Issuu

SYNTAR Synthese-onderzoek op archeologisch materiaal uit Vlaanderen.

Agentschap Onroerend Erfgoed

SYNTAR 1 Synthese-onderzoek op archeologisch materiaal uit Vlaanderen.

Agentschap Onroerend Erfgoed

Functioneel onderzoek van Laat-Paleolithische en Vroeg-Mesolithische sites in Vlaanderen Dries Cnuts, Sonja Tomasso, Justin Coppe & Veerle Rots

COLOFON TITEL Functioneel onderzoek van Laat-Paleolithische en Vroeg-Mesolithische sites in Vlaanderen REEKS SYNTAR nr. 1 AUTEURS Dries Cnuts, Sonja Tomasso, Justin Coppe & Veerle Rots JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Microscopische alteratiesporen ten gevolge van een contact met een metalen werktuig zoals te zien onder een metallurgisch microscoop met opvallende verlichting en een vergroting van 100x Copyright TraceoLab, Universiteit Luik, foto: Sonja Tomasso agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 2736-6057 ISBN 978-9-0752-3055-0 D/2021/3241/086

Functioneel onderzoek van LaatPaleolithische en Vroeg-Mesolithische sites in Vlaanderen Synthese-onderzoek archeologie 2018 Dries Cnuts, Sonja Tomasso, Justin Coppe & Veerle Rots TraceoLab, Universiteit Luik

Dit archeologisch syntheseonderzoek werd mogelijk gemaakt dankzij een projectsubsidie ontvangen van het agentschap Onroerend Erfgoed, Vlaanderen

Inhoudstafel 1

Inleiding ............................................................................................................................... 5

Doelstellingen ..................................................................................................................... 7

2.1

Doelstelling 1: functionele analyse versus opgravingsstrategie ................................. 7

2.2

Doelstelling 2: pilootanalyse residu’s .......................................................................... 9

2.3

Doelstelling 3: analyse microlieten............................................................................ 10

Methodologie.................................................................................................................... 10 3.1

Gebruikssporenanalyse ............................................................................................. 11

3.2

Residu-analyse ........................................................................................................... 12

3.3

Projectielanalyse........................................................................................................ 13

Materiaal ........................................................................................................................... 14 4.1

Gebruikssporen en residu-analyse ............................................................................ 14

4.2

Projectielanalyse........................................................................................................ 15

Resultaten ......................................................................................................................... 15 5.1

5.1.1

Evaluatie van de bewaringstoestand ................................................................. 15

5.1.2

Evaluatie opgravings- en verwerkingsprocedures ............................................. 27

5.1.3

Gebruikssporenanalyse ...................................................................................... 37

5.2

Pilootanalyse residu’s ................................................................................................ 60

5.2.1

Beveren-LPWW .................................................................................................. 60

5.2.2

Lommel-Maatheide ............................................................................................ 61

5.2.3

Meeuwen-Monnikswijer .................................................................................... 62

5.2.4

Tongeren-Plinius................................................................................................. 63

5.3

Gebruikssporenanalyse versus opgravingsstrategie ................................................. 15

Analyse van de microlieten ....................................................................................... 63

5.3.1

De identificatie van mogelijke projectielen ....................................................... 63

5.3.2

Gedetailleerde analyse per site.......................................................................... 64

Conclusie ........................................................................................................................... 77 6.1 Belangrijkste resultaten en implicaties voor toekomstig functioneel onderzoek van steentijdsites in Vlaanderen ................................................................................................. 77 6.1.1

Gebruikssporenanalyse versus opgravingsstrategie .......................................... 77

6.1.2

Pilootanalyse residu’s ......................................................................................... 78

6.1.3

Analyse van de microlieten ................................................................................ 79 3

6.2 Concrete aanbevelingen voor de optimalisatie van functioneel onderzoek op steentijdsites (o.a. opgegraven in het kader van de Malta-archeologie) ............................ 80 6.2.1

Gebruikssporenanalyse versus opgravingsstrategie .......................................... 80

6.2.2

Het potentieel van een site voor gebruikssporenonderzoek ............................ 81

6.2.3

Residu analyse .................................................................................................... 82

6.2.4

Projectielanalyse ................................................................................................ 83

Bibliografie ........................................................................................................................ 84

Bijlages .............................................................................................................................. 88 8.1

Bijlage 1. Geobserveerde sporen en residu’s per werktuig ...................................... 89

8.1.1

Beveren-LPWW .................................................................................................. 89

8.1.2

Lommel-Maatheide ............................................................................................ 92

8.1.3

Meeuwen-Monnikswijer .................................................................................... 94

8.1.4

Tongeren-Plinius................................................................................................. 95

8.2

Bijlage 2. Gedetailleerde lijst met gebruikssporen en residu’s ................................. 97

8.2.1

Glanzen ............................................................................................................... 97

8.2.2

Breuken ............................................................................................................ 102

8.2.3

Afrondingen ...................................................................................................... 103

8.2.4

Afsplinteringen ................................................................................................. 109

8.2.5

Striaties ............................................................................................................. 112

8.2.6

Residu’s............................................................................................................. 116

8.3

Bijlage 3. Details projectielanalyse .......................................................................... 119

8.3.1

Beveren-LPWW ................................................................................................ 119

8.3.2

Lommel-Maatheide .......................................................................................... 133

8.3.3

Meeuwen-Monnikswijer .................................................................................. 147

8.3.4

Tongeren-Plinius............................................................................................... 164

8.3.5

Projectielexperiment ........................................................................................ 168

1 Inleiding Lithische artefacten zijn de meest voorkomende resten die worden teruggevonden op steentijdsites en op basis van een gedetailleerde studie van deze artefacten kan gereconstrueerd worden wat er precies op deze plaats in het landschap gebeurde. Veelal gebeurt dit via een typologische classificatie van het materiaal waarbij een onderscheid gemaakt wordt tussen artefacten die door de mens verder bewerkt werden (retoucheren) en dus als werktuig kunnen beschouwd worden en de resterende objecten. Dit wordt veelal gecombineerd met een technologische studie, variërend in detail, waarbij inzicht verworven wordt in de productiemethode van de lithische artefacten, al dan niet met de integratie van studies van het ruw materiaal zelf. Deze methodes exploiteren echter slechts een deel van de beschikbare gegevens en geven geen inzicht in welke artefacten werkelijk gebruikt werden, waarvoor ze gebruikt werden en hoe. Een gebruikssporenonderzoek is één van de enige manieren om inzicht te verkrijgen in de organische component van de prehistorische technologie, die veelal niet bewaard is gebleven. Een dergelijke analyse laat ook toe om te bepalen wat de functie van een site was (bv. basiskamp, jachtkamp, productie-site) en te onderzoeken wat het verband is met de locatie in het landschap of met andere sites in de omgeving (voor eenzelfde tijdsperiode). Het is de enige manier, eventueel in combinatie met een residu-analyse, waarop dergelijke inzichten verkregen kunnen worden, zeker in de afwezigheid van faunaresten (of zeer slechte bewaring ervan), wat op de meeste Vlaamse steentijdsites het geval is. Het gebruikssporenonderzoek van lithisch materiaal kent een lange traditie in Vlaanderen. De site in Meer is zelfs één van de eerste sites waarop een gebruikssporenonderzoek werd uitgevoerd in combinatie met een technologische en ruimtelijke analyse en die publicatie is tot op heden een referentie op internationaal vlak (Cahen et al., 1979; Cahen en Keeley 1980). Die traditie werd in Vlaanderen verdergezet voor de site van Rekem waarvoor ook een grootschalige geïntegreerde studie werd uitgevoerd (De Bie en Caspar, 2000), maar bleef op uitzondering van deze voorbeelden eerder beperkt. De enige uitzondering nog is de site van Verrebroek waarvoor ook enkele meer systematische gebruikssporenanalyses werden uitgevoerd (Beugnier en Crombé, 2005; Guéret, 2013a). Voor de rest betreft het eerder beperkte studies, die voornamelijk in het kader van licentieverhandelingen werden uitgevoerd (bv. Symens, 1986; Missotten, 1991; Rots, 1996). Ondanks de initiële voortrekkersrol op het vlak van de integratie van gebruikssporenonderzoek, loopt Vlaanderen intussen eerder achterop in vergelijking met andere landen. De methode werd tot op heden nog niet of nauwelijks toegepast voor steentijdsites die werden opgegraven in het kader van de Maltaarcheologie, op uitzondering van beperkte testen van het potentieel van het materiaal voor functioneel onderzoek indien de voorschriften dit bepalen. Dit contrasteert sterk met onze buurlanden waar een basis-functioneel onderzoek een vast onderdeel uitmaakt van het basisonderzoek bij het merendeel van de preventieve steentijdopgravingen (zie bv. Frankrijk (Colonge et 2015; Souffi et al 2015; Tallet et al 2013), Nederland (Van Gijn 2008), Engeland (Donahue 1998; Donahue 1999; Barton et al 2009; Tomasso & Rots 2017). In Frankrijk werd hiervoor zelfs een vast gebruikssporenonderzoeker aangeworven door INRAP. In Vlaanderen 5

werd er wel nog sporadisch een analyse uitgevoerd, zoals bijvoorbeeld voor de site van Bazel (Tomasso et al., 2015), in het kader van een project van Waterwinning en Zeekanaal. Een relancering van deze onderzoeksmethode in Vlaamse context is dan ook belangrijk om het potentieel van Vlaamse sites volledig te benutten en ervoor te zorgen dat de huidige opgravingsstrategieën toekomstig onderzoek niet onmogelijk maken en dit potentieel verloren zouden laten gaan. Inderdaad, het is essentieel dat er al tijdens de opgraving rekening gehouden wordt met dit type van onderzoek om de resultaten niet al bij voorbaat te hypothekeren. Dit is nog meer het geval wanneer ook een residu-analyse in rekening gebracht wordt, wat internationaal gezien bij recente opgravingen steeds meer het geval is. Naast verweringssporen op de lithische artefacten kunnen er tijdens het gebruik namelijk ook organische residu’s afgezet worden op de artefacten die in sommige contexten bewaard kunnen blijven. Deze residu’s (bv. zetmeelkorrels, haar, vet, lijmresten, bloed) kunnen een schat aan informatie bevatten over het specifieke gebruik (bv. de bewerkte plantensoort, het dier), maar het vereist enkele voorzorgen tijdens de opgraving om een dergelijk onderzoek mogelijk te maken. Op internationaal vlak wordt het de laatste jaren als zeer belangrijk aanzien om met organische en minerale residu’s rekening te houden (Lombard, 2005; Torrence en Barton, 2006), gezien hun enorme potentieel op interpretatief vlak (Denham et al., 2003; Rots et al., 2017). Voor Vlaanderen werden er nog geen systematische residuanalyses uitgevoerd, maar sporadisch werden wel al residu’s aangetroffen, hetzij tijdens de opgraving (bv. hars te Rekem, De Bie en Caspar, 2000), hetzij tijdens het gebruikssporenonderzoek (bv. hars voor Lommel-Maatheide (artikel in voorbereiding); verschillende residu’s voor Bazel (cf. Tomasso et al., 2015). Dit toont duidelijk aan dat er zeker een potentieel is, maar dat een meer systematische evaluatie nodig is om dit preciezer te kunnen inschatten. Gezien de genoemde methodologische evoluties wordt er tegenwoordig trouwens meer gesproken over “functioneel onderzoek”, wat zowel een gebruikssporenonderzoek als een residu-analyse omvat en in de meeste gevallen ook gecombineerd wordt met een beperkt tot uitgebreid experimenteel onderzoek gezien het belang van referentiecollecties voor functionele interpretaties. Vlaanderen kent relatief weinig Paleolithische sites (N=318) (7% van alle geregistreerde steentijdsites), Bovendien worden ze slechts zelden ontdekt in het kader van de Maltaarcheologie. Het merendeel van de gekende Vlaamse Paleolithische sites kunnen gedateerd worden in het Finaal-Paleolithicum (38%), met name de Federmesser-cultuur. Deze sites bevinden zich voornamelijk in zandig Vlaanderen (bv. Lommel-Maatheide) maar ook in het Limburgse loess gebied (bv. Rekem, Tongeren-Plinius). Ook het Mesolithicum (13%) is vrij ruim vertegenwoordigd. Deze periodes bieden dan ook heel wat potentieel voor functioneel onderzoek. Tot op heden is de functie van de meeste van deze sites nog onbekend en is het vaak moeilijk om in te schatten hoe concentraties moeten geïnterpreteerd worden. De mogelijkheden hiervan worden natuurlijk mee bepaald door de gebruikte opgravingsstrategie. Op dit moment is de regel bij preventief opgegraven Finaal-Paleo/Mesolithische sites dat het opgegraven sediment moet gezeefd worden, maar de exacte zeefmethode heeft een grote 6

invloed op de bewaring van de gebruikssporen en de eventueel aangehechte residu’s. Voor de ingebruikname van de code van goede praktijk werd een breed scala aan zeefmethodes gebruikt voor de inzameling van steentijdartefacten (manuele zeef, motorzeef, industriele trommelzeef). De huidige code van goede praktijk 4.0 vermeldt dat bij de opgraving van steentijdsites het uitgegraven sediment dient te worden gezeefd op een maaswijdte van maximaal 2 millimeter. Er mag daarbij geen gebruik worden gemaakt van een blote metalen zeefdraad, aangezien deze een latere microscopische gebruikssporenanalyse nefast zou kunnen beïnvloeden. Er wordt daardoor aangedrongen op het gebruik van een synthetische zeefdraad, die echter minder slijtvast is en dus ook duurder in gebruik. In vele gevallen wordt daarom een synthetische zeefdraad op een metalen zeefdraad gelegd, wat mogelijk nog nefaster is voor toekomstig functioneel onderzoek. Er is tot op heden namelijk nog geen systematische studie gebeurd over de invloed van de gebruikte zeeftechniek op de bewaring van functionele resten, wat voor het eventueel bijsturen van opgravingsstrategieën noodzakelijk zou zijn.

2 Doelstellingen De centrale opzet van het project bestond erin een functioneel onderzoek uit te voeren op een selectie Finaal-Paleolithische en Vroeg-Mesolithische steentijdsites in Vlaanderen vanuit de visie dat dit noodzakelijk is voor een verdere evolutie van het beleid aangaande archeologie en de huidige praktijk van de preventieve archeologie, maar ook dat dit essentieel is voor het prehistorisch onderzoek in Vlaanderen en het fundamenteel onderzoek in het algemeen (op Vlaams, nationaal en internationaal vlak). Om dit te kunnen realiseren werd geopteerd voor 3 concrete doelstellingen.

2.1 Doelstelling 1: functionele analyse versus opgravingsstrategie De eerste doelstelling bestond erin een functionele analyse uit te voeren van vier FinaalPaleolithische en Vroeg-Mesolithische sites om een inzicht te verkrijgen in het effect van de gekozen opgravings- en verwerkingsprocedures (ook deze beschreven in de huidige code van goede praktijk) op de bewaring van functionele gegevens, met bijzondere aandacht voor de gebruikte zeeftechnieken en de verwerkingsstrategie inclusief het wassen van artefacten, het inventariseren en het catalogeren van de vondsten. Op basis van chronologie, gebruikte zeefmethode en belang, werd geopteerd voor de volgende sites: Lommel-Maatheide, Tongeren-Plinius, Meeuwen-Monnikswijer en Beveren-LPWW, met als bedoeling een concrete evaluatie te maken van de huidige situatie met het zicht op toekomstig onderzoek. Chronologisch zijn de sites allemaal te plaatsen in het Finaal-Paleolithicum en VroegMesolithicum, maar de gebruikte zeeftechniek verschilt (Tabel 1). Voor Beveren-LPWW werden er bovendien twee zeeftechnieken gebruikt wat bijzonder interessant is in het kader van deze vergelijkende studie: zeefkruiwagens met matjes in kunststof op metalen zeven onder een ronddraaiende sproeier versus geponste zeven met kunststofmatjes, waarbij slangetjes door druk trillen, onder sprinklers. Te Meeuwen-Monnikswijer werd, na een 7

opgraving per kwart m², ter plaatse nat gezeefd op een metaaldraad van 2mm. Eenzelfde zeeftechniek werd toegepast te Tongeren-Plinius waarbij een metaaldraad van 3mm werd gebruikt. De gebruikte zeeftechniek te Lommel-Maatheide wijkt af van de andere toegepaste zeeftechnieken aangezien er enkel droog werd gezeefd en dit met een motorzeef op een metaaldraad van 6 mm.

Tongeren Plinius Totaal aantal artefacten 11974 Gemene werktuigen 352 Microlieten 36 Aantal concentraties 4 Jaren opgravingscampagne 2006 Uitvoerder BAAC bvba, het Vlaams Instituut voor het Onroerend Erfgoed (VIOE), Stad Tongeren Toegepaste zeeftechniek Nat uitgezeefd op 3mm brede metalen mazen

Lommel Maatheide 3390 93 4 2 2004-2008 Agentschap Onroerend erfgoed

Meeuwen Monnikswijer 3668 40 91 2 2015 Agentschap Onroerend erfgoed

Beveren LPWW

Droog uitgezeefd met de motorzeef op 6mm brede metalen mazen

Nat uitgezeefd op 2mm brede metalen mazen

2015: zeefkruiwagens waarbij matjes in kunststof op de metalen zeven werden geplaats en deze werden onder een ronddraaiende sproeier geplaatst. 2016: met geponste zeven met daarin kunststofmatjes, waarbij slangetjes door druk trillen en dit onder sprinklers.

256995 3201 1571 2015-2017 BAAC Vlaanderen bvba.

Partners/Contactpersoon

Referenties

Agentschap Onroerend Erfgoed/ Marijn Van Gils Dijkstra et 2006

Agentschap Onroerend Erfgoed/ Marijn Van Gils (De Bie en Van Gils, 2004; Van Gils en De Bie, 2005; Geerts et al., 2008)

Agentschap Onroerend Erfgoed/ Marijn Van Gils Van Gils 2015

BAAC Vlaanderen/ Yves Perdaen

Yves Perdaen (persoonlijke communicatie)

Tabel 1 Basisgegevens van de vier geselecteerde sites

In eerste instantie werd een selectie van het materiaal doorgevoerd op basis van een macroscopische analyse. De selectiecriteria werden bepaald door de doelstelling van het onderzoek, met name een evaluatie van de impact van de zeeftechniek, en er werd voor gezorgd dat er een evenwichtig aantal ongeretoucheerde versus geretoucheerde artefacten, grote vs kleine artefacten, e.d. vertegenwoordigd waren aangezien deze categorieën mogelijk anders reageren op het contact met de zeef. De geselecteerde artefacten werden vervolgens aan een microscopische analyse onderworpen, zowel met de stereomicroscoop als met de metallurgisch microscoop. Op basis daarvan werd de aanwezigheid van schade in de vorm van afsplinteringen, metaal- en andere glanzen, striaties, e.d. die toegeschreven kunnen worden aan de gebruikte zeeftechniek geëvalueerd. Er werd hierbij systematisch vergeleken welke zeeftechniek aanleiding geeft tot welke mate van schade en de opgravingsstrategie met de minst negatieve impact op de bewaring van de gebruikssporen en residu’s werd hierbij geïdentificeerd. Tijdens de analyse werd er speciale aandacht gegeven aan wat de mogelijkheden van het materiaal zijn tot het bepalen van de werktuigfunctie en bij uitbreiding de sitefunctie, afhankelijk van de gebruikte opgravingsstrategie.

2.2 Doelstelling 2: pilootanalyse residu’s Een tweede deoelstelling betrof een pilootanalyse van de organische en minerale residu’s op de vier geselecteerde prehistorische sites, om in te schatten wat het potentieel van residuanalyse op deze sites zou kunnen zijn. De selectie van de sites berust op hun chronologie, het gebruikte ruwe materiaal (zowel silex, als ftaniet en Wommersomkwartsiet) en de site-context (zandige bodem, leem, onder veen) aangezien deze factoren een impact kunnen hebben op de bewaring van residu’s. Speciale aandacht ging hierbij vooral uit naar de types van residu’s die theoretisch gesproken het best bewaard zouden moeten gebleven zijn, zoals daar zijn, lijmresten en residu’s rijk aan keratine (visschubben, haar, e.d.). Deze pilootstudie liet toe om adviezen voor toekomstig onderzoek te formuleren om zo het potentieel van dit type analyses in de toekomst te verhogen.

2.3 Doelstelling 3: analyse microlieten De analyse van microlieten speelt een centrale rol bij het begrijpen van het FinaalPaleolithicum en Vroege Mesolithicum in Vlaanderen en daarom vormde een dergelijke studie een derde doelstelling van het syntheseonderzoek. Microlieten werden lange tijd gebruikt als chronologische marker, maar de opkomst van functionele analyse sinds de jaren 1970 maakte het ook mogelijk om te identificeren of deze als onderdeel van wapens gebruikt werden op basis van karakteristieke breukpatronen in combinatie met microscopische glanzen. De organische onderdelen van wapensystemen zijn zelden bewaard gebleven en we moeten ons dus baseren op het lithisch materiaal om deze te reconstrueren. Een functionele analyse van microlieten laat immers toe om naast bijkomende inzichten over de functie van een site, ook een inzicht te krijgen in de evolutie van jachttechnologie doorheen de tijd. Er werd daarom aandacht besteed aan de analyse van microlieten en stukken met afgestompte boord op de vier sites die in dit project opgenomen werden (Lommel-Maatheide, Meeuwen-Monnikswijer en Beveren-LPWW). Het doel van de analyse was om de projectielen te identificeren en om op basis van de geobserveerde sporen, een reconstructie van de bewapening voor te stellen, inclusief het montagesysteem en eventueel de wijze waarop het projectiel gelanceerd werd. Dit is mogelijk op basis van het vele methodologische onderzoek dat de laatste jaren gebeurd is, in het bijzonder ook in de onderzoeksgroep TraceoLab aan de universiteit van Luik (bvb. Rots en Plisson, 2014; Rots, 2016; Coppe en Rots, 2017; Coppe et al., 2019). Het is evident dat deze gegevens natuurlijk ook bijdragen aan een beter begrip van de functie van de verschillende sites.

3 Methodologie Het huidig functioneel onderzoek laat toe om de productiemethode, de montagewijze en het gebruik van prehistorische werktuigen te achterhalen op basis van het onderzoek van verwerings- of sleetsporen en eventueel bewaarde residu’s (Keeley, 1980; Odell, 1981; Rots, 2002a, 2002b, 2010). De onderzoeksmethode van dit project bestaat dan ook uit meerdere opeenvolgende fases, wat veelal overeenkomt met een toenemende vergroting. Er werd gebruik gemaakt van een stereomicroscoop (Zeiss en Olympus, vergrotingen tot 100x) een zoom-microscoop (Zeiss V16, vergrotingen tot 180x), een metallurgisch microscoop (Olympus en Zeiss, vergrotingen tot 1000x) en een electronenmicroscoop met EDS (JEOL). Alle deze apparatuur is aanwezig in TraceoLab, een onderzoeksgroep prehistorie aan de Universiteit Luik. Alle interpretaties gebeuren op basis van een bestaande experimentele referentiecollectie aanwezig te TraceoLab en bestaande uit meer dan 4000 lithische artefacten en 500 residustalen. Deze collectie is representatief voor verschillende productiemethodes, montagewijzes en gebruiken. De collectie bestaat vooral uit silexwerktuigen, maar bevat ook werktuigen uit andere materialen (kwarts, doleriet, obsidiaan, …).

3.1 Gebruikssporenanalyse De mogelijkheden van de gebruikssporenanalyse zijn afhankelijk van de aanwezigheid en intensiteit van post-depositionele boordbeschadigingen en/of veranderingen aan het steenoppervlak die zich tijdens en na de begraving in de grond op het werktuig kunnen voordoen (Sala, 1986; Plisson en Mauger, 1988). Deze alteraties kunnen de interpretatiemogelijkheden van een microscopische analyse beperken, afhankelijk van hun intensiteit en locatie op het werktuig. Een microscopische analyse onder kleine vergroting (met een stereomicroscoop) wordt echter minder beïnvloed door post-depositionele glans, patina of andere post-depositionele sporen, en is perfect toepasbaar zolang geen al te grote schade zichtbaar is op de boorden ten gevolge van bodemprocessen of graafwerkzaamheden. De bewaringstoestand van elk artefact werd bepaald door de aanwezigheid en intensiteit van zes alteratiesporen (patina, glans, hittebeschadiging, afronding, abrasie en metaalsporen) (zie Tabel 2 voor de beschrijvingen van de 17 geregistreerde variabelen) met behulp van een Zeiss Discovery V12 stereomicroscoop (vergroting tot 100×), in combinatie met een Zeiss MacroZoom V16 microscoop (tot 180×). Hierbij werd ook geëvalueerd of een artefact potentieel gebruikt was of niet op basis van de zichtbare sporen.

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Variabele Database ID Artefact ID Patina Patinagraad Glans Glansintensiteit Hittebeschadiging Intensiteit van de hittebeschadiging Afronding Verspreiding van de afronding Locatie van de afronding Abrasie Locatie van de abrasie Metaalsporen Locatie metaalsporen Algemene bewaringstoestand Potentieel gebruikt

Staat uniek identificatienummer origineel label artefact aanwezig/afwezig licht, matig, zwaar aanwezig/afwezig licht, matig, zwaar aanwezig/afwezig beginnende scheuren/negatieven/breuken aanwezig/afwezig rib/boord 1 of meerdere zones aanwezig/afwezig 1 of meerdere zones aanwezig/afwezig 1 of meerdere zones goed/matig/slecht Ja/nee

Tabel 2 Geregistreerde variabelen voor het bepalen van de bewaringstoestand van elk artefact

Specifieke aandacht werd besteed aan de aanwezigheid en intensiteit van metaalsporen. De oorsprong van deze metaalsporen werd verder onderzocht aan de hand van een experiment door het gebruik van een geponste zeef met daarin kunststofmatjes, waarbij slangetjes door druk trillen en dit onder sprinklers.

