vrijwel steeds zinloos, aangezien de ruimte tussen de toppen van de gewelven en moeten worden, opdat de vloerconstructie in optimale conditie kan blijven. de vloerbekleding niet genoeg is voor aanbrenging van isolatie en eventueel vloerverwarming. (tenzij een verhoging van het vloerniveau aanvaardbaar is). Bijzonder aandachtspunt: thermische binnenisolatie met dergelijke vloerconstructie. Bijzonder aandacht moet dan ook geschonken worden aan het vochtgehalte van het metselwerk rond de stalen balkkoppen, én de Uiteraard, indien de vloerbekleding losligt of vervormd is, en dit is tengevolge van de dekvloer (dus niet de draagvloer), dan mogelijkerwijs intense(re) koudebrugwerking van de stalen balken+boogjes. is demontage en herplaatsing van de vloerbekleding wél aangewezen.

2. draagstructuur: afbrokkelen van de gewelfjes, verpoederen van de gewelfjes, corrosie van de I-liggers, meestal vooral ter hoogte van de balkkoppen, vervormingen/doorbuiging van de I-liggers

Vloer op massieve metselwerk boven een gewelven (natuursteen, baksteen). kelderruimte De vloerbekleding bestaat doorgaans uit steenachtige materialen, gelijkaardig aan de vloerbekledingen op volle grond: natuursteen tegels, keramische tegels, cementtegels, terrazzotegels, mozaiek, granito

vloerbekleding: scheurvorming, losliggende tegels, ontbrekend materiaal, vochtproblemen, schimmel, condens, zoutuitbloei, verzakkingen/vervormingen (horizontaliteit, opbollen of inzakken)

2. draagstructuur: herstellen en beschermen (roestwerende coatings, kathodische bescherming, aanbrenging bijkomende steunpunten). Balkkoppen en balken beschermen tegen vocht. Bij balken die opliggen in gevels komt het vocht doorgaans via de gevels in contact met de balkkoppen. een oordeelkundige gevelrestauratie en -bescherming is dan ook doorgaans afdoende.

TV 189, Dekvloeren, deel 1: materialen, prestaties, keuring, WTCB, 1993

te bekijken/verifiëren: berekenen als een vloer op volle grond? Of is dat te negatief?

TV 193, Dekvloeren, deel 2: uitvoering, WTCB, 1994

In de eerste plaats dient, bij vervormingen en scheuren, eerst nagegaan worden in welke mate het gewelf zelf stabiel is, of te Het isoleren van de onderkant van een massief gewelf is niet evident. Dit kan enkel indien het de erfgoedwaarde worden bekeken of de scheuren en vervormingen niet te wijten zijn aan zettingen in het aanvulmateriaal op de gewelven. niet schaadt (onwaarschijnlijk), en indien men er in slaagt om vochtinfiltraties in het gewelf te verminderen (men wil vermijden dat eventueel vocht in het gewelf zich niet allemaal naar de hogergelegen vloerbekleding Vervolgens kan men, in de mate dat de hoeveelheid aangevulde grond/opvulmateriaal bovenaan het gewelf, voldoende dik gaat richten - oplossen van vochtinfiltraties in keldergewelven is bijzonder moeilijk en vraagt doorgaans zeer is, opteren om de aanbevelingen voor vloeren op volle grond te volgen. ingrijpende werken aan de (ingegraven) buitenkant van het gebouw, samen met gerichte injecties).

TV 213, Binnenvloeren van Natuursteen, WTCB, 1999 Indien het materiaalpakket op het gewelf niet voldoende dik is, dan zou men kunnen overwegen om het gewelf aan de onderkant te isoleren. De thermische winst die men hieruit haalt, is eerder beperkt, gezien de grote massa materiaal tussen de vloer en de isolatie (een gewelf is een zeer massieve en ter hoogte van de steunpunten bijzonder dik bouwelement).

TV 237, Keramische binnenvloerbetegelingen, WTCB, 2009 Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017

Maar zelfs dan is een significante thermische winst voor de binnenruimte boven het gewelf eerder laag, wegens de grote massiviteit van het gewelf. Technisch is het mogelijk om de (ingegraven) buitengevels, ter hoogte van de gewelfaanzetten, aan de buitenkant thermisch te isoleren. Kostprijs, veiligheidsdaspecten (wegnemen van de steunende grond rondom een gewelf) en randvoorwaarden (bvb in stedelijke context) zullen dit een bijzonder moeilijke interventie maken.

Renofase - bouwdetail, WTCB, 2017 TV 273, Installatie van vloerverwarmingssystemen met warm water, WTCB, 2020

Bijzonder aandachtspunt: binnengevelisolatie toepassen in een ruimte boven een massief metselwerk gewelf. Dergelijke isolatie kan de koudebrugwerking van het gewelf aanzienlijk versterken, dus er dient dan bijzondere aandacht aan de detaillering van de binnenisolatie geschonken te worden.

Onderhoud van natuursteenvloeren, Monumentenwacht, 2007 Onderhoud van keramische en cementtegelvloeren, Monumentenwacht, 2012 Energy Efficiency and Historic Buildings: Insulating solid ground floors, Historic England, 2016

boven een ruimte van het beschermde volume

vloerbekleding: scheurvorming, losliggende tegels, ontbrekend materiaal, vochtproblemen, schimmel, condens, zoutuitbloei, verzakkingen/vervormingen (horizontaliteit, opbollen of inzakken)

Vloer op houten balken.

boven een vloerbekleding + structuur: kelderruimte (een De vloerbekleding bestaat doorgaans 'normale' kelder, of een vervorming, verzakking uit hout, onder de vorm van planken lage kruipruimte) vochtvlekken en eventueel parket. houtrot, zwammen, schimmels aantasting door insecten Onderaan vindt men typisch geen scheuren in de plafondafwerking afwerking, of een (al dan niet decoratieve) pleisterafwerking.

Aanwezigheid van deze pathologieën kunnen duiden op vochtproblemen via de gevels, of eventueel zelfs op koudebrugwerking (het gewelf, waar dit aansluit op de gevel, is doorgaans vrij massief, waardoor 's winters de koude 'diep' kan doordringen in het gewelf.

Enorme massa's, zoals gewelven, in het beschermde volume van een gebouw, hebben een zeer temperend effect op het binnenklimaat. Er zijn minder binnenklimaatschommelingen. Men bereikt trager een voldoende warme ruimte in de winter, maar in de zomer blijven de ruimtes veel langer fris.

In principe is hier dus restauratie van gewelf en vloerbedekking van toepassing, maar zeer zeker ook het aanpakken van vochtinfiltraties via de gevels naar de gewelven toe, door een gepaste gevelrestauratie en eventueel -bescherming.

Het kan derhalve soms (verwarmingsoverwegingen) een gunstig effect hebben om bijvoorbeeld een vloer, boven op een gewelf, te isoleren (tussen de vloerbedekking en het gewelf), aangezien dit toelaat om de energiefactuur voor de ruimte boven het gewelf aanzienlijk te reduceren. Maar dan verliest men wel 's zomers het 'koelende' effect van het gewelf in diezelfde ruimte.

Koudebrugwerking van het gewelfmassief is moeilijk aan te pakken, tenzij via (de doorgaans onmogelijke) oplossing van buitenisolatie.

Bijzonder aandachtspunt: binnengevelisolatie toepassen in een ruimte boven of onder een massief metselwerk gewelf. Dergelijke isolatie kan de koudebrugwerking van het gewelf aanzienlijk versterken, dus er dient dan bijzondere aandacht aan de detaillering van de binnenisolatie geschonken te worden.

TV 180, Curatieve houtbescherming in gebouwen, WTCB, 1990 begrenzing aan een kelderruimte. Idealiter wordt dit op een andere Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017 manier behandeld dan begrenzing aan buitenlucht, de TRenofase - bouwdetail, WTCB, 2017 schommelingen in kelderruimtes zijn veel begrensder dan die van de Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 buitenomgeving. (officieus document, niet gepubliceerd) Bij dit type vloeren is Opleiding restauratievakman moderne bouwchemie - Module luchtdichtheid een belangrijk balkkopherstel, AOE, 2015 criterium.

Vloerbekledingen dienen in de mate van het mogelijke geconserveerd te worden, en gerestaureerd of gereconstrueerd indien nodig. Balkkoppen en balken restaureren en beschermen tegen vocht (opvoeren ventilatie, gerichte injecties tegen vocht op een niveau onder de balkkoppen).

Indien de onderkant van de vloer moeilijk bereikbaar is (bijvoorbeeld houten vloer op een geventileerde kruipruimte), en het geen optie is om de vloerbekleding te demonteren, is het onmogelijk om een adequate luchtdichting, laat staan thermische isolatie, aan te brengen. In dat geval kan oncomfort (door binnendringende koude lucht via luchtlekken in de vloer) tegengegaan worden door ervoor te zorgen dat binnenlucht via de luchtlekken in de vloer naar buiten wordt gevoerd (ventilatie in de betrokken ruimte door injectie van ventilatielucht).

Een minimum ingreep ter thermische verbetering is het luchtdicht maken van de vloer. In een verdere stap (enkel nadat het metselwerk waarin de balken opliggen, is drooggemaakt!) kan overwogen worden om de vloer thermisch te isoleren. Dat kan door thermische isolatie tussen de balken, of onder de balken. Een bijzonder aandachtspunt blijft de luchtdichting, die aan de warme zijde (bovenkant) van de isolatie aangebracht dient te worden, maar onder de vloerbekleding en de houten draagstructuur.

Biologische aantasting van hout, Monumentenwacht, 2005

Bij isoleren van vloeren geldt (net zoals bij daken) dat de vloer voldoende draagkrachtig moet zijn, hetgeen doorgaans, bij vloeren in goede staat, geen probleem zal vormen. Bijzonder aandachtspunt: toepassing van binnengevelisolatie is bij dergelijke vloeren geen evidentie, in verband met een verhoogd risico op vochtschade aan de balkkoppen, en inzake de detaillering van de isolatie rond de balkkoppen. De richtlijnen, zoals in de praktijkgids rond binnenisolatie, dienen rigoureus gevolgd te worden om vervolgschade tegen te gaan.

Onderhoud van houten vloeren, Monumentenwacht, 2008 Dieren in en op gebouwen - insecten, Monumentenwacht, 2010 Energy Efficiency and Historic Buildings: Insulating of suspended timber floors, Historic England, 2016

boven een ruimte van het beschermde volume (exclusief zoldervloeren - zie dakisolatie)

Vloer op betonnen draagstructuur vloerbekledingen zijn zeer divers, gaande van tegels in allerhande materialen, continue steenachtige vloerbekledingen (granito bvb) houten vloerbekleding soepele vloerbekleding (linoleum, balatum, tapijt, …)

vloerbekleding + structuur:

Balkkoppen en balken restaureren en beschermen tegen vocht, hetgeen doorgaans dient te gebeuren door interventies in de Bijzonder aandachtspunt: toepassing van binnengevelisolatie is bij dergelijke vloeren geen evidentie, in verband gevels waarin de balken opliggen. met een verhoogd risico op vochtschade aan de balkkoppen, en inzake de detaillering van de isolatie rond de balkkoppen. De richtlijnen, zoals in de praktijkgids rond binnenisolatie, dienen rigoureus gevolgd te worden om vervolgschade tegen te gaan.

vervorming, verzakking vochtvlekken houtrot, zwammen, schimmels aantasting door insecten scheuren in de plafondafwerking

boven een Vloerbekleding: kelderruimte (een scheuren, barsten 'normale' kelder, of een condens lage kruipruimte) schimmelvorming vochtvlekken/plassen loskomen Draagstructuur (beton): scheuren (zowel fijne scheuren als brede scheuren), afbrokkelen beton blootligende wapening corroderende wapening vervorming vorming kalkuitbloei, dikke kalkafzettingen of stalactieten/stalagmieten

TV 189, Dekvloeren, deel 1: materialen, prestaties, keuring, WTCB, 1993 TV 193, Dekvloeren, deel 2: uitvoering, WTCB, 1994 TV 196, balkons, WTCB, 1995

TV 213, Binnenvloeren van Natuursteen, WTCB, 1999 TV 223, Draagvloeren in niet-industriële gebouwen, WTCB, 2002

Schade aan de draagstructuur dient steeds aangepakt te worden, en de oorzaak (vocht) weggenomen. Scheuren, barsten en loskomen van vloerbekleding kan eventueel te maken hebben met trillingen van de draagstructuur (zonder dat die an sich noodzakelijkerwijs problematisch zijn). Een inspectie is aangewezen. Het is natuurlijk mogelijk dat mechanische schade aan de vloerbekleding niets te maken heeft met de draagstructuur. Condens- en/of schimmelproblemen van de betonnen draagstructuur of de afwerking heeft veelal te maken met koudebrugwerking. Belangrijk is om na te gaan hoe de betonnen vloerconstructie in contact staat met de gevel en eventueel buiten de gevel (vloerplaat die doorloopt in een plaat buiten). Plassen kunnen vaak teruggeleid worden tot infiltraties, via bvb schrijnwerk. Maar tevens tot infiltraties via (micro)scheuren tussen vloer en muur. Het is dan aangewezen om ook een gevelinspectie te doen, en te letten op aspecten van wahterdichtheid van de gevel, en correcte detailleringen inzake spouwdrainering. Soms is een destructief onderzoek noodzakelijk (in combinatie met endoscopie) om te verifiëren waar hoe de dichtingen geplaatst zijn, en of ze aanwezig zijn.

TV 231, Herstelling en bescherming van beton, WTCB, 2007 TV 237, Keramische binnenvloerbetegelingen, WTCB, 2009

Betonnen vloeren boven een kelderruimte worden idealiter langs onder geïsoleerd. Men kan er meestal van uitgaan dat de betonnen draagvloer zelf luchtdicht is.

TV 244, aansluitingsdetails bij platte daken, WTCB, 2012 Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017 Renofase - bouwdetail, WTCB, 2017 TV 273, Installatie van vloerverwarmingssystemen met warm water, WTCB, 2020 Onderhoud van natuursteenvloeren, Monumentenwacht, 2007 boven een ruimte van het beschermde volume (exclusief zoldervloeren - zie dakisolatie)

scheuren, barsten condens schimmelvorming vochtvlekken/plassen loskomen vloerbekleding

Schade aan de draagstructuur dient steeds aangepakt te worden, en de oorzaak (vocht) weggenomen.