De potentieel gebruikte artefacten met een matig tot goede bewaringstoestand werden vervolgens onderworpen aan een gedetailleerde gebruikssporenanalyse. De aanwezige sporen werden gedetecteerd met een stereomicroscoop en een metallurgische microscoop met opvallend licht (Zeiss AxioImager, vergroting 50-1000x). Om bepaalde details beter in beeld te brengen werd een JEOL IT 300 electronenmicroscoop (SEM) gebruikt. Glanzen, krassen, afrondingen, breuken en afsplinteringen werden geïnventariseerd en gedocumenteerd en de combinatie van deze sporen en hun verspreiding over het artefact lieten toe om ze toe te wijzen aan productie, gebruik, montage, of andere oorzaken, op basis van bestaande kennis (cf. Keeley, 1980; Vaughan, 1985; Rots, 2010a, 2010b) en de TraceoLab experimentele referentiecollectie.

3.2 Residu-analyse De potentieel gebruikte artefacten werden ook onderzocht op de aanwezigheid van residu’s waarbij er bijzondere aandacht werd besteed aan de eventuele associatie met verweringssporen. De detectie van residu’s op de artefacten werd in eerste instantie gedaan met een stereomicroscoop en een metallurgisch microscoop met opvallend licht. Vervolgens werden de residu’s verder geanalyseerd met een JEOL IT300 electronenmicroscoop (SEM) voorzien van energie-dispersieve X-stralen spectroscopie (EDX). Hierbij werd nagegeaan of de residu’s organisch of mineraal waren van oorsprong, wat van belang is voor hun interpretatie en het onderscheid met tafonomische residu’s (Hayes en Rots, 2018; Hayes et al., 2019). Residu’s met karakteristieke morfologische kenmerken, met name plantenresten, werden vervolgens geëxtraheerd voor een meer gedetailleerde analyse onder een metallurgisch microscoop met doorvallend licht (Zeiss Axioscope, 50-1000×) (Cnuts en Rots, 2018). In totaal werden achttien variabelen voor ieder residu geregisteerd (Tabel 3).

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15

Variabele Artefact ID Residue ID Locatie op artefact Vorm (opvallend licht) Interne structuur (opvallend licht) Kleur EDX Geïdentificeerde spectra Extracties met analyse Vorm Interne structuur Interpretatie aard residu Mate van zekerheid van de interpretatie Densiteit Associatie met de gebruikte boord

Staat

1 of meerdere zones

Ja/nee Ja/nee

onzeker, beperkt, matig, hoog, zeker

afwezig, zwak, matig, sterk 12

17 18

afwezig, zwak, matig, sterk Productie, montage, gebruik, heraanscherping, Interpretatie oorzaak residu natuurlijk, recente contaminatie, niet geïdentificeerd Mate van zekerheid onzeker, beperkt, matig, hoog, zeker interpretatie residu oorzaak Smeringsgraad

Tabel 3 Geregistreerde variabelen voor elk geobserveerd residu

3.3 Projectielanalyse De identificatie van een projectielelement gebeurde op basis van een combinatie van sporen (breuken, striaties en frictieglanzen) die op verschillende niveaus van analyse kunnen worden waargenomen (Rots en Plisson, 2014). De nadruk lag in de eerste plaats op de analyse van breuken en afsplinteringen met behulp van een stereomicroscoop (Zeiss Discovery V12, vergroting van x8-x100, externe schuine lichtbron). De sporen werden geregistreerd in een database (Microsoft Access) waarbij de eerder voorgestelde terminologie voor de beschrijving van impactsporen gevolgd werd (Coppe en Rots, 2017). Een stuk met ten minste twee sporen (breuk of afsplintering) en met kenmerken die als karakteristiek voor een impact kunnen beschouwd worden (bvb. lange breukfase, georiënteerde laterale afsplinteringen, e.d.) werd geïdentificeerd als projectielelement. Deze identificatie van een projectiel wordt toegepast in strict conservatieve zin, enkel artefacten met een duidelijke combinatie van karakteristieke sporen worden als projectiel beschouwd. Artefacten met sporen of spoorcombinaties die onvoldoende karakteristiek zijn worden hier dus buiten beschouwing gelaten, ondanks het feit dat deze stukken mogelijk ook als projectielelement gebruikt werden. Het is immers zo dat niet elke impact tot sporen leidt en wanneer sporen gevormd worden, dat deze ook niet per definitie karakteristiek zijn. Deze stricte benadering leidt dus per definitie tot een onderschatting van het aantal reële projectielelementen op de archeologische sites, maar is van belang voor de betrouwbaarheid van de volgende stap in het onderzoek: de reconstructie van montagewijze, wapendesign en projectiemethode. Voor deze volgende stap werd voor all geïdentificeerde projectielelementen de mechaniek die aan de grondslag ligt van de breukvorming onderzocht met als doel de dominante mechanische spanning (buiging of compressie) te identificeren waaraan het projectiel werd blootgesteld tijdens de impact (Coppe n.d.). De verhouding tussen de verschillende categorieën van breuken, en dus spanningsmechaniek, werd vervolgens vergeleken met een bestaande experimentele referentie bestaande uit 210 spitsen met afgestompte boord (gravette en micro-gravette) (zie Coppe en Rots, 2017, voor de details van het experimentele protocol; zie ook Coppe, n.d.). Dit liet ons toe om mogelijke hypotheses te formuleren omtrent de montagewijze van de projectielelementen en de wijze waarop het wapen gelanceerd zou geweest zijn. Deze hypotheses werden vervolgens gedeeltelijk experimenteel getest. De informatie omtrent de montagewijze van de projectielelementen en de aandrijvingswijze van het wapen werden vervolgens gecombineerd met de morfologische en morfometrische kenmerken van de werktuigen (maximale lengte (indien mogelijk), dikte en breedte; het 13

buigpunt van de afgestompte boord) om zo de meest waarschijnlijk reconstructie voor de projectielementen te bekomen. De morfometrische kenmerken van een artefact spelen uiteraard ook al een rol bij reflecties over het montagesysteem, gezien bepaalde kenmerken een montagesysteem kunnen onmogelijk maken.

4 Materiaal 4.1 Gebruikssporen en residu-analyse In totaal werden 2099 artefacten bestudeerd met een stereomicroscoop om de bewaringstoestand voor ieder artefact individueel te bepalen en vervolgens werden er 360 potentieel gebruikte artefacten geselecteerd voor een gebruikssporen- en residu-analyse (zie Tabel 4). De meerderheid van de selectie omvatte klassieke werktuigtypes zoals schrabbers, stekers en boren. Site

Aantal gescreende artefacten

Beveren-LPWW Lommel-Maatheide Meeuwen-Monnikswijer Tongeren-Plinius Totaal

599 506 551 443 2099

Potentieel artefacten 149 72 45 94 360

gebruikte

Tabel 4 Aantal artefacten per site dat deel uitmaakte van de screening en gebruiksporen-/residu analyse

De artefacten van Beveren-LPWW zijn afkomstig van vier clusters (204, 209, 222, 232) die deel uitmaken van een veel groter sitecomplex (Perdaen et al., 2015, 2017) en deze clusters werden geselecteerd omwille van het hoge aantal potentiële werktuigen/projectielen. Een klein deel van de artefacten is afkomstig uit de eerste fase van het project waarbij er geen clusters werden onderscheiden. De artefacten van Beveren-LPWW zijn zowel te plaatsen binnen het Vroeg-Mesolithicum als het Finaal-Paleolithicum en de volledige selectie bestaat uit vuurstenen artefacten. De gemene werktuigen bestaan hoofdzakelijk uit schrabbers. De artefacten van Lommel-Maatheide zijn afkomstig van vijf loci (LB01, LB25, LB38, LB57A) die deel uitmaken van een uitgestrekt sitecomplex. Het archeologisch materiaal bestaat volledig uit vuursteen en dateert uit het Finaal-Paleolithicum en werd toegewezen aan de Federmessengruppen-cultuur (De Bie en Van Gils, 2004; Van Gils en De Bie, 2005; Geerts et al., 2008). De werktuigen bestaan hoofdzakelijk uit schrabbers, stekers en een enkele boor. De artefacten van Meeuwen-Monnikswijer werden deels verzameld via prospectie en deels via een kortstondige preventieve opgraving. De site wordt vooral gekenmerkt door een variatie aan grondstoffen en de selectie omvat artefacten uit vuursteen (42%), ftaniet (33%) en wommersomkwartsiet (24%). Op typologische basis werd het ensemble in het LaatMesolithicum gedateerd en het bestaat in het totaal maar uit 19 werktuigen waaronder 10 schrabbers (Van Gils et al., 2015). 14

De artefacten van Tongeren-Plinius werden toegewezen aan het Finaal-Paleolithicum (Bink, 2007; Dijkstra et al., 2006) en de werktuigen omvatten hoofdzakelijk schrabbers. Het ensemble bestaat volledig uit vuursteen.

4.2 Projectielanalyse Voor de projectielanalyse werden in het totaal 539 microlieten (zie Tabel 5) geanalyseerd waarvan bijna de helft afkomstig is van Beveren-LPWW (40%), gevolgd door LommelMaatheide (33%), Tongeren-Plinius (17%) en ten slotte Meeuwen-Monnikswijer (9%). De details omtrent de morfologische en typologische kenmerken van de geanalyseerde artefacten kunnen worden teruggevonden in sectie 4.3.2. Site Beveren-LPWW Lommel-Maatheide Meeuwen-Monnikswijer Tongeren-Plinius Totaal

Geanalyseerde artefacten 214 178 53 94 539

Tabel 5 Aantal artefacten per site dat deel uitmaakte van projectielanalyse

5 Resultaten 5.1 Gebruikssporenanalyse versus opgravingsstrategie 5.1.1 Evaluatie van de bewaringstoestand Een evaluatie van de bewaringstoestand van de artefacten is onontbeerlijk voor het inschatten van het potentieel van de verschillende assemblages voor functionele analyse. Zowel sporen veroorzaakt door postdepositionele processen, zoals glanzen, patina en afronding/abrasie, als schade door hitte werden systematisch onderzocht. 5.1.1.1 Geobserveerde oppervlaktealteraties 5.1.1.1.1 Glans Een alteratie-glans werd aangetroffen op 2066 artefacten (98%) wat dit meteen tot de meest frequente oppervlaktealteratie maakt. De overgrote meerderheid van de artefacten zonder glans (25/32) zijn afkomstig van de Meeuwen-Monnikswijer. In termen van glansintensiteit zijn er duidelijke verschillen tussen de sites (Figuur 1). De artefacten van MeeuwenMonnikswijer bleken het meest gevrijwaard van een zware glans en dus het best bewaard op dit vlak, terwijl het merendeel (58%) van de artefacten van Lommel-Maatheide een zware glans vertoonde (zie tabel). Voor Lommel-Maatheide werden er trouwens duidelijke verschillen vastgesteld tussen de verschillende concentraties inzake glansintensiteit (Figuur 2). De artefacten afkomstig van concentratie LB25 bleken bijna allemaal (98%) een zeer zware glans te vertonen en de hoge frequentie gekoppeld aan de intensiteit (Figuur 3) doen vermoeden dat het hier om een windglans gaat. Deze hypothese wordt verder ondersteund door de topografische positie van de concentratie op de top van een geërodeerde duinrug. 15

100% 90% 80% 70% 60%

zwaar

50%

matig

40%

licht

30%

afwezig

20%

10% 0% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 1 Variatie in glansintensiteit voor de verschillende sites

100% 90% 80% 70% 60%

matig

50%

licht

40%

zwaar

30% 20% 10% 0% LB01

LB25

LB38

LB57A

LB60

Figuur 2 Variatie in glansintensiteit voor de verschillende loci van Lommel-Maatheide

Figuur 3 Overzicht van de sterk ontwikkelde glans op de artefacten van Lommel-Maatheide LB25

De resultaten toonden verder aan dat de alteratie-glans bijna niet werd gevormd op het materiaal uit ftaniet of wommersomkwartsiet (Figuur 4). Dit bevestigt het globalere principe dat een grofkorrelig materiaal globaal genomen beter resistent is tegen natuurlijk processen. Het wijst dus niet noodzakelijk op een beperktere impact van post-depositionele processen op het materiaal van Meeuwen-Monnikswijer, en eventueel een algemeen betere bewaring. Dit wordt verder ook aangetoond door het feit dat een glans wel frequent aanwezig is op het silexmateriaal van diezelfde site.

100% 95% 90% 85%

aanwezig afwezig

80%

Figuur 4 Aanwezigheid van glans op de artefacten van Meeuwen-Monnikswijer voor de verschillende grondstoffen

5.1.1.1.2 Patina Een minderheid (16%) van de gescreende artefacten vertoonde een patina waarbij er duidelijke verschillen tussen de sites werden waargenomen (Figuur 5). Een kwart van de artefacten van Lommel-Maatheide en Tongeren-Plinius bezaten een patina, maar het was het sterkst ontwikkeld op de artefacten van Tongeren-Plinius. Dit patina blijkt zeer vaak geassocieerd te zijn met hittebeschadiging (Figuur 6) wat doet vermoeden dat de blootstelling aan hitte de hoofdoorzaak is van de patinaontwikkeling. Enkel voor de artefacten van LommelMaatheide bleek dat duidelijk niet het geval (Figuur 7). Hier lijkt het patina eerder te wijten aan de blootstelling aan extreme verweringsprocessen, in casu wind, en de zure bodemgesteldheid. Enkel bij de artefacten van concentratie LB01 kan er een duidelijk verband tussen hitte en patinaontwikkeling worden vastgesteld.

100% 95% 90% zwaar 85%

matig licht

80%

afwezig 75% 70% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 5 Patina intensiteit voor de verschillende sites

100,00% 90,00% 80,00% 70,00%

60,00% 50,00%

afwezig

40,00%

aanwezig

30,00% 20,00% 10,00% 0,00% Beveren LPWW

Lommel Meeuwen Maatheide Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 6 Aantal gepatineerde artefacten die ook verbrand zijn per site

100,00% 90,00% 80,00% 70,00% 60,00% 50,00%

afwezig

40,00%

aanwezig

30,00% 20,00% 10,00% 0,00% LB01

LB25

LB38

LB57A

LB60

Figuur 7 Aantal gepatineerde artefacten van Lommel-Maatheide per locus

5.1.1.1.3 Hittebeschadiging Een minderheid (13%) van de artefacten vertoont sporen van hittebeschadiging en de bestudeerde sites vertonen duidelijke verschillen inzake hittebeschadigingssporen (Figuur 8). Het assemblage van Tongeren-Plinius vertoont het hoogste aantal artefacten met hittebeschadigingssporen, terwijl het assemblage van Lommel-Maatheide relatief gezien zeer weinig artefacten met hittebeschadigingssporen bevat. 100% 95% 90% 85%

Aanwezig Afwezig

80% 75%

70% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 8 Aantal artefacten met hittebeschadigingssporen per site

In termen van intensiteit is er weinig verschil tussen de vier sites waar te nemen (Figuur 9), enkel het assemblage van Meeuwen-Monnikswijer is minder intens beschadigd, waarbij het verschil in ruw materiaal – en mogelijk dus ook hitte-gevoeligheid – in rekening gebracht moet worden (Figuur 10).

100% 90% 80% 70%

60% zwaar

50% 40%

matig

30%

licht

20% 10% 0% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Tongeren Plinius Monnikswijer

Figuur 9 Hittebeschadigingsintensiteit per site

100% 90% 80% 70% 60%

zwaar

50%

matig

40%

licht

30% 20% 10% 0%

ftaniet

vuursteen

wommersomkwarsiet

Figuur 10 Hittebeschadigingsintensiteit per grondstof voor de artefacten van MeeuwenMonnikswijer

Figuur 11 Overzicht van de geobserveerde hittebeschadigingssporen

5.1.1.1.4 Afronding Een minderheid (11%) van de artefacten vertoont afgeronde boorden of ribben, met aanzienlijk meer afrondingen voor de selectie van Lommel-Maatheide, zowel op de boorden als op de dorsale ribben, dan voor de andere sites (Figuur 12). De intensiteit en de frequentie van de afrondingen op de artefacten van Lommel-Maatheide (Figuur 13 en 15) wijzen duidelijk op een oorzaak in eolische processen. Dit blijkt ook uit de verschillen tussen de concentraties, waarbij de concentraties op de geërodeerde duinrug de meeste intense afrondingssporen vertonen (Figuur 14).

100% 95%

90% 85% 80%

Aanwezig

75%

Afwezig

70% 65% 60% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 12 Aantal artefacten met afrondingen per site

100,00% 90,00% 80,00% 70,00% 60,00% boord & rib

50,00% 40,00%

boord

30,00%

rib

20,00% 10,00% 0,00% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 13 Aantal artefacten versus de intensiteit van de afrondingen per site

100,00% 90,00% 80,00% 70,00% 60,00% 50,00%

aanwezig

40,00%

afwezig

30,00% 20,00% 10,00% 0,00% LB01

LB60

LB38

LB57A

LB25

Figuur 14 Aantal artefacten met afrondingen van Lommel-Maatheide per locus

Figuur 15 Overzicht van de sterk ontwikkelde afrondingen op de artefacten van LommelMaatheide LB25

5.1.1.1.5 Abrasie Een kleine minderheid (7%) van de gescreende artefacten vertoont abrasiesporen en de assemblages van Beveren-LPWW en Tongeren-Plinius vertonen duidelijk meer artefacten met abrasiesporen dan de andere twee sites (Figuur 16). Vooral de abrasiesporen op de artefacten van Tongeren-Plinius zijn sterk uitgesproken (Figuur 17) in vergelijking met de abrasie op de artefacten van de andere sites. .

100% 95% 90%

Aanwezig Afwezig

85% 80% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 16 Aantal artefacten met abrasie per site

Figuur 17 Overzicht van de geobserveerde abrasiesporen

5.1.1.2 Algemene bewaringstoestand van de verschillende assemblages Op basis van de vijf types van alteraties werd de algemene bewaringstoestand van elk artefact individueel en van de verschillende assemblages als geheel bepaald (Figuur 18). De assemblages van Beveren-LPWW en Meeuwen-Monnikswijer zijn duidelijk het best bewaard. Het materiaal van Lommel-Maatheide daarentegen is het slechtst bewaard en er kon bovendien een grote variatie in bewaringstoestand vastgesteld worden tussen de verschillende concentraties. De concentraties gelokaliseerd op de geërodeerde duinrug getuigen van een zeer slechte bewaringstoestand. De artefacten van deze concentraties, in het bijzonder LB25, hebben dan ook een zeer beperkt potentieel voor een gedetailleerde functionele analyse. 100% 90% 80% 70%

60% goed

50% 40%

matig

30%

slecht

20%

10% 0% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 18 Algemene bewaringstoestand voor de verschillende assemblages

5.1.2 Evaluatie opgravings- en verwerkingsprocedures De opgravings- en verwerkingsprocedures werden geëvalueerd aan de hand van een gedetailleerde screening van 2098 artefacten. Hierbij werd niet enkel gekeken naar de aanwezigheid van metaalsporen, maar ook de exacte locatie ervan werd geregistreerd. Daarnaast werd er gekeken naar geassocieerde schade die mogelijk werd veroorzaakt door contact met zeef- of opgravingsmateriaal. 5.1.2.1 Aanwezigheid metaalsporen Metaalsporen waren aanwezig op 21% (N=444) van het totale geanalyseerde deel van de assemblages en er bestaat een zeer geringe variatie inzake de aanwezigheid van de metaalsporen tussen de verschillende sites (Figuur 19-23). Het assemblage van MeeuwenMonnikswijer telt het hoogste aantal artefacten met metaalsporen (24%) terwijl het assemblage van Lommel-Maatheide het laagste aantal artefacten met metaalsporen bevat (18%).

100% 95%

90% 85%

Aanwezig Afwezig

80% 75% 70% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 19 Aantal gescreende artefacten met metaalsporen per site Er werd geen verband gevonden tussen de aanwezigheid van metaalsporen en de grootte of de morfologie van de artefacten. Grotere artefacten zoals schrabbers of klingen hebben procentueel gezien evenveel metaalsporen als kleine artefacten zoals microlieten. Ook werd er geen verband aangetroffen tussen het type sediment of de compactheid van het sediment en de aanwezigheid van metaalsporen. In het geval van Lommel-Maatheide werd er geen verschil in de frequentie van metaalsporen aangetroffen tussen artefacten van de verschillende horizonten, ondanks het verschil in de compactheid van de horizonten. Bijvoorbeeld, het verschil in frequentie van metaalsporen tussen artefacten uit de compactere B-horizont en lossere C-horizont is quasi nihil.

Figuur 20 Overzicht van de geobserveerde metaalsporen op de artefacten van Lommel-Maatheide

Figuur 21 Overzicht van de geobserveerde metaalsporen op de artefacten van MeeuwenMonnikswijer

Figuur 22 Overzicht van de geobserveerde metaalsporen op de artefacten van Beveren-LPWW

Figuur 23 Overzicht van de geobserveerde metaalsporen op de artefacten van Tongeren-Plinius

5.1.2.2 Verspreiding metaalsporen Om de densiteit van de metaalsporen op elk artefact precies in kaart te kunnen brengen, werd elk artefact onderverdeeld in zesentwintig zones. Op het overgrote deel van de artefacten (69%) waren de metaalsporen enkel aanwezig in één enkele zone van het artefact (Figuur 24). Bij slechts een minderheid van de artefacten (12%) waren de metaalsporen in drie of meer zones van het artefact aanwezig. 7 tot 26 zones 5% 3 tot 6 zones 7%

2 zones 19%

1 zone 69%

Figuur 24 Aantal artefacten per categorie van verspreiding van de metaalsporen

De metaalsporen op de artefacten van Meeuwen-Monnikswijer bleken veel meer uitgespreid dan deze op de artefacten van de andere sites (Figuur 25). In 10% van de gevallen gaat het om metaalsporen die aanwezig zijn op 3 of meer zones van het artefact, in tegenstelling tot de andere sites waar de artefacten met metaalsporen in 3 of meer zones slechts maximaal 4% van de populatie uitmaken (i.e. Lommel-Maatheide).

100% 90% 80% 7 tot 26 zones 70%

3 tot 6 zones

2 zones

60%

1 zone

50% 40% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 25 Aantal artefacten per categorie van verspreiding van de metaalsporen en per site

Bij een groot deel van de potentieel gebruikte schrabbers (44%) bleken er metaalsporen aanwezig te zijn op de gebruikte boord en naargelang de site bleek de frequentie sterk te verschillen (Figuur 26). Tongeren-Plinius (31%) en Beveren-LPWW (33%) kennen het kleinste aantal potentieel gebruikte schrabbers met metaalsporen op het schrabhoofd. In het geval van Lommel-Maatheide was dit de ongeveer helft (51%) en metaalsporen waren aanwezig op het schrabhoofd van de twee potentieel gebruikte schrabbers van Meeuwen-Monnikswijer (100%). In het geval van één schrabber (405) was de schade zo intens dat de gebruikssporen onleesbaar waren geworden. Dit is het enige artefact van de 2098 (0,05%) bestudeerde artefacten waarbij de metaalsporen de interpretatie van de gebruikssporen verhinderden. 100 90 80 N° schrabbers

70 60

N° potentieel gebruikte schrabbers

50 40

Potentieel gebruikte schrabbers met metaalsporen

Schrabbers met metaalsporen op gebruikte boord

20 10 0 Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 26 Aanwezigheid van metaalsporen op de schrabbers per site

In het geval van de stekers werden er geen metaalsporen aangetroffen op de gebruikte boorden (Figuur 27). 25 N° stekers 20 N° potentieel gebruikte stekers

15 10

Potentieel gebruikte stekers met metaalsporen

5 0 Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Potentieel gebruikte stekers met metaalsporen op gebruikte boord

Figuur 27 Aanwezigheid van metaalsporen op de stekers per site

5.1.2.3 Onderscheid opgravings-en zeefsporen De gedetailleerde microscopische analyse van de metaalsporen liet toe om twee types van metaalsporen te onderscheiden. Enerzijds werden bredere metaalsporen (200-300µm) aangetroffen, vaak in associatie met afsplinteringen. Deze sporen werden vermoedelijk veroorzaakt door contact met opgravingsmateriaal zoals een truweel of schop. Anderzijds werden fijne metaalsporen (20µm) zonder afsplinteringen aangetroffen die vermoedelijk veroorzaakt werden door contact met een zeef. Deze fijne metaalsporen ontbraken op de artefacten van Beveren-LPWW wat doet vermoeden dat de toegepaste zeefmethode geen enkele metaalschade veroorzaakt en dat de metaalschade op dat site enkel werd gegenereerd door het opgravingsmateriaal. 5.1.2.4 Zeefexperiment Er werd beslist om een zeefexperiment uit te voeren met dezelfde zeefinstallatie die werd gebruikt tijdens de tweede fase van het project van Beveren-LPWW. Deze zeefinstallatie bestaat uit geponste zeven met daarin kunststofmatjes, waarbij slangetjes door druk trillen en het geheel onder sprinklers wordt geplaatst. Op basis van de gedetailleerde analyse bleek immers dat Beveren-LPWW het kleinste aantal artefacten heeft met wijdverspreide sporen (Figuur 25) en dat het bovendien enkel om de bredere metaalsporen gaat die waarschijnlijk enkel worden veroorzaakt door een contact met opgravingsmateriaal. Het doel van het zeefexperiment was dan ook om na te gaan of deze zeeftechniek effectief geen metaalsporen produceert. 5.1.2.4.1 Zeefprotocol Er werd een assemblage van 150 experimentele artefacten uit Harmignies vuursteen samengesteld, geproduceerd door een ervaren vuursteenkapper (C. Lepers, TraceoLab). Het 35

assemblage bestond uit een variatie aan artefacten van verschillende groottes (klingen, afslagen, microklingen) in dezelfde proportie als het assemblage van Beveren-LPWW. Van alle artefacten werden zowel het dorsale als het ventrale vlak gefotografeerd om achteraf te kunnen nagaan of de zeefinstallatie macroscopische schade had toegebracht.