Onderhoud van keramische en cementtegelvloeren, Monumentenwacht, 2012

Scheuren, barsten en loskomen van vloerbekleding kan eventueel te maken hebben met trillingen van de draagstructuur (zonder dat die an sich noodzakelijkerwijs problematisch zijn). Een inspectie is aangewezen. Het is natuurlijk mogelijk dat mechanische schade aan de vloerbekleding niets te maken heeft met de draagstructuur.

Onderhoud van betonnen erfgoed, Monumentenwacht, 2018

Veelal is het ernstigste thermische probleem met betonnen vloeren het contact met de koude buitenmuren of buitenlucht, doordat de betonnen vloeren als één element zijn geconcipieerd met bijvoorbeeld terrassen, balkons, of allerhande andere types uitkragingen. Of doordat ze als betonvloer in contact staan met een buitrenspouwblad, of zelfs helemaal doorlopen tot op de gevel.

Dergelijke constructiewijze leidt vaak tot infiltraties (waar vocht via het bovenvlak van het betonnen element tot Condens- en/of schimmelproblemen van de betonnen draagstructuur of de afwerking heeft veelal te maken met in de binnenruimte kan dringen, indien de afdichtingen niet of slecht geplaatst zijn, of in slechte toestand). koudebrugwerking. Belangrijk is om na te gaan hoe de betonnen vloerconstructie in contact staat met de gevel en eventueel Bovendien leidt dergelijke constructie ook onvermijdelijk tot koudebruggen. buiten de gevel (vloerplaat die doorloopt in een plaat buiten). Uiteraard dienen alle mogelijke vochtinfiltraties tegengegaan te worden, en dienen koudebruggen geëlimineerd Plassen kunnen vaak teruggeleid worden tot infiltraties, via bvb schrijnwerk. Maar tevens tot infiltraties via (microte worden. Dit gebeurt idealiter aan de buitenkant van het gebouw, maar rekening houdend met )scheuren tussen vloer en muur. Het is dan aangewezen om ook een gevelinspectie te doen, en te letten op aspecten van erfgoedwaarden eerder aan de binnenkant, alwaar de vloerisolatie dan bijna onvermijdelijk ook een wahterdichtheid van de gevel, en correcte detailleringen inzake spouwdrainering. Soms is een destructief onderzoek gevelcomponent dient te krijgen (anders intensifiëring van de koudebrugwerking op het muurdeel dat in contact noodzakelijk (in combinatie met endoscopie) om te verifiëren waar hoe de dichtingen geplaatst zijn, en of ze aanwezig zijn. staat met de betonnen vloer).

Bijzonder geval 1:

Algemeen: allerhande materiaalschade, scheuren, vochtvlekken, vervormingen, …

Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 (officieus document, niet gepubliceerd)

Vloer van een kleine uitkraging die nog tot het beschermde volume behoort (hout, natuursteen, beton, staal) --> erkers of eventueel andere kleine uitkragende volumes.

Mogelijkheid voorzien om dergelijke ruimtes thermisch af te scheiden van het beschermde volume (door bvb toevoeging van deuren)

In alle gevallen dienen degradatiefenomenen, vaak verbonden met vochtinfiltraties, gestopt te worden, en de materialen gerestaureerd te worden. Een bijzonder aandachtspunt bij deze constructies is de stabiliteit van dergelijk uitkragend bouwdeel

Bij dergelijke vloeren is de werkruimte dermate beperkt (klein oppervlakte, vaak ingewikkelde geometrie die vooral bouwknoop is) dat een vloerisolatie veelal weinig zinvol is (beperkte thermische winst voor een toch relatief belangrijke en eerder moeilijke ingreep - moeilijk wegens de talrijke aansluitdetails).

De evidente oplossing is om vloerisolatie via de binnenkant van de erker aan te brengen, louter door demonteren van de vloerbekleding, benodigde isolatie- en dichtingswerken uit te voeren, en de vloerbekleding terugplaatsen.

Zeker in het licht dat de mogelijkheid tot isoleren van andere delen van een erker eerder beperkt zijn (slechts beperkte mogelijkheid tot verhogen van gewicht door isolerende beglazing en zwaarder schrijnwerk, vaak aanwezigheid van waardevol glas-in-lood, ...), is het vaak rendabeler om de ruimte van de erker af te sluiten van het beschermde volume (opening tussen erkerruimte en leefruimte afscheiden met (glazen) deuren).

Eenvoudiger, goedkoper en met een beter resultaat is doorgaans om de erker te restaureren, en af te scheiden met bijvoorbeeld een deur van het beschermde volume.

Bijzonder geval 2: (grote) vloer van een binnenruimte boven een buitenruimte (bijvoorbeeld uitkraging, verdieping boven een galerij) metselwerk gewelf, stalen liggers, houten balkenstructuur, betonnen structuur

Algemeen: de pathologieën bij dergelijke Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 elementen zijn gelijklopend aan die van (officieus document, niet gepubliceerd) betonnen vloeren, vloeren op stalen balken, vloeren op houten balken, zoals hierboven besproken. Het fundamentele verschil zijn de pathologieën, verbonden aan thermische verliezen, die zich over de ganse vloeroppervlakte kunnen voordoen (koudebrugwerking, condens, schimmels)

In alle gevallen dienen degradatiefenomenen, vaak verbonden met vochtinfiltraties, gestopt te worden, en de materialen restaureren. Idealiter, indien opportuun, worden dergelijke elementen langs de onderkant geïsoleerd, voorzover de erfgoedwaarde (uitzicht materialen, aanwezigheid decoraties, laat de aansluiting met gevels toe dat er een overdikte aan isolatie wordt aangebracht) die toelaat. Een isolatie langs de bovenkant van de vloeris tevens mogelijk, indien de verhoging van het vloerniveau toegestaan is.

Toepassing van isolatie boven op de vloer kan doorgaans niet losgezien worden van gevelbinnenisolatie. Het aanbrengen van een isolatie boven op de vloer kan een koudebrug bij de aansuiting tussen vloer en (buiten)gevel accentueren.

Technieken we onderscheiden de volgende erfgoedspecifieke onderwerpen: (via keuzemenu's in software te integreren) Ventilatie Zijn er in een belangrijk deel van de - ruimten voor menselijke bezetting natuurlijke ventilatieschouwen aanwezig (naast eventuele vertikale rookkanalen)? JA Zijn deze kanalen continu, vrij en zijn de dakafvoeren nog aanwezig? NEEN Overweeg de mogelijkheden tot herstel van de verticale trajecten, in combinatie met de aard van de warmteopwekking. JA Zijn er adequate luchttoevoervoorzieningen in de ruimten voor menselijke bezetting aanwezig (regelbare muurroosters, regelbare toevoeropeningen in ramen)? JA Overweeg het gebruik en/of herstel van een natuurlijke ventilatiestrategie. Er is voldoende aandacht nodig voor de mogelijkheid tot het realiseren van correcte maximale ventilatiedebieten en voor een goede regelbaarheid en mogelijkheid tot reiniging. NEEN Overweeg het afsluiten van de verticale luchtkanalen, zonder ze af te breken. Dit maakt een latere indienststelling niet onmogelijk en kan zorgen voor het behoud van schouwelementen met hoge erfgoedwaarde. Verlichting Zijn er nog verlichtingstoestellen aanwezig met erfgoedwaarde? JA Is het haalbaar om op een kwalitatieve en veilige manier deze verlichtingsstoestellen uit te rusten met hedendaagse lichtbronnen. JA Overweeg de revalorisatie van het verlichtingstoestel met een hedendaagse lichtbron. Vul eventueel aan met bijkomende lichtbronnen om een comfortabele verlichtingsniveau te bereiken. NEEN Is de oorspronkelijk gebruikte lichtbron nog op de markt? JA Overweeg de revalorisatie van het verlichtingstoestel met de oorspronkelijke lichtbron. Vul eventueel aan met bijkomende lichtbronnen om een comfortabele verlichtingsniveau te bereiken. Warmteafgifte-elementen Zijn er nog warmteafgifte-elementen aanwezig met erfgoedwaarde? JA Is het haalbaar om op een kwalitatieve en veilige manier deze warmte-afgiftetoestellen te herconditioneren zodat de levensduur kan verlengd worden? JA Is het mogelijk door een vermindering van de warmtevraag een lager temperatuurregime in te stellen? JA Verlaag het temperatuurregime en opteer voor een warmteopwekkingssysteem dat maximaal van deze verlaging gebruik maakt en gebruik maakt van hernieuwbare energiebronnen. NEEN Overweeg of er bijkomende warmteafgifteelementen kunnen geplaatst worden. JA Verlaag het temperatuurregime en opteer voor een warmteopwekkingssysteem dat maximaal van deze verlaging gebruik maakt en gebruik maakt van hernieuwbare energiebronnen. NEEN Overweeg of een verlaging van de comfort ruimtetemperatuur in de ruimte aanvaardbaar is (evaluatie per ruimte) JA Pas het temperatuurregime aan aan de aangepaste comfort ruimtetemperatuur. NEEN Behoud het bestaande temperatuurregime en opteer voor een hoge temperatuur warmteopwekkingssysteem. NEEN Analyseer de mogelijke toepassingen van regenwater. Zijn er mogelijkheden voor de aanleg van een (beperkt) intern distributiesysteem of voor een buitenkraan? Benut maximaal de mogelijkheden.

12.6 BIJLAGE 6: EPC.201110_PARAMETERS 12.6.1 12.6.2 12.6.3 12.6.4

Gevels Vloeren Daken Schrijnwerk

Gevels toevoeging kleurcode:

Gevels 1) INPUT

2) VERWERKING (REFERENTIES)

Onderdeel

subkenmerken

pathologie/ materialen Zie opmerking 2

Spouwconstructie

buitenspouwblad bestaat uit metselwerk

0. geen

3) RESULTAAT a. aanpassing huidige epc

Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 4 - restauratie van gevelmaterialen, WTCB, 2006

b. genuanceerde aanbeveling

Aanbevelingen zijn afhankelijk van — u kan spouwisolatie toepassen volgende elementen:

- erfgoedwaarde van de gevels, zowel binnen als buitenkant van het gebouw. - toestand van de gevels, en de noodzaak en mogelijkheid tot TV 208, Opvoegen van metselwerk, WTCB, restaureren, of soms zelfs 1998 demontage en reconstructie. Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 5 - gevelafwerking en gevelbescherming, WTCB, 2008

TV 224, waterwerende oppervlaktebehandeling, WTCB, 2002

1a. met betrekking tot stabiliteit: - zettingsscheuren

— U dient een stabiliteitscontrole uit te voeren — Als blijkt dat de toestand gestabiliseerd is, kan een herstelling van scheuren volstaan. — een na-isolatie door spouwvulling kan uitgevoerd worden.

TV 244, aansluitingsdetails bij platte daken, WTCB, 2012

— U dient een stabiliteitscontrole uit te voeren Zelfs indien men erin zou slagen om een scheeftrekking van een spouwconstructie te stabilseren, — Scheefstanden en uitpuilende spouwbladen duiden op ernstige vervormingen, en kunnen niet hersteld dan nog is een spouwisolatie geen evidentie. Om de eenvoudige reden dat dergelijke spouw worden door een eenvoudige metselwerkrestauratie. ongetwijfeld gruis zal bevatten, en omdat deze op diverse plaatsen wellicht versmald zal zijn — op basis van deze studie, moet u stabiliseringswerken aanvatten. Dat kan variëren van funderingsherstel of - door de vervorming. versteviging, tot in zeer extreme gevallen, demonteren en reconstrueren van het buitenspouwblad. — In dat laatste geval is een isolatie door navulling niet meer aan de orde, en kan u de gevel isoleren door isolatie aan te brengen tijdens de reconstructie van het buitenspouwblad.

TV 252, vocht in gebouwen, WTCB, 2014 TV 257, bepleistering op buitenisolatie (ETICS), WTCB, 2016 TV 264, referentiedetails voor spouwmuren, WTCB, 2017

Na-isolatie van buitenwanden, LEHR, 2010 (officieuze versie, niet gepubliceerd) 2. scheuren met betrekking tot thermische Detaillering van binnenisolatie werking praktijkgids, WTCB, 2017

— u dient na te gaan of het effectief om thermische uitzettingsscheuren gaat, en of het mogelijk is om de thermische uitzetting van de gevels te compenseren met een uitzettingsvoeg die met een soepele dichting afgedicht kan worden. — Indien dit zo is, dan kan u een na-isolatie door spouwvulling laten uitvoeren, als ook aan alle andere voorwaarden (TV 246) voldaan is. — Indien dit niet zo is, dan kan u geen spouwisolatie toepassen

Een thermische scheur dichten is een niet-duurzame oplossing: de thermische werking blijft doorgaan, en zo'n scheur kan op termijn dus niet als waterdicht beschouwd worden, aangezien ze zich weer zal openen. Dergelijke gevels kan men nog wel lans buiten isoleren (voorzover dat in overeenstemming is met de erfgoedwaarden). Een binnenisolatie in zo'n geval toepassen is niet aangewezen.

3. zichtbare vochtproblemen op het binnen- of buitenspouwblad: - vochtvlekken - schimmel, algen, mossen - zoutuitbloeiingen

— u dient een grondige vochtanalyse uit te laten voeren, teneinde de precieze vochtoorzaak te bepalen, en de Het gebeurt dat de opbouw van de spouwconstructie correct is, maar dat de vochtproblemen mogelijkere restauratiemogelijkheden vast te leggen. aan de keuze van de gevelmaterialen ligt. Bepaalde gevelmaterialen, zelfs in goede staat, laten — Indien de vochtproblemen met succes opgelost zijn, dan kan u een spouwisolatie laten uitvoeren. nog steeds regenwater door.

4. Materiaaltechnische aantasting: - verpoederende, verpulverende of afbrokkelende gevelmaterialen.

— u dient een analyse te laten uitvoeren om te begrijpen welke de verweringsmechanismes zijn, en welke de oorzaken zijn. — Als de pathologie verband houdt met vochtproblemen, dan moet u de vochtoorzaken aanpakken, en vervolgend de gevelmaterialen herstellen. De toepassing van spouwisolatie blijft evenwel afgeraden.

Buitenisolatie kan in dergevelijke gevallen wel toegepast worden, indien verenigbaar met de erfgoedwaarde. In dat geval is het aan te raden om toch een spouwisolatie toe te passen.