Figuur 28 Overzichtsfoto’s van het zeefexperiment

Het zeefexperiment (Figuur 28) vond plaats op het industrieterrein Lommel-Kristalpark alwaar de artefacten per 10 werden gegroepeerd en begraven in een bak met compacte E/B-horizont rijk aan grindkiezeltjes. De 15 bakken vervolgens gezeefd door dezelfde persoon (D. Cnuts) 36

waarbij er telkens één bak in de zeefinstallatie werd geleegd. Vervolgens werd het sediment blootgesteld aan water, waardoor de artefacten na een vijftal minuten achterbleven op de kunststofmatjes. Vervolgens werden de artefacten uit de installatie verwijderd en te drogen gelegd. 5.1.2.4.2 Resultaat Na een gedetailleerde microscopische analyse bleek geen enkele van de 150 artefacten metaalsporen te vertonen. Bovendien werd er geen enkele andere vorm van alteratie vastgesteld (zoals bvb schade op de boorden). Op basis van deze resultaten kan dus met zekerheid gesteld worden dat deze zeeftechniek geen metaalsporen genereert en dat de geobserveerde metaalsporen enkel het gevolg zijn van een contact met het opgravingsmateriaal. Het feit dat er, in verhouding, sterke metaalsporen op het materiaal van Meeuwen-Monnikswijer terug te vinden zijn, is dan ook wellicht vooral te wijten aan de tijdsdruk waaronder deze opgraving moest gebeuren en dus het contact met het opgravingsmateriaal. 5.1.3 Gebruikssporenanalyse Er werd een gedetailleerde functionele analyse uitgevoerd op 359 (17%) van de 2098 gescreende artefacten (Figuur 29). Deze selectie werd bepaald tijdens de screening op basis van de morfologische kenmerken en/of de aanwezigheid van gebruikssporen. Aantal gescreende artefacten

% totale site assemblage

Beveren-LPWW

148

25%

Lommel-Maatheide

14%

Meeuwen-Monnikswijer

Tongeren-Plinius

21%

Site

Totaal

359 17% Figuur 29 Aantal artefacten geselecteerd voor de gebruikssporenanalyse

De grote meerderheid (60%) van de 359 potentieel gebruikte artefacten bleek niet over duidelijke gebruikssporen te beschikken (i.e. unidentified) (Figuur 30 en 31) en een minderheid (22%) bleek te gealtereerd te zijn om eventuele gebruikssporen nog te kunnen onderscheiden. Uiteindelijk werden er op 18% (N=64) van de geselecteerde artefacten gebruikssporen aangetroffen.

undetermined 22%

used 18%

unidentified 60%

Figuur 30 Aantal artefacten met gebruikssporen (used), met onvoldoende gebruikssporen (unidentified) en met te gealtereerde gebruikssporen (undetermined)

100% 90% 80% 70% 60% used

50%

undetermined

40%

unidentified

30% 20% 10% 0% Beveren LPWW

Lommel Maatheide

Meeuwen Monnikswijer

Tongeren Plinius

Figuur 31 Aantal artefacten met gebruikssporen (used), met onvoldoende gebruikssporen (unidentified) en met te gealtereerde gebruikssporen (undetermined) per site

5.1.3.1 Beveren-LPWW Zeventien artefacten werden als gebruikt geïdentificeerd (Tabel 6), afkomstig van minstens drie verschillende clusters. Het merendeel zijn schrabbers (N=9), maar ook twee afslagen, twee kernrandstukken, twee stekers en twee microklingen werden als gebruikt geïdentificeerd (Figuur 32-36). Voor zeven artefacten kon het contactmateriaal achterhaald 38

worden en hierbij valt het op dat enkel plantgebruik kon worden gedetecteerd (Figuur 34-35). In zeven gevallen kon ook de exacte gebruiksbeweging geïdentificeerd worden (i.e., schaven en schrabben). Bij drie artefacten konden montagesporen worden geobserveerd weliswaar met een zeer lage tot matige graad van zekerheid. De grote variatie aan werktuigtypes (schrabbers, stekers, microklingen) waarop gebruikssporen van plant werden aangetroffen suggereert dat plantbewerking een belangrijke activiteit was op de site.

Nr 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17

Tool Id

2055105901 4300005

Clu ster 222

Degree of certainty use

Interpretation worked material

Interpretation use motion

Interpretation Hafting

kernflankstuk

High certainty

vegetal

unidentified

schrabber

Low certainty Moderate certainty Uncertain Certain Moderate certainty

unidentified

scraping

unidentified

unidentified vegetal

unidentified shaving

hafted unidentified

vegetal

shaving

unidentified

High certainty

vegetal

scraping,

hafted

High certainty

vegetal

shaving

unidentified

scraping

unidentified

enkelvoudige schrabber

Low certainty Moderate certainty Low certainty

unidentified

(micro)kling

Certain

vegetal

shaving

unidentified

schrabber

4280804 10025606 10055309

schrabber steker steker

872401

schrabber

2059302301 2056002301 2050003203

204 204

2055901601 2050009301

204 204

2049904809

204

2049901901 2069202103 2069204401 2069202911 2069309105

Tool type

204 232 232 232

(micro)kling met gebruiksporen enkelvoudige schrabber afgeknotte (micro)kling

Moderate vegetal unidentified unidentified certainty dubbele schrabber Low certainty unidentified unidentified hafted enkelvoudige schrabber Low certainty unidentified unidentified unidentified enkelvoudige schrabber Low certainty unidentified unidentified unidentified afslag Low certainty unidentified unidentified unidentified Tabel 6 Resultaten van de gebruikssporenanalyse voor de artefacten van Beveren-LPWW

Degree of certainty Hafting

Low certainty

Moderate certainty

kerntafelstuk

Uncertain

Figuur 32 Overzicht van de gebruikssporen die werden aangetroffen op de artefacten van BeverenLPWW

Figuur 33 Overzicht van de gebruikssporen die werden aangetroffen op de artefacten van BeverenLPWW

Figuur 34 Overzicht van de plantbewerkingsssporen die werden aangetroffen op artefact 10055309 van Beveren-LPWW

Figuur 35 Overzicht van de plantbewerkingsssporen die werden aangetroffen op artefact 2049103805 van Beveren-LPWW

Figuur 36 Overzicht van de gebruikssporen die werden aangetroffen op artefact 2055102601 van Meeuwen-Monnikswijer

5.1.3.2 Lommel-Maatheide Vijftien artefacten, afkomstig van drie verschillende loci, bleken gebruikt te zijn (Tabel 7). Het betreft hierbij exclusief schrabbers en stekers. Voor twee stekers en vier schrabbers kon het exacte contactmateriaal worden achterhaald. De stekers werden gebruikt voor het bewerken van hard dierlijk materiaal en in minimum één geval met een schaafbeweging. De beide stekers zijn afkomstig van LB01, waarvoor in het totaal vier gebruikte stekers werden geïdentificeerd. Op één van deze stekers werden mogelijke montagesporen geobserveerd (matige zekerheidsgraad). Van de vier schrabbers met duidelijke gebruikssporen werden er twee gebruikt voor het schrapen van plantaardig materiaal (Figuur 37) en twee voor het schrabben van huiden (Figuur 38). De geobserveerde montagesporen (Figuur 39) op de verschillende werktuigen konden maar met een lage zekerheidsgraad bevestigd worden.

Locus

Tool type

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12

Id Data base 1 19 30 63 64 71 76 4 17 53 57 1

LB57A LB57A LB57A LB57A LB57A LB57A LB57A LB25 LB25 LB25 LB25 LB01

schrabber schrabber schrabber schrabber schrabber schrabber schrabber schrabber schrabber schrabber schrabber steker

LB01

Degree of certainty use

Interpretation worked material

Interpretation use motion

Interpretation Hafting

Certain vegetal scraping Hafted Low certainty unidentified unidentified unidentified Uncertain unidentified unidentified unidentified Certain unidentified unidentified vegetal Low certainty unidentified unidentified unidentified Low certainty unidentified unidentified unidentified Low certainty unidentified unidentified unidentified Low certainty unidentified unidentified hafted Low certainty unidentified unidentified unidentified High certainty hafted soft animal scraping High certainty unidentified soft animal scraping Low certainty unidentified unidentified unidentified Moderate steker hard animal shaving unidentified certainty steker Certain unidentified unidentified Hafted Moderate steker hard animal unidentified unidentified certainty Tabel 7 Resultaten van de gebruikssporenanalyse voor de artefacten van Lommel-Maatheide

Degree of certainty Hafting Low certainty

Low certainty Low certainty

Moderate certainty

Figuur 37 Overzicht van de plantbewerkingssporen aangetroffen op artefact LB57_1 van LommelMaatheide

Figuur 38 Overzicht van de huidbewerkingssporen aangetroffen op artefact LB25_3 van LommelMaatheide

Figuur 39 Overzicht van de gebruiks- en montagesporen op LB01_4 van Lommel-Maatheide

Figuur 40 Overzicht van de gebruikssporen op artefacten van Lommel-Maatheide

5.1.3.3 Meeuwen-Monnikswijer Tien artefacten konden als gebruikt worden geïdentificeerd maar met een lage graad van zekerheid (Tabel 8). Het merendeel van de artefacten bestaat uit schrabbers en opvallend is dat er geen enkel artefact uit ftaniet als gebruikt kon worden geïdentificeerd. Er kon geen exact contactmateriaal of montagewijze worden achterhaald. Drie schrabbers droegen gebruikssporen die karakteristiek waren voor schrapen (Figuur 41). De functionele resultaten 50

wijzen erop dat er geen enkele van de geselecteerde artefacten langdurig werd gebruikt. Dit wijst erop dat de site mogelijk slechts kort bewoond werd en dat de ftanietproductie vooral gericht was op export.

Figuur 41 Overzicht van gebruikssporen op artefacten van Meeuwen-Monnikswijer

Tool Id

1 2 3 4 5 6 7

2086 508 2379 2378 748 435 7

2151

9 10

1781 6

Locus

2 2 2

1 2

Raw Material

Tool type

Degree of certainty use

Interpretation worked material

Interpretation use motion

Interpretation Hafting

wommersomkwartsiet vuursteen wommersomkwartsiet wommersomkwartsiet wommersomkwartsiet vuursteen wommersomkwartsiet

(micro)kling bek/boor/ruimer schrabber schrabber schrabber schrabber schrabber

Moderate certainty Low certainty Uncertain Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty

unidentified unidentified unidentified unidentified unidentified unidentified unidentified

unidentified unidentified unidentified scraping scraping unidentified unidentified

unidentified unidentified unidentified unidentified unidentified unidentified unidentified

wommersomkwartsiet

geretoucheerde afslag

Moderate certainty

unidentified

geretoucheerde vuursteen (micro)kling Low certainty unidentified unidentified wommersomkwartsiet schrabber Low certainty unidentified scraping Tabel 8 Resultaten gebruikssporenanalyse voor de artefacten van Meeuwen-Monnikswijer

unidentified unidentified

5.1.3.4 Tongeren-Plinius Tweeëntwintig artefacten van de selectie voor Tongeren-Plinius werden als gebruikt geïdentificeerd en het betrof voornamelijk schrabbers (Tabel 9). Het overgrote merendeel van de gebruikte werktuigen zijn schrabbers (N=16), naast klingen, stekers en een microkling. Voor twaalf artefacten kon het exact contactmateriaal achterhaald worden en in zeven gevallen betrof het huid (Figuur 43-45). Op basis van de gebruikssporen was het echter onmogelijk om te zeggen of het ging om verse of droge huid. Negen van de schrabbers dragen montagesporen, wat erop wijst dat montage een essentieel onderdeel was van het technische systeem. Huidschrabbers vertegenwoordigen de grootste categorie van geïdentificeerde werktuigen op dit site en er kan dus met zekerheid gesteld worden dat huidbewerking een belangrijke activiteit was. Andere geïdentificeerde activiteiten omvatten het bewerken van plantaardig materiaal en het groeven van hard dierlijk materiaal.

Degree of certainty use

Interpretation worked material

Interpretation use motion

Interpretation Hafting

enkelvoudige schrabber

Low certainty

unidentified

scraping

hafted

dubbele afslagschrabber

hide

scraping

hafted

3 3

enkelvoudige schrabber gebroken schrabber

High certainty Moderate certainty Low certainty

hide unidentified

scraping scraping

unidentified unidentified

Tool ID

Locus

1459_10

1529_11

3 4

1459_9 1462_1

Tool type

1452_1

klingschrabber

Certain

hide

scraping

hafted

1529_6

afslagschrabber

hide

scraping

hafted

7 8 9

1530_2 1529_8 1558_1

3 3 3

animal hide unidentified

scraping scraping unidentified

hafted unidentified unidentified

1620_1

afslagschrabber afslagschrabber afslagschrabber afgeknotte kling, enkelvoudig

Animal

unidentified

11 12 13

554_1 1305_1 1697_1

2 2 2

High certainty Moderate certainty Certain Low certainty Moderate certainty Moderate certainty High certainty Low certainty

hard animal hide unidentified

grooving/shaving unidentified unidentified

unidentified unidentified unidentified

14 15

1781_1 1381_1

16 17 18 19

531_1 540 887 2085

2 2 3

RA-steker dubbele afslagschrabber afslagschrabber klingschrabber met geretoucheerde klingschrabber schrab/bec kling microkling kling

Low certainty Low certainty

unidentified unidentified

scraping unidentified

hafted unidentified

High certainty Low certainty Low certainty Certain

hide unidentified unidentified vegetal

scraping unidentified unidentified unidentified

hafted unidentified unidentified unidentified

Degree of certainty Hafting Low certainty Low certainty

Low certainty Low certainty Moderate certainty

Low certainty Low certainty

2084

21 22

2000 1264_1

schrabber 2

Low certainty

unidentified

scraping

hafted

schrabber Low certainty unidentified unidentified hafted meervoudige steker High certainty hard animal grooving unidentified Tabel 9 Resultaten gebruikssporenanalyse voor de artefacten van Tongeren-Plinius

Moderate certainty Low certainty

Figuur 42 Overzicht van niet-geïdentificeerde gebruikssporen op artefacten van Tongeren-Plinius

Figuur 43 Overzicht van huidbewerkingssporen op verschillende schrabbers van Tongeren-Plinius

Figuur 44 Overzicht van de huidbewerkingssporen op schrabber 1459_10 van Tongeren-Plinius

Figuur 45 Overzicht van de huidbewerkingssporen op schrabber 531_1 van Tongeren-Plinius

Figuur 46 Overzicht van de gebruikssporen afkomstig van het bewerken van hard dierlijk material op stekers 1264 en 554 van Tongeren-Plinius

5.2 Pilootanalyse residu’s Er werd een gedetailleerde residu-analyse uitgevoerd op alle potentieel gebruikte artefacten (N=359) om te achterhalen of er zich nog residu’s op de artefacten bevonden. In totaal werden er 55 residu’s geïdentificeerd (zie Bijlage 2: 6), waarvan het grootste aantal als postdepositioneel werd geïnterpreteerd. Het overgrote deel van de geobseveerde residu’s waren plantenresten gevolgd door ijzeroxide-concreties. Er werden geen residu’s van hard dierlijk materiaal zoals gewei of been aangetroffen, ook niet op de artefacten die – op basis van de gebruikssporen - op deze materialen werden gebruikt. Dit wijst erop dat deze residu’s, net zoals de resten van macrofauna, niet bewaard bleven op deze sites. 5.2.1 Beveren-LPWW Op de zeventien artefacten van Beveren-LPWW werden zesentwintig residu’s aangetroffen waarvan het merendeel plantenresten (Figuur 47), gevolgd door ijzeroxide-concreties. Een groot aantal van deze plantenresten, meestal plantweefsels, werd geïdentificeerd als post60

depositioneel. Het gaat in sommige gevallen over wortels, maar daarnaast ook over residu’s die vermoedelijk afkomstig zijn van het veenpakket in de bodem of van de haardvuren. Deze toewijzing is gebaseerd op een willekeurige distributie alsook een afwezige associatie met gebruiks- of montagesporen. Slechts bij 6 gevallen (23%) – allemaal plantenresten – bleek het te gaan om functionele residu’s. Vier plantenresidu’s werden geïdentificeerd als gebruiksgerelateerd omwille van hun duidelijke associatie met de gebruikte boord en in twee gevallen bevonden zich op hetzelfde artefact gebruikssporen geïnterpreteerd als plant. Onder doorschijnend licht konden ook nog specifieke details zoals een zetmeel- of stuifmeelkorrel of structurele elementen als ‘bordered pits’ waargenomen worden.

Figuur 47 Overzicht van residu’s aangetroffen op artefacten van Beveren LPWW: a) plantenwortel, b) plantweefsel op gebruikte boord, c) zetmeelkorrel na extractie, d) bordered pits na extractie

5.2.2 Lommel-Maatheide Er werden twaalf residu’s op tien artefacten aangetroffen waarvan slechts twee residu’s als functioneel werden geïnterpreteerd. Een duidelijk gesmeerd, organisch, amorf fragment op de gebruikte boord van een schrabber (LB25_53) (Figuur 48) werd geïnterpreteerd als 61

gebruiksgerelateerd. Plantweefsel in associatie met montagesporen op een steker (LB01_4) werd geïnterpreteerd als gerelateerd met montage. De andere residu’s werden geïnterpreteerd als post-depositioneel, zoals onder meer amorf organisch materiaal, ijzeroxide-concreties en zetmeelkorrels.

Figuur 48 Zwart organisch residu op de gebruikte boord van een schrabber, het residu wordt gekenmerkt door een sterke smeringsgraad

5.2.3 Meeuwen-Monnikswijer Er werden dertien residu’s op acht artefacten aangetroffen, waarvan 3 residu’s als gebruiksgerelateerd werden geïdentificeerd. In alle gevallen (6; 748; 2378) betrof het plantweefsel in duidelijke associatie met de gebruikte boord van een schrabber (Figuur 49). De resterende niet-functionele residu’s betreffen voornamelijk plantresten en draden van schimmels.

Figuur 49 Plantenweefsels geassocieerd met de gebruikte boord (a-c), plantenweefsel van onduidelijke herkomst op artefact 435 (d)

5.2.4 Tongeren-Plinius Er werden slechts drie residu’s aangetroffen op drie artefacten, telkens een ijzerconcretie die post-depositioneel op het artefact was gevormd. In één geval (1353) bedroeg het een plantwortel die met ijzeroxide bedekt was. Deze resultaten suggereren dat de sedimentaire context van Tongeren-Plinius minder optimaal is voor de bewaring van residu’s dan de drie andere sites.

5.3 Analyse van de microlieten 5.3.1 De identificatie van mogelijke projectielen Het aantal geïdentificeerde projectielelementen op elk van de geanalyseerde locaties is zeer wisselend (Tabel 10). De site met de meeste met zekerheid geïdentificeerde 63

projectielelementen is Beveren-LPWW (29/214), gevolgd door Lommel-Maatheide (23/178). Voor de laatste twee sites werden zeer weinig projectielelementen geïdentificeerd: 7 op 53 geanalyseerde stukken voor Meeuwen-Monnikswijer en 6 op 31 geanalyseerde stukken voor Tongeren-Plinius. N° geanalyseerde stukken

N° geïdentificeerde projectielen

178 214

23 29

% geïdentificeerde projectielen 13% 14%

94 539

6 63

6% 12%

Lommel-Maatheide Beveren-LPWW MeeuwenMonnikswijer Tongeren-Plinius Totaal

Tabel 10. Overzicht van het aantal met zekerheid geïdentificeerde projectielen per site

5.3.2 Gedetailleerde analyse per site 5.3.2.1 Beveren-LPWW

Spitsen met gebogen afgestompte boord

Spitsen met afgestompte boord (fragment)

Spitsen met afgestompte en afgeknotte boord

Driehoeken

Trapezia

Onbepaald

5.3.2.1.1 Selectie van het materiaal De selectie van geanalyseerde microlieten voor Beveren-LPWW omvat 214 microlieten afkomstig van vier verschillende loci (Tabel 11) met een klein deel uit een eerste fase van het project en niet toegewezen aan een bepaalde locus. Deze loci werden gekozen omwille van de aanwezigheid van een relatief groot aantal microlieten, naast hun relevantie voor andere delen van dit project. Voor het totaal van 214 microlieten werden er 6 groepen onderscheiden (Tabel 11): volledige spitsen met gebogen afgestompte boord (103), gebroken spitsen met afgestompte boord (75), spitsen met afgestompte en afgeknotte boord (24), driehoeken (8), trapezium (1), onbepaalde microlieten (3).

Totaal

204 232 209 222

43 24 10 13

36 14 17 5

14 4 3 1

1 1 6 1

0 0 1 0

2 0 0 2

96 43 37 22

Onbepaald (fase 1)

Beveren LPWW

Totaal

103

214

Tabel 11 Samenstelling van het microlietensemble per locus

5.3.2.1.2 Identificatie van de projectielelementen Negentwintig microlieten konden met zekerheid geïdentificeerd worden als projectielelement op basis van de combinatie van verschillende breuken of afsplinteringen karakteristiek voor impact (Figuur 50-51; zie 3. Methodologie). Een volledige beschrijving van elke geobserveerde breuk op deze projectielelementen werd toegevoegd in Bijlage 3: 1 (voor de terminologie, zie Coppe en Rots, 2017). De verspreiding van de projectielelementen over de verschillende loci werd weergegeven in Tabel 12. De hoeveelheid geïdentificeerde projectielelementen in relatie tot de aanwezige microlieten is relatief homogeen (tussen 13-16%) voor de verschillende loci, op uitzondering van cluster 204 (8%).

Beveren LPWW 204 232 209 222 Onbepaalde locus Totaal

Onvoldoende Geïdentificeerde sporen projectielen

Aandeel geïdentificeerde Totaal projectielelementen

88 36 32 19

8 7 5 3

8,30% 16,30% 13,50% 13,60%

96 43 37 22

185

13,50%

214

Tabel 12 Aantal en aandeel van geïdentificeerde projectielementen per locus

Onbepaald

3 1 0 0

Trapezia

2 1 3 0

Spitsen met afgestompte en afgeknotte boord

3 4 1 2

Driehoeken

204 232 209 222

Spitsen met afgestompte boord (fragment)

Beveren LPWW

Spitsen met gebogen afgestompte boord

De geïdentificeerde projectielelementen maken geen deel uit van één specifieke typologische categorie. Alle typologische categorieën, met uitzondering van de trapezia, zijn vertegenwoordigd (Tabel 13).

Totaal

0 1 1 0

0 0 0 0

0 0 0 1

8 7 5 3

Onbepaalde locus

Totaal

Tabel 13 Aandeel van de zes projectielgroepen per locus

Figuur 50 Impactsporen op artefact 2015_3532077204803 geïdentificeerd als projectielement: combinatie van secundaire afsplinteringen (a, b, c) en flexiebreuken (d)

Figuur 51 Impactsporen op artefact 2015-2057006605d1 geïdentificeerd als projectielement: combinatie van georiënteerde laterale afsplinteringen (a), secundaire afsplinteringen (b, d) en flexiebreuken (c, e)

5.3.2.1.3 Analyse van het wapensysteem De selectie van Beveren-LPWW bleek niet geschikt voor een analyse van het wapensysteem. Het doel van deze analyse is om de dominante mechanische spanning (buiging of compressie) te identificeren waaraan het projectiel werd blootgesteld tijdens de impact. Dit type studie vereist de aanwezigheid van een groep projectielelementen met homogene morfologische en chronologische kenmerken. Een eerste probleem met de selectie van Beveren-LPWW is het isoleren van een homogene chronologische groep binnen het ensemble van geselecteerde microlieten. Dit komt voornamelijk door hun spreiding over 4 clusters, waarvan de gelijktijdigheid op dit moment nog niet gegarandeerd is, op uitzondering van loci 232 en 209 die beiden werden toegewezen aan het Vroeg-Mesolithicum (cf. Onderzoeksrapport Beveren: p. 54). Een tweede moeilijkheid is de grote typologische variatie binnen de selectie, met slechts kleine aantallen met zekerheid geïdentificeerde projectielelementen per categorie (Tabel 13). Gezien de huidige kennis omtrent Beveren-LPWW is het voorlopig dus moeilijk om het wapensysteem te evalueren. 5.3.2.2 Lommel-Maatheide 5.3.2.2.1 Selectie van het materiaal De selectie voor Lommel-Maatheide omvat 178 Federmesserspitsen, enerzijds afkomstig van LB25 (N=89) en anderzijds van vroegere prospectiecampagnes (N=89). 5.3.2.2.2 Bewaringstoestand van het materiaal Het merendeel van de Federmesserspitsen vertoont een zeer sterk ontwikkelde alteratieglans in combinatie met een sterke abrasie op de ribben en de uiteindes (Figuur 52). Deze 67

alteraties wijzen erop dat deze spitsen werden blootgesteld aan intense eolische processen. Deze eolische processen (inclusief eventuele verplaatsing) veroorzaakten ook afsplinteringen op de boorden, waar in elk geval rekening mee moet gehouden worden tijdens de analyse.