5a. Aanwezigheid van elementen die vochtpathologie nadeling beïnvloeden: - geëmailleerde baksteen - keramische buitenbetegeling - Bijzonder voegwerk dat minder waterdichtend is (schaduwvoeg, verdiepte voeg).

— u moet de gevelmaterialen, indien nodig, te restaureren — u kan geen spouwisolatie toepassen

In dergelijke gevallen kunnen volgende mogelijkheden nog overwogen worden:

5b. Aanwezigheid van elementen die vochtpathologie nadeling beïnvloeden: - dampdichte of dampremmende verven - cementgebaseerde pleisters

— u moet afzien van spouwisolatie Indien spouwisolatie af te raden is, kunnen volgende mogelijkheden nog overwogen worden: — in bepaalde gevallen kan een minder dampremmend alternatief worden aangebracht, zoals bijvoorbeeld in het geval van dampondoorlatende verven die verwijderd worden,en vervangen door dampopen verven. Dan — Isolatie langs de buitenkant van het gebouw (dan wél gecombineerd met een spouwvulling) kan u een spouwisolatie laten uitvoeren. veelal niet compatibel met de erfgoedwaarde.

6. Bovenafscherming van gevels: dekstenen

— als ze voldoende ver uitsteken (5cm), voorzien zijn van een druiplijst of kraal, en in goede staat zijn (eventueel na herstelling), dan u kan spouwisolatie toepassen

7. Maximale gevelhoogte onvoldoende voor de betrokken terreinruwheidscategorie (zie TV 246, pag.10): - 25 m in stedelijke op dorpscontext, bos - 8 m in open terrein met lage vegetatie - 0 m in open terrein zonder vegetatie (kust, meer)

— u dient na te gaan of de gevelhoogte niet meer bedraagt dan de maximale toegelaten gevelhoogte voor de betreffende ruwheidsklasse. Als dit zo is, dan kan u geen spouwisolatie toepassen

8. spouwbreedte kleiner dan 5 cm

— u kan geen spouwisolatie toepassen

9. onvoldoende of gecorrodeerde spouwankers

— u kan geen spouwisolatie toepassen

10. met betrekking tot de luchtdichtheid: geen bepleistering of cementering op minstens één van beide zijden van de spouw.

— u kan geen spouwisolatie toepassen

11. geen membraan tegen opstijgend vocht, of geen openstootvoegen (spouwdrainering) aanwezig.

— u kan geen spouwisolatie toepassen

Dergelijke materialen kunnen eventueel nog behandeld worden met een waterwerende oppervlaktebehandeling, maar er dient rekening gehouden te worden met het gegeven dat niet elk materiaal zich daartoe leent. In dat geval is er geen oplossing mogelijk, en is na-isolatie door spouwvulling uitgesloten. Een buitenisolatie toepassen kan dan wel (in dat geval kan de spouw best wél geïsoleerd worden), maar is veelal niet mogelijk omwille van erfgoedwaarde.

— Isolatie langs de buitenkant van het gebouw (dan wél gecombineerd met een spouwvulling) veelal niet compatibel met de erfgoedwaarde. Isolatie langs de binnenkant van het gebouw, zonder spouwvulling! Uiteraard enkel indien verenigbaar met de erfgoedwaarde van het interieur.

Isolatie langs de binnenkant van het gebouw, zonder spouwvulling! Uiteraard enkel indien verenigbaar met de erfgoedwaarde van het interieur.

buitenspouwblad bestaat uit natuurstenen of betonnen panelen, mechanisch verankerd met het achterliggende 'binnenspouwblad'

Massieve metselwerkmuur (bak- en of natuursteen). Bijzondere materialen zoals asbeton.

Een spouwisolatie kan gecombineerd worden met een thermische binnen-of buitenisolatie, hetgeen toelaat om de diktes van de binnen- of buitenisolatie te beperken. Het is minder zinvol om een buitenisolatie toe te passen zonder de spouwisolatie toe te passen. Binnenisolatie kan eventueel wél zonder spouwisolatie toegepast worden.

TV 246, Na-isolatie van spouwmuren door het opvullen van de spouw, 1b. met betrekking tot stabiliteit: - scheefstanden - vervormingen of uitpuilen van het buitenspouwblad

De technische documentatie rond spouwconstructies richt zich vooral naar na-oorlogse spouwconstructies. Ze zijn niet zomaar te extrapoleren naar oudere spouwconstructies, die in de eerste helft van de 20e eeuw werden opgetrokken. Deze zijn soms heel nauw, of net heel breed, voorzien van bakstenen als spouwhaken, etc. Het na-isoleren van dergelijke spouwen is geen evidentie, en dient het onderwerp te zijn van een studie, waar vooral gekeken moet worden of een eventuele energetische winst in verhouding staat tot risico's met betrekking tot de erfgoedwaarde. Een spouwisolatie kan gecombineerd worden met een thermische binnen-of buitenisolatie, hetgeen toelaat om de diktes van de binnen- of buitenisolatie te beperken. Het is weinig zinvol om een buitenisolatie toe te passen zonder de spouwvulling toe te passen. Binnenisolatie kan eventueel wél zonder spouwisolatie toegepast worden.

Zie opmerking 1

TV 231, Herstelling en bescherming van beton, WTCB, 2007

c. opmerkingen

U dient in het algemeen af te zien van na-isolatie door spouwvulling. De aard van de constructie is in het algemeen dusdanig dat het niet mogelijk is om (ook op lange termijn) infiltraties doorheen voegen tegen te gaan.

Zonder gevelafwerking, of afgewerkt met een 0. geen pathologie niet-drogingsremmende gevelafwerking: dampdoorlatende verf, zoals kalei,kalkverf, silicaatverf, siloxaanverf kalkpleister, of een combinatie van voorgaande

1. met betrekking tot stabiliteit: - zettingsscheuren - scheefstanden - vervormingen

Deze regel geldt niet meer, indien blijkt dat er daken of balkons/terrassen zijn die een beschermende functie van de gevel op zich kunnen nemen. Als de oversteek van deze elementen minstens een kwart van de te beschermen gevelhoogte is, dan kan u wél een spouwisolatie toepassen.

— Isolatie langs de buitenkant van het gebouw is wel mogelijk (gecombineerd met een spouwvulling) - veelal is dit niet compatibel met de erfgoedwaarde. — Isolatie in de spouw is mogelijk, indien u in de mogelijkheid bent om de gevelbekleding te demonteren, een isolatie op het binnenspouwblad aan te brengen, en de gevelbekleding opnieuw te plaatsen, met inachtname van eenluchtspouw tussen de bekleding en de isolatie.

Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 4 - restauratie van gevelmaterialen, WTCB, 2006

Aanbevelingen zijn afhankelijk van — u dient een vochtanalyse te laten uitvoeren, waarbij zowel de vochtsituatie als een visuele gevelinspectie volgende elementen: aangeven welke de risico's op vochtproblemen zijn. — indien de vochtproblemen efficiënt opgelost kunnen worden, kan u kan vervolgens nagaan of andere - erfgoedwaarde van de gevels, parameters evenzeer gunstig zijn om over te gaan tot binnenisolatie, voorzover de erfgoedwaarde van het zowel binnen als buitenkant van interieur dit toelaat. het gebouw. - toestand van de gevels, en de noodzaak en mogelijkheid tot TV 208, Opvoegen van metselwerk, WTCB, restaureren, of soms zelfs 1998 demontage en reconstructie. Gids voor de restauratie van metselwerk, deel 5 - gevelafwerking en gevelbescherming, WTCB, 2008

TV 224, waterwerende oppervlaktebehandeling, WTCB, 2002 TV 231, Herstelling en bescherming van beton, WTCB, 2007 TV 244, aansluitingsdetails bij platte daken, WTCB, 2012

Zie opmerking 1 — U dient een stabiliteitscontrole uit te voeren — Als blijkt dat de toestand gestabiliseerd is, kan een herstelling van scheuren volstaan. — Anders dienen de nodige herstelwerken/verstevigingswerken aan gevels en funderingen uitgevoerd worden, waarna de gevels gerestaureerd worden. — U kan overgaan tot toepassing van binnenisolatie, voorzover de erfgoedwaarde van het interieur dit toelaat.

TV 252, vocht in gebouwen, WTCB, 2014 TV 257, bepleistering op buitenisolatie (ETICS), WTCB, 2016 2. Materiaalschade - zoutuitbloei - afbladderende afwerklagen - verpoederende, verbrokkelende of afschilferende materialen - algen en mosgroei schimmelgroei - schade aan binnenafwerking (pleister, verf) - schade aan legmortel (zichtbaar door uitduwen voegwerk)

Na-isolatie van buitenwanden, LEHR, 2010 (officieuze versie, niet gepubliceerd) Detaillering van binnenisolatie praktijkgids, WTCB, 2017

Muurankers waarvan de schieter ingemetseld is (m.a.w. niet zichtbaar aan de buitenkant van de gevel) zijn zeker voordelig ten opzichte van zichtbare muurankers. De eventuele aanwezigheid van dergelijke 'verborgen' muurankers is dus vooralsnog geen reden om af te zien van thermische isolatie.

Na-isolatie van historische woonhuizen, wegwijzer voor wakmensen, RCE, 2019

corrosie, eventueel gepaard gaan met schade aan het omringende metselwerk

— Corrosie van giet- en smeedijzeren elementen zal voornamelijk schade toebrengen aan omliggend materiaal. (vb. plaats waar gietijzer is ingewerkt in baksteen), waardoor het risico op infiltraties toeneemt. — Bij zware aantasting van deze elementen dient u ze te demonteren te demonteren, te ontroesten en nadien te behandelen. Of alternatief: vrijleggen door wegnemen van omringend metselwerk, vervolgens de metalen elementen ter plaatse te behandelen, en vervolgens het omringende metselwerk opnieuw op te bouwen. — bij het succesvol behandelen van de ankers, vormen deze geen bezwaar meer tegen de toepassing van thermische binnenisolatie.

voegwerk

platvol of nauwelijks verdiept voegwerk, in goede staat

U kan binnenisolatie toepassen.

opgelegde voegen of verdiepte of schaduwvoegen

Opgelegd voegwerk is op zich gevoeliger voor verwering, en verdiept voegwerk of schaduwvoegen hebben een minder beschermende werking. Bij dit type voegwerk is een thermische binnenisolatie eerder afgeraden.

geheel of gedeeltelijk afgewerkt met een cementgebonden pleister (cementering, pierre simili, cimorné, sgraffito,…)

— U dient de gevelafwerking oordeelkundig te laten restaureren, indien nodig. Desondanks vertonen dit type — Indien u de pleister kan vervangen door een dampopener gevelafwerkingssysteem, dan kan van pleisters nagenoeg steeds krimpscheuren, en remmen ze de droging van de gevel. Daarom dient u, bij thermische binnenisolatie wel toegepast worden. aanwezigheid van deze gevelafwerkingen, thermische binnenisolatie te vermijden. — Bovendien is het sterk aangeraden om als binnenafwerking van de gevel een dampopen binnenafwerking te — Of u kan de buitenbepleistering vervangen door een isolerende buitenbepleistering, gebruiken, voorzover dat verenigbaar is met de erfgoedwaarden van het interieur. voorzover deze pleister geen erfgoedwaarde heeft.

geheel of gedeeltelijk afgwerkt met een matige dampdoorlatende verf (acryl) tot slecht doorlatende verf (olieverven)

— U dient de gevelafwerking oordeelkundig te laten restaureren, indien nodig. — dampremmende verfsystemen kan u best laten verwijderen en vervangen door damopen — de toepassing van thermische binnenisolatie is afgeraden verfsystemen, als dat in overeenstemming is met de erfgoedwaarden, waarna binnenisolatie wél — Bovendien is het sterk aangeraden om als binnenafwerking van de gevel een dampopen binnenafwerking te mogelijk wordt. gebruiken, voorzover dat verenigbaar is met de erfgoedwaarden van het interieur.

geheel of gedeeltelijk afgewerkt met een gevelbekleding uit keramische tegels (al dan niet geëmailleerd)

— U dient de gevelbetegeling oordeelkundig te laten restaureren, indien nodig. Tegelwerk dat zonder voeg is geplaatst, is erg gevoelig voor regenwaterinfiltratie, ook als het pas — de toepassing van thermische binnenisolatie is afgeraden is gerestaureerd. Voegwerk in dergelijke smalle voegen is doorgaans geen lag leven beschoren. — Bovendien is het sterk aangeraden om als binnenafwerking van de gevel een dampopen binnenafwerking te Dit geldt in aanzienlijk mindere mate voor tegelwerk met bredere voegen, maar ook in dit geval gebruiken, voorzover dat verenigbaar is met de erfgoedwaarden van het interieur. is de toepassing van thermische binnenisolatie af te raden.

geheel of gedeeltelijk afgewerkt met een gevelbekleding uit platen natuursteen, met mortel bevestigd, en zeer fijn voegwerk (zogenaamde 'pose marbrière')

— U dient de gevelbekleding op oordeelkundige wijze te laren restaureren indien nodig. Vooral Bij dergelijke gevelafwerking zijn regenwaterinfiltraties niet te vermijden in de fijne voegjes. stabilitaitsaspecten (loskomen van de platen) zijn belangrijk. Bovendien werken de platen drogingsremmend. — de toepassing van thermische binnenisolatie is afgeraden — Bovendien is het sterk aangeraden om als binnenafwerking van de gevel een dampopen binnenafwerking te gebruiken, voorzover dat verenigbaar is met de erfgoedwaarden van het interieur.

Metselwerk geheel of gedeeltelijk bestaand uit geëmailleerde baksteen

U dient het gevelmetselwerk op oordeelkundige wijze te laten restaureren. Maar ook na restauratie is de toepassing van thermische binnenisolatie afgeraden. — Bovendien is het sterk aangeraden om als binnenafwerking van de gevel een dampopen binnenafwerking te gebruiken, voorzover dat verenigbaar is met de erfgoedwaarden van het interieur.

Metselwerk, gemetst met kalkmortels, maar geheel of gedeeltelijk heropgevoegd met compacte cementmortels

— Idealiter restaureert u de gevel door het recente voegwerk te verwijderen, eventueel ook de beschadigde Veelal beslist men in dergelijke omstandigheden om de voegmortel te laten zitten, indien deze legmortel, en het geheel te heropvoegen met minder drogingsremmende, compatibele opvoegmortels.In dat nog niet beschadigd is. Het verwijderen van goed hechtende cementmortel kan immers geval kan u binnenisolatie toepassen. aanleiding geven tot bijkomende materiaalschade.