Figuur 52 Oppervlaktealteraties veroorzaakt door eolische processes op artefact L11124 die een projectielanalyse van dit artefact verhinderen

5.3.2.2.3 Identificatie van de projectielelementen De identificatie van de projectielelementen bleek niet evident gezien de slechte bewaringstoestand van het materiaal, maar desondanks konden verschillende duidelijke combinaties van breuken geïdentificeerd worden die karakteristiek zijn voor impact. Op sommige intens beschadigde spitsen zijn er dermate veel tafonomische afsplinteringen (eolische processen) dat de functionele breuken niet meer te onderscheiden zijn. Gelukkig betreft dit een relatief klein aantal spitsen waardoor dit de gehele analyse niet onmogelijk maakt. Drieëntwintig Federmesserspitsen konden met zekerheid geïdentificeerd worden als projectielelementen (Tabel 14) aan de hand van karakteristieke breukcombinaties (Figuur 5354; zie ook 3. Methodologie). Een volledige beschrijving van elke breuk op de met zekerheid geïdentificeerde projectielelementen werd toegevoegd aan Bijlage 3: 2 (Lommel-Maatheide). De gebruikte terminologie is terug te vinden in Coppe en Rots (2017).

LB25 Prospectiecampagnes Totaal

Selectie

Geïdentificeerde projectielen

89 89 178

18 5 23

Aandeel geïdentificeerde projectielelementen

20,22% 5,62% 12,92% Tabel 14 Overzicht van de gescreende artefacten voor Lommel-Maatheide

Figuur 53 Impactsporen op Federmesserspits L12569 geïdentificeerd als projectielelement: combinatie van georiënteerde laterale afsplinteringen (a, d, e), flexiebreuken (b) en secundaire afsplinteringen (c).

Figuur 54 Impactsporen op Federmesserspits L1591 geïdentificeerd als projectielelement: combinatie van flexiebreuken, secundaire afsplinteringen (a, b, c) en georiënteerde laterale afsplinteringen (e, d)

5.3.2.2.4 Analyse van het wapensysteem Het ensemble van Lommel-Maatheide leende zich uitstekend voor een meer gedetailleerde analyse van de breukmechaniek met het oog op een reconstructie van het gebruikte wapensysteem. Het aantal geïdentificeerde projectielelementen was voldoende groot en voldoende homogeen wat betreft de morfologische en metrische karakteristieken. De specifieke methode die hiervoor gebruikt wordt, is gebaseerd op lopend onderzoek binnen de onderzoeksgroep TraceoLab, Universiteit Luik, inclusief een nagenoeg afgeronde doctoraatsstudie (Coppe n.d.). Deze methode werd in meer detail uitgewerkt in het internationale artikel dat op basis van dit project voorbereid werd. We beperken ons hier daarom tot de resultaten van deze studie. Alle geobserveerde breuken op de met zekerheid geïdentificeerde projectielelementen werden onderverdeeld in drie groepen: flexiebreuken (BB), georiënteerde laterale afsplinteringen (LS) en secundaire afsplinteringen (i.e., geïnitieerd vanop een vorig breukvlak; SE). De flexiebreuken zijn het sterkst vertegenwoordigd met 22 Federmesserspitsen (96%) die ten minste één flexiebreuk vertonen. Georiënteerde laterale afsplinteringen werden geobserveerd op 21 spitsen (91%) en secundaire afsplinteringen op 19 spitsen (83%). Als we naar de totale frequentie van de verschillende breukcategorieën kijken zijn de laterale 70

afsplinteringen het best vertegenwoordigd (65 breuken of 49%), gevolgd door secundaire afsplinteringen (34 breuken of 25%), en ten slotte flexiebreuken (33 breuken of 25%). Het zeer hoge aandeel van spitsen met minstens één secundaire afsplintering (87%) is bijzonder interessant en wijst erop dat de breukstress op het moment van de impact voornamelijk bestond uit compressie. Het aandeel van deze afsplinteringen blijft niettemin beperkt wanneer het geheel van de breuken per stuk bekeken wordt (25%). Het niet verwaarloosbare aandeel van laterale afsplinteringen (25%) wijst eveneens op een hoge blootstelling van de snijdende boord aan compressie tijdens impact. Als we dit patroon vergelijken met de bestaande experimentele referentiecollectie van TraceoLab, voor de spitstypes die morfologisch het sterkst aansluiten bij de Federmesserspitsen (met name gravette- en microgravette-spitsen, cf. Coppe & Rots 2017) lijken de breukverhoudingen overeen te komen met het gebruik van pijl en boog op basis van onze huidige kennis (cf. Coppe et al. 2019, Coppe n.d.) Het aandeel van georiënteerde laterale afsplinteringen was echter opmerkelijk hoog in vergelijking met de bestaande experimentele referentie voor eender welk wapensysteem, terwijl het aandeel secundaire afsplinteringen in de experimentele referentie voor pijl en boog in vergelijking duidelijk hoger ligt. Een verklaring voor deze variatie is te vinden in het feit dat de betreffende experimentele referentie enkel uit axiaal georiënteerde spitsen bestaat, gemonteerd in een systeem met variërende veerkracht (3 verschillende gradaties van resistentie; cf. Coppe en Rots, 2017: Fig.8A, p. 116). Wanneer enkel een zwakker montagesysteem in rekening gebracht wordt, zoals het exclusieve gebruik van lijm zonder ligaturen, vermindert de hoeveelheid kinetische energie die tijdens de impact naar de spitsen wordt overgebracht, wat normaal gezien leidt tot een afname van het aantal secundaire afsplinteringen, zoals we op experimenteel niveau konden vaststellen. Daarnaast zou een disto-laterale montage van de spitsen de snijdende boord sterker moeten blootstellen aan een contact met been tijdens de impact en dus voor een toename van het aantal laterale afsplinteringen moeten zorgen. Een dergelijke oriëntatie is bovendien in perfecte overeenstemming met de morfologische kenmerken van de Federmesserspitsen en werd in het verleden reeds voorgesteld (Plisson, 2005: Pl. 2, p. 186). Gelet op deze veelbelovende resultaten werd een experiment opgezet om deze hypothese verder te testen. Hiervoor werden Federmesserspitsen experimenteel gereproduceerd op basis van de morfologische en metrische kenmerken van deze van Lommel-Maatheide. 5.3.2.2.5 Experiment De details omtrent het gebruikte experimentele protocol zijn terug te vinden in het artikel dat werd voorbereid (Cnuts et al. In voorbereiding) en in voorgaande publicaties (e.g., Coppe en Rots, 2017). Hier focussen we ons enkel op de resultaten van het experiment en de implicaties hiervan voor de evaluatie van het gebruikte wapensysteem voor de Federmesserspitsen van Lommel-Maatheide. In het totaal werden 30 pijlen met behulp van een boog in een artificieel doelwit geschoten, waarvan 20 spitsen braken tijdens impact (cf. Coppe en Rots, 2017; Cnuts et al. In 71

voorbereiding). Het gebruikte wapenontwerp (disto-laterale oriëntatie in een gespleten heft en gefixeerd met lijm) werkte perfect, en een gemiddelde penetratie van de pijlen in het doelwit van 19 cm (min. 5 cm en max. 33 cm) kon genoteerd worden. Het montagesysteem bleek echter weinig bestand tegen een contact met botmateriaal en leidde in die gevallen systematisch tot een breuk van de spits en meestal ook tot een demontage van de spits. Een afbreken van de spits van zijn heft in het doelwit betekent niet noodzakelijk dat het montagesysteem faalt; het is gekend (op basis van etnografische gegevens) dat dit ook een bewuste keuze kan zijn om zo de wonde in het dier te vergroten wanneer dit verder beweegt (Ellis, 1997). Het is bovendien een manier om de pijlschachten te beschermen tegen schade en dus veelvuldig te kunnen hergebruiken. Tijdens dit experiment werden parameters gekozen die bijdragen tot het genereren van een impactstress gedomineerd door compressie, onder meer door de selectie van het gebruik van een boog. De verhoudingen van het aantal breuken tussen de drie categorieën van breuken zijn consistent met wat verwacht kan worden rekening houdend met de richting van de spanning en zijn bovendien zeer vergelijkbaar met wat op de archeologische spitsen werd waargenomen (Tabel 15). De meest voorkomende breuken zijn de laterale afsplinteringen met 35 breuken voor een aandeel van 44% (in vergelijking met 49% voor de archeologische spitsen), gevolgd door de secundaire afsplinteringen met 21 breuken en een aandeel van 26% (in vergelijking met 25% voor de archeologische spitsen), en als laatste de flexiebreuken met 19 breuken voor een aandeel van 24% (25% voor het archeologisch luik). Deze proporties sluiten overduidelijk nauw aan bij de archeologische en lijken de vooropgestelde hypothese te bevestigen. Totaal

N breuk

N spitsen

N breuk

N bre uk

N spitsen

N sp its en

N breuk

Ind.

N spitsen

N breuk

N spitsen

LommelMaatheide

22 (96%)

33 (25%)

17 (74%)

33 (25%)

20 (87%)

65 (49%)

1 (4%)

1 (1%)

132

Experimen t

13 (65%)

19 (24%)

8 (40%)

21 (26%)

16 (80%)

35 (44%)

0 (0%)

Tabel 15 Vergelijking van de breukverhoudingen tussen de projectielelementen van LommelMaatheide en het uitgevoerde experiment

Deze resultaten zijn echter slechts voorlopig. We kunnen namelijk vaststellen dat de verhoudingen voor experimentele en archeologische spitsen die ten minste één breuk per categorie vertonen minder vergelijkbaar zijn (in het bijzonder voor de flexiebreuken en de secundaire afsplinteringen) (zie Tabel 15). Deze variaties kunnen worden veroorzaakt door verschillende parameters, waaronder de gebruikte vuursteen. Inderdaad, de kwaliteit van de grondstof kan het ontstaan van bepaalde breuken vergemakkelijken of juist beperken (cf. 72

Coppe, n.d.). Er bestaat een zekere variatie in de gebruikte grondstoffen voor de archeologische spitsen, terwijl de experimentele spitsen allemaal uit Harmignies vuursteen werden vervaardigd om zo het aantal variabelen enigszins te beperken. Dit kan de verschillen mogelijk verklaren. Verdere experimenten zijn bijgevolg nodig om deze eerste resultaten te bevestigen. Zeker het gebruik van de types vuursteen die effectief vertegenwoordigd zijn in de archeologische populatie zou het mogelijk moeten maken om de resultaten te verfijnen. Bovendien zouden in een dergelijk experiment ook de andere projectiemethodes (steekspeer, werpspeer, speerdrijver) moeten getest worden en niet enkel pijl-en-boog zoals nu het geval was. Dit aanvullend experiment zou het mogelijk moeten maken om overlapping tussen verschillende projectiemethodes uit te sluiten en dus een verdere bevestiging voor de eerder gestelde hypothese te bekomen. 5.3.2.3 Meeuwen-Monnikswijer

Geanalyseerde selectie

Geïdentificeerde 2 projectielelementen

Bifaciale en gesteelde spits

Driehoek

Spits met afgestompte boord (fragment) Spits met afgestompte boord en afknotting Marebladspits

Spits met afgestompte boord

5.3.2.3.1 Selectie van het materiaal Voor Meeuwen-Monnikswijer werden 53 microlieten geanalyseerd, voornamelijk vervaardigd uit vuursteen en ftaniet, maar ook enkele uit wommersomkwartsiet. Er werden zes verschillende typologische categorieën geïdentificeerd binnen deze selectie. Tabel 16 geeft een overzicht van het aantal geanalyseerde microlieten per typologische categorie.

Tabel 16 Geïdentificeerde projectielelementen per typologische groep

5.3.2.3.2 Identificatie van de projectielelementen Er konden minstens 5 gebruikte projectielementen worden geïdentificeerd in de selectie van Meeuwen-Monnikswijer waarbij alle grondstoffen vertegenwoordigd zijn (Tabel 17). Deze projectielelementen vertonen de eerder opgesomde combinatie van verschillende breuken (zie 3. Methodologie; Figuur 55-56). Een volledige beschrijving van elke breuk op de geïdentificeerde projectielen is beschikbaar in Bijlage 3 (zie voor de terminologie Coppe en Rots, 2017). 73

Vuursteen Projectielementen 3

Ftaniet 1

Wommersomkwartsiet 1

Tabel 17 Geïdentificeerde projectielelementen per grondstof

Hoewel het om een kleine selectie gaat, blijkt dus toch dat sommige microlieten op of in de omgeving van de site werden gebruikt of in elk geval dat het wapentuig op de site werd vernieuwd. De afwezigheid van fauna laat niet toe om dit nader te onderzoeken. Het is in elk geval relevant om op te merken dat het aandeel van gebruikte microlieten in de collectie vrij laag is, namelijk 9,5%.

Figuur 55 Impactsporen op artefact MMW15_103-100.5_01754 geïdentificeerd als projectielement: combinatie van flexiebreuken (a) en secundaire afsplinteringen (b)

Figuur 56 Impactsporen op artefact MMW15 94-115,5_5 817 geïdentificeerd als projectielement: combinatie van georiënteerde laterale afsplinteringen (a), flexiebreuken en secundaire afsplinteringen (b)

5.3.2.3.3 Analyse van het wapensysteem Gezien slechts een beperkt aantal projectielelementen met zekerheid konden geïdentificeerd worden en gezien deze onderling bovendien sterk in morfologie verschillen is het onmogelijk om het eventueel gebruikte wapensysteem (-en) verder te evalueren.

5.3.2.4 Tongeren-Plinius 5.3.2.4.1 Selectie van het materiaal Voor deze studie werden 94 artefacten geselecteerd op een totaal van 178 binnen de 5 opgegraven werkputten (Tabel 18). Tijdens een eerdere studie van het materiaal werden 20 Federmesserspitsen geïdentificeerd (Bink, 2007), die in de selectie opgenomen werden. De selectie bestaat verder uit fragmenten van geretoucheerde microklingen die over het algemeen te klein zijn om vast te stellen of het gaat om Federmesserspitsen of microklingen met afgestompte boord. Categorie Federmesserspits Geretoucheerde microklingen

Aantal geselecteerde artefacten 20

Totaal aantal

158

Tabel 18 Overzicht van de geselecteerde artefacten

5.3.2.4.2 Identificatie van de projectielelementen Voor Tongeren-Plinius konden 7 projectielelementen met zekerheid worden geïdentificeerd op basis van de eerder gestelde criteria (zie 3. Methodologie; Figuur 57-58). Het gaat over 2 Federmesserspitsen en 5 fragmenten van geretoucheerde microklingen waarvoor niet kan bepaald worden of het hier om fragmenten van Federmesserspitsen of geretoucheerde microklingen gaat (Tabel 19). Het is echter zo dat er geen enkele volledige geretoucheerde microkling kon worden geïdentificeerd als projectielelement en dit lijkt er dus op te wijzen dat de fragmenten mogelijk Federmesserspitsen zijn. Een volledige beschrijving van elke breuk op de 7 geïdentificeerde projectielelementen werd toegevoegd in Bijlage 3 (voor de terminologie zie Coppe en Rots, 2017).

Overige geretoucheerde fragmenten 74

Federmesserspitsen Selectie Geïdentificeerde projectielelementen

Tabel 19 Overzicht van de geïdentificeerde projectielelementen

Ondanks de relatief beperkte grootte van het ensemble bleken verschillende spitsen toch als projectiel gebruikt op of in de omgeving van de site van Tongeren-Plinius. Net als bij Meeuwen-Monnikswijer is het uiteraard mogelijk dat de wapens enkel vernieuwd werden op de site en dus niet “ter plaatse” werden gebruikt voor jachtactiviteiten. Gezien de afwezigheid van macrofauna is het onmogelijk om dit verder te onderzoeken. Wat het aandeel van gebruikte projectielen betreft kunnen we enkel stellen dat dit voor de Federmesserspitsen minstens 10% is.

Figuur 55 Impactsporen op artefact 1974-2 geïdentificeerd als projectielement: combinatie van georiënteerde laterale afsplinteringen (a, b), flexiebreuken en secundaire afsplinteringen (c)

Figuur 56 Impactsporen op artefact 1463-1 geïdentificeerd als projectielement: combinatie van georiënteerde laterale afsplinteringen (a, b, c, d) en flexiebreuken

5.3.2.4.3 Analyse van het wapensysteem Een analyse van het gebruikte wapensysteem (-en) is onmogelijk voor de spitsen van Tongeren-Plinius aangezien hun aantal te klein is en hun morfologische variatie te groot.

6 Conclusie 6.1 Belangrijkste resultaten en implicaties voor toekomstig functioneel onderzoek van steentijdsites in Vlaanderen 6.1.1 Gebruikssporenanalyse versus opgravingsstrategie Tot op heden was er weinig geweten over de impact van de opgravingsstrategie op de bewaring van gebruikssporen. Onze gedetailleerde analyse heeft aangetoond dat de verschillende opgravingsstrategieën metaalsporen kunnen veroorzaken, weliswaar meestal met een relatief beperkte verspreiding. In slechts één geval (op de 2098 onderzochte artefacten), een schrabber afkomstig van Meeuwen-Monnikswijer, waren de metaalsporen zo intens en wijdverspreid dat de gebruikssporen niet meer geanalyseerd konden worden. De systematische analyse van de metaalsporen toonde ook aan dat het niet altijd even duidelijk is of de metaalsporen werden veroorzaakt door contact met opgravingsmateriaal, zoals een schop of truweel, of door contact met een zeefdraad. In een aantal gevallen was dit wel mogelijk en bleek dat contact met opgravingsmateriaal meer intense schade genereert dan contact met een zeefdraad. Het contact met het opgravingsmateriaal veroorzaakte metaalsporen die veel breder zijn (200 tot 300 µm) en leidde in sommige gevallen tot afsplinteringen op de (gebruikte) boord. Het initiële idee dat het zeefproces een 77

onomkeerbare intense schade kan toebrengen aan lithische artefacten en dat een gebruikssporenanalyse daardoor quasi onmogelijk wordt, kan hier dus deels ontkracht worden. Het is wel degelijk zo dat de zeeftechnieken metaalsporen achterlaten op de gezeefde artefacten, maar deze sporen zijn over het algemeen zo fijn (10 to 20 µm) en geïsoleerd in een bepaalde zone dat de impact op de gebruikssporen verwaarloosbaar is. Een belangrijke observatie is bovendien dat de zeefprocedure die werd toegepast op de site van Beveren-LPWW (geponste zeven met kunststofmatjes, waarbij slangetjes door druk trillen, onder sprinklers) geen metaalsporen genereren, wat ook werd bevestigd via een experimenteel onderzoek. Dit is in grote mate te danken aan de kunststofmatjes die elk contact met metaal verhinderen. Deze zeeftechniek kan dan ook beschouwd worden als de meest optimale techniek met het oog op een latere functionele analyse. De vaststelling dat het eigenlijk de opgraving zelf is die verantwoordelijk is voor de meeste schade is belangrijk en noopt dus tot verdere reflecties over de huidige procedures. De uitgebreide gebruikssporenanalyse heeft duidelijk het potentieel aangetoond van een functioneel onderzoek op Vlaamse steentijdsites die werden opgegraven in het kader van de Malta-archeologie. Hoewel de bewaringstoestand zeker niet altijd optimaal was, bleek het zelfs mogelijk om functionele data te genereren voor sterk verweerde artefacten zoals de artefacten afkomstig van concentratie LB25 te Lommel-Maatheide. Het gebruikssporenonderzoek heeft enerzijds geleid tot de identificatie van eerder klassieke activiteiten zoals huidbewerking met schrabbers. Wat anderzijds opvalt is het grote aantal artefacten met duidelijke plantbewerkingssporen wat in de lijn ligt van vorig functioneel onderzoek op iets recentere assemblages (Beugnier en Crombé, 2005; Guéret, 2013b). Het feit dat deze sporen niet enkel werden aangetroffen op klassieke werktuigen, maar ook op microklingen toont aan dat een ruime selectie van de verschillende werktuigcategorieën dient gemaakt te worden voor een betrouwbaar functioneel onderzoek. Bovendien wijzen die plantsporen op mogelijke artisanale activiteiten die eerder nog niet werden vastgesteld worden voor deze periode. De aanwezigheid van montagesporen op verschillende artefacten toont bovendien ook het potentieel aan van deze assemblages voor de reconstructie van het volledige technische systeem, ttz van productie over montage tot gebruik. Een dergelijke hoge resolutie kon tot nu toe enkel worden bekomen voor relatief goed bewaarde en 3D opgemeten assemblages zoals Rekem of Meer, ook al maakte het onderzoek van montagesporen toen nog geen deel uit van een standaard functionele analyse, net zo min als een gedetailleerde studie van projectielen en wapensystemen zoals hier het geval was. 6.1.2 Pilootanalyse residu’s De resultaten van de pilootstudie voor residu’s zijn zonder meer positief en illustreren duidelijk het bewaringspotentieel van residu’s op de artefacten van deze Vlaamse steentijdsites, eens te meer wetende dat deze artefacten werden gezeefd, gelabeld en soms ook (redelijk intensief) gereinigd. Er kon vastgesteld worden dat enkel residu’s bewaard bleven die resistent zijn tegen een lage zuurtegraad (Cnuts en Rots, 2017), wat meestal een kenmerk is van bosrijke zand/leemgronden. Residu’s van hard dierlijk materiaal losten 78

waarschijnlijk op door de lage zuurtegraad van de bodem, wat ook het geval was voor de verdwenen macrofauna. De frequente observatie van plantenresidu’s doet vermoeden dat residu-analyse vooral een bijdrage kan leveren aan de identifactie van de bewerkte plantmaterialen. Een meer systematische residu-analyse bijgestaan door een referentiecollectie van residu’s voor onder meer zetmeelkorrels en fytolieten zou kunnen leiden tot de botanische identificatie van de bewerkte materialen. Een dergelijk hoge resolutie kan niet bereikt worden op basis van enkel gebruikssporen en zou dus een belangrijke bijdrage kunnen leveren aan onze kennis over de Vlaamse steentijdsites. De relatief goede bewaring van plantenresten is echter ook deels nadelig voor de toepassing van residu-analyse op de sites gezien het in veel gevallen niet helemaal duidelijk is of het residu functioneel dan wel natuurlijk is van oorsprong. De humusrijke Ah-horizont van de podzol, in het geval van Lommel-Maatheide of Meeuwen-Monnikswijer, of het aanwezige veenpakket van BeverenLPWW zijn ontegensprekelijk een bron voor de depositie van plantenresten op de artefacten. Daarom is voorzichtigheid geboden bij de interpretatie van deze plantenresten en is het noodzakelijk om elk geobserveerd residu rigoureus te evalueren. De observatie van een associatie met gebruikssporen van plantbewerking (Rots et al., 2016) of een zekere smeringsgraad van het residu (Cnuts en Rots, 2018) zijn van cruciaal belang voor een accurate interpretatie van gebruiksresidu’s. 6.1.3 Analyse van de microlieten De toepassing van een gedetailleerde analyse van de breuken en breukpatronen op de verschillende microlieten heeft geleid tot de identificatie van gebruikte projectielelementen op de vier onderzochte sites. Het aandeel van de gebruikte projectielelementen ten opzichte van het totale aantal bestudeerde microlieten is eerder aan de lage kant, maar hierbij moet meteen gewezen worden op de stricte criteria die gebruikt worden bij de identificatie. Inderdaad, de microlieten die als onderdeel van jachtwapens werden geïdentificeerd zijn zekere interpretaties. Elke impact in een dier leidt echter niet per definitie tot karakteristieke breukpatronen en de cijfers dienen dus in elk geval als minimaal beschouwd te worden en is geenszins een indicatie voor het feit dat de andere microlieten geen onderdeel van een jachtwapen kunnen geweest zijn. In het geval van het projectielexperiment, droeg slechts 75% van de projectielen genoeg karakteristieke breukpatronen om geidentificeerde te worden als projectielelementen en meerdere van deze gemonteerde projectielen werden verschillende keren afgeschoten (met een maximum van 10). Het werkelijke aantal projectielelementen wordt dus systematisch onderschat. Verder kan de beperkte hoeveelheid geïdentificeerde projectielen natuurlijk ook wijzen op een meer residentieel karakter van de sites, waarbij de jachtactiviteit mogelijk een minder centrale plaats inneemt terwijl het maken van microlieten of het herstellen van jachtwapens een belangrijkere plaats inneemt. De typologie van de geïdentificeerde projectielelementen blijkt nogal sterk te variëren tussen de sites. De selectie van Bevereren-LPWW toonde de grootste variatie in morfologie met minstens vier typologische groepen onder de gebruikte projectielen, terwijl het lijkt dat er in Lommel-Maatheide exclusief gebruik gemaakt werd van Federmesserspitsen. Of deze grote 79

variatie louter een gevolg is van variaties in chronologie of eerder wijst op culturele verschillen, zoals onder meer het gebruik van verschillende types van jachtwapens en jachtstrategieën is uiteraard één van de sleutelvragen voor deze periodes. Hierbij is een zo accuraat mogelijke reconstructie van het jachtsysteem essentieel, wat enkel kan gebeuren via een gedetailleerde analyse van de breukpatronen op de microlieten en een verregaand experimenteel onderzoek. Voor de 4 sites opgenomen in dit project bleek dit enkel mogelijk voor de site van Lommel-Maatheide gezien de groep van geïdentificeerde projectielen met een vergelijkbare morfologie enkel hier voldoende groot bleek. Een evaluatie van de spanning die aan de grondslag ligt van de breukvorming, inclusief de combinatie van verschillende types van breuken en hun organisatie op de microlieten, in combinatie met een projectielexperiment met experimenteel gereproduceerde Federmesserspitsen lieten toe om pijl-en-boog te identificeren als gebruikte jachtwapensysteem voor de Federmesserspitsen van Lommel-Maatheide. Het gebruik van pijl-en-boog gedurende het Laat Glaciaal in Vlaanderen werd reeds geopperd voor Rekem (Caspar en De Bie, 1996), maar werd nooit gedemonstreerd aan de hand van gedetailleerde archeologische en experimentele data. Voor Tongeren-Plinius en Meeuwen-Monnikswijer bleek de groep met gebruikte projectielen te klein voor een dergelijke analyse en voor Beveren-LPWW bleken er voorlopig te weinig projectielen met een vergelijkbare chronologie en morfologie aanwezig. Voor TongerenPlinius en Meeuwen-Monnikswijer kan worden gesteld dat een reconstructie van het jachtwapensysteem op basis van de huidige kennis onmogelijk is. Voor Beveren-LPWW is dit in de toekomst theoretisch wel mogelijk van zodra het volledige ensemble gedetailleerd zou kunnen onderzocht worden en van zodra er meer duidelijkheid wordt verkregen over de contemporaneïteit tussen de verschillende concentraties.