— lood, zink, koper, in overlappende onderdelen — compacte steenachtige weinig-abosrberende materialen: beton, blauwe steen,(geglazuurde) keramische pannen, …,

— U moet nagaan of de detaillering correct is: steeds met een oversteek van 3 à 5 cm, voorzien van een druiplijst, en geen infiltratie mogelijk via tussenliggende voegen — U moet nagaan of de elementen in goede staat zijn, dus niet gescheurd of gebroken — als hieraan voldaan is, vormt dit geen negatieve beslissingsparameter voor thermische binnenisolatie

— ezelsrug — rollaag — vlechtwerk

— U moet nagaan of deze elementen in goede staat zijn, en herstellen indien nodig. Het is niet mogelijk om op onzichtbare wijze de bovenkanten van dergelijk muurwerk af te — zelfs in goede staat zijn deze afwerkingen niet als vochtdicht te beschouwen. Zeer snel ontstaan er schermen. krimpscheuren tussen bakstenen en mortel. Bovendien zijn deze oppervlakken aan grote hoeveelheden vocht — waterwerende oppervlaktebehandelingen hebben een beperkt tot geen effect op horizontale onderhevig, en vormen een zeer grote bron van vocht in de gevel. of schuine gemetste oppervlakken. Degelijke toepassing houdt trouwens een verhoogd risico op — zonder bijkomende bescherming (dekstenen, metaal, …) is de toepassing van thermische binnenisolatie af vorst- of zoutschade in. te raden. —ook dunne waterdichte coatings zijn hier niet functioneel. Ze hebben immers geen oversteek. — enkel een mechanische afdekking, voorzien van oversteek of kraal, vormt een goede bescherming, maar is niet steeds verenigbaar met de erfgoedwaarde van het gebouw.

in een compact, slecht water doorlatend, materiaal (beton, cementering, blauwe steen, …)

u dient na te gaan of de plint aan volgende zaken voldoet: — hoogte van minstens 30 cm boven het maaiveld — in goede staat: zonder scheuren, afbrokkelende delen, …

geen

Toepassing van binnenisolatie is af te raden, tenzij — u alsnog een plint met de goede materialen en dimensies kan aanbrengen (compact waterondoorlatend materiaal, 30 cm boven het maaiveld) — u kan aantonen dat het betrokken geveldeel geen last heeft van spatwater (bijvoorbeeld onder een ver uitstekend dak, luifel, uitkraging, ...)

— in een compact materiaal,(beton, blauwe steen, leisteen, …) — helling weg van de gevel — voorzien van opkanten bij de aansluiting met de muur — 5 cm oversteek en druiplijst

U kan binnenisolatie toepassen

— doorlatend materiaal (poreuze natuursteen, plaisterwerk), of vensterdorpel uit meerdere elementen samengesteld (bakstenen, keramische elementen, verschillende stukken natuursteen) — scheuren — niet weghellend van de muur, geen oversteek, geen opkanten

Toepassing van binnenisolatie is afgeraden.

U kan deze voorwaarden minder streng interpreteren indien de vensterdorpel beschut is door bovenliggende beschermingen, zoals een ver uitstekende uitkraging of balkon of luifel. De beschermde zone onder een uitkraging heeft een hoogte die 4 x de uitkraging bedraagt.

— In het algemeen is de toepassing van binnenisolatie afgeraden

— indien men kan aantonen dat vocht geen materiaalpathologie veroorzaakt, én dat men de vochtproblemen succesvol kan oplossen, dan is binnenisolatie wel mogelijk. In het algemeen worden dergelijke gebouwen eerder volgens het box-in-box- principe geïsoleerd, waarbij een spouw tussen de muur en de isolatie wordt gelaten, die geventileerd wordt met buitenlucht.

— U dient het beton te restaureren volgens de regels van de kunst: eventueel stabiliseren van de constructie, wegnemen vochtinfiltraties, herstellen wapening, herstellen beton, eventueel aanbrengen van bijkomende beschermingen.

Beton is een compact, duurzaam en dampondoorlatend materiaal. De toepassing van binnenisolatie heeft daarom weinig invloed op de conservering van het beton, ongeacht eventuele gevelafwerkingen.

plint - bescherming tegen opspattend water

vensterdorpels

De voegjes tussen elementen vormen vaak een probleem. Ze zijn niet duurzaam, zelfs met gebruik van soepel voegmateriaal dient men te rekenen op levensduren van maximaal 15 jaar. Dergelijke afdekking kan men robuuster (=onafhankelijker van de staat van de voegje) maken door een soepele of metalen afdekking onder de afdekstenen te plaatsen. Ook mogelijk is de toepassing van kleine afvoerkanaaltjes onder elke voeg, hetgeen wel een kleine verandering in het uitzicht van het gebou teweegrbengt.

In dat geval is dit geen negatieve beslissingsparameter voor thermische binnenisolatie

— scheuren (zowel fijne scheuren als brede scheuren), — afbrokkelen beton — blootligende wapening — corroderende wapening — vervorming — vorming kalkuitbloei, dikke kalkafzettingen of stalactieten/stalagmieten

— houtaantasting (evt. incl vervorming van de structuur), — verpoederen en verpulveren van mortels

Muurankers die tegen balken genageld zijn, vormen een potentiële koudebrug als er thermische binnenisolatie wordt toegepast. Idealiter zitten de muurankers dus volledig ingepakt in isolatie als binnenisolatiewerken worden uitgevoerd.

— Indien u ervoor opteert om de cementgebonden mortel te laten zitten, dan is de toepassing van thermische Maar ook in dat geval is de toepassing van thermische binnenisolatie af te raden. De compacte binnenisolatie afgeraden. voegmortel zorgt immers voor een belangrijke verstoring van de vochthuishouding van de gevel. De toepassing van een thermische binnenisolatie kan vervolgens die situatie verergeren, en uiteindelijk tot schade-initiatie en -propagatie leiden.

Massief metselwerk uit breuksteen

De analyse van de schadefenomenen dient doordacht te gebeuren. Niet alle schade kan toegeschreven worden aan een vochtbelasting. Klimopbegroeiing kan bijvoorbeeld mechanische schade toebrengen aan gevelmaterialen. Ziet men dergelijke schade op een voorheen begroeid geveldeel, terwijl ze niet te zien is op andere geveldelen, dan is het evident om te besluiten dat deze verwering geen negatieve beslissingspramater tegen binnenisolatie vormt.

metalen geveldoorbrekingen: - muurankers - borstweringen (balkons, in ramen)

Bovenafscherming van gevels

Betonnen gevels (excl. asbeton)

— u dient een vochtanalyse te laten uitvoeren, waarbij zowel de vochtsituatie als een visuele gevelinspectie aangeven welke de risico's op vochtproblemen zijn. — u dient de vochtproblemen in de mate van het mogelijke op te lossen. — indien er een vermoeden, of aangetoond, is dat de verwering te maken heeft met vochtproblemen, dan is de toepassing van binnenisolatie afgeraden.

Energy efficiency and buildings Insulating solid walls, Historic England, 2016

De hoogt van een plint hoort minstens 30 cm boven het maaiveld te zijn. In het licht van binnenisolatie is het evenwel aan te raden om ze niet hoger dan 30 cm te maken. Een plint is immers, door zijn natuur, ook een droginsremmend element, dat de droging van het achterliggende metselwerk kan remmen. Daarom dient het ook niet groter te zijn dan nodig.

— Vervolgens kan u thermische binnenisolatie toepassen

Merkblatt E-8-10, Fachwerkinstandsetzung, Wärmeschutz bei Fachwerkgebäuden, WTA, 2020

— U dient vochtproblemen zoveel mogelijke op te lossen, en materiaalschade oordeelkundig te restaureren.

De belangrijkste zorg in dit type gebouwen is het behoud van het riet en het hout, dat blootgesteld staat aan de elementen, en derhalve zo optimaal mogelijke drogingsmogelijkheden — toepassing van thermische binnenisolatie is in het algemeen af te raden. dient te krijgen, aan beide zijden van de gevel, naast een zo laag mogelijke vochtbelasting. — luchtdichtheid is in dergelijke gebouwen een grote oorzaak van thermische verliezen en comfortproblemen. Dit kan aangepakt worden door een gewapende kalkgebonden binnenbepleistering, die Deze regels kunnen minder streng geïnterpreteerd worden indien de gevels beschut zijn (ver continue over de binnengevels (incl. houten elementen) aangebracht wordt, voorzover dat verenigbaar is met uitkragend dak, of hogergelegen uitkragende verdiepingen). De beschermde zone onder een de erfgoedwaarden. uitkraging heeft een hoogte die 4 x de uitkraging bedraagt.

Vloeren toevoeging kleurcode:

Vloeren 1) INPUT Onderdeel

2) VERWERKING (REFERENTIES) subkenmerken

vloer op volle grond

pathologie Zie opmerking 2 0. geen

a. aanpassing huidige epc

b. genuanceerde aanbeveling

c. opmerkingen

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen:

Erfgoedgewijs is een ingreep af te raden.

TV 193, Dekvloeren, deel 2: uitvoering, WTCB, 1994

- erfgoedwaarde van de vloerbekleding - toestand van de vloerbedekking, en de noodzaak tot demontage en herplaatsen van de vloerbedekking.

Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017

Renofase - bouwdetail, WTCB, 2017

Zie opmerking 1

TV 213, Binnenvloeren van Natuursteen, WTCB, 1999 TV 237, Keramische binnenvloerbetegelingen, WTCB, 2009

1. kleine mechanische schade, met beperkte tot geen impact op de functionaliteit van de vloer. - lokaal ontbrekende materialen - lokale scheuren - lokaal losgekomen vloerbekleding

3) RESULTAAT

TV 189, Dekvloeren, deel 1: materialen, prestaties, keuring, WTCB, 1993

TV 273, Installatie van vloerverwarmingssystemen met warm water, WTCB, 2020

Nagaan dat de schade veroorzaakt wordt door natuurlijk gebruik van de vloer (impact, trillingen) en niet door vocht. Indien de schade veroorzaakt wordt door veroudering, of accidentele oorzaken (impact), dan vloerbekleding lokaal herstellen. Is de schade gerelateerd aan vocht, dan volstaat herstellen niet, of is het geen duurzame oplossing. In dat geval — demontage vloerbekleding — voldoende diep uitgraven van de grond — Plaatsing van fundering, vochtkering, eventueel thermische isolatie, dekvloer, eventueel vloerverwarming. — Aanbrengen vloerbekleding, zoveel mogelijk met authentiek materiaal in de juiste patronen.

Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 (officieus document, niet gepubliceerd) Onderhoud van natuursteenvloeren, Monumentenwacht, 2007

Onderhoud van keramische en cementtegelvloeren, Monumentenwacht, 2012

2. ernstige verzakkingen/vervormingen, die de functionaliteit van de vloer verstoren: - afwijking horizontaliteit - opbollen - inzakken - ernstige scheurvorming

Energy Efficiency and Historic Buildings: Insulating solid ground floors, Historic England, 2016

— demontage vloerbekleding — voldoende diep uitgraven van de grond — Plaatsing van fundering, vochtkering, eventueel thermische isolatie, dekvloer, eventueel vloerverwarming. — Aanbrengen vloerbekleding, zoveel mogelijk met authentiek materiaal in de juiste patronen.

Bij het plaatsen van vochtkeringen en thermische isolatie dient er bijzondere aandacht te gaan naar aansluiting met dorpels, trappen en muren, aangezien dit risicoplaatsen zijn voor vochtlekken en koudebruggen. Het niet isoleren van een vloer op volle grond, samen met het langs de binnenkant isoleren van de aansluitende gevels, kan resulteren in een sterke koudebrugwerking bij de aansluiting tussen de vloer en de muur. Afhankelijk van de ernst van de vervorming, kan men eventueel opteren om geen ingreep uit te voeren en de vervorming niet te corrigeren. Dit kan verdedigbaar zijn — in functie van het voorziene gebruik van de ruimte — in functie van de vloerbekleding. Bepaalde vloerbekledingen zijn immers niet demonteerbaar, waardoor er enkel reconstructie overblijft nadat de vloerbekleding werd gedemonteerd. Dat is het geval bij granitovloeren, mozaieken, of verlijmde soepele vloerbekledingen (textiel, kunststof).

3. infiltrerend vocht (drukkend water uit de ondergrond)

4. Pathologie met betrekking tot vocht (uitgezonderd vochtinfiltraties):

- vochtige materialen - condens - verbrokkeling, verpoedering, afschilfering - schimmel - zoutuitbloei

Vloer op troggewelfjes op stalen Iliggers.

boven een kelderruimte ('normale' kelder of kruipruimte)

0. Vloerbekleding en draagstructuur: geen

TV 189, Dekvloeren, deel 1: materialen, prestaties, keuring, WTCB, 1993

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen:

TV 193, Dekvloeren, deel 2: uitvoering, WTCB, 1994

- erfgoedwaarde van de vloerbekleding - toestand van de vloerbedekking, en de noodzaak tot demontage en herplaatsen van de vloerbedekking. - erfgoedwaarde en bewaringstoestand van de draagstructuur

TV 213, Binnenvloeren van Natuursteen, WTCB, 1999 TV 223, Draagvloeren in niet-industriële gebouwen, WTCB, 2002 TV 237, Keramische binnenvloerbetegelingen, WTCB, 2009 Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017 Renofase - bouwdetail, WTCB, 2017

Het gaat om een begrenzing aan een kelderruimte. Idealiter wordt dit op een andere manier behandeld dan begrenzing aan buitenlucht, de T-schommelingen in kelderruimtes zijn veel begrensder dan die van de buitenomgeving.

— ingreep tussen draagstructuur en vloerbekleding is af te raden.

Als de vloer erfgoedwaarde heeft, is het aan te bevelen om niet aan de bovenzijde van de draagstructuur te isoleren. Potentiële energiewinsten zijn eerder beperkt, hetgeen algemeen zo is bij vloeren. Bovendien is de ruimte tussen de vloerbekleding en gewelfjes Aanbrengen van thermische isolatie onderaan de draagstructuur (waarbij deze dus wel aan het zicht onttrokken zal doorgaans dermate beperkt, dat er geen plaats is voor voldoende thermische isolatie. worden): — controleren of het metselwerk rondom de balkkoppen toch geen verborgen vochtprobleem vertoont Terwijl aan de andere kant materiaal- en authenticiteitsverlies bij demonteren en herplaatsen van vloeren onvermijdelijk zijn. — beschermen van de balken en de balkkoppen (vrijleggen van de balkkoppen kan nodig zijn) tegen vocht, door ontroesten, aanbrengen van roestwerende coatings, kathodische bescherming, opvoeren ventilatie in de kelderruimte, Isolatie onderaan de draagstructuur respecteert wel de aanwezig materialen, maar onttrekt de structuur aan het oog, dus ook hier dient injecties tegen opstijgend vocht op een niveau onder de balkkoppen afgewogen te worden of dit in verhouding staat tot de veelal beperkte energiewinsten die men zal bekomen. — aanbrengen thermische isolatie: de draagstructuur en vloerbekleding kan beschouwd worden als een voldoende luchten dampdichting tussen de isolatie en de binnenruimte.

TV 273, Installatie van vloerverwarmingssystemen met warm water, WTCB, Zie opmerking 1 2020 1. vloerbekleding: - scheurvorming - losliggend vloermateriaal - ontbrekend vloermateriaal - gebroken of afgesleten vloermateriaal - verzakkingen/vervormingen (horizontaliteit, opbollen)

— nagaan of de schade niet veroorzaakt wordt door instabiliteit van de draagstructuur.

Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 (officieus document, niet gepubliceerd)

Werken aan de vloerbekleding staan los van isolatiewerken aan de vloer, aangezien de ruimte tussen de troggewelfjes en de vloerbekleding doorgaans niet volstaan voor isolatiewerken. Isolatiewerken worden onderaan de draagstructuur uitgevoerd.

Indien de draagstructuur geen vervormings- of trillingsproblemen vertoont: — lokaal herstellen van de vloerbekleding indien mogelijk

Onderhoud van ijzerwerk, Monumentenwacht, 2006

ofwel bij algemener voorkomende schade — demonteren vloerbekleding — verwijderen oude dekvloer — vervangen door een nieuwe dekvloer — de gedemonteerde vloermaterialen terugplaatsen in hetzelfde patroon.

Onderhoud van natuursteenvloeren, Monumentenwacht, 2007 Onderhoud van keramische en cementtegelvloeren, Monumentenwacht, 2012

2. draagstructuur: vervormingen/doorbuiging/overmatig trillen van de Iliggers

Demonteren en reconstrueren indien de vervormingen te ver gevorderd zijn. Indien de structuur behouden kan worden: — onderstutten, eventueel opvijzelen — beschermen van de balken en de balkkoppen (vrijleggen van de balkkoppen kan nodig zijn) tegen vocht, door ontroesten, aanbrengen van roestwerende coatings, kathodische bescherming, opvoeren ventilatie in de kelderruimte, injecties tegen opstijgend vocht op een niveau onder de balkkoppen — stabiliseren van de structuur: verstevigen van metselwerk onder de balkkoppen (werken met oplegslof in beton), versteviging van de balken door het verstijven van de onderflens, of aanbrengen van bijkomende steunpunten (kolommen, bijkomende dragende balken onder de bestaande). — desgewenst een thermische isolatie onder de vloerconstructie aan te brengen.

3. draagstructuur: - oppervlakkige corrosie van de balken of balkkoppen - oppervlakkige verpoedering of verbrokkeling van de troggewelfjes

vloer in het beschermde 0. Geen volume, boven een ruimte van het beschermde volume (exclusief zoldervloeren - zie dakisolatie)

Het langs onder isoleren is de enige mogelijk praktisch haalbare isolatie-ingreep. — enkel aanvaardbaar indien de draagstructuur aan het zicht onttrokken mag worden. — Een goede damp- en luchtdichting tussen de kelderruimte en het isolatie/vloerpakket is onontbeerlijk, aangezien er anders nog steeds corrosie van de balken kan optreden. Bovendien zijn de balkkoppen in contact met de keldermuren zijn naar verwachting koud, en derhalve condensgevoelig. — Men dient zeker te zijn dat de balkkoppen volledig beschermd zijn tegen vocht, anders kan corrosie ervan optreden (en naar verwachting zelfs intensifiëren als er thermische isolatie is aangebracht)

Een vochtoorzaak ligt aan de basis van dergelijke pathologie. Ervan uitgaande dat de structuur behouden kan blijven, aangezien deze niet vervormd of verzakt is: — beschermen van de balken en de balkkoppen (vrijleggen van de balkkoppen kan nodig zijn) tegen vocht, door ontroesten, aanbrengen van roestwerende coatings, kathodische bescherming, opvoeren ventilatie in de kelderruimte, injecties tegen opstijgend vocht op een niveau onder de balkkoppen — desgewenst een thermische isolatie onder de vloerconstructie aan te brengen.

Het langs onder isoleren is de enige mogelijk praktisch haalbare isolatie-ingreep. — enkel aanvaardbaar indien de draagstructuur aan het zicht onttrokken mag worden. — Een goede damp- en luchtdichting tussen de kelderruimte en het isolatie/vloerpakket is onontbeerlijk, aangezien er anders nog steeds corrosie van de balken kan optreden. Bovendien zijn de balkkoppen in contact met de keldermuren naar verwachting koud, en derhalve condensgevoelig. — Men dient zeker te zijn dat de balkkoppen volledig beschermd zijn tegen vocht, anders kan de corrosie ervan gewoon doorgaan (en naar verwachting zelfs intensifiëren als er thermische isolatie is aangebracht)

— geen ingreep

De aanwezigheid van stalen balken in dit vloertype is een belangrijk aandachtspunt indien men binnenisolatie wenst toe te passen op de gevels. De balken vormen op zich reeds een structurele koudebrug, en dit gedrag wordt geaccentueerd indien men thermische binnenisolatie wenst aan te brengen (waarbij de isolatie wordt doorbroken door de balken). De binnengevelisolatie dient dan gepaard te gaan met een geschikte retourisolatie rond balken en gewelven, hetgeen moeilijk te detailleren is, en bovendien een zichtbare ingreep is.

Zie opmerking 4

Bovendien dient dan extra aandacht besteed te worden aan een geschikte regen- en vochtdichting van de buitengevels, aangezien de stalen balkkoppen, bij toepassing van thermische binnenisolatie, in een nadeliger vochtsituatie zullen belanden. Zie opmerking 2

1. vloerbekleding: - scheurvorming - losliggend vloermateriaal - ontbrekend vloermateriaal - gebroken of afgesleten vloermateriaal - verzakkingen/vervormingen (horizontaliteit, opbollen)

— nagaan of de schade niet veroorzaakt wordt door instabiliteit van de draagstructuur.

2. draagstructuur: vervormingen/doorbuiging/overmatig trillen van de Iliggers

Demonteren en reconstrueren indien de vervormingen te ver gevorderd zijn.

De aanwezigheid van stalen balken in dit vloertype is een belangrijk aandachtspunt indien men binnenisolatie wenst toe te passen op de gevels. De balken vormen op zich reeds een structurele koudebrug, en dit gedrag wordt geaccentueerd indien men thermische binnenisolatie wenst aan te brengen (waarbij de isolatie wordt doorbroken door de balken). De binnengevelisolatie dient dan gepaard te gaan met een geschikte retourisolatie rond balken en gewelven is dan doorgaans een noodzaak.

3. draagstructuur: - oppervlakkige corrosie van de balken of balkkoppen - oppervlakkige verpoedering of verbrokkeling van de troggewelfjes

Indien de draagstructuur geen vervormings- of trillingsproblemen vertoont: — lokaal herstellen van de vloerbekleding indien mogelijk

Indien de structuur behouden kan worden: — onderstutten, eventueel opvijzelen — beschermen van de balken en de balkkoppen (vrijleggen van de balkkoppen kan nodig zijn) tegen vocht, door ontroesten, aanbrengen van roestwerende coatings, en het restaureren van de buitengevels. — stabiliseren van de structuur: verstevigen van metselwerk onder de balkkoppen (werken met oplegslof in beton), versteviging van de balken door het verstijven van de onderflens,of aanbrengen van bijkomende steunpunten (kolommen, bijkomende dragende balken onder de bestaande).

De aanwezigheid van stalen balken in dit vloertype is een belangrijk aandachtspunt indien men binnenisolatie wenst toe te passen op de gevels. De balken vormen op zich reeds een structurele koudebrug, en dit gedrag wordt geaccentueerd indien men thermische binnenisolatie wenst aan te brengen (waarbij de isolatie wordt doorbroken door de balken). De binnengevelisolatie dient dan gepaard te gaan met een geschikte retourisolatie rond balken en gewelven is dan doorgaans een noodzaak.

De aanwezigheid van stalen balken in dit vloertype is een belangrijk aandachtspunt indien men binnenisolatie wenst toe te passen op de gevels. De balken vormen op zich reeds een structurele koudebrug, en dit gedrag wordt geaccentueerd indien men thermische binnenisolatie wenst aan te brengen (waarbij de isolatie wordt doorbroken door de balken). De binnengevelisolatie dient dan gepaard te gaan met een geschikte retourisolatie rond balken en gewelven is dan doorgaans een noodzaak. Bovendien dient dan extra aandacht besteed te worden aan een geschikte regen- en vochtdichting van de buitengevels, aangezien de stalen balkkoppen, bij toepassing van thermische binnenisolatie, in een nadeliger vochtsituatie zullen belanden.

Vloer op massieve metselwerk gewelven (natuursteen, baksteen)

boven een kelderruimte

0. Vloerbekleding en gewelf: geen

TV 189, Dekvloeren, deel 1: materialen, prestaties, keuring, WTCB, 1993

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen:

Erfgoedgewijs is een ingreep af te raden.

TV 193, Dekvloeren, deel 2: uitvoering, WTCB, 1994

- erfgoedwaarde van de vloerbekleding - toestand van de vloerbedekking, en de noodzaak tot demontage en herplaatsen van de vloerbedekking. - erfgoedwaarde en bewaringstoestand van het onderliggende gewelf

Technisch gezien is een demontage en herplaatsing met isolatie mogelijk: — demontage vloerbekleding — voldoende diep uitgraven van de grond (voorzover het gewelf niet te dicht bij de vloerbekleding zit) — Plaatsing van fundering, vochtkering, eventueel thermische isolatie, dekvloer, eventueel vloerverwarming. — Aanbrengen vloerbekleding, zoveel mogelijk met authentiek materiaal in de juiste patronen.

TV 213, Binnenvloeren van Natuursteen, WTCB, 1999 TV 237, Keramische binnenvloerbetegelingen, WTCB, 2009

Als de vloer erfgoedwaarde heeft, is het aan te bevelen van geen ingreep uit te voeren. Potentiële energiewinsten zijn eerder beperkt, terwijl materiaal- en authenticiteitsverlies bij demonteren en herplaatsen van vloeren onvermijdelijk zijn. Het niet isoleren van een vloer op een massief gewelf, samen met het langs de binnenkant isoleren van de aansluitende gevels, kan resulteren in een sterke koudebrugwerking bij de aansluiting tussen de vloer en de muur. Isoleren van het gewelf aan de onderkant is af te raden: de bekomen energiewinsten staan veelal niet in verhouding tot de mate waarin het uitzicht van het gewelf wordt veranderd.

Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017 Renofase - bouwdetail, WTCB, 2017

1. kleine mechanische schade, met beperkte tot geen impact op de functionaliteit van de vloer. - lokaal ontbrekende materialen - lokale scheuren - lokaal losgekomen vloerbekleding

Thermisch: is een vloer op een massief gewelf te beschouwen als een vloer op volle grond?

TV 273, Installatie van vloerverwarmingssystemen met warm water, WTCB, 2020 Onderhoud van natuursteenvloeren, Monumentenwacht, 2007

Onderhoud van keramische en cementtegelvloeren, Monumentenwacht, 2012

Is de schade gerelateerd aan vocht in het gewelf, dan volstaat herstellen niet. In dat geval

Energy Efficiency and Historic Buildings: Insulating solid ground floors, Historic England, 2016

2. ernstige verzakkingen/vervormingen, die de functionaliteit van de vloer verstoren: - afwijking horizontaliteit - opbollen - inzakken - ernstige scheurvorming

— demontage vloerbekleding — voldoende diep uitgraven van de grond boven het gewelf. — Plaatsing van fundering, vochtkering, eventueel thermische isolatie, dekvloer, eventueel vloerverwarming, voorzover de beschikbare ruimte dit toestaat. — Aanbrengen vloerbekleding, zoveel mogelijk met authentiek materiaal in de juiste patronen.

Het aanbrengen van thermische isolatie onderaan het gewelf wordt niet aanbevolen. Het risico bestaat dat eventuele vochtproblemen in de vloer erboven verergeren. Bovendien is deze ingreep meestal niet verenigbaar met erfgoedwaarden van het gewelf. Tenslotte is de zin van deze ingreep discutabel: de grote dikte van het gewelf zal een eventuele thermische winst vaak zeer beperkt maken.

Bij het plaatsen van vochtkeringen en thermische isolatie dient er bijzondere aandacht te gaan naar aansluiting met dorpels, trappen en muren, aangezien dit risicoplaatsen zijn voor vochtlekken en koudebruggen. Het niet isoleren van een vloer op een massief gewelf, samen met het langs de binnenkant isoleren van de aansluitende gevels, kan resulteren in een sterke koudebrugwerking bij de aansluiting tussen de vloer en de muur. Afhankelijk van de ernst van de vervorming, kan men eventueel opteren om geen ingreep uit te voeren en de vervorming niet te corrigeren. Dit kan verdedigbaar zijn — in functie van het voorziene gebruik van de ruimte — in functie van de vloerbekleding. Bepaalde vloerbekledingen zijn immers niet demonteerbaar, waardoor er enkel reconstructie overblijft nadat de vloerbekleding werd gedemonteerd. Dat is het geval bij granitovloeren, mozaieken, of verlijmde soepele vloerbekledingen (textiel, kunststof). Het aanbrengen van thermische isolatie onderaan het gewelf wordt niet aanbevolen. Het risico bestaat dat eventuele vochtproblemen in de vloer erboven verergeren. Bovendien is deze ingreep meestal niet verenigbaar met erfgoedwaarden van het geweld. Tenslotte is de zin van deze ingreep discutabel: de grote dikte van het gewelf zal een eventuele thermische winst vaak zeer beperkt maken.