6.2 Concrete aanbevelingen voor de optimalisatie van functioneel onderzoek op steentijdsites (o.a. opgegraven in het kader van de Maltaarcheologie) 6.2.1 Gebruikssporenanalyse versus opgravingsstrategie  De impact van metaal blijkt het grootst wanneer de lithische artefacten in contact komen met opgravingsmateriaal. In de praktijk is het dus nagenoeg onmogelijk om contact met metalen werktuigen volledig te vermijden. Er kan wel nagedacht worden om een direct contact met truweel of schop zo veel mogelijk te vermijden door omzichtig te werk te gaan. Bijvoorbeeld, van zodra een lithisch artefact gevonden wordt, zou de verdere aarde best niet met een metalen werktuig verwijderd worden. In hoeverre carbon werktuigen een oplossing zouden kunnen zijn, dient nader onderzocht te worden; mogelijk stelt dit voor residu-analyse extra problemen.  De impact met een fijne metalen zeefdraad blijkt globaal genomen een relatief beperkte impact te hebben op de lithische artefacten, in elk geval minder dan in eerste instantie verondersteld werd. Belangrijk is dat enkel de zeefstrategieën gebruikt op de 4 geanalyseerde sites hierbij in rekening gebracht werden en dat het niet uitgesloten 80

is dat bij andere strategieën de negatieve impact van het zeven groter is. Ook werd op deze sites duidelijk met veel voorzichtigheid gezeefd. Als algemene regel geldt nog steeds dat contact met metaal, ook tijdens het zeven, zoveel mogelijk gemeden dient te worden. De zeeftechniek die werd toegepast te Beveren-LPWW bleek de meest optimale voor gebruikssporenanalyse aangezien er totaal geen metaalsporen gegenereerd werden. Vooral het gebruik van kunststofmatjes lijkt hier de bepalende factor te zijn. Een dergelijke zeefstrategie strekt dus tot aanbeveling. Het gebruik van een synthetische zeefdraad zoals beschreven in de code van goede praktijk werd niet concreet getest, maar vervult een vergelijkbare rol. Het is dus terecht dat een dergelijke zeefprocedure wordt aangemoedigd. 6.2.2 Het potentieel van een site voor gebruikssporenonderzoek  Het potentieel van een archeologisch ensemble voor functioneel onderzoek kan niet louter worden geëvalueerd op basis van karakteristieken die zichtbaar zijn met het blote oog. Een gedetailleerde screening onder lage vergroting van een grote groep artefacten (minimaal 100 artefacten) is noodzakelijk om dit op een betrouwbare en correcte manier te doen. Een dergelijke screening is niet heel tijdsintensief en is dan ook een wenselijk onderdeel van een evaluatiedossier. Het laat ook toe om na te gaan welk type van functioneel onderzoek mogelijk is (kleine vergroting, grote vergroting, residu’s of niet, e.d.). Dit kan zorgen voor een betere inschatting van de tijd en investering die nodig is voor een effectieve functionele analyse, evenals het soort selectie dat hiervoor dient gemaakt te worden. Een analyse onder kleine vergroting gebeurt best op een ruime selectie van materiaal omdat het detail dat kan bereikt worden iets lager is. Voor een meer gedetailleerde analyse onder grote vergroting kan een kleinere selectie van materiaal realistischer zijn.  Om het potentieel van een archeologisch site correct in te schatten dient rekening gehouden te worden met het feit dat de bewaring sterk kan verschillen tussen bepaalde zones en/of concentraties door lokale verschillen in post-depositionele processen. Het is dus belangrijk dat een screening deze eventuele variatie weet in te schatten door een adequate selectie van artefacten per zone/concentratie. Op basis daarvan kan vervolgens geëvalueerd worden welk type van functioneel onderzoek (cf. vorige punt) mogelijk is per site of per zone/concentratie.  Om een functioneel onderzoek in de beste omstandigheden mogelijk te maken worden artefacten best minimaal gewassen en mogen er in elk geval geen borstels gebruikt worden. Het nummeren dient – indien noodzakelijk geacht – in het midden van het ventraal vlak te gebeuren en liefst zo klein mogelijk (maar voldoende leesbaar uiteraard). Werktuigen worden best elk afzonderlijk in een plastic zakje gestoken. Het tekenen van artefacten mag in geen geval gepaard gaan met een contact tussen het artefact en het potlood aangezien dit moeilijk verwijderbare sporen oplevert. In geen geval mag er op een artefact getekend worden om de duidelijkheid van bepaalde aspecten te verbeteren. 81

6.2.3 Residu analyse  De resultaten van dit project laten geen twijfel bestaan over het feit dat er zeker een potentieel is voor residu-analyse op Vlaamse steentijdsites, in het bijzonder voor plantenresten, zeker voor sites gesitueerd in een zandige of veencontext. Het bewerken van planten is globaal genomen een onderschatte activiteit op Paleolithische sites en deze vaststelling is dus belangrijk. De Vlaamse sites hebben dus het potentieel om bij te dragen tot ruimere inzichten over het verwerken van planten en gerelateerde artisanale activiteiten die relevant zijn op internationaal vlak. Het zou dus nuttig zijn om sites, zeker deze gesitueerd in de gespecifieerde contexten op een meer systematische basis aan een evaluatie voor gebruikssporen en residu’s te onderworpen om dit potentieel op termijn te kunnen exploiteren.  Assemblages met potentieel voor residu-analyse zouden zo min mogelijk gemanipuleerd moeten worden om moderne contaminatie te vermijden en ervoor te zorgen dat functionele residu’s niet beschadigd of verwijderd worden. Het strekt daarvoor tot aanbeveling om zetmeelvrije handschoenen op ruimere schaal te gebruiken, zeker voor de intensievere manipulatie van materiaal. Het wassen van artefacten, zeker van belangrijke werktuigen, dient vermeden of minstens geminimaliseerd te worden. Het gebruik van borstels tijdens het wassen van materiaal is totaal uit den boze. Het strekt tot aanbeveling om werktuigen steeds afzonderlijk in propere plastic zakjes te steken, gescheiden van een eventueel label. Het nummeren van belangrijke artefacten dient vermeden te worden. Het tekenen van artefacten bestemd voor residu-analyse dient vermeden te worden, maar indien toch noodzakelijk dient elk contact met een potlood vermeden te worden. Ook het plaatsen van het artefact op de potloodtekening dient vermeden te worden. Het is evident dat de manipulatie van de stukken tijdens het tekenen best met zetmeelvrije handschoenen gebeurt.  Sedimentstalen kunnen tot een beter begrip van de bodemgesteldheid leiden, zeker wat betreft de aanwezigheid van residu’s van natuurlijke oorsprong. Hierdoor kan de achtergrondruis beter gedetecteerd worden, wat de interpretatie van de oorsprong van residu’s vereenvoudigt. Hiertoe dient een beperkte hoeveelheid sediment, hetzij van in de onmiddellijke omgeving van het artefact, hetzij als referentie voor een bepaalde laag, genomen te worden en in een afzonderlijk plastic zakje of tube bewaard te worden.  Experimenteel werd vastgesteld dat residu’s kunnen loskomen van een artefact, maar onder dit artefact kunnen bewaard blijven (Cnuts et al., 2018). Het is dan ook nuttig om in zeer goed bewaarde contexten, waarvoor ingeschat wordt dat de artefacten in situ gebleven zijn, het sediment net onder het werktuig te bewaren indien het werktuig belangrijk geacht wordt (en dus zeker niet systematisch). Tijdens de opgraving is het ook nuttig om oog te hebben voor eventuele macroscopische residu’s die zich onder een artefact zouden bevinden. Het gaat hier dan in het bijzonder over lijmresten.



Het kan eveneens nuttig zijn om de PH-waarde van het sediment van de desbetreffende stratigrafische laag te meten, indien een toekomstige residu-analyse overwogen wordt.

6.2.4 Projectielanalyse  In vergelijking met een gebruikssporenonderzoek of een residu-analyse stelt een projectiel-analyse minder eisen op het vlak van de bewaring van het materiaal. Toch is het zo dat een betrouwbare identificatie van een projectiel best bevestigd wordt door microscopische sporen (bvb. MLITs, cf. Rots & Plisson 2014). Ook is het zo dat een microscopische analyse onder grote vergroting ook voor stukken die misschien minder karakteristieke breukpatronen hebben toch een zekerheid kan opleveren op het vlak van de interpretatie.  De identificatie van een gebruik als projectiel is, indien de sporen aanwezig zijn, theoretisch mogelijk op een individueel stuk. Een gedetailleerde en geïntegreerde projectielanalyse zoals uitgevoerd voor Lommel-Maatheide (ttz. niet alleen de identificatie van projectielelementen, maar ook de reconstructie van het complete jachtwapensysteem) kan echter enkel uitgevoerd worden op een assemblage met een voldoende aantal potentiële projectielelementen. Er is een minimum van ongeveer 20 morfologisch vergelijkbare projectielelementen met karakteristieke schade nodig om het jachtwapensysteem te kunnen reconstrueren. Het uitgevoerde projectielexperiment leert ons bovendien dat ten hoogste 75% van de projectielen karakteristieke schade oploopt tijdens een impact en dit is zelfs een overschatting omdat meerdere projectielen meermaals gelanceerd werden. Dit betekent dat het aantal potentiële projectielelementen dat in een selectie wordt opgenomen een heel stuk ruimer moet zijn, ook al omdat niet alle elementen per definitie gebruikt werden. Bovendien kunnen er ook elementen gebroken zijn tijdens productie. Een 40-tal stuks lijkt bijgevolg een minimum om de reconstructie van het jachtwapensysteem mogelijk te maken, maar een 100-tal stuks lijkt optimaler. Het moet hier in dit geval gaan of morfologisch vergelijkbare stukken, in het andere geval moet de selectie nog ruimer zijn.  Het is evident dat de groep met potentiele projectielen niet enkel een morfologische homogeniteit moet vertonen, maar ook eenzelfde chronologie moet delen, wat soms een probleem kan zijn, zeker voor grotere site-complexen waarbij de gelijktijdigheid tussen de verschillende concentraties niet altijd gegarandeerd kan worden.

7 Bibliografie Barton, N., Ford, S., Collcutt, S., Crowther, J., Macphail, R., Rhodes, E., & van Gijn, A. L. (2009). A Final Upper Palaeolithic site at Nea Farm, Somerley, Hampshire (England) and some reflections on the occupation of Britain. Beugnier, V., Crombé, P., 2005. Étude fonctionnelle du matériel en silex du site mésolithique ancien de Verrebroek (Flandres, Belgique): Premiers résultats. Bulletin de la Societe Prehistorique Francaise. 102, 527–538. Bink M., 2007. Tongeren Plinius-Terrein. Archeologish onderzoek van resten uit het laat paleolithicum, de ijzetijd en de nieuwe tijd, BAAC Rapport 06.177, Deventer. Cahen, D., Keeley, L.H., Noten, F.L. Van, 1979. Stone Tools, Toolkits, and Human Behavior in Prehistory. Current Anthropology. 20, 661. Cahen, D., & Keeley, L. H. (1980). Not less than two, not more than three. World Archaeology, 12(2), 166-180. Caspar, J.-P.P., De Bie, M., 1996. Preparing for the hunt in the late paleolithic camp at rekem, Belgium. Journal of Field Archaeology. 23, 437–460. Cnuts, D., Rots, V., 2017. Taphonomie et analyse des résidus sur les pièces lithiques. In: Brugal, J.-P. (Ed.), TaphonomieS. Éditions des archives contemporaines, Paris, pp. 187–194. Cnuts, D., Rots, V., 2018. Extracting residues from stone tools for optical analysis: towards an experiment-based protocol. Archaeological and Anthropological Sciences. 10, 1717– 1736. Cnuts, D., Tomasso, S., Rots, V. 2018. On the role of fire in the life of an adhesive, Journal of Archaeological Method and Theory. 25, 3, 839–862. Colonge, D., Claud, E., Deschamps, M., Fourloubey, C., Hernandez, M., Sellami, F., & O'Farrell, M. (2015). Preliminary results from new Palaeolithic open-air sites near Bayonne (southwestern France). Quaternary International, 364, 109-125. Coppe, J., Lepers, C., Clarenne, V., Delaunois, E., Pirlot, M., Rots, V., 2019. Ballistic Study Tackles Kinetic Energy Values of Palaeolithic Weaponry. Archaeometry. Coppe, J., Rots, V., 2017. Focus on the target. The importance of a transparent fracture terminology for understanding projectile points and projecting modes. Journal of Archaeological Science: Reports. Coppe,J., n.d. Sur les traces de l’armement préhistorique : mise au point d’une méthode pour reconstruire les modes d’emmanchement et de propulsion des armatures lithiques par une approche expérimentale, mécanique et balistique. Thèse de doctorat, Université de Liège (in voorbereiding). De Bie, M., Caspar, J.P., 2000. Rekem; a ‘Federmesser’Camp on the Meuse River Bank (2 Vols), Leuven University Press and Instituut voor het Archeologisch Patrimonium. Leuven & 84

Asse-Zellik. De Bie, M., Van Gils, M., 2004. Steentijdsites op de Maatheide te Lommel: Archeologisch waarderingsonderzoek 2003. Denham, T.P., Haberle, S.G., Lentfer, C., Fullagar, R., Field, J., Therin, M., Porch, N., Winsborough, B., 2003. Origins of agriculture at Kuk Swamp in the highlands of New Guinea. Science (New York, N.Y.). 301, 189–193. Dijkstra P., Bink M., de Bie, M., Vynckier, G., Van Rechem , H., Dyselinck, T. (2006) Laatpaleolithische vindplaatsen op het Plinius-terrein bij Tongeren (prov. Limburg). Notae Praehistoricae 26, 109-124 Donahue, R. E. (1998). Lithic microwear analysis of artefacts from Barnham. Excavations at the Lower Palaeolithic Site at East Farm, Barnham, Suffolk, 1989e1994. British Museum Press, London, pp. 245e250. British Museum Occasional Paper, (125). Donahue, R.E. 1999. The microwear analysis of the flint artefacts from Upper Nine pence. In A. Gibson, The Walton Basin Project: Excavation and Survey in a Prehistoric Landscape, 1993–1997 , 100–l12. York: Council of British Archaeology Research Report 118 Ellis, C.J., 1997. Factors Influencing the Use of Stone Projectile Tips. In: Projectile Technology. pp. 37–74. Geerts, F., Van Gils, M., De Bie, M., 2008. Federmessersites te Lommel - Maatheide (prov. Limburg, B). De opgravingscampagne van 2008. Notae Praehistoricae. 28, 43–45. Guéret, C., 2013a. Identité et variabilité de l’outillage lithique du Premier Mésolithique en Belgique et dans le Nord de la France : les apports de l’approche fonctionnelle. Palethnographie du Mésolithique : recherches sur les habitats de plein air entre Loire et Neckar : Actes de la table ronde internationale de Paris, 26 et 27 novembre 2010. 147– 167. Guéret, C., 2013b. Character and variability of Early Mesolithic toolkits in Belgium and Northern France: The contribution of a functional approach. Mesolithic Palethnography Research on open-air sites between Loire and Neckar. Proceedings from the international round-table meeting, Paris, November 26-27, 2010. 147–167. Hayes, E., Cnuts, D., Rots, V., 2019. Integrating SEM-EDS in a sequential residue analysis protocol: Benefits and challenges. Journal of Archaeological Science: Reports. 23, 116– 126. Hayes, E., Rots, V., 2018. Documenting scarce and fragmented residues on stone tools: an experimental approach using optical microscopy and SEM-EDS. Archaeological and Anthropological Sciences. Keeley, L.H., 1980. Experimental Determination of Stone Tools Uses: A microwear analysis. University of Chicago Press, Chicago and London. Lombard, M., 2005. Evidence of hunting and hafting during the Middle Stone Age at Sibidu Cave, KwaZulu-Natal, South Africa: a multianalytical approach. Journal of human 85

evolution. 48, 279–300. Missotten, S., 1991. Mikroskopisch gebruikssporenonderzoek van lithische artefakten. Principes en toepassing op werktuigen van koncentratie 10 van het Epi-Paleolithisch site Rekem. Odell, G.H., 1981. The Mechanics of use-breakage of stone tools: some Testable Hypotheses. Journal of Field Archaeology. 8, 197-209. Perdaen, Y., Woltinge, I., De Loecker, D., Van putten, M., Krekelbergh, N., Pawełczak, P., & Devriendt, I. (2015) “Vier voetbalvelden grond door de zeef” Archeologisch onderzoek ter hoogte van het Logistiek Park Waasland Fase West (Verrebroek-Beveren, OostVlaanderen, BE). Notae Praehistoricae, 35, 111-120. Perdaen, Y., De Loecker, D., Opbroek, M., & Woltinge, I. (2017). Verder grootschalig archeologisch onderzoek ter hoogte van het Logistiek Park Waasland Fase West (Verrebroek-Beveren, Oost-Vlaanderen, BE). Notae Praehistoricae, 37, 45-52. Plisson, H., Mauger, M., 1988. Chemical and mechanical alteratfon of microwear polishes an experimental approach. Helinium. XXVII, 3–16. Rots, V., 1996. Gebruikssporenonderzoek op de silexartefacten van de nederzetting te Zonhoven-Molenheide 2. Rots, V., 2002a. Hafting Traces on Flint Tools: Possibilities and Limitations of Macro- and Microscopic Approaches, Unpublished PhD thesis, Katholieke Universiteit Leuven. Rots, V., 2002b. Un tailleur et ses traces. Traces microscopiques de production : programme expérimental et potentiel interprétatif. Bulletin de la Société Royale Belge d’Etudes Géologiques et Archéologiques. Les Chercheurs de la Wallonie. hors-série, 51–67. Rots, V., 2010. Prehension and hafting traces on flint tools: a methodology. Universitaire Pers Leuven, Leuven. Rots, V., 2016. Projectiles and hafting technology, In: R. Iovita & K. Sano (eds) Multidisciplinary Approaches to the Study of Stone Age Weaponry, Vertebrate Paleobiology and Paleoanthropology Book Series, Springer, 167-185. Rots, V., Hayes, E., Cnuts, D., Lepers, C., Fullagar, R. 2016. Making sense of residues on flaked stone artefacts: learning from blind test., PLoS ONE. 11, 3, e0150437, 38pp Rots, V., Lentfer, C., Schmid, V.C., Porraz, G., Conard, N.J., 2017. Pressure flaking to serrate bifacial points for the hunt during the MIS5 at Sibudu Cave (South Africa). PLoS ONE. 12, e0175151. Rots, V., Plisson, H., 2014. Projectiles and the abuse of the use-wear method in a search for impact. Journal of Archaeological Science. 48, 154–165. Sala, I.L., 1986. Usewear and Post- Depositional Surface Modification : A Word of Caution. Journal of Archaeological Science. 13, 229–244. Souffi, B., Guéret, C., Griselin, S., Guillemard, I., & Leduc, C. (2015). Le site mésolithique de 86

Rosnay «Haut-de-Vallière»(Marne): une occupation spécialisée du premier Mésolithique. Bulletin de la Société préhistorique française, 112(4), 717-759. Symens, N., 1986. A Functional Analysis of Selected Stone Artifacts from the Magdalenian Site at Verberie, France. Journal of Field Archaeology. 13, 213–222. Tallet, P. (2013). Les sites épipaléolithiques et mésolithiques de Saint-Lizier à Creysse (Dordogne) Rapport final d'opération Paléotime Tomasso, S., Rots, V., Perdaen, Y., Crombez, P., Meylemans, E., 2015. Hunting with trapezes at Bazel-Sluis : the results of a functional analysis. Notae Praehistoricae. 35, 239–251. Tomasso, S.; Rots, V.; Hayden, C.; Thacker, G.; Barton, N., 2016. Late Upper Palaeolithic openair site at Guildford Fire Station: Results of the functional analysis. Unpublihed report Torrence, R., Barton, H., 2006. Ancient Starch Research. Left coast Press, Walnut Creek. Van Gijn, Annelou. "Toolkits and technological choices at the Middle Neolithic site of Schipluiden, The Netherlands." Prehistoric Technology 40 (2008): 217-25. Van Gils, M., De Bie, M., 2005. Federmessersites te Lommel-Maatheide. Opgravingscampagne 2005. Notae Praehistoricaete Praehistorica. 25, 109–112. Van Gils, M. , Noens, G., Van Baelen, A., 2015. Een ftanietrijke mesolithische;vindplaatste Meeuwen Monnikswijer (Limburg, BE), Notae Praehistoricae 35, 289-304 Vaughan, P.C., 1985. Use-wear analysis of flaked stone tools. University of Arizona Press., Tucson.