3. Pathologie met betrekking tot vocht (uitgezonderd vochtinfiltraties):

- vochtige materialen - condens - verbrokkeling, verpoedering, afschilfering - schimmel - zoutuitbloei

— beroep doen op een studiebureau, om de stabiliteit en de benodigde stabiliseringswerken te kunnen inschatten.

— infiltraties in gewelven komen doorgaans van buiten het gebouw, hetzij door drukkend water aan de zijkant van het gebouw, hetzij rechtstreekse infiltratie van hemelwater. Het risico bestaat dat infiltrerend vocht op termijn nadelig kan zijn voor de stabiliteit van het gewelf (doordat er bindmiddel uit de mortel wordt gespoeld) — het reduceren en stoppen van de infiltraties doorheen het gewelf gebeurt aan de buitenkant van het gebouw, door aanbrenging van dichtingen en eventueel drainage rondom het gebouw, voorzover dit bereikbaar is.

Het aanbrengen van thermische isolatie onderaan het gewelf wordt niet aanbevolen. Het risico bestaat dat eventuele vochtproblemen in de vloer erboven verergeren. Bovendien is deze ingreep meestal niet verenigbaar met erfgoedwaarden van het geweld. Tenslotte is de zin van deze ingreep discutabel: de grote dikte van het gewelf zal een eventuele thermische winst vaak zeer beperkt maken.

Vochtproblemen in gewelven van kelderruimtes zijn moeilijk op een onzichtbare wijze op te lossen. — Toepassen van een aangepaste klimatisatie. Voor het nodige vooronderzoek moet beroep gedaan worden op een studiebureau of onderzoekscentrum. — gebruikmaken van kelderdichtingen of saneerpleisters, in de mate dat dit verenigbaar is met de erfgoedwaarden.

Het aanbrengen van thermische isolatie onderaan het gewelf wordt niet aanbevolen. Het risico bestaat dat eventuele vochtproblemen in de vloer erboven verergeren. Bovendien is deze ingreep meestal niet verenigbaar met erfgoedwaarden van het geweld. Tenslotte is de zin van deze ingreep discutabel: de grote dikte van het gewelf zal een eventuele thermische winst vaak zeer beperkt maken.

Betreffende de stabiliteit: vervormingen, scheuren

5. pathologie in het gewelf: in verband met vochtinfiltraties: - water dat doorheen het gewelf komt - kalkuitbloei - stalactieten

6. pathologie in het gewelf: in verband met vocht: - verpoederen, afschilferen, afbrokkelen - vochtvlekken - zoutuitbloei - schimmelvorming - condens

boven een ruimte van het beschermde volume Zie opmerking 4

boven een kelder

pathologie in verband met vocht: - verpoederen, afschilferen, afbrokkelen - vochtvlekken - zoutuitbloei - schimmelvorming - condens

0. vloerbekleding + draagstructuur: geen

Het niet isoleren van een vloer op volle grond, samen met het langs de binnenkant isoleren van de aansluitende gevels, kan resulteren in een sterke koudebrugwerking bij de aansluiting tussen de vloer en de muur. Het aanbrengen van thermische isolatie onderaan het gewelf wordt niet aanbevolen. Het risico bestaat dat eventuele vochtproblemen in de vloer erboven verergeren. Bovendien is deze ingreep meestal niet verenigbaar met erfgoedwaarden van het geweld. Tenslotte is de zin van deze ingreep discutabel: de grote dikte van het gewelf zal een eventuele thermische winst vaak zeer beperkt maken.

4. pathologie in het gewelf:

Vloer op houten balken (+ houten vloerbekleding)

Dichtingen onderaan het gewelf zijn onder voorbehoud toe te passen: ze veranderen immers het uitzicht, en zijn niet steeds een garantie om infiltraties succesvol te bestrijden. Bovendien is dergelijke ingreep maar matig reversibel.

— grondige inspectie van de gevel waarop het gewelf aansluit — herstellen van de gevels

Binnengevelisolatie toepassen in een ruimte boven of onder een massief metselwerk gewelf kan de koudebrugwerking van het gewelf aanzienlijk versterken, dus er dient dan bijzondere aandacht aan de detaillering van de binnenisolatie geschonken te worden. Doordat retourisolatie over het gewelf toegepast moet worden, wordt dit deels bedekt, en is dergelijke binnenisolatie veelal niet mogelijk.

TV 180, Curatieve houtbescherming in gebouwen, WTCB, 1990

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen:

— geen ingreep is een mogelijkheid

Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017

- erfgoedwaarde en bewaringstoestand van de vloerbekleding en draagstructuur - de noodzaak tot demontage en herplaatsen van de vloerbedekking.

Een luchtdichting tussen de binnenruimte en de kelder kan erg nuttig kan zijn, aan te brengen onderaan de vloer, voorzover de erfgoedwaarde dit toelaat (wijziging uitzicht vande vloer) — ondanks dat de balken onaangetast zijn, toch controleren van de vochtsituatierondom de balkkoppen. Indien nodig de balkkoppen bijkomend beschermen tegen vocht, zoals door injectie tegen opstijgend grondvocht onder het niveau van de balkkoppen. — aanbrengen van luchten dampdichting onderaan de draagstructuur. — eventueel gevolgd door aanbrenging van thermische isolatie onderaan de draagstructuur.

Renofase - bouwdetail, WTCB, 2017 Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 (officieus document, niet gepubliceerd) Opleiding restauratievakman moderne bouwchemie - Module balkkopherstel, AOE, 2015

Thermisch: begrenzing aan een kelderruimte. Idealiter wordt dit op een andere manier behandeld dan begrenzing aan buitenlucht, de T-schommelingen in kelderruimtes zijn veel begrensder dan die van de buitenomgeving.

Biologische aantasting van hout, Monumentenwacht, 2005 1. vloerbekleding + draagstructuur: materiaaltechnische aantasting van het hout - vochtvlekken - houtrot - zwammen - schimmels - aantasting door insecten

Zie opmerking 1 Onderhoud van houten vloeren, Monumentenwacht, 2008 Dieren in en op gebouwen - insecten, Monumentenwacht, 2010 Energy Efficiency and Historic Buildings: Insulating of suspended timber floors, Historic England, 2016

2. vloerbekleding + draagstructuur:

— Analyseren van de vochttoestand van het metselwerk waarmee de vloer in contact is, en van de staat van het hout Toepassing van binnengevelisolatie is bij dergelijke vloeren geen evidentie, in verband met een verhoogd risico op vochtschade aan de — oplossen van vochtproblemen ter hoogte van de vloer en balkkoppen. In het bijzonder, indien nodig, injecties tegen balkkoppen. Een correcte detaillering van de binnengevelisolatie met de balkkoppen is uiterst belangrijk. opstijgend grondvocht onder het niveau van de balkkoppen. — Herstellen van schade aan houten elementen, en toepassen van curatieve en preventieve bescherming (tegen insecten, Soms is het moeilijk tot zelfs onmogelijk om onderaan de vloer te werken (lage geventileerde kruipruimte onder de vloer) waardoor een zwam- en schimmelaantasting). adequate luchtdichting en isolatie niet mogelijk is. In dat geval kan binnendringende koude lucht via luchtlekken in de vloer, tegengegaan worden door ervoor te zorgen dat binnenlucht via de luchtlekken in de vloer naar buiten wordt gevoerd (ventilatie in de — thermische isolatie onderaan de vloer, tussen de balken en/of onderaan. Bijzonder aandacht schenken aan damp- en betrokken ruimte door injectie van ventilatielucht). luchtdichting tussen het isolatiepakket en de binnenruimte, en rond de oplegging van de balkkoppen in de muren.

— Analyseren van de vochttoestand van het metselwerk waarmee de vloer in contact is, en van de staat van het hout Toepassing van binnengevelisolatie is bij dergelijke vloeren geen evidentie, in verband met een verhoogd risico op vochtschade aan de — oplossen van vochtproblemen ter hoogte van de vloer en balkkoppen. In het bijzonder, indien nodig, injecties tegen balkkoppen. Een correcte detaillering van de binnengevelisolatie met de balkkoppen is uiterst belangrijk. opstijgend grondvocht onder het niveau van de balkkoppen. — Indien nodig het metselwerk waarin de balken opliggen verstevigen: metselwerk herstellen, toepassen van een Soms is het moeilijk tot zelfs onmogelijk om onderaan de vloer te werken (lage geventileerde kruipruimte onder de vloer) waardoor een balkslof. adequate luchtdichting en isolatie niet mogelijk is. In dat geval kan binnendringende koude lucht via luchtlekken in de vloer, — Herstellen van schade aan houten elementen, bbijvoorbeeld balkkopprotheses of versterken van de houten balken, of tegengegaan worden door ervoor te zorgen dat binnenlucht via de luchtlekken in de vloer naar buiten wordt gevoerd (ventilatie in de toepassing van bijkomende steunpunten. En toepassen van curatieve en preventieve bescherming (tegen insecten, zwam- betrokken ruimte door injectie van ventilatielucht). en schimmelaantasting.

- Vervorming, verzakkingen.

— thermische isolatie onderaan de vloer, tussen de balken en/of onderaan. Bijzonder aandacht schenken aan damp- en luchtdichting tussen het isolatiepakket en de binnenruimte, en rond de oplegging van de balkkoppen in de muren.

boven een ruimte van het 0. geen beschermde volume (exclusief zoldervloeren - zie dakisolatie)

— geen ingreep

Zie opmerking 4 1. materiaaltechnische aantasting van het hout

- vochtvlekken - houtrot - zwammen - schimmels - aantasting door insecten

2. vloerbekleding + structuur:

- Vervorming, verzakkingen.

Vloer op betonnen draagstructuur

boven een kelderruimte (een 'normale' kelder, of een lage kruipruimte)

0. draagstructuur en vloerbekleding: geen

— geen ingreep

Toepassing van binnengevelisolatie bij een ongeïsoleerde betonnen vloer kan leiden tot een geïntensifieerde koudebrugwerking (condens of schimmelvorming) bij de aansluiting van vloer met muren.

— nakijken of deze schade komt door trillingen of zettingen van de draagstructuur (studiebureau, architect) — indien nodig versterken/verstijven van de draagstructuur voorzien (aanbrenging externe wapening, voorzien bijkomende steunpunten) — desgewenst aanbrengen thermische isolatie onderaan de vloer (indien verenigbaar met erfgoedwaarden) — lokaal herstellen van de vloerbekleding

Toepassing van binnengevelisolatie bij een ongeïsoleerde betonnen vloer kan leiden tot een geïntensifieerde koudebrugwerking (condens of schimmelvorming) bij de aansluiting van vloer met muren.

— nakijken of er sprake is van infiltraties via gevel of gevelopeningen. — indien nodig herstellingen of dichtingen aanbrengen — lokaal herstellen van de vloerbekleding

— nakijken of er sprake is van structurele of geometrische koudebruggen ter hoogte van de aansluiting van de vloer met buitengevels, terrassen (in het bijzonder een vloerplaat die naar buiten doorloopt). — aanpakken van de koudebrugproblematiek, doorgaans gebeurt dit zowel ter hoogte van vloeren en gevels. — lokaal herstellen van de vloerbekleding

Bij isoleren onderaan de draagstructuur, kan het beton (voorzover in goede staat) beschouwd worden als luchten dampdicht. bij twijfel is het aanbrengen van een extra luchten dampdichting tussen isolatie en de draagstructuur aangewezen.

3. Draagstructuur: doorbuigen, vervormen, grote scheurvorming, trillen

— nakijken of deze schade komt door trillingen of zettingen van de draagstructuur (studiebureau, architect) — indien nodig versterken/verstijven van de draagstructuur voorzien (aanbrenging externe wapening, voorzien bijkomende steunpunten) — desgewenst aanbrengen thermische isolatie onderaan de draagstructuur (indien verenigbaar met erfgoedwaarden)

Toepassing van binnengevelisolatie bij een ongeïsoleerde betonnen vloer kan leiden tot een geïntensifieerde koudebrugwerking (condens of schimmelvorming) bij de aansluiting van vloer met muren.

4. Draagstructuur: kalkuitbloei, dikke kalkafzettingen of stalactieten/stalagmieten

— nakijken waar infiltraties optreden — nagaan in welke mate de betonkwaliteit en stabiliteit niet is aangetast door de infiltraties — wegnemen van de infiltraties — indien nodig de betonschade herstellen, in extreme gevallen verwijderen en reconstrueren van de draagstructuur. — desgewenst aanbrengen van thermische isolatie onderaan de draagstructuur (indien verenigbaar met erfgoedwaarden)

Toepassing van binnengevelisolatie bij een ongeïsoleerde betonnen vloer kan leiden tot een geïntensifieerde koudebrugwerking (condens of schimmelvorming) bij de aansluiting van vloer met muren.

6. Draagstructuur: materiaalkundige aantasting, zonder visuele impact op de stabiliteit: - scheuren - afbrokkelen - blootligende wapening - corroderende wapening

— analyse van de schade-oorzaken (architect, studiebureau) — herstellen en beschermen van het beton — desgewenst aanbrengen van thermische isolatie onderaan de draagstructuur

Toepassing van binnengevelisolatie bij een ongeïsoleerde betonnen vloer kan leiden tot een geïntensifieerde koudebrugwerking (condens of schimmelvorming) bij de aansluiting van vloer met muren.

1. vloerbekleding: loskomen, scheuren

TV 189, Dekvloeren, deel 1: materialen, prestaties, keuring, WTCB, 1993

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen:

TV 193, Dekvloeren, deel 2: uitvoering, WTCB, 1994

- erfgoedwaarde en bewaringstoestand van de vloerbekleding en draagstructuur - de noodzaak tot demontage en herplaatsen van de vloerbedekking.

TV 196, balkons, WTCB, 1995 TV 213, Binnenvloeren van Natuursteen, WTCB, 1999

TV 231, Herstelling en bescherming van beton, WTCB, 2007

begrenzing aan een kelderruimte. Idealiter wordt dit op een andere manier behandeld dan begrenzing aan buitenlucht, de T-schommelingen in kelderruimtes zijn veel begrensder dan die van de buitenomgeving.