8 Bijlages

8.1 Bijlage 1. Geobserveerde sporen en residu’s per werktuig 8.1.1 Beveren-LPWW

Tool ID 872401

Werktuig steker

4280804 4300005

schrabber

10025606

10055309

2049102807

steker

(micro)kling met gebruiksporen / beschadiging

2049103805 geretoucheerde (micro)kling

2049104703

(micro)kling met gebruiksporen / beschadiging

2049901901 kernflankstuk / kerntafelstuk

2049904809

(micro)kling met gebruiksporen / beschadiging

Spoor ID PO57 SC42 PO53 RO57 PO54 RO58 RO59 SC40 PO56 PO55 SC41 PO14 PO15 PO73 RE26 RO14 RO74 SC13 PO5 PO6 PO7 PO72 RE19 RO73 RO8 RO9 SC3 SC4 SC5 PO64 RO66 PO16 PO17 SC14 SC15 PO8 PO9 RO10 SC6

Wear type Interpretation Polish use Scar use Polish use Rounding use Polish use Rounding use Rounding use Scar hafting Polish not identified Polish use Scar use Polish use Polish use Polish use Residues unknown Rounding use Rounding use Scar not identified Polish use Polish use Polish use Polish use Residues unknown Rounding use Rounding use Rounding use Scar use Scar use Scar use Polish use Rounding use Polish use Polish use Scar use Scar use Polish use Polish use Rounding use Scar use

2050000313 kernpreparatiestuk 2050003203 enkelvoudige schrabber afslag met gebruiksporen / beschadiging (micro)kling gebroken in een kerf

2050008101

afslag met gebruiksporen / beschadiging

(micro)kling gebroken in een kerf afslag met gebruiksporen / beschadiging 2050009301 enkelvoudige schrabber 2055102601 2055105901 kernflankstuk / kerntafelstuk

2055901601 afgeknotte (micro)kling

2056001403 enkelvoudige schrabber

2056002301

(micro)kling met gebruiksporen / beschadiging

2056003501 enkelvoudige schrabber

2056006909 microliet

2059302301 schrabber

SC7 RE25 PO61 RO63

Scar Residues Polish Rounding

use use use use

PO13 PO71 RE27 RE28 RE29 RE30 RO13 RO72

Polish Polish Residues Residues Residues Residues Rounding Rounding

use use unknown unknown unknown unknown use use

SC12 PO59 RO61 PO65 RO67 PO63 RO65 PO62 RO64 SC45 FR9 PO58 RO60 SC43 PO10 PO11 RO11 SC8 PO60 RO62 SC44 RE14 RE15 FR2 PO12 RE16 RO12 SC11 SC10 SC9

Scar Polish Rounding Polish Rounding Polish Rounding Polish Rounding Scar Fracture Polish Rounding Scar Polish Polish Rounding Scar Polish Rounding Scar Residues Residues Fracture Polish Residues Rounding Scar Scar Scar

use use use use use use use use use use hafting use use hafting use use use not identified use use hafting environmental hafting not identified use use use hafting production production

kern met twee tegengestelde slagrichtingen afslag met gebruiksporen / 2069200601 beschadiging 2069200301

2069202103 dubbele schrabber

2069202911 enkelvoudige schrabber 2069204401 2069309105 afslag

4330401-1

geretoucheerd werktuig

4330401-2

klingschrabber

4390601_2

RE22 PO67 RO68 PO69 RO70 SC46 PO70 RO71 PO68 RO69 PO66 RO56 FR1 PO4 RE17 RE21 RE18 RE24 RO7 SC2 PO2 PO3 RO5 RO6 SC1 RE20 RE23

Residues Polish Rounding Polish Rounding Scar Polish Rounding Polish Rounding Polish Rounding Fracture Polish Residues Residues Residues Residues Rounding Scar Polish Polish Rounding Rounding Scar Residues Residues

environmental use use use use hafting use use use use use use not identified use contamination environmental unknown unknown use use use use use use use environmental unknown

8.1.2 Lommel-Maatheide

Tool ID

Tool type

schrabber

steker

schrabber

steker

schrabber

19 30

schrabber schrabber

dubbelzijdige schrabber

46 49

schrabber schrabber

schrabber

Trace ID PO22 PO23

Wear type Polish Polish

Interpretation use hafting

RO23 SC22 PO25

Rounding Scar Polish

use use hafting

RO24 SC23 SC24 RO19 SC19 SC20 PO26 RE42

Rounding Scar Scar Rounding Scar Scar Polish Residues

hafting hafting hafting use hafting hafting use hafting

RE43 SC25 SC26 PO27 PO24 PO21

Residues Scar Scar Polish Polish Polish

unknown hafting hafting use use use

RO18 RO49 RO50

Rounding Rounding Rounding

use use use

RE37 RE38 RE34 PO20 RE33

Residues Residues Residues Polish Residues

contamination environmental environmental use use

RO17

Rounding

use

SC17 PO19

Scar Polish

alteration use

RO16

Rounding

use

SC16

Scar

alteration

schrabber

64 68

schrabber schrabber

schrabber

steker

RE39

Residues

environmental

RE40

Residues

environmental

RE41

Residues

unknown

RO22

Rounding

use

SC21 RO21 RE36

Scar Rounding Residues

resharpening use environmental

RE35

Residues

environmental

RO48 PO49 PO18

Rounding Polish Polish

use use use

RE32

Residues

environmental

RO15 SC18

Rounding Scar

use hafting

8.1.3 Meeuwen-Monnikswijer

Tool ID

Tool type

6 7 25 169

schrabber schrabber geretoucheerde (micro)kling (micro)kling

435

schrabber

508

bek/boor/ruimer

748 1190 1442

schrabber afslag kerf op distaal rechterboord

1781

geretoucheerde (micro)kling

2086 2151

(micro)kling geretoucheerde afslag

2320 2378 2379

schrabber schrabber

Trace ID RE8 RE9 RO4 RO51 RE2 RE1 PO1 RE11 RE12 RE13 PO52 RO55 RE31 RO3 RE3 RE7 PO51 RO54 PO50 RO53 RO52 RE4 RE5 RE6 RO1 RO2

Wear type Residues Residues Rounding Rounding Residues Residues Polish Residues Residues Residues Polish Rounding Residues Rounding Residues Residues Polish Rounding Polish Rounding Rounding Residues Residues Residues Rounding Rounding

Interpretation use unknown use use not identified not identified alteration environmental environmental unknown use use use use environmental not identified use use use use use environmental environmental environmental use use

8.1.4 Tongeren-Plinius

Tool ID 1264_1

Tool type meervoudige steker

dubbele afslagschrabber 1305_1 1381_1

klingschrabber

klingschrabber 1452_1 enkelvoudige schrabber 1459_10 1459_9 1462_1

enkelvoudige schrabber gebroken schrabber

dubbele afslagschrabber 1529_11 afslagschrabber 1529_6 afslagschrabber 1529_8

afslagschrabber 1530_2 1558_1 1620_1 1697_1

afslagschrabber afgeknotte kling, enkelvoudig afslagschrabber klingschrabber met geretoucheerde

1781_1

Trace ID PO43 RO42 PO39 RO36 RO37 PO28 RO25 PO30 RO28 SC29 FR5 PO34 RO32 SC32 PO31 RO29 RO27 PO29 RO26 SC27 SC28 PO40 RO38 SC34 FR3 PO32 RO30 SC30 FR6 PO37 PO38 RO34 SC33 PO35 RO33 PO36 RO35 FR4 PO33

Wear type Polish Rounding Polish Rounding Rounding Polish Rounding Polish Rounding Scar Fracture Polish Rounding Scar Polish Rounding Rounding Polish Rounding Scar Scar Polish Rounding Scar Fracture Polish Rounding Scar Fracture Polish Polish Rounding Scar Polish Rounding Polish Rounding

Interpretation use use use use not identified use use use use hafting hafting use use hafting use use use use use hafting hafting use use hafting not identified use use not identified hafting use hafting use hafting use use use use

Fracture

hafting

Polish

use

RO31

Rounding

use

SC31

Scar Fracture Polish Rounding Scar Fracture Polish Rounding Rounding Scar Polish Rounding Scar Polish Rounding Rounding Polish Scar Polish Rounding Polish Rounding Scar

hafting hafting use use hafting hafting use use hafting hafting use use use use use hafting use use use use use use use

schrabber 2000

schrabber 2084 kling 2085 schrab/bec 531_1 540 554_1

kling RA-steker

microkling 887

PO41 RO39 RO40

PO42 RO41

8.2 Bijlage 2. Gedetailleerde lijst met gebruikssporen en residu’s 8.2.1 Glanzen

Polish ID

Tool ID

PO1 PO2

435 4330401-2

PO3

4330401-2

PO4

4330401-1

Location VDLE; VMLE; VPLE; VPRE; VMRE; VDRE VDLE; VDRE DDRE; DMRE; DPRE ; VPRE; VMRE; VDRE DDRE; DMLE; DDLE; VDLE; VMLE; VDRE

Polish Polish Associated Interpretation development morphology striation polish

Polish type

high high

smooth smooth

ST1 ST2

alteration use

Plant

high

smooth

ST2

use

Plant

high

smooth

ST4

use

Plant

high

smooth

ST5

use

Plant

high

smooth

use

Plant

moderate

smooth

use

Plant

PO8 2049904809 VMLE

high

smooth

use

Plant

PO9 2049904809 DDRE

moderate

smooth

use

Plant

PO10 2056002301 DMRE; VMRE

high

smooth

use

Plant

PO11 2056002301 DMLE; VMLE

moderate

smooth

use

Plant

PO12 2059302301 VDLE; VDRE

high

smooth

use

Plant

PO5 2049103805 VDLE; VDRE DMRE; DPRE ; VPRE; PO6 2049103805 VMRE PO7 2049103805 DPLE; DMLE; VMLE; VPLE

Degree of certainty High certainty certain not certain High certainty High certainty High certainty High certainty High certainty High certainty High certainty High certainty High certainty

Comments

PO13 2050008101 VPRE

high

smooth

use

PO14 2049102807 VDLE; VMLE; VPLE

high

smooth

use

PO15 2049102807 DDLE

moderate

smooth

use

PO16 2049901901 VMLE

moderate

smooth

use

PO17 2049901901 DMRE; VMRE

moderate

smooth

use

PO18

VDLE; VDRE

moderate

smooth

use

PO19

VDLE; VDRE

high

smooth

PO20

VDRE

high

smooth

use

PO21 PO22

17 1

VDLE VDLE; VMRE; VDRE

high extensive

rough smooth

use use

PO23

VMRE

high

smooth

hafting

PO24

moderate

smooth

use

PO25

moderate

smooth

hafting

PO26

high

smooth

PO27

moderate

smooth

use

PO28

1381_1

VDRE

high

smooth

use

PO29

1529_11

VDLE

high

smooth

use

VPLE

ST9

ST26

ST28

use

High certainty High Plant certainty High Plant certainty Moderate Plant certainty Moderate Plant certainty Low certainty High certainty High certainty Low certainty Plant Certain Low certainty Moderate Animal certainty Low certainty Plant

located on burin facet associated with SC24 located on burin Certain facet Moderate located on burin Animal certainty facet Low certainty High Animal certainty

PO30

1452_1

VDLE; VDRE

high

smooth

use

PO31 PO32

1459_9 1529_8

VDLE VDRE

moderate high

smooth smooth

use use

PO33

1781_1

VDLE; VDRE

moderate

smooth

use

PO34

1459_10

VDLE; VDRE

poor

smooth

use

PO35

1558_1

VDRE

poor

smooth

use

PO36

1620_1

VDLE

high

smooth

use

PO37

1530_2

VDLE; VDRE

moderate

rough

use

PO38

1530_2

DMLE

moderate

smooth

hafting

PO39

1305_1

VDLE; VDRE

high

smooth

use

PO40

1529_6

VDLE; VDRE

moderate

smooth

ST33

use

PO41

531_1

VDLE; VDRE

moderate

smooth

ST34

use

PO42

554_1

moderate

smooth

ST35

use

PO43

1264_1

moderate

smooth

PO44

2085

high

smooth

VDLE

use ST37

use

PO45

887

VPRE; VMRE; VDRE

moderate

smooth

use

PO46

540

VDLE

moderate

smooth

use

Animal Certain Moderate Animal certainty Animal Certain Low certainty Low certainty Low certainty Moderate Animal certainty Moderate Animal certainty Moderate certainty High Animal certainty High Animal certainty High Animal certainty Moderate Animal certainty High Animal certainty High Plant certainty Low certainty Low certainty

associated with SC33

located on burin facet burin facet

longitudinal directionality longitudional directionality

PO47

2000

VDLE; VDRE

moderate

smooth

use

PO48

2084

VDLE; VDRE

poor

smooth

use

PO49

VDLE; VDRE

poor

smooth

use

PO50

2086

DDRE; VDRE

high

smooth

use

PO51

1781

DDRE; DDLE

moderate

smooth

use

PO52

508

VDLE; VDRE

moderate

smooth

use

PO53

4280804

VMRE; VMRS

moderate

rough

use

PO54 PO55

4300005 10055309

VDLE; VDRE DDLE; VDLE; VMLE

moderate high

rough smooth

use use

PO56

10055309

VMRE

Plant

moderate

smooth

not identified

Plant

PO57 872401 VDLE; VDLS PO58 2056001403 VDLE; VMRE

moderate extensive

smooth smooth

use use

Plant Plant

PO59 2050009301 VDLE

moderate

smooth

use

PO60 2056003501 VDLE; VDRE

moderate

smooth

ST40

use

PO61 2050003203 VDLE; VDLS; VDRE; VDRS

moderate

smooth

ST41

use

PO62 2055901601 VDLE; VDRE VDLE; VDLS; VMLE; VMRE; PO63 2055105901 VMRS; VDRE

moderate

smooth

high

smooth

use ST42

use

Plant

Low certainty Low certainty Low certainty Moderate certainty Low certainty Low certainty Moderate certainty Moderate certainty Certain burin-facet Moderate certainty Moderate certainty burin-facet Certain Low certainty Moderate certainty Low certainty Moderate certainty High certainty

100

DDRE; DDLE; VDLE; VDLS; PO64 2049104703 VMLE; VMRE; VDRE; VDRS

extensive

smooth

ST43

use

Plant

high

smooth

ST44

use

Plant

PO66 2069309105 VDRE

moderate

smooth

use

PO67 2069200601 VDLE

moderate

smooth

use

PO68 2069204401 VDLE; VDRE

poor

smooth

use

PO69 2069202103 VDLE; VDRE

moderate

smooth

use

PO70 2069202911 VDLE; VDRE

moderate

smooth

use

PO71 2050008101 DPRE ; VPRE PO72 2049103805 VDLE; VMLE; VMLS; VPLE

high extensive

smooth smooth

high

smooth

PO65 2055102601 VDLE; VDRE

PO73 2049102807 VDLE; VMLE

ST45 ST46

use use

Plant Plant

use

Plant

High certainty High certainty Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty High certainty Certain Moderate certainty

101

8.2.2 Breuken

Fractur e ID FR1

Initiatio n bending

FR2

Fracture Tool ID 4330401-1 20593023 01

FR3

1529_8

bending

FR4

1781_1

bending

FR5

1459_10

bending

FR6

1530_2

FR7

2000

FR8 FR9

2084 20560014 03

Term inati on hinge hinge feath er

Associate d scar FALSE

Associated bright spot FALSE

FALSE FALSE

Location bright spot

Associated striation FALSE

Associated MLIT's FALSE

Interpretation fracture not identified

FALSE

not identified

FALSE

not identified

TRUE

FALSE

hafting

snap

TRUE

FALSE

hafting

bending

hinge

TRUE

FALSE

hafting

bending

hinge

TRUE

FALSE

hafting

DMLE

bending

FALSE

hafting

bending

TRUE

FALSE

hafting

Degree of certainty

Low certainty Low certainty Moderate certainty Low certainty Moderate certainty Low certainty

102

8.2.3 Afrondingen

Rounding developme nt moderate

Rounding morphology rough

moderate

Roundi ng ID RO1

Tool ID 2378

RO2

2379

RO3

748

RO4

RO5 RO6 RO7 RO8

4330401-2 4330401-2 4330401-1 2049103805

RO9

2049103805

Location VDRE VDLE; VDRE VDLE; VDRE VDLE; VDRE VDLE; VDRE VMRE VDLE VDRE VPRE; VMRE

RO10

2049904809

DMLE; VMLE

poor

smooth

RO11

2056002301

DMRE; VMRE

moderate

RO12

2059302301

VDLE; VDRE

moderate

RO13

RO14

2050008101

2049102807

VPRE VDLE; VMLE; VPLE

Associated abrasion spots FALSE

Interpretation rounding use

rough

FALSE

use

moderate

rough

FALSE

use

poor

rough

FALSE

use

high moderate high high

smooth smooth smooth smooth

FALSE FALSE FALSE FALSE

use use use use

high

smooth

FALSE

use

moderate

high

Associate d striation

ST3 ST2 ST4 ST5

Degree of certainty

certain Uncertain certain

FALSE

use

High certainty

smooth

FALSE

use

High certainty

smooth

FALSE

use

High certainty

use

High certainty

use

High certainty

smooth

ST6

FALSE

Comm ents

103

VDLE; VDRE

RO16

VDLE; VDRE

high

smooth

RO17

VDRE

high

RO18

RO19

VDLE VDLE; VDRE

RO21

VMRE; VDRE

RO22

RO23 RO24

RO15

RO25

use

Low certainty

FALSE

use

High certainty

smooth

FALSE

use

high

rough

FALSE

use

high

rough

FALSE

use

High certainty Low certainty Low certainty

moderate

smooth

FALSE ST9

ST13

moderate

rough

FALSE

use

Moderate certainty

high

rough

FALSE

use

High certainty

VDRE VDLE; VDRE

high

rough

FALSE

use

DPRS

high

smooth

FALSE

hafting

1381_1

VDRE

high

smooth

FALSE

use

Certain Low certainty

Low certainty

RO26

1529_11

VDLE

high

smooth

FALSE

use

RO27

1462_1

high

rough

FALSE

use

RO28

1452_1

VDRE VDLE; VDRE

High certainty Low certainty

high

smooth

FALSE

use

Certain

RO29

1459_9

VDLE

poor

smooth

FALSE

use

Moderate certainty

associa ted with polish 28

104

RO30

1529_8

high

smooth

moderate

1459_10

VDRE VDLE; VDRE VDLE; VDRE

RO31

1781_1

RO32 RO33

1558_1

VDRE

RO34

1530_2

RO35

1697_1

VDLE; VDRE VDLE; VDRE

RO36

1305_1

VDLE; VDRE

high

smooth

RO37

1305_1

VPLE; VPRE

poor

smooth

RO38

1529_6

VDLE; VDRE

high

rough

FALSE

use

RO39

531_1

VDLE; VDRE

high

rough

FALSE

use

RO40

531_1

VPLE

moderate

smooth

TRUE

hafting

High certainty Low certainty

RO41

554_1

poor

smooth

ST35

FALSE

use

Low certainty

RO42

1264_1

moderate

smooth

ST36

TRUE

use

High certainty

use

High certainty

RO43

2085

DDLE; VDLE

FALSE

use

smooth

FALSE

use

moderate

smooth

FALSE

use

moderate

smooth

FALSE

use

poor

smooth

FALSE

use

moderate

rough

FALSE

use

Moderate certainty Low certainty

FALSE

use

High certainty

FALSE

not identified

high

smooth

ST31

ST37

FALSE

Certain Low certainty Low certainty Low certainty

High certainty

burin facet tip burin facet

105

RO44

887

RO45

2000

RO46

2084

VPRE; VMRE; VDRE VDLE; VDRE VDLE; VDRE

RO47

2084

RO48

RO49

RO50

RO51

DPLE; DMLE VDLE; VDRE VDLE; VDRE VDLE; VDRE VDLE; VDRE

RO52

2151

VDLE; VDRE

RO53

2086

RO54

1781

RO55

508

DDRE; VDRE DDRE; DDLE VDLE; VDRE

RO56

2069309105

VDRE

poor

smooth

FALSE

use

poor

smooth

FALSE

use

poor

smooth

FALSE

use

Low certainty Low certainty Low certainty

high

rough

FALSE

hafting

poor

rough

FALSE

use

poor

rough

FALSE

use

moderate

rough

FALSE

use

poor

smooth

FALSE

use

Moderate certainty Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty Moderate certainty

moderate

rough

FALSE

use

high

rough

FALSE

use

moderate

rough

FALSE

use

moderate

smooth

FALSE

use

moderate

smooth

FALSE

use

Moderate certainty Low certainty Low certainty Low certainty

RO57

4280804

VMRE

moderate

rough

FALSE

use

Moderate certainty

RO58

4300005

VDLE; VDRE

moderate

rough

FALSE

use

Moderate certainty

106

RO59

10025606

poor

rough

2056001403

VDLE VDLE; VDRE

RO60

high

smooth

RO61

2050009301

VDLE

moderate

smooth

RO62

2056003501

RO63

2050003203

RO64

2055901601

VDLE; VDRE VDLE; VDRE

RO65

2055105901

RO66

2049104703

VDLE; VDRE VDLE; VMLE; VMRE; VDRE VDLE; VMLE; VMRE; VDRE

RO67

2055102601

VDLE; VDRE

RO68

2069200601

RO69

2069204401

RO70

2069202103

RO71

2069202911

RO72

2050008101

VDLE VDLE; VDRE VDLE; VDRE VDLE; VDRE DPRE

moderate

smooth

poor

rough

moderate

smooth

ST39

ST41

FALSE

use

Uncertain

FALSE

use

FALSE

use

Certain Low certainty

FALSE

use

FALSE

use

Moderate certainty Low certainty

FALSE

use

Moderate certainty

moderate

smooth

ST42

FALSE

use

High certainty

high

smooth

ST43

FALSE

use

High certainty

FALSE

use

smooth

FALSE

use

moderate

smooth

FALSE

use

poor

smooth

FALSE

use

moderate

rough

FALSE

use

High certainty Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty

use

High certainty

high

rough

moderate

high

smooth

ST44

ST45

FALSE

107

RO73 RO74

2049103805

VMRE; VDRE

2049102807

VDLE; VMLE

moderate moderate

smooth smooth

ST46 ST47

FALSE FALSE

use

Certain

use

Moderate certainty

108

8.2.4 Afsplinteringen

Scarring ID

Tool ID

Scar pattern

Scarring intensity

SC1

4330401-2

unifacial

low

Location DDRE; DMRE; DPRE ; VPRE; VMRE; VDRE

SC2

4330401-1 20491038 05 20491038 05 20491038 05

unifacial

low

VDLE

unifacial

high

unifacial

moderate

unifacial

moderate

VDRE VPRE; VMRE; VDRE VDLE; VMLE; VPLE

SC3 SC4 SC5

SC6

20499048 09

Directionality against the used edge

Terminati on

Interpretation scarring

Degree of certainty

fissured

use or hafting

oblique

bending bending; cone

abrupt

use

perpendicular

crushing

abrupt

use

Uncertain Moderate certainty Moderate certainty Moderate certainty Moderate certainty

abrupt

use

Low certainty

abrupt

use

Low certainty

abrupt

not identified

Low certainty

abrupt; feather

production

Moderate certainty

abrupt; feather

production

Moderate certainty

oblique

absent

use

absent

unifacial

moderate

DDRE; DMRE; VMRE; VDRE

unifacial

moderate

DMLE; DDLE; VDLE; VMLE

absent

unifacial

moderate

VPLE

perpendicular

absent

SC8

20499048 09 20560023 01

SC9

20593023 01

unifacial

high

DDRE; DMRE

perpendicular

SC10

20593023 01

unifacial

high

DDLE

perpendicular

SC7

Initiation

bending; cone; crushing bending; cone; crushing bending bending; complex; cone; crushing bending; complex; cone; crushing

109

SC11 SC12

20593023 01 20500081 01

unifacial

moderate

VMLE

perpendicular

unifacial

low

perpendicular

unifacial

high

VPRE DPLE; DMLE; DDLE; VDLE; VMLE; VPLE

unifacial

low

VMLE

absent

unifacial unifacial unifacial

low low low

VMRE VDLE; VDRE VDLE; VDRE

absent absent absent

DMRE; DPRE DMRE VDRE VDLE; VMLE; VPLE; VPRE; VMRE; VDRE DMLE DPRS VPLE DPRS; DPLS DPRE VDRE VDLE DMLE; VMLE DPLE; DMLE; DDLE; VDLE; VMLE; VPLE

oblique perpendicular perpendicular

SC15 SC16 SC17

20491028 07 20499019 01 20499019 01 57 53

SC18 SC19 SC20

87 4 4

unifacial unifacial unifacial

moderate moderate moderate

SC21 SC22 SC23 SC24 SC25 SC26 SC27 SC28 SC29

63 1 2 2 4 4 1529_11 1529_11 1452_1

bifacial unifacial unifacial unifacial unifacial unifacial unifacial unifacial bifacial

high moderate low low low moderate low moderate high

SC30

1529_8

unifacial

moderate

SC13 SC14

bending; cone bending; cone

absent bending; cone bending; cone

bending

abrupt; feather

hafting

abrupt

use

Low certainty Moderate certainty

abrupt

not identified

Certain

abrupt

use

Low certainty

abrupt

use alteration alteration

Low certainty

abrupt

absent perpendicular absent absent

perpendicular perpendicular oblique

absent

crushing crushing bending fissured

bending

hafting hafting hafting

Certain Moderate certainty Low certainty Low certainty

resharpening use hafting hafting hafting hafting hafting hafting hafting

High certainty Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty Low certainty

not identified

Uncertain

110

SC31 SC32

1781_1 1459_10

unifacial unifacial

moderate low

DPRE ; DPLE DPRE

hafting hafting

SC33 SC34 SC35

1530_2 1529_6 2085

unifacial unifacial unifacial

low moderate high

oblique oblique oblique

bending complex

SC36 SC37 SC38

887 540 2000

unifacial unifacial unifacial

low low low

DMLE VPRE; VMRE VDLE VPRE; VMRE; VDRE VDLE VMLE

perpendicular oblique perpendicular

bending

SC39

2084

unifacial

moderate

DMRE; DPRE

oblique oblique perpendicular

absent abrupt

hafting hafting use

abrupt

use use hafting

abrupt

hafting

bending

Low certainty Low certainty Moderate certainty Low certainty High certainty Low certainty Low certainty Low certainty Moderate certainty

SC40 SC41

10025606 10055309

unifacial unifacial

moderate moderate

DPRE ; DPLE; DMLE; DMLS VDLE

SC42

872401 20560014 03 20560035 01 20559016 01 20692021 03

unifacial

low

VDLE

use

Low certainty High certainty Moderate certainty

unifacial

low

DMRE

hafting

Low certainty

unifacial

moderate

DMRE; DMLE

hafting

unifacial

low

VDLE; VDRE

perpendicular

use

Low certainty Moderate certainty

unifacial

low

VMRE

perpendicular

hafting

Low certainty

SC43 SC44 SC45 SC46

hafting use

bending

111

8.2.5 Striaties

Striatio n ID

Striation Tool ID

ST1

435

ST2 ST3 ST4

Associated polish

Orientatio n

Morphol ogy

VDLE; VMLE; VPLE; VPRE; VMRE; VDRE

criss-cross

varied

4330401-2 4330401-2

VMRE VDLE; VDRE

oblique oblique

straight straight

3 2

VDLE

oblique

straight

VDRE

oblique

straight

VMLE

oblique perpendicu lar

straight

ST8

4330401-1 204910380 5 204990480 9 205930230 1 205000810 1

57 53 47 50

straight varied varied varied

ST13 ST14

4 3

VDLE; VDRE VDLE; VDRE

oblique perpendicu lar criss-cross criss-cross criss-cross perpendicu lar criss-cross

straight

ST9 ST10 ST11 ST12

VPRE VDLE; VDLS; VDRE; VDRS VDLS; VDRS VDLE; VDRE VDLE; VDRE

ST5 ST6 ST7

Location

VDLE; VDRE

straight varied

Associate d scarring

Associate d rounding

Interpretatio n striation alteration

1 1

use use 7

use

use use

use

use alteration alteration alteration

use alteration

Degree of certainty

Comment s

Certain Uncertai n Certain High certainty High certainty High certainty High certainty High certainty High certainty Certain Certain Certain Low certainty Certain

112

ST15

VDLE; VDLS; VMLE; VMLS; VPLE; VPLS; VPRE; VPRS; VMRE; VMRS; VDRE; VDRS

criss-cross

varied

alteration

Certain

criss-cross

varied

alteration

Certain

criss-cross

varied

alteration

Certain

criss-cross

varied

alteration

Certain

ST16

ST17

VDLE; VDLS; VMLE; VMLS; VPLE; VPLS; VPRE; VPRS; VMRE; VMRS; VDRE; VDRS VDLE; VDLS; VMLE; VMLS; VPLE; VPLS; VPRE; VPRS; VMRE; VMRS; VDRE; VDRS

ST18

VDLS; VMLS; VPLS; VPRS; VMRS; VDRS

VDLE; VDLS; VMLE; VMLS; VPLE; VPLS; VPRE; VPRS; VMRE; VMRS; VDRE; VDRS

criss-cross

varied

alteration

Certain

VDLE; VDLS; VMLE; VMLS; VPLE; VPLS; VPRE; VPRS; VMRE; VMRS; VDRE; VDRS

criss-cross

varied

alteration

Certain

ST21

VDLS; VMLS; VPLS; VPRS; VMRS; VDRS

criss-cross

varied

alteration

Certain

ST22

VDLS; VMLS; VPLS; VPRS; VMRS; VDRS

curved

alteration

ST23

VDRE

criss-cross perpendicu lar

straight

resharpening

Certain High certainty

ST19

ST20

associated with brown residue (RE34) Associated with brown residue (RE35)

associated with brown residue (RE38) associated with brown residue (RE39)

113

ST24

VMRE

oblique

straight

use

ST25

VDRE

straight

use

ST26

VDLE; VDRE

oblique perpendicu lar

straight

use

ST27

parallel

straight

use

ST28

parallel

straight

use

ST29

straight

use

ST30 ST31

1452_1 1529_8

VDLE; VDRE VDRE

parallel perpendicu lar oblique

straight straight

30 32

ST32

1620_1

VDLE

parallel

straight

ST33

1529_6

VDLE; VDRE

straight

use

ST34

531_1

VDLE; VDRE

oblique perpendicu lar

straight

use

ST35

554_1

parallel

straight

ST36

1264_1

straight

use

ST37

2085

parallel perpendicu lar

straight

use

VDLE

use use

use

Moderat e certainty High certainty Certain Moderat e certainty Certain Moderat e certainty High certainty Certain Moderat e certainty High certainty High certainty Moderat e certainty High certainty High certainty

located on burin facet located on burin facet located on burin facet

located on burin facet burin facet associated with SC35

114

ST38

4280804 205600140 3

VMRE; VMRS

VDLE; VDLS; VDRE; VDRS

ST46

205600350 1 205000320 3 205510590 1 204910470 3 205510260 1 205000810 1 204910380 5

ST47

204910280 7

VPRE; VPRS; VDRE; VDRS

ST39

ST40 ST41 ST42 ST43 ST44 ST45

VDLE; VDRE

VDLS VDLE; VMLE VDLE; VDRE VDLE; VDRE VPRE VDLS; VMLE; VMLS; VPLE

perpendicu lar perpendicu lar

straight

use

straight

use

straight

use

straight

use

straight

use

oblique perpendicu lar

straight

use

straight

use

oblique

straight

use

oblique

straight

use

oblique

straight

use

perpendicu lar perpendicu lar perpendicu lar

Moderat e certainty Certain Moderat e certainty Low certainty High certainty High certainty High certainty High certainty Certain Moderat e certainty

115

8.2.6 Residu’s

Residu e ID RE1 RE2 RE3 RE4

Tool ID 169 25 1190 2320

RE5 RE6 RE7 RE8 RE9 RE11

2320 2320 1442 6 6 435

fat carbonized wood

RE12

435

RE13

435 205600 6909 205600 6909 205930 2301 433040 1-1 433040 1-1

cellulose feather plant residue or plant? Iron oxide concretion

RE14 RE15 RE16 RE17 RE18

Residue nature Interpretation Wood Carbonized wood fungi

plant tissue hypha or feather

Degree of certainty Nature uncertain certain high certainty certain moderate certainty high certainty uncertain uncertain high certainty low certainty moderate certainty

Dens ity 1 2 2 4

Association with the used edge absent absent intermediate weak

Degree of smearing absent strong absent absent

Residue Cause Interpretation unknown environmental environmental environmental

Degree of certainty Cause uncertain low certainty high certainty high certainty

2 2 1 1 1 2

weak weak absent strong strong strong

moderate absent absent weak absent absent

environmental environmental unknown use unknown environmental

high certainty high certainty uncertain uncertain uncertain high certainty

strong

absent

environmental

certain

uncertain

absent

strong

unknown

uncertain

high certainty

absent

environmental

plant tissue silicified plant fragment

certain

absent

weak

hafting

high certainty moderate certainty

high certainty

strong

intermediate

use

high certainty

cellulose fiber

certain

strong

absent

contamination

high certainty

phytolith?

uncertain

absent

unknown

uncertain

116

RE30

204910 3805 439060 1_2 433040 1-1 206920 0301 439060 1_2 433040 1-1 205000 0313 204910 2807 205000 8101 205000 8101 205000 8101 205000 8101

RE31

748

wood

certain moderate certainty

RE32 RE33 RE34 RE35 RE36

87 53 49 71 68

organic matter organic matter organic matter organic matter organic matter

high certainty high certainty high certainty high certainty high certainty

RE19 RE20 RE21 RE22 RE23 RE24 RE25 RE26 RE27 RE28 RE29

phytolith?

uncertain

absent

unknown

uncertain

iron concretion

certain

absent

environmental

certain

authigenic calcite

certain

absent

environmental

certain

rootlets

certain

absent

environmental

certain

plant tissue

certain

absent

unknown

uncertain

plant tissue

certain

absent

unknown

uncertain

plant tissue

strong

immediate

use

high certainty

plant tissue

certain moderate certainty

weak

intermediate

unknown

uncertain

pollen

certain

absent

unknown

uncertain

cellulose fibre

certain

absent

unknown

uncertain

starch

certain

absent

unknown

uncertain

plant tissue

absent

unknown

uncertain

intermediate

weak

use

2 2 2 2 2

absent strong absent absent intermediate

absent high absent absent absent

environmental use environmental environmental environmental

low certainty moderate certainty low certainty high certainty certain certain

117

RE37 RE38 RE39 RE40 RE41

45 46 60 63 63

stainless steel organic matter organic matter organic matter Iron oxide

RE42

plant tissue

RE43

4 204990 2609 205510 5901 204990 2609 204990 4809 205000 0501 205000 5205 205590 4005 205600 1403 205600 2301 1443_1 2084 1353_1

starch/hyphae

RE44 RE45 RE46 RE47 RE48 RE49 RE50 RE51 RE52 RE53 RE54 RE55

moderate certainty high certainty high certainty high certainty high certainty

2 2 2 2 3

absent absent absent absent absent

high absent absent absent intermediate

contamination environmental environmental environmental unknown

certain moderate certainty

absent

hafting

certain certain certain certain uncertain moderate certainty

absent

unknown

uncertain

certain

strong

weak

use

low certainty

absent

environmental

iron oxide

certain moderate certainty

intermediate

weak

environmental

resinous film

low certainty

absent

strong

hafting

certain moderate certainty moderate certainty

iron oxide

high certainty

absent

environmental

high certainty

fungi or iron oxide

uncertain

absent

environmental

low certainty

plant tissue

certain

absent

environmental

uncertain

plant material

uncertain

strong

use

uncertain

plant tissue iron concretion iron oxide rootlet

certain certain certain high certainty

3 3 2 3

absent absent absent absent

absent weak absent absent

environmental environmental environmental environmental

uncertain certain low certainty certain

plant tissue plant tissue; calcified rootlet

118

8.3 Bijlage 3. Details projectielanalyse 8.3.1 Beveren-LPWW

Tool ID Bvr201 5-20344015 04 Bvr201 5-20344015 04 Bvr201 5-20344015 04 Bvr201 5-20344015 04 Bvr201 5-20344015 04 Bvr201 5-20342403 07 Bvr201 5-20342403 07

Tool type curved backed point curved backed point curved backed point curved backed point curved backed point

backed point

Fracture ID Bvr20152034401504 _01 Bvr20152034401504 _02 Bvr20152034401504 _03 Bvr20152034401504 _04 Bvr20152034401504 _05 Bvr20152034240307 _01 Bvr20152034240307 _02

Fracture Compositio n

Initia tion

technologi cal Locus

Functionn al Locus

Location of Initiation

General direction

Termin Fractur ation e part

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

Snap

negativ e

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r; Hinge

negativ e

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

multiple

bend ing Distal abse nt; mixe d Distal abse nt; mixe d Mesial

simple

bend ing Mesial

multiple

mixe d

simple

bend ing Proximal

Apical

Dorsal surface

simple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

simple

multiple

Mesial

Location of termination

Fissur ated

general category

Degree of significance

bending break

break

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

negativ e

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

N/A

positiv e

bending break

break

Yes

Base apex

to Feathe r

negativ e

secondar y damage 3

scar

Yes

Ventral surface

Apex base

Hinge; to Step to negativ step e

Yes

bending break

break

Yes

Ventral surface

Base apex

Yes

bending break

break

Yes

to Step

negativ e

Aggregate global note

fracture Interpre group tation

119

Bvr201 5-20342403 backed 07 point

Bvr20152034240307 _03

Bvr201 5-20343303 02 Bvr201 5-20343303 02

Bvr20152034330302 _01 Bvr20152034330302 _02

Bvr201 5-20343303 02 Bvr201 5-20395776 07 Bvr201 5-20395776 07 Bvr201 5-20395776 07

curved backed point curved backed point

backed piece

Bvr20152034330302 _03 Bvr20152039577607 _01 Bvr20152039577607 _02 Bvr20152039577607 _03

Bvr201 5-20395776 backed 07 piece

Bvr20152039577607 _04

Bvr201 5-20395776 07 Bvr201 5-20395776 07

Bvr20152039577607 _05 Bvr20152039577607 _06

curved backed point

backed piece

multiple

abse nt; cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

to Hinge; Step

negativ e

secondar y damage 3

Step to feathe to r; Step negativ to step e

Yes

bending break

4 break

Yes

4 break

Yes

4 scar

Yes

simple

bend ing Proximal

Apical

Right lateral Ventral side surface

Apex base

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Ventral surface

Base apex

scar

Yes

N/A

positiv e

bending break

Hinge

negativ e

secondar y damage 1

Snap

negativ e

bending break

break

Yes

Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

simple

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

simple

bend ing Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

multiple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

N/A

positiv e

bending break

break

Yes

simple

mixe d

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

to Feathe r

negativ e

secondar y damage 1

scar

Yes

Ventral surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Hinge

negativ e

secondar y damage 1

scar

Yes

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Feathe r; Hinge

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

simple

cone

multiple

mixe d

Mesial

120

Bvr201 5-35320776 backed 08705 piece

Bvr20153532077608 705_01

Bvr201 5-35320776 backed 08705 piece

Bvr20153532077608 705_02

Bvr201 5-35320776 backed 08705 piece

Bvr20153532077608 705_03

Bvr201 5-35320776 backed 08705 piece

simple

bend ing Mesial

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

to Feathe r; Step

negativ e

Yes

bending break

break

Yes

Dorsal surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Hinge

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Central

Earlier fracture surface

Left side

lateral Apex base

to Hinge; Step

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Ventral surface

Apex base

to Hinge; Step

negativ e

Yes

secondar y damage 3

scar

Yes

simple

cone

multiple

abse nt

Bvr20153532077608 705_04

multiple

abse nt

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Bvr201 5-35320776 backed 08705 piece

Bvr20153532077608 705_05

simple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

to Feathe r

negativ e

bending break

break

Yes

Bvr201 5-35320777 backed 05703 piece

Bvr20153532077705 703_01

simple

bend ing Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

to Hinge; Step

negativ e

Yes

bending break

break

Middle

Bvr201 5-35320777 backed 05703 piece

Bvr20153532077705 703_02

bend ing Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

simple

Hinge

negativ e

bending break

break

Middle

Bvr201 5-35320570 backed 05901 point

Bvr20153532057005 901_01

multiple

abse nt; cone

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Feathe r; Step

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

Bvr201 5-35320570 backed 05901 point

Bvr20153532057005 901_02

simple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

N/A

positiv e

bending break

break

Middle

Bvr201 5-35320570 backed 05901 point

Bvr20153532057005 901_03

simple

bend ing Mesial

Central

Earlier fracture surface

Right lateral Base side apex

secondar y damage 1

scar

Middle

Mesial

Distal

to Step to negativ step e

121

Bvr201 5-353- curved 20571 backed 03201 point

Bvr20153532057103 201_01

Bvr201 5-353- curved 20571 backed 03201 point

simple

bend ing Mesial

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

Central

Bvr20153532057103 201_02

simple

mixe d

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

Bvr201 5-353- curved 20571 backed 03201 point

Bvr20153532057103 201_03

simple

bend ing Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Bvr201 5-353- backed 20570 fragme 06605 nt

Bvr20153532057006 605_01

simple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Bvr201 5-353- backed 20570 fragme 06605 nt

Bvr20153532057006 605_02

simple

abse nt

Central

Bvr201 5-353- backed 20570 fragme 06605 nt

Bvr20153532057006 605_03

simple

bend ing Mesial

Bvr201 5-353- backed 20570 fragme 06605 nt

Bvr20153532057006 605_04

simple

cone

Bvr201 5-353- backed 20570 fragme 06605 nt

Bvr20153532057006 605_05

simple

Bvr201 5-353- backed 20570 fragme 06605 nt

Bvr20153532057006 605_06

Bvr201 5-353- backed 20570 fragme 06605 nt

Bvr20153532057006 605_07

simple

negativ e

bending break

break

Middle

to Feathe r

negativ e

secondar y damage 1

break

Middle

Apex base

to Feathe r

negativ e

bending break

scar

Middle

Ventral surface

Apex base

to Step

negativ e

Yes

bending break

break

Yes

Ventral surface

Apex base

N.A

Step

negativ e

Yes

Indetermi nate 0

N/A

Yes

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Step

negativ e

secondar y damage 1

scar

Yes

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r; Step

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

Step

negativ e

Yes

bending break

break

Yes

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

diagonal toward apex

Hinge to feathe r

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

diagonal toward apex

Feathe r; Hinge

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

cone

Mesial

Hinge

122

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 01401 point

Bvr20153532057001 401_01

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 01401 point

simple

bend ing Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

to Feathe r

negativ e

bending break

break

Middle

Bvr20153532057001 401_02

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

simple

bend ing Distal

Hinge

negativ e

secondar y damage 2

scar

Middle

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 01401 point

Bvr20153532057001 401_03

cone

Central

Ventral surface

Left side

lateral Base apex

simple

Hinge

negativ e

bending break

break

Middle

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 03005 point

Bvr20153532057003 005_01

bend ing Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

simple

Hinge

negativ e

bending break

break

Yes

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 03005 point

Bvr20153532057003 005_02

simple

bend ing Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r; Hinge

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 03005 point

Bvr20153532057003 005_03

multiple

abse nt; bend ing Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r; Hinge

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 03005 point

Bvr20153532057003 005_04

negativ e

perpendi cular lateral scar

scar

Yes

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 03005 point

scar

Yes

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

right Feathe lateral to r; left lateral Hinge

multiple

abse nt; bend ing Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r; Hinge

negativ e

oriented lateral scar

simple

cone

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

N/A

positiv e

bending break

break

Yes

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

Feathe to r; Hinge

negativ e

secondar y damage 1

scar

Yes

simple

bend ing Mesial

Bvr20153532057003 005_05

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 03005 point

Bvr20153532057003 005_06

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 03005 point

Bvr20153532057003 005_07

simple

cone

Mesial

123

Bvr201 5-353- curved 20570 backed 03005 point

Bvr20153532057003 005_07

Bvr201 5-35320571 backed 00103 point

Bvr20153532057100 103_01

Bvr201 5-35320571 backed 00103 point

Bvr20153532057100 103_02

Bvr201 5-35320571 backed 00103 point

Bvr20153532057100 103_03

Bvr201 5-35320571 backed 00103 point

Bvr20153532057100 103_04

Bvr201 5-35320570 04603

backed point (segme nt)

Bvr20153532057004 603_01

Bvr201 5-35320570 04603

backed point (segme nt)

Bvr20153532057004 603_02

Bvr201 5-35320570 04603

backed point (segme nt)

Bvr20153532057004 603_03

Bvr201 5-35320691 08603

backed point (segme nt)

Bvr20153532069108 603_01

simple

cone

Mesial

simple

bend ing Proximal

simple

cone

Proximal

multiple

abse nt; bend ing Distal

multiple

abse nt; bend ing Distal

multiple

bend ing Distal

simple

mixe d

multiple

abse nt; bend ing Mesial

multiple

bend ing Distal

Distal

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Basal

Dorsal surface

Base apex

to N/A

negativ e

Yes

secondar y damage 2

scar

Yes

diagonal Right lateral toward side apex

Feathe r

negativ e

bending break

break

Yes

Basal

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

Hinge

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r; Hinge

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r; Hinge

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r; Hinge

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

124

Bvr201 5-35320691 08603

backed point (segme nt)

Bvr20153532069108 603_02

Bvr201 5-35320691 08603

backed point (segme nt)

Bvr20153532069108 603_03

Bvr201 5-35320691 08603

backed point (segme nt)

Bvr20153532069108 603_04

Bvr201 5-35320691 08603

backed point (segme nt)

Bvr20153532069108 603_05

Bvr201 5-35320691 08603

backed point (segme nt)

Bvr20153532069108 603_06

Bvr201 5-353- curved 20691 backed 07003 point

Bvr20153532069107 003_01

Bvr201 5-353- curved 20691 backed 07003 point Bvr201 5-35320772 04803 Bvr201 5-35320772 04803

multiple

bend ing Distal

bend ing Mesial

Apical

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base; right Feathe lateral to r; left lateral Hinge right Feathe lateral to r; left lateral Hinge

negativ e

perpendi cular lateral scar

scar

Middle

perpendi cular lateral scar

scar

Middle

perpendi cular lateral scar

scar

Middle

scar

Middle

Dorsal surface

right Feathe lateral to r; left lateral Hinge

negativ e

Dorsal surface

Diagonal toward base; right lateral to left lateral Step

negativ e

oriented lateral scar

multiple

bend ing Proximal

Basal

Ventral surface

simple

bend ing Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

to Feathe r; Step

negativ e

bending break

break

Middle

bend ing Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

N/A

positiv e

Yes

bending break

break

Middle

Bvr20153532069107 003_02

multiple

abse nt

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Feathe r; Hinge

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

curved backed fragme nt

Bvr20153532077204 803_01

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Hinge

negativ e

bending break

break

Yes

curved backed fragme nt

Bvr20153532077204 803_02

multiple

abse nt; cone

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

to Feathe r; Step

negativ e

secondar y damage 3

scar

Yes

Proximal

Mesial

125

Bvr201 5-35320772 04803

curved backed fragme nt

Bvr20153532077204 803_03

Bvr201 5-35320772 04803

curved backed fragme nt

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Ventral surface

Diagonal toward base

simple

mixe d

Bvr20153532077204 803_04

simple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Bvr201 5-353- backed 20715 fragme 00401 nt

Bvr20153532071500 401_01

simple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Bvr201 5-353- backed 20715 fragme 00401 nt

Bvr20153532071500 401_02

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

simple

mixe d

Bvr201 5-353- backed 20715 fragme 00401 nt

Bvr20153532071500 401_03

cone

Central

Ventral surface

Base apex

simple

Earlier fracture surface

Bvr201 5-353- backed 20715 fragme 00401 nt

Bvr20153532071500 401_04

simple

bend ing Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Bvr201 5-353- backed 20715 fragme 00401 nt

Bvr20153532071500 401_05

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Bvr201 5-353- backed 20715 fragme 00401 nt

Bvr20153532071500 401_06

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Bvr201 5-35320500 06201

troncat ed backed point

Ventral surface

Apex base

Bvr201 5-35320500 06201

troncat ed backed point

Ventral surface

N.A

Mesial

simple

cone

Distal

simple

bend ing Mesial

Bvr20153532050006 201_01

simple

bend ing Distal

Apical

Dorsal surface

Bvr20153532050006 201_02

simple

bend ing Proximal

Basal

Dorsal surface

to Feathe r

negativ e

secondar y damage 1

scar

Yes

Feathe r; Hinge

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Snap

negativ e

bending break

break

Middle

Hinge

negativ e

secondar y damage 1

scar

Middle

Step

negativ e

secondar y damage 2

scar

Middle

Snap

negativ e

bending break

break

Middle

N/A

negativ e

secondar y damage 1

scar

Middle

Feathe r

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

Feathe to r; Hinge

negativ e

bending break

break

Middle

negativ e

bending break

break

Middle

Snap

126

Bvr201 5-35320500 06201

troncat ed backed point

Bvr20153532050006 201_03

Bvr201 5-35320500 06201

troncat ed backed point

Bvr20153532050006 201_04

multiple

cone

Bvr201 5-35320559 03501

troncat ed backed point

Bvr20153532055903 501_01

simple

Bvr201 5-35320559 03501

troncat ed backed point

Bvr20153532055903 501_02

Bvr201 5-35320559 03501

troncat ed backed point

Bvr20153532055903 501_03

simple

cone

Bvr201 5-35320559 03501

troncat ed backed point

Bvr20153532055903 501_04

simple

bend ing Proximal

Bvr201 5-35320559 03501

troncat ed backed point

Bvr20153532055903 501_05

Bvr201 5-35320559 03501

troncat ed backed point

Bvr20153532055903 501_06

multiple

bend ing Proximal

Basal

Bvr201 5-353- backed 20499 fragme 09701 nt

Bvr20153532049909 701_01

simple

bend ing Proximal

Bvr201 5-353- backed 20499 fragme 09701 nt

Bvr20153532049909 701_02

multiple

simple

Basal

Earlier fracture surface

Distal

Apical

Left lateral Ventral side surface

Diagonal toward base

bend ing Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Apical

Earlier fracture surface

cone

Proximal

Distal

Proximal

Ventral surface

Base apex

to Step

negativ e

secondar y damage 2

scar

Middle

Feathe r; Step

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

Apex base

to Feathe r

negativ e

bending break

break

Middle

Dorsal surface

Apex base

hinge to to hinge

negativ e

secondar y damage 1

scar

Middle

Ventral surface

Apex base

Apical

Earlier fracture surface

Step

negativ e

secondar y damage 2

scar

Middle

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

Basal

N/A

positiv e

bending break

break

Middle

Basal

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

to Feathe r

negativ e

secondar y damage 1

scar

Middle

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

negativ e

perpendi cular lateral scar

Feathe r

scar

Middle

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Snap

negativ e

bending break

break

Yes

Basal

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

Hinge

negativ e

secondar y damage 1

scar

Yes

127

Bvr201 5-353- backed 20499 fragme 09701 nt

Bvr20153532049909 701_03

simple

cone

Bvr201 5-353- backed 20499 fragme 09701 nt

Bvr20153532049909 701_04

simple

bend ing Mesial

Bvr201 5-353- backed 20499 fragme 09701 nt

Bvr20153532049909 701_05

Bvr201 5-353- backed 20499 fragme 09701 nt

Bvr20153532049909 701_06

Bvr201 5-35320499 09701 Bvr201 5-353987 Bvr201 5-353987 Bvr201 5-353987 Bvr201 5-353987 Bvr201 5-353987 Bvr201 5-353987 Bvr201 5-353986

Bvr20153532049909 701_07 Bvr2015353987_01 Bvr2015353987_02 Bvr2015353987_03 Bvr2015353987_04 Bvr2015353987_05 Bvr2015353987_06 Bvr2015353986_01

backed fragme nt backed fragme nt backed fragme nt backed fragme nt backed fragme nt backed fragme nt backed fragme nt backed point

simple

cone

Proximal

Mesial

Basal

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

Central

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Dorsal surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Apex to base Diagonal toward base

simple

cone

multiple

abse nt; cone

simple

bend ing Proximal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

multiple

abse nt

Apical

N.A

Ventral surface

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apical

Ventral surface

Mesial

Proximal

multiple

bend ing Proximal abse nt; cone Proximal

simple

bend ing Distal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

simple

bend ing Distal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

simple

bend ing Distal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

simple

to Feathe r

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Snap

negativ e

bending break

break

Yes

Hinge

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Step

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Step

negativ e

secondar y damage 3

scar

Yes

Feathe r

negativ e

break

Yes

Hinge; Step

negativ e

Yes

scar

Yes

scar

Yes

scar

Yes

bending break oriented lateral scar oriented lateral scar oriented lateral scar

negativ e

bending break

break

Yes

Snap

negativ e

bending break

break

Yes

Snap

negativ e

bending break

break

Middle

Dorsal surface

N.A Diagonal toward base

negativ Snap e Hinge; Step to negativ step e

Hinge

128

Bvr201 5-353- backed 986 point

Bvr2015353986_02

Bvr201 5-353- backed 986 point

Bvr2015353986_03

Bvr201 5-353- backed 986 point

Bvr2015353986_04

Bvr201 5-353- backed 986 point

Bvr2015353986_05

multiple

cone

bvr201 5-35320499 troncat 05805 ed point

bvr20153532049905 805_01

simple

bend ing Proximal

bvr201 5-35320499 troncat 05805 ed point

bvr20153532049905 805_02

multiple

bend ing Proximal

bvr201 5-35320499 troncat 05805 ed point

bvr20153532049905 805_03

simple

bend ing Mesial

bvr201 5-35320499 troncat 05805 ed point

bvr20153532049905 805_04

bvr201 5-35320499 troncat 05805 ed point

bvr20153532049905 805_05

multiple

bend ing Distal

Basal

bvr201 5-35320499 troncat 05805 ed point

bvr20153532049905 805_06

simple

bend ing Distal

Basal

simple

multiple

bend ing Distal

cone

Distal

bend ing Distal

Distal

bend ing Distal

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

N/A

Hinge

negativ e

bending break

break

Middle

Ventral surface

Apex base

N/A

Earlier fracture surface

Hinge

negativ e

secondar y damage 1

break

Middle

perpendi cular lateral scar

negativ e

scar

Middle

Feathe r

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

to Feathe r

negativ e

bending break

break

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

perpendi cular lateral scar

scar

Yes

scar

Yes

break

Yes

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

left lateral to right lateral Snap

N/A

Earlier fracture surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negativ e