TV 237, Keramische binnenvloerbetegelingen, WTCB, 2009

Zie opmerking 1

TV 223, Draagvloeren in niet-industriële gebouwen, WTCB, 2002

TV 244, aansluitingsdetails bij platte daken, WTCB, 2012

Het loskomen van soepele vloerbekleding op een betonnen vloer komt vaak door condensatie tussen de vloerbekleding en de betonnen draagvloer. Soepele dunnen vloerbekledingen worden gekenmerkt door enige thermische isolatie, waardoor het beton onderaan de bekleding koud is. Vocht, afkomstig van de binnenlucht, die vie de naden van de vloerbkleding, in contact komt met het beton, kan — nakijken of het loskomen afkomstig is van wapeningscorrosie in bet beton onder de vloerbekleding condenseren, aanleiding geven tot schimmelvorming en de lijm aantasten. Bij herstelling van soepele vloerbekledingen dient daarom, — indien nodig verwijderen vloerbekleding, en aanpakken betonproblematiek (herstellen roestende wapening, voorzien op een ongeïsoleerde ondergrond, bijzondere aandacht worden geschonken een een correcten en volvlakse verlijming van de van voldoende betondekking, in uitzonderlijke gevallen verwijderen en reconstrueren van de vloerplaat of vloerbekleding. draagstructuur) — lokaal herstellen van de vloerbekleding

Detaillering van binnenisolatie - praktijkgids, WTCB, 2017 Renofase - bouwdetail, WTCB, 2017 TV 273, Installatie van vloerverwarmingssystemen met warm water, WTCB, 2020 2. vloerbekleding: condens, schimmel, plassen Onderhoud van natuursteenvloeren, Monumentenwacht, 2007 Onderhoud van keramische en cementtegelvloeren, Monumentenwacht, 2012 Onderhoud van betonnen erfgoed, Monumentenwacht, 2018

boven een ruimte van het 0. draagstructuur en vloerbekleding: geen beschermde volume (exclusief zoldervloeren - zie dakisolatie)

— geen ingreep

Toepassing van binnengevelisolatie bij een betonnen binnenvloer kan leiden tot een geïntensifieerde koudebrugwerking (condens of schimmelvorming) bij de aansluiting van vloer met muren. De aanbrenging van gepaste retourisolatie op plafonds en dwarsmuren is dan een noodzaak.

Zie opmerking 4

1. vloerbekleding: loskomen, scheuren

Het loskomen van soepele vloerbekleding op een betonnen vloer, ter hoogte van aansluitingen met buitengevels, komt vaak door — nakijken of het loskomen afkomstig is van wapeningscorrosie in bet beton onder de vloerbekleding condensatie tussen de vloerbekleding en de betonnen draagvloer. Soepele dunnen vloerbekledingen worden gekenmerkt door enige — indien nodig verwijderen vloerbekleding, en aanpakken betonproblematiek (herstellen roestende wapening, voorzien thermische isolatie, waardoor het beton onderaan de bekleding koud is. Vocht, afkomstig van de binnenlucht, die vie de naden van de van voldoende betondekking, in uitzonderlijke gevallen verwijderen en reconstrueren van de vloerplaat of vloerbkleding, in contact komt met het beton, kan condenseren, aanleiding geven tot schimmelvorming en de lijm aantasten. Bij draagstructuur) herstelling van soepele vloerbekledingen dient daarom, op een ongeïsoleerde ondergrond, bijzondere aandacht worden geschonken — lokaal herstellen van de vloerbekleding een een correcten en volvlakse verlijming van de vloerbekleding.

boven een ruimte van het beschermde volume (exclusief zoldervloeren - zie dakisolatie) Zie opmerking 4

2. vloerbekleding: condens, schimmel, plassen

Bijzonder geval 1:

— nakijken of er sprake is van infiltraties via gevel of gevelopeningen. — indien nodig herstellingen of dichtingen aanbrengen — lokaal herstellen van de vloerbekleding

Het loskomen van soepele vloerbekleding op een betonnen vloer, ter hoogte van aansluitingen met buitengevels, komt vaak door condensatie tussen de vloerbekleding en de betonnen draagvloer. Soepele dunnen vloerbekledingen worden gekenmerkt door enige thermische isolatie, waardoor het beton onderaan de bekleding koud is. Vocht, afkomstig van de binnenlucht, die vie de naden van de vloerbkleding, in contact komt met het beton, kan condenseren, aanleiding geven tot schimmelvorming en de lijm aantasten. Bij herstelling van soepele vloerbekledingen dient daarom, op een ongeïsoleerde ondergrond, bijzondere aandacht worden geschonken een een correcten en volvlakse verlijming van de vloerbekleding.

3. Draagstructuur: doorbuigen, vervormen, grote scheurvorming, trillen

— nakijken of deze schade komt door trillingen of zettingen van de draagstructuur (studiebureau, architect) — indien nodig versterken/verstijven van de draagstructuur voorzien (aanbrenging externe wapening, voorzien bijkomende steunpunten) — desgewenst aanbrengen thermische isolatie onderaan de draagstructuur (indien verenigbaar met erfgoedwaarden)

4. Draagstructuur: kalkuitbloei, dikke kalkafzettingen of stalactieten/stalagmieten

6. Draagstructuur: materiaalkundige aantasting, zonder visuele impact op de stabiliteit: - scheuren - afbrokkelen - blootligende wapening - corroderende wapening

— analyse van de schade-oorzaken (architect, studiebureau) — herstellen en beschermen van het beton

— controleren van de stabilteit van de uitkraging (architect, studiebureau) — indien nodig werken uitvoeren om de structuur te stabiliseren.

Bij dergelijke vloeren is de werkruimte dermate beperkt (klein oppervlakte, vaak ingewikkelde geometrie die vooral bouwknoop is) dat een vloerisolatie moeilijk is.

— wegnemen van verweringsoorzaken (vooral infiltraties en blootstelling aan vocht) — herstellen van de materialen (hout, metaal, glas, metselwerk, beton) en voorzien van gepaste beschermingen — desgewenst aanbrengen van thermische isolatie door wegnemen van vloerbekleding, plaatsen vochtkeringen, dichtingen en isolatie, er herplaatsen van de vloerbekleding. — of geen vloerisolatie aanbrengen, en de ruimte afscheiden van het beschermde volume, bijvoorbeeld door plaatsing van binnendeuren, voorzover de erfgoedwaarde van het interieur dit toelaat.

Rekening houdend met de beperkte impact van vloerisolatie in zo'n geval, is een afscheiding tussen deze ruimte en de beschermde binnenruimte haalbaarder en zinvoller, voorzover de erfgoedwaarde van het interieur dit toelaat.

— te behandelen als een vloer van dezelfde structuur, boven een kelderruimte.

Alhoewel dergelijke vloeren behandeld kunnen worden als een vloer boven een kelder, dient gewezen te worden op het feit dat de buitenruimte veel grotere temperatuursvarieties kent dan een kelderruimte. De eventuele noodzaak tot thermische isolatie van vloeren boven een buitenruimte is daardoor groter dan boven een kelderruimte.

Algemeen: allerhande materiaalschade, scheuren, vochtvlekken, vervormingen, …

Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 (officieus document, niet gepubliceerd)

Kleine vloer van erkers of andere kleine uitkragingen (behorend tot het beschermde volume)

Bijzonder geval 2: Grote vloer van een binnenruimte boven een buitenruimte: uitkraging, boven een galerij.

Mogelijkheid voorzien om dergelijke ruimtes thermisch af te scheiden van het beschermde volume (door bvb toevoeging van deuren) Zie opmerking 1

Technische Praktijkgids - isolatie van vloeren, LEHR, 2010 (officieus document, niet gepubliceerd)

Daken toevoeging kleurcode:

Dak 1) INPUT

2) VERWERKING (REFERENTIES)

Onderdeel

subkenmerken

DAKSTRUCTUUR

Houten dakstructuur

pathologie Zie opmerking 2 - MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken - TV 255 luchtdichtheid van gebouwen - Praktijkgids binnenisolatie

3) RESULTAAT a. aanpassing huidige epc

b. genuanceerde aanbeveling

Aanbevelingen zijn afhankelijk van volgende elementen: - erfgoedwaarde (zeldzaamheid, herkenbaarheid, representativiteit, ensemblewaarde) - toestand van dakstructuur

DAK STRAT 4, 5 LANGS BUITENZIJDE (isolatie boven de draagconstructie)

- isoleren binnenzijde - isoleren buitenzijde - isoleren tussen de kepers

Bij isolatie boven de draagconstructie: — moeten isolatieplaten kunnen doorlopen waardoor geen risico is op koudebruggen bij de aansluiting met de muurisolatie. — Is het is ten zeerste aangeraden om een onderdak te plaatsen. — Is het een voordeel dat de bestaande dakconstructie kan van binnenuit volledig zichtbaar blijven en de binnenafwerking kan behouden worden — Is bij het sarking principe het gebruik van tengellatten noodzakelijk — Is bij complexe dakstructuren buitenisolatie ook mogelijk maar dient de nodige aandacht besteed te worden aan de architecturale waarde van de dakvorm, alsook aan de verhoudingen.

Zie opmerking 5 - isoleren van zoldervloer wordt opgenomen bij vloeren Zie opmerking 1

DAK STRAT 1, 2, 3, 4 LANGS BINNENZIJDE (isolatie onder en tussen de draagconstructie) —Het is ten zeerste aangeraden om een onderdak te plaatsen, wanneer dit nog niet aanwezig is, of indien niet mogelijk wordt het aangeraden om een onderdak in te werken tussen of onder de kepers. —Wanneer er isolatie tussen de kepers geplaatst wordt en de gordingen zichtbaar dienen te blijven kan er geopteerd worden om de kepers aan te passen, dit om de verhoudingen (interieur) te behouden. Zie opmerking 5

- houtrot - zwamaantasting - vervorming

DAK STRAT 1, 2, 3, 4, 5 Verder onderzoek is nodig ifv graad van aantasting van de houten dakstructuur. Laat U hiervoor bijstaan door een architect, aannemer, … —Indien dakstructuur te sterk is aangetast zullen constructie-elementen vervangen moeten worden. —Curatieve behandeling van de dakkap Zie opmerking 5

Stalen dakstructuur

-corrosie - vervorming

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken - TV 255 luchtdichtheid van gebouwen - Praktijkgids binnenisolatie

betonnen dakstructuur

—scheurvorming —uitstulping van beton —lokale verkleuringen —vochtplekken —wapeningscorrosie door carbonatatie

DAK STRAT 1,2,3,4,5 'Bij corrosie / vervorming is verder onderzoek nodig naar de graad van aantasting van de staalconstructie. Laat u hiervoor bijstaan door een architect, ingenieur, … —In geval van vergevorderde corrosie kan het nodig zijn om de structuur plaatselijk te verstevigen. —In geval van beperkte corrosie kan aanbrengen van een beschermende coating (vb. verflaag) voldoende bescherming bieden.

DAK STRAT 3,4 '—Isolatie tussen de stalen structuur kan enkel in combinatie met een aanvulling van isolatie aan de binnen- of buitenzijde, daar enkel isoleren tussen stalen structuur weinig zin heeft door hoog warmtetransport door stalen elementen. DAK STRAT 1,2,3,4,5 'De toestand van de betonconstructie dient onderworpen te worden aan een visuele inspectie, u kan hiervoor best beroep doen op een deskundige. Op basis van de resultaten van de visuele inspectie, zullen al dan niet aanvullende proeven nodig zijn. Scheuren die gepaard gaan met ontoelaatbare vervormingen kunnen duiden op een structureel probleem. Bij twijfel over de structurele eigenschappen van de constructie is het aangewezen een stabiliteitsstudie te laten uitvoeren.

DAK STRAT 2,3,4 KOUD DAK —Isolatie onder of tussen de balken van de dragende structuur is mogelijk. Hierdoor blijft exterieur ongewijzigd.

ELEMENTEN

dakkapel

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 255 luchtdichtheid van gebouwen

DAK STRAT 4,5 WARM DAK —Bij de isolatie van een plat dak kunt u het best kiezen voor een warm dak. Als het plat dak nog in goede staat is, wordt boven de bestaande dakconstructie een nieuwe laag met dampscherm, isolatie en dakbedekking aangebracht. Voordeel van deze methode is dat de dakconstructie minder zal uitzetten en krimpen waardoor er minder kans is op barsten en scheuren. Ook zal de dakconstructie als warmtebuffer fungeren – overdag slaat de constructie de warmte op en wanneer het ’s avonds afkoelt zal de warmte geleidelijk afgegeven worden. —Als dakconstructie het toelaat is er geen enkele beperking om van je dak een groendak te maken. Dankzij de massa bieden ze bijkomende thermische isolatie en verminderen ze het risico op oververhitting in de zomer. Laat een specialist vooraf onderzoeken of u van het platte dak een groendak kunt maken. DAK STRAT 2,3,4 ISOLATIE LANGS BINNENZIJDE —Om de globale isolatiewaarde van het dak te behouden dient er mogelijks een alternatieve dunnere isolatie gebruikt te worden om de detaillering van de dakkapel te behouden. Bijvoorbeeld gebruik van aërogel ter hoogte van dakkapellen. DAK STRAT 4,5 ISOLATIE LANGS BUITENZIJDE —Om de globale isolatiewaarde van het dak te behouden dient er mogelijks een alternatieve dunnere isolatie gebruikt te worden om de detaillering van de dakkapel te behouden. Bijvoorbeeld gebruik van aërogel ter hoogte van dakkapellen. —De originele constructie kan van binnenuit volledig zichtbaar blijven

schouwen detaillering kroonlijsten dakvenster

DAK STRAT 2,3,4 ISOLATIE LANGS BINNENZIJDE – geen specifieke elementen DAK STRAT 4,5 ISOLATIE LANGS BUITENZIJDE —Aanwezigheid van een bakgoot geeft meer marge ifv sarking-principe (isolatie langs de buitenzijde)

opgaande muren (muurvlechtingen, trapgevels, …)

DAK STRAT 2,3,4 ISOLATIE LANGS BINNENZIJDE – geen specifieke elementen DAK STRAT 4,5 ISOLATIE LANGS BUITENZIJDE —Bij trapgevels wordt er in combinatie met sarking-principe vaak met een verdoken goot gewerkt. Op die manier blijven de verhoudingen behouden en is de visuele impact minimaal.

DAKVORM

Mansardedak, sheddaken , Hellend dak

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 251 thermische isolatie van hellende daken

DAK STRAT 4,5 LANGS BUITENZIJDE (isolatie boven de draagconstructie) — Isolatieplaten kunnen doorlopen waardoor geen risico is op koudebruggen bij de aansluiting met de muurisolatie. — Het is ten zeerste aangeraden om een onderdak te plaatsen. — Bestaande dakconstructie kan van binnenuit volledig zichtbaar blijven en de binnenafwerking kan behouden worden — Bij sarking principe is gebruik van tengellatten noodzakelijk — Bij complexe dakstructuren is buitenisolatie ook mogelijk. Er dient de nodige aandacht besteed te worden aan de architecturale waarde van de dakvorm, alsook aan de verhoudingen. DAK STRAT 2,3,4 LANGS BINNENZIJDE (isolatie onder en tussen de draagconstructie) —Het is ten zeerste aangeraden om een onderdak te plaatsen, wanneer dit nog niet aanwezig is, of indien niet mogelijk wordt het aangeraden om een onderdak in te werken tussen of onder de kepers. —Wanneer er isolatie tussen de kepers geplaatst wordt en de gordingen zichtbaar dienen te blijven kan er geopteerd worden om de kepers aan te passen, dit om de verhoudingen (interieur) te behouden.

Plat dak

DAKBEDEKKING

pannen in gebakken aarde natuurleien cementleien tegelpannen betonpannen

metalen dakbedekking

- waarde? - bewaringstoestand? Zie opmerking 2

- MCDS - afwegingskader dakisolatie - TV 215 platte daken

DAK STRAT 2,3,4 KOUD DAK —Isolatie onder of tussen de balken van de dragende structuur is mogelijk. Hierdoor blijft exterieur ongewijzigd. DAK STRAT 4,5 WARM DAK —Bij de isolatie van een plat dak kunt u het best kiezen voor een warm dak. Als het plat dak nog in goede staat is, wordt boven de bestaande dakconstructie een nieuwe laag met dampscherm, isolatie en dakbedekking aangebracht. Voordeel van deze methode is dat de dakconstructie minder zal uitzetten en krimpen waardoor er minder kans is op barsten en scheuren. Ook zal de dakconstructie als warmtebuffer fungeren – overdag slaat de constructie de warmte op en wanneer het ’s avonds afkoelt zal de warmte geleidelijk afgegeven worden. —Als dakconstructie het toelaat is er geen enkele beperking om van je dak een groendak te maken. Dankzij de massa bieden ze bijkomende thermische isolatie en verminderen ze het risico op oververhitting in de zomer. Laat een specialist vooraf onderzoeken of u van het platte dak een groendak kunt maken.

DAK STRAT 2,3,4,5 1.Dakbekleding in goede staat —Isoleren langs de binnenzijde geniet de voorkeur, als de erfgoedwaarde van het interieur dit toelaat. —Isoleren langs de buitenzijde mits recuperatie van de dakbekleding 2.Dakbekleding in mindere / Slechte staat —Isoleren langs de buitenzijde geniet de voorkeur, daar de dakbekleding toch vervangen dient te worden. —Isoleren langs de binnenzijde is niet uitgesloten, als de erfgoedwaarde van het interieur dit toelaat. DAK STRAT 2,3,4,5 1.Dakbekleding in goede staat —Isoleren langs de binnenzijde geniet de voorkeur, als de erfgoedwaarde van het interieur dit toelaat. —Isoleren langs de buitenzijde mits recuperatie van de dakbekleding 2.Dakbekleding in mindere / Slechte staat —Isoleren langs de buitenzijde geniet de voorkeur, daar de dakbekleding toch vervangen dient te worden. —Isoleren langs de binnenzijde is niet uitgesloten, als de erfgoedwaarde van het interieur dit toelaat.

Schrijnwerk toevoeging kleurcode:

Schrijnwerk 1) INPUT

2) VERWERKING (REFERENTIES)

Onderdeel

subkenmerken

pathologie Zie opmerking 2

elementen

Rolluiken

beperkte luchtdichtheid

Luiken

TYPE SCHRIJNWERK

- Afwegingskader schrijnwerk - TV 143 rolluiken Afwegingskader schrijnwerk

3) RESULTAAT a. aanpassing huidige epc

b. genuanceerde aanbeveling

Cfr afwegingskader Zie opmerking 1

ALLE STRAT —Een rolluik fungeert als een zonnewering aan de buitenzijde. Voordeel is dat de zonnestralen tegengehouden worden vooraleer die het glas bereiken. Bijgevolg is dit de beste oplossing tegen verhitting, het houdt namelijk 85 a 90 % van de warmte-energie tegen. —Behoud van rolluiken kan zorgen voor comfortverbetering —Beschikt u nog over oude rolluikkasten? Vervang ze door geïsoleerde luchtdichte kasten. —Luiken zijn ook positief om afkoeling tegen te gaan.

vast

- Afwegingskader schrijnwerk - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

STRAT 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Besteed altijd voldoende aandacht aan een luchtdichte plaatsing van het buitenschrijnwerk.

deels vast / deels opengaand, schuifraam, kantelraam, guillotineraam, daklicht, koepel

- Afwegingskader schrijnwerk - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

STRAT 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9 Besteed altijd voldoende aandacht aan een luchtdichte plaatsing van het buitenschrijnwerk. STRAT 6 Het plaatsen van isolerende beglazing in bestaand schrijnwerk zal thermische isolatie van het raam verhogen. Let op dat het vervangen van enkel door standaard dubbel glas vaak technisch moeilijk of in sommige gevallen niet mogelijk is. Plaatsen van dubbel glas (4-16-4) zal ervoor zorgen dat het gewicht toeneemt, bijgevolg moeten de vleugels en scharnieren voldoende stevig zijn om gewicht van dubbel glas te kunnen dragen. U kan hiervoor best beroep doen op een specialist.

veranda

- weinig luchtdicht - slechte isolatiewaarde - vaak enkele beglazing

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ afweging methode handboek duurzame monumentenzorg om deze buiten beschermd volume te halen 3/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

alle STRAT Compartimentering van veranda en/of erker, waarbij deze ruimtes buiten het beschermd volume worden gerekend. De scheidingsconstructie tussen veranda en/of erker en het beschermde volume moet geïsoleerd worden. Dit kan doormiddel van performant schrijnwerk

- houtrot - vervorming - zwamaantasting - losgekomen pen-in-gatverbinding - abladderende afwerkingslagen - vervorming raam tov kader

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

STRAT 7, 8 Schrijnwerk naar bestaand model vernieuwen – reproductie van het bestaande schrijnwerk, op een traditionele manier met identieke materialen van profielen, verbindingen, hang- en sluitwerk, … In sommige situaties is het nodig om eenzelfde houtsoort te hergebruiken (vb. eiken vernist schrijnwerk), indien dit niet nodig is kiest u best voor een duurzame houtsoort.

staal (thermisch / niet-thermisch onderbroken) of messing (termisch / niet-thermisch onderbroken)

- corrosie - vervorming / buiging - schade afwerklagen

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

aluminium (thermisch / nietthermisch onderbroken)

- corrosie - vervorming - schade afwerklagen

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

STRAT 7, 8 '- aluminium kan geextrudeerd worden om de originele detaillering te behouden, en toch thermisch comfort te verhogen.

kunststof

- verbrossen - losgekomen afwerklaag

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

STRAT 7, 8 Daar dit niet het originele schrijnwerk betreft zal schrijnwerk vernieuwd worden. Afhankelijk of het mogelijk is om via foto’s / prenten / onderzoek / … de originele profilering terug te vinden zal schrijnwerk vernieuwd worden naar origineel model. (profilering, materiaal, …)

vlak (enkel / dubbel) '- getrokken - geslepen - geëtst - helder - mat - gekleurd gebogen glas (enkel) structuurglas isolerende beglazing (dubbel of meervoudig) structureel glas (vb. vloerlichten) speciale glassoorten ( Opaline, marbiet, vitroliet, …)

algemene schade bij glas : '- breuk tgv wind, weer, … - breuk tgv vervorming schrijnwerk - breuk tgv thermisch aspect (vb. hitte) (gebogen glas is zeer gevoelig hieraan) - ontbrekende delen - versplinteren van glas - corrosie - inwendige condensatie bij dubbele beglazing

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

STRAT 1 Verbeteren van de kierdichting zal zowel de thermische als akoestische isolatie verbeteren maar weinig of geen impact hebben op het aanzicht van het schrijnwerk. Bijvoorbeeld: plaatsen van tochtstrips, rubbers aanbrengen in de sponningen, …

erker

MATERIAAL hout

STRAT 1 Wanneer het houten schrijnwerk met originele profilering nog in goede staat is kan u kiezen voor comfortverhogende aanpassingen. Bijvoorbeeld: verdikken van profielen ifv dubbel glas, verbeteren van sluitprofielen door extra tochtkamer, inbrengen van tochtband, … (opmerking: gaat nog iets breder dan opmerking uit STRAT 1) STRAT 7, 8 —Nieuw metalen schrijnwerk met een thermisch onderbroken profiel. Het aanzicht is analoog aan het historisch uitzicht, maar de diepte van profiel laat toe om dubbel glas te implementeren waardoor thermisch comfort toeneemt. —Metalen roedes kunnen gerecupereerd en/of vernieuwd worden. Metalen roedes worden op glas gekleefd en gemastikeerd, op die manier krijgt het glas een grotere stijfheid en worden koudebruggen ter hoogte van de roedes vermeden. STRAT 6 —Metalen roedes kunnen gerecupereerd en/of vernieuwd worden. Metalen roedes worden op glas gekleefd en gemastikeerd, op die manier krijgt het glas een grotere stijfheid en worden koudebruggen ter hoogte van de roedes vermeden. Nuance - metalen roedes moeten soms extra verstevigd worden ifv dubbel glas.

GLAS

STRAT 3,4 Het plaatsen van een achterzetraam zorgt ervoor dat het oorspronkelijke weinig isolerende raam met zijn beglazing behouden kan blijven. Terwijl het nieuwe raam perfect voldoet aan de hedendaagse eisen (warmte- en geluidscomfort). Bij een historisch waardevol interieur moet het achterzetraam met de nodige zorgt worden ontworpen zodat het zo discreet mogelijk in het interieur wordt ingepast. Plaatsen van een achterzetraam geniet de voorkeur op een voorzetraam, daar een voorzetraam een grotere impact heeft op het gevelbeeld (bijvoorbeeld: vervlakking van het architecturale gevelbeeld). Indien plaatsen van een achterzetraam een te grote impact heeft op het historische / waardevolle interieur kan er voor een voorzetraam gekozen worden. Er kan aan de binnenzijde van het bestaande raam een extra glasblad aan raamhout vastgemaakt worden. Door gebruik te maken van oplegbeglazing kan het oorspronkelijke raam en beglazing behouden blijven. De impact op het interieur is bij oplegbeglazing minder groot dan bij achterzetraam.

STRAT 5 Door gebruik van oplegbeglazing zal er een extra gewicht op de raamvleugels rusten, die daar niet altijd op voorzien zijn.

STRAT 6 Bij historische vensters waarvan het glas weinig of geen erfgoedwaarde heeft, kan geopteerd worden voor vervanging van het glas in bestaand schrijnwerk. Wanneer historisch glas aanwezig is (geblazen glas, kroonglas, getrokken glas, …) wordt er gestreefd om dit glas te behouden en vervanging te vermijden. Het plaatsen van isolerende beglazing in bestaand schrijnwerk zal thermische isolatie van het raam verhogen. Let op dat het vervangen van enkel door standaard dubbel glas vaak technisch moeilijk of in sommige gevallen niet mogelijk is. Plaatsen van dubbel glas (4-16-4) zal ervoor zorgen dat het gewicht toeneemt, bijgevolg moeten de vleugels en scharnieren voldoende stevig zijn om gewicht van dubbel glas te kunnen dragen. U kan hiervoor best beroep doen op een specialist. Wanneer het integreren van dubbele beglazing niet mogelijk is (esthetisch en/of technisch) kan het enkel glas vervangen worden door dun dubbele beglazing. Wanneer het raam een fijne roedeverdeling heeft, worden de roedes beter op het glas gekleefd (langs binnen- en buitenzijde). Op die manier krijgt het glas een grotere stijfheid en worden koudebruggen (bij metalen roedes) ter hoogte van de roedes vermeden.

DICHTINGEN glas/schrijnwerk

schrijnwerk/structuur

HANG- EN SLUITWERK

glas-in-lood

- vervorming - corrosie metaal - slechte luchtdichting - uitbuiking van lood - vervorming tgv raambruggen in ijzer

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

Zie hierboven + STRAT 6 —Integreren van glas-in-lood tussen dubbele beglazing. Het uitzicht blijft behouden, maar het thermisch en akoestisch comfort neemt sterk toe.

glasdallen

- vervuiling - inwendige condensatie - combinatie met beton (betonrot, corrosie, …)

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ MCDS 3/ Energy Efficiency and Historic Buildings 4/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

STRAT 1-9 Het vervangen van de glasdallen (hogere U-waarde) in zijn geheel is op energetisch vlak de beste oplossing.

geen stopverf recente systemen (PUR/siliconen/…)

(bij stopverf) '- verbrokkeling - losscheuren van raam en/of schrijnwerk - ontbrekend

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 3/ TV 255 luchtdichtheid van gebouwen

geen minerale mortel stopverf recente systemen (PUR/siliconen/…) schrijnwerk wel/niet achter slag

(bij minerale mortel) '- verbrokkelingen - loskomen van metselwerk / schrijnwerk (bij stopverf) '- verbrokkelingen - ontbrekend - losscheuern van raam en/of schrijnwek

1/ Afwegingskader schrijnwerk 2/ TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk 3/ TV 255 luchtdichtheid van gebouwen

- corrosie metaal - vervorming

- Afwegingskader schrijnwerk - MCDS - TV 188 plaatsen van buitenschrijnwerk

De volgende nummering werd gebruikt bij de strategieën: STRAT 1 kierdichting STRAT 2 luiken STRAT 3 plaatsen achterzetraam STRAT 4 plaatsen voorzetraam STRAT 5 plaatsen oplegbeglazing STRAT 6 vervangen van het glas vervangen schrijnwerk naar bestaand model STRAT 7 vervangen schrijnwerk naar historisch model STRAT 8 vervangen schrijnwerk naar hedendaags model STRAT 9

12.7 BIJLAGE 7: EPC.201118_PARAMETERS 12.7.1 12.7.2 12.7.3 12.7.4