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negativ e

Basal

Ventral surface

right lateral to Feathe left lateral r

Ventral surface

right lateral to Hinge; left lateral Step

negativ e

Yes

perpendi cular lateral scar

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

negativ e

bending break

Dorsal surface

to Feathe r

negativ e

129

Bvr201 5-353- curved 20551 backed 03901 point

Bvr20153532055103 901_01

Bvr201 5-353- curved 20551 backed 03901 point

Bvr20153532055103 901_02

Bvr201 5-35320551 03901 Bvr201 5-35343301 01 Bvr201 5-35343301 01

curved backed point

Bvr20153532055103 901_03 Bvr20153534330101 _01 Bvr20153534330101 _02

Bvr201 5-353- curved 43301 backed 01 point

Bvr20153534330101 _03

multiple

cone

Bvr201 5-35320551 indeter 05801 minate

Bvr20153532055105 801_01

simple

bend ing Distal

Bvr201 5-35320551 indeter 05801 minate

Bvr20153532055105 801_02

Bvr201 5-35320551 indeter 05801 minate

Bvr20153532055105 801_03

simple

cone

Bvr201 5-35320551 indeter 05801 minate

Bvr20153532055105 801_04

simple

curved backed point curved backed point

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Feathe r

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feathe r; Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

multiple

bend ing Distal

multiple

bend ing Distal

simple

bend ing Distal

multiple

bend ing Mesial

Central

Ventral surface

simple

bend ing Proximal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

to Feathe r

negativ e

bending break

break

Yes

Basal

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

to Hinge; Step

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

Apical

Step

negativ e

Yes

bending break

break

Yes

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Feathe r

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

bend ing Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

N/A

positiv e

bending break

break

Yes

simple

cone

Proximal

Distal

130

Bvr201 5-35320551 05801 Bvr201 5-35320836 04201

retouch ed triangle

Bvr20153532055105 801_04 Bvr20153532083604 201

Bvr201 5-353- retouch 20836 ed 04201 triangle

Bvr20153532083604 201

Bvr201 5-353- retouch 20836 ed 04201 triangle

Bvr20153532083604 201

simple

cone

Bvr201 5-35320500 06103

Bvr20153532050006 103_01

simple

bend ing Proximal

Bvr201 5-35320500 06103

Bvr20153532050006 103_02

Bvr201 5-35320500 06103

Bvr20153532050006 103_03

Bvr201 5-35320500 06103

Bvr20153532050006 103_04

Bvr201 5-35320500 06103 Bvr201 5-353- curved 20500 backed 01207 point

indeter minate

multiple

abse nt

Distal

Apical

Earlier fracture surface

simple

bend ing Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

multiple

abse nt

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Central

Dorsal surface

Distal

simple

cone

Proximal

multiple

bend ing Mesial

simple

bend ing Mesial

Bvr20153532050006 103_05

multiple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Bvr20153532050001 207_01

simple

bend ing Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

to Feathe r

negativ e

secondar y damage 3

scar

Yes

negativ e

bending break

break

Middle

to Hinge; Step

negativ e

secondar y damage 3

scar

Middle

to Hinge; Step

negativ e

secondar y damage 1

scar

Middle

Snap

negativ e

bending break

break

Yes

Hinge

negativ e

secondar y damage 2

scar

Yes

Diagonal toward base

Feathe r

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

Feathe r

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

Feathe r

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

Dorsal surface

N.A

Snap

negativ e

bending break

break

Yes

Snap

131

Bvr201 5-353- curved 20500 backed 01207 point

Bvr20153532050001 207_02

Bvr201 5-353- curved 20500 backed 01207 point

Bvr20153532050001 207_03

Bvr201 5-353- curved 20500 backed 01207 point

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negativ e

Ventral surface

Diagonal toward base

Feathe r

to Feathe r

simple

cone

multiple

abse nt

Bvr20153532050001 207_04

simple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Bvr201 5-353- curved 20500 backed 06101 point

Bvr20153532050006 101_01

simple

bend ing Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Bvr201 5-353- curved 20500 backed 06101 point

Bvr20153532050006 101_02

multiple

abse nt

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Bvr201 5-353- curved 20500 backed 06101 point

Bvr20153532050006 101_03

simple

bend ing Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Bvr201 5-353- curved 20500 backed 06101 point

Bvr20153532050006 101_04

simple

bend ing Mesial

Central

Ventral surface

Left side

Mesial

Diagonal lateral toward base

negativ e

secondar y damage 1

scar

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

negativ e

oriented lateral scar

scar

Yes

Snap

negativ e

bending break

break

Middle

Hinge; Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

scar

Middle

Hinge

negativ e

oriented lateral scar

scar

Middle

N/A

positiv e

bending break

break

Middle

132

8.3.2 Lommel-Maatheide

N°

Fractur e ID

Tool ID

PR8 8

L1591_ 01

Wear Type Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

PR8 9

PR9 0

PR9 1

L1591_ 02

L1591_ 03

L1591_ 04

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

PR9 2

L1591_ 05

PR9 3

L1591_ 06

PR9 4

L1591_ 07

PR9 5

PR9 6

L1591_ 08

L1591_ 09

Fracture Composition

Initiat ion

technologica l Locus

Functionnal Locus

simple

bendi ng

Distal

multiple

absen t

simple

cone

multiple

absen t

Distal

Location of Initiation

Location of termination

General direction

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

Apical

Dorsal surface

Apex base

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Apical

Earlier fracture surface

Propagation phase lenght

Termin ation

Fracture part

Fissur ated

general category

Degree of significance

Aggregate global note

Preservatio n state

fracture group

Interpret ation

N/A

positive

bending break

hp impossible

break

Yes

2.1

Hinge; Step

negative

Yes

secondary damage

hp impossible

scar

Yes

Step

negative

Yes

secondary damage

hp impossible

scar

Yes

1.5

Step

negative

Yes

secondary damage

hp impossible

scar

Yes

Step

negative

oriented lateral scar

hp impossible

scar

Yes

multiple

cone

Distal

Apical

Ventral surface

Diagonal toward base

multiple

mixed

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

0.6

Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

hp impossible

scar

Yes

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

diagonal toward apex

1.8

Feather

negative

oriented lateral scar

hp impossible

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base; left lateral to right lateral

Feather ; Hinge

negative

oriented lateral scar

hp impossible

scar

Yes

Ventral surface

left lateral to right lateral

perpendic ular lateral scar

hp impossible

scar

Yes

multiple

simple

mixed

cone

Proximal

Distal

Proximal

Apical

Basal

Dorsal surface

Feather

negative

133

PR1 01

J/6/116 _01

Project ile Fractur e

PR1 02

J/6/116 _02

Project ile Fractur e

PR1 03

J/6/116 _03

PR1 04

J/6/116 _04

PR1 05

J/6/116 _01

PR1 06

J/6/116 _02

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

PR1 07

J/6/116 _03

PR1 08

J/6/116 _04

PR1 09

J/6/79_ 01

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

PR1 10

PR1 11

J/6/79_ 02

J/6/79_ 03

simple

bendi ng

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

Basal

multiple

absen t; mixed

Dorsal surface

Base apex

Basal

Earlier fracture surface

multiple

absen t; mixed

Basal

Ventral surface

Base apex

Proximal

Earlier fracture surface

multiple

absen t; mixed

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

bendi ng

Proximal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

simple

Basal

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

multiple

absen t; mixed

Proximal

Basal

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

multiple

absen t; mixed

multiple

absen t; mixed

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

simple

Ventral surface

Base apex

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

simple

mixed

multiple

absen t

Proximal

Mesial

0.7

N/A

negative

bending break

major impact

break

Yes

2.1

Hinge; Step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

3.9

Hinge; Step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

0.7

N/A

negative

bending break

major impact

break

Yes

2.1

Hinge; Step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

3.9

Hinge; Step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

1.6

Step

negative

Yes

bending break

major impact

break

Yes

1.1

N/A

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

0.7

Feather ; Hinge; Step

negative

secondary damage

major impact

scar

Yes

134

PR1 12

J/6/79_ 04

PR1 13

J/6/79_ 05

PR1 14

L12453 _01

PR1 15

L12453 _02

PR1 16

L12453 _03

PR1 17

L12453 _04

PR1 18

L12465 _01

PR1 19

L12465 _02

PR1 20

L12465 _03

PR1 21

L12554 _01

PR1 22

L12554 _02

Project ile Fractur e

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

simple

cone

multiple

absen t

simple

bendi ng

Central

Earlier fracture surface

Mesial

Distal

Mesial

Base apex

Dorsal surface

Base apex

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

Apical

Apex base

Ventral surface

1.2

Hinge

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

0.6

Feather ; Hinge; Step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

2.4

Hinge; Step

negative

Yes

bending break

hp impossible

break

Yes

1.1

Step to step

negative

secondary damage

hp impossible

scar

Yes

N/A

positive

bending break

hp impossible

break

Yes

0.5

N/A; Step

negative

secondary damage

hp impossible

scar

Yes

2.8

Step to step

negative

Yes

bending break

major impact

break

Yes

3.5

Step to step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

simple

cone

Distal

Apical

Earlier fracture surface

bendi ng

Proximal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

simple

mixed

Proximal

Basal

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

multiple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Ventral surface

Apex base

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Diagonal toward base

0.3

Feather

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

1.2

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

0.5

Step to step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

simple

cone

simple

bendi ng

simple

bendi ng

multiple

absen t; cone

Distal

Apical

Dorsal surface

Apical

Dorsal surface

Apical

Earlier fracture surface

135

PR1 23

L12554 _03

PR1 24

L12554 _04

PR1 25

L12554 _05

PR1 26

L12554 _06

PR1 27

L12554 _07

PR1 28

L12554 _08

PR1 29

L12554 _09

PR1 30

L12554 _10

PR1 31

L12554 _11

PR1 33

J/16/93 _01

PR1 34

J/16/93 _02

PR1 35

J/16/93 _03

PR1 36

L12480 _01

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

multiple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Hinge; Hinge to step ; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

1.6

Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

N/A

positive

bending break

major impact

break

Yes

6.1

Feather

negative

secondary damage

major impact

scar

Yes

1.5

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

4.1

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

multiple

bendi ng

Distal

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

absen t; cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

multiple

absen t

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

multiple

mixed

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Dorsal surface

Diagonal toward base

0.7

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

4.4

Hinge

negative

secondary damage

major impact

scar

Yes

Hinge; Step to feather

negative

bending break

major impact

break

Middle

0.7

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

2.8

Step; Step to step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

1.7

Hinge to step

negative

bending break

major impact

break

Middle

simple

cone

Distal

Apical

Ventral surface

simple

cone

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

cone

Proximal

Basal

Earlier fracture surface

Right side

Apex base

simple

Ventral surface

Apex base

simple

bendi ng

Ventral surface

Diagonal toward base

Proximal

Apical

Dorsal surface

lateral

simple

bendi ng

multiple

absen t

Proximal

Apical

N.A

Ventral surface

Apex base

simple

bendi ng

Distal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

Apex to base; Base to apex

Proximal

Apical

Dorsal surface

136

PR1 37

PR1 38

PR1 39

L12480 _02

L12480 _03

L12480 _04

Project ile Fractur e

simple

cone

Project ile Fractur e

simple

PR1 40

L12480 _05

PR1 41

L12701 _01

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

PR1 42

L12701 _02

PR1 43

L12701 _03

PR1 44

L12701 _04

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

PR1 45

L12701 _05

PR1 46

L12598 _01

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

PR1 47

L12598 _02

Project ile

Central

Earlier fracture surface

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex to base; Base to apex

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

left lateral to right lateral

0.2

Feather

negative

perpendic ular lateral scar

major impact

scar

Middle

simple

bendi ng

Distal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

Apex to base; Base to apex

1.4

Feather

negative

bending break

major impact

break

Middle

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

simple

0.7

Feather

negative

bending break

major impact

break

Yes

Ventral surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

0.4

Step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

Apex base

Dorsal surface

0.4

Hinge

negative

secondary damage

major impact

scar

Yes

Base apex

Dorsal surface

0.5

Step

negative

bending break

major impact

break

Yes

Feather ; Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

2.7

Hinge

negative

bending break

major impact

break

Yes

0.3

Step

negative

Yes

bending break

major impact

break

Yes

simple

cone

Mesial

multiple

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

simple

bendi ng

Proximal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Apex to base; Base to apex

0.9

Hinge

negative

secondary damage

major impact

scar

Middle

0.8

Hinge

negative

secondary damage

major impact

scar

Middle

multiple

bendi ng

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base; left lateral to right lateral

bendi ng

Proximal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

137

Fractur e

PR1 48

L12598 _03

PR1 49

L12598 _04

PR1 50

J/6/120 _01

PR1 51

J/6/120 _02

Project ile Fractur e

J/6/120 _03

PR1 53

J/6/120 _04

PR1 54

J/6/120 _05

PR1 56

J/6/120 _06

J/6/120 _07

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

PR1 52

PR1 55

Project ile Fractur e

multiple

absen t; cone

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

to 2.6

Step

negative

secondary damage

major impact

scar

Yes

0.6

Feather

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

5.8

Step to step

negative

Yes

bending break

major impact

break

Yes

11.3

Step to step

negative

Indetermin ate

major impact

N/A

Yes

0.3

Step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

multiple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base; right lateral to left lateral

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

absen t

Distal

Apical

N.A

Ventral surface

Apex base

simple

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Early fracture surface

Apex base

simple

bendi ng

simple

cone

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

0.3

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

0.3

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base; right lateral to left lateral

0.4

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Ventral surface

right lateral to left lateral

0.2

Hinge; Step

perpendic ular lateral scar

major impact

scar

Yes

simple

cone

multiple

absen t; bendi ng

multiple

absen t; bendi ng

Distal

Mesial

Apical

Central

Dorsal surface

negative

138

PR1 57

L1568_ 01

PR1 58

L1568_ 02

PR1 59

J/6/120 _08

PR1 60

L1568_ 03

PR1 61

L1568_ 04

PR1 62

L1568_ 05

PR1 63

L1568_ 06

Project ile Fractur e

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

PR1 64

L1568_ 06

PR1 66

L12569 _01

PR1 67

L12569 _02

PR1 68

L12569 _03

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

simple

multiple

simple

bendi ng

cone

Proximal

Distal

Snap

negative

bending break

hp impossible

break

Yes

0.7

Hinge

negative

secondary damage

hp impossible

scar

Yes

0.4

Hinge

negative

secondary damage

major impact

scar

Yes

Apex to base; right lateral to left lateral

1.2

Feather

negative

bending break

hp impossible

break

Yes

1.7

Step to step

negative

secondary damage

hp impossible

scar

Yes

0.7

Hinge

negative

oriented lateral scar

hp impossible

scar

Yes

Feather ; Hinge

perpendic ular lateral scar

hp impossible

scar

Yes

negative

perpendic ular lateral scar

hp impossible

scar

yes

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Ventral surface

Base apex

Basal

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Apical

Earlier fracture surface

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Right side

multiple

absen t; mixed

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

multiple

absen t; mixed

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

multiple

absen t; bendi ng

Ventral surface

right lateral to left lateral

multiple

absen t; bendi ng

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

left lateral to right lateral

Feather ; Hinge

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

3.4

Step

negative

Yes

bending break

major impact

break

Yes

Ventral surface

Apex base

Apical

Earlier fracture surface

1.8

Hinge to step

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

1.2

Hinge to step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

simple

cone

mixed

Distal

Mesial

Distal

Central

Apical

Dorsal surface

lateral

negative

139

PR1 69

PR1 70

L12569 _04

L12569 _05

Project ile Fractur e

PR1 71

L12569 _06

PR1 72

L12569 _07

PR1 73

L12569 _08

PR1 74

L12569 _09

PR1 75

L12495 _01

PR1 76

L12495 _02

PR1 77

L12495 _03

PR1 78

L12495 _04

PR1 79

L12495 _05

PR1 80

L12495 _06

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

multiple

bendi ng ; mixed

bendi ng

multiple

bendi ng

multiple

bendi ng

simple

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

1.3

Feather ; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Dorsal surface

diagonal toward apex; right lateral to left lateral

0.5

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Dorsal surface

diagonal toward apex; right lateral to left lateral

0.5

Hinge

negative

perpendic ular lateral scar

major impact

scar

Yes

Feather ; Hinge

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Basal

Ventral surface

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

bendi ng

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Snap

negative

bending break

major impact

break

Yes

simple

bendi ng

Proximal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

Snap

negative

bending break

major impact

break

Yes

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

3.3

hinge to hinge

negative

bending break

major impact

break

Yes

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Hinge

negative

bending break

major impact

break

Yes

Dorsal surface

Diagonal toward base

Step to step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Dorsal surface

Diagonal toward base

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

simple

bendi ng

simple

bendi ng

Proximal

Distal

Apical

Ventral surface

Apical

Ventral surface

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

140

PR1 81

PR1 82

PR1 83

L12495 _07

L12495 _08

L12495 _09

Project ile Fractur e

PR1 84

L12495 _10

PR1 85

J/2009 _01

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

PR1 86

PR1 87

PR1 88

J/2009 _02

J/2009 _03

J/2009 _04

Project ile Fractur e

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base; left lateral to right lateral

Feather ; Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Feather ; Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Step

negative

secondary damage

major impact

scar

Yes

9.6

Hinge to feather

negative

bending break

major impact

N/A

Yes

1.7

Feather

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

0.2

Hinge; Step

negative

secondary damage

major impact

scar

Yes

Feather ; Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base; left lateral to right lateral

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

simple

absen t

Distal

Apical

Dorsal surface

Right side

Apex base

simple

absen t; cone

Apical

Earlier fracture surface

Early fracture surface

Diagonal toward base

Apical

Earlier fracture surface

Early fracture surface

Apex base

Dorsal surface

diagonal toward apex; Diagonal toward base; right lateral to left lateral

multiple

cone

bendi ng

Distal

Complete

complete

Ventral surface

lateral

141

PR1 89

J/2009 _05

PR1 90

J/6/122 _01

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

PR1 92

J/6/122 _02

Project ile Fractur e

PR1 93

J/6/122 _03

PR1 94

J/6/122 _04

PR1 95

J/6/122 _05

PR1 96

J/6/122 _06

PR1 97

L1/598 _01

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

PR1 98

L1/598 _02

Project ile Fractur e

multiple

bendi ng

Complete

complete

Dorsal surface

Ventral surface

diagonal toward apex; Diagonal toward base; right lateral to left lateral

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Dorsal surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Right side

Apex base

Central

Earlier fracture surface

lateral

multiple

cone

Mesial

lateral

Step

negative

1.5

Feather

Hinge; Step

major impact

scar

Yes

bending break

major impact

break

Yes

negative

secondary damage

major impact

scar

Yes

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

major impact

scar

Yes

Ventral surface

0.7

Feather

negative

Ventral surface

Diagonal toward base

0.6

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

0.4

Feather ; Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

3.7

Step to hinge

negative

bending break

major impact

break

Yes

perpendic ular lateral scar

major impact

scar

Yes

cone

Proximal

Basal

simple

cone

Proximal

Apical

Right side

multiple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

Apical

Right side

Ventral surface

right lateral to left lateral

Distal

0.3

oriented lateral scar

perpendic ular lateral scar

simple

cone

negative

right lateral to left lateral

Right side

simple

Feather ; Hinge; Step

lateral

Feather

negative

142

PR1 99

L1/598 _03

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

PR2 00

L1/598 _04

PR2 01

L1/598 _05

PR2 02

L1/598 _06

PR2 07

L1/256 2_01

PR2 08

L1/256 2_02

PR2 09

PR2 10

L1/256 2_03

L1/256 2_04

Project ile Fractur e

PR2 11

L1/256 2_05

PR2 12

J/6/115 _01

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Ventral surface

Diagonal toward base; left lateral to right lateral

Dorsal surface

Apical

Ventral surface

Apical

Ventral surface

multiple

bendi ng ; mixed

multiple

absen t; bendi ng ; mixed

Distal

Apical

multiple

absen t

Distal

multiple

absen t

simple

bendi ng

simple

bendi ng

multiple

simple

bendi ng

Distal

Proximal

Distal

Mesial

Proximal

Apical

Basal

Apical

Central

Basal

Left side

lateral

Dorsal surface

Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

1.3

Feather ; Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Dorsal surface

diagonal toward apex

1.2

Step; Step to step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Ventral surface

diagonal toward apex

2.6

Hinge

negative

bending break

major impact

break

Middle

Dorsal surface

Diagonal toward base

0.4

Feather

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

Ventral surface

Diagonal toward base

2.3

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

Ventral surface

Diagonal toward base; left lateral to right lateral

1.7

Hinge; Snap

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

2.3

Feather ; Hinge; Snap

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

Snap

negative

bending break

major impact

break

Yes

multiple

absen t

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base; left lateral to right lateral

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

143

PR2 13

J/6/115 _02

PR2 14

J/6/115 _03

PR2 15

J/6/115 _04

PR2 16

J/6/115 _05

PR2 17

J/6/82_ 01

PR2 18

J/6/82_ 02

PR2 19

J/6/82_ 03

PR2 20

J/6/82_ 04

PR2 21

J/6/89_ 01

PR2 22

J/6/89_ 02

PR2 23

J/6/89_ 03

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

multiple

bendi ng absen t; bendi ng

multiple

bendi ng absen t; bendi ng absen t; bendi ng

multiple

bendi ng

simple

multiple

simple

mixed

Proximal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

1.7

Feather ; Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

3.9

Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

0.7

Step to step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Proximal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

2.4

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

0.2

Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

Ventral surface

diagonal toward apex

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

10.3

Step to step

negative

Yes

bending break

minor impact

break

Yes

1.7

Hinge; Step; Step to step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

0.8

Feather ; Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Distal

Apical

Dorsal surface

multiple

mixed

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base; right lateral to left lateral

simple

absen t

Distal

Apical

N.A

Dorsal surface

Apex base

multiple

absen t; bendi ng ; mixed

Ventral surface

Diagonal toward base

multiple

bendi ng

Ventral surface

Diagonal toward base

Distal

Mesial

Apical

Central

Dorsal surface

144

PR2 24

J/6/89_ 04

Project ile Fractur e

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

PR2 25

J/6/89_ 05

PR2 26

J/6/89_ 06

PR2 27

J/6/89_ 07

PR2 29

J/6/134 _01

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e

PR2 30

J/6/134 _02

PR2 31

J/6/134 _03

PR2 32

J/6/134 _04

Project ile Fractur e Project ile Fractur e

multiple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base; right lateral to left lateral

Feather ; Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

1.5

Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Snap

negative

bending break

minor impact

break

Yes

1.2

N/A

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

9.6

Hinge

negative

bending break

break

Yes

multiple

absen t; bendi ng

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

diagonal toward apex; Diagonal toward base; right lateral to left lateral

simple

bendi ng

Proximal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

Proximal

Basal

Earlier fracture surface

Right side

Base apex

multiple

absen t

bendi ng

Proximal

Apical

Right side

Left lateral side

Apex base

simple

multiple

absen t

Proximal

Apical

Dorsal surface

Early fracture surface

right lateral to left lateral

3.4

Feather

negative

perpendic ular lateral scar

scar

Yes

absen t

Apical

Right side

Apex base

Proximal

Earlier fracture surface

lateral

multiple

1.4

Step

negative

Yes

secondary damage

scar

Yes

bendi ng

Basal

Right side

Apex base

Distal

Left side

lateral

simple

5.7

Hinge

negative

bending break

break

Yes

lateral

145

PR2 33

J/6/134 _05

PR2 34

J/6/134 _06

PR2 35

J/6/134 _07

PR2 36

L12504 _01

PR2 37

L12504 _02

PR2 38

L12504 _03

PR2 39

L12504 _04

PR2 40

L12504 _05

PR2 41

L12504 _06

PR2 42

L12504 _07

PR2 43

L12504 _08

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e Project ile Fractur e

multiple

bendi ng

Distal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base; left lateral to right lateral

multiple

bendi ng

Complete

complete

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

multiple

bendi ng

Complete

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

simple

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

simple

bendi ng

absen t

Distal

Apical

N.A

Dorsal surface

Apex base

simple

Dorsal surface

Diagonal toward base

0.6

Feather ; Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Dorsal surface

Diagonal toward base; left lateral to right lateral

Feather ; Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Dorsal surface

diagonal toward apex

Feather ; Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Hinge

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

multiple

absen t

multiple

absen t

multiple

absen t; cone

Distal

Proximal

Apical

Ventral surface

Apical

Ventral surface

Basal

Ventral surface

multiple

cone

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

multiple

absen t; mixed

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

diagonal toward apex

4.2

Hinge

negative

oriented lateral scar

scar

Yes

Feather ; Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

scar

Yes

Feather ; Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

scar

Yes

N/A

positive

bending break

major impact

break

Yes

N/A

negative

Yes

secondary damage

major impact

scar

Yes

Hinge

negative

Indetermin ate

major impact

N/A

Yes

146

8.3.3 Meeuwen-Monnikswijer

N°

Fracture ID

Tool ID

PR2 44

MMW15 94-115,5/5 817_01

PR2 45

MMW15 94-115,5/5 817_02

PR2 46

MMW15 94-115,5/5 817_03

PR2 47

MMW15 94-115,5/5 817_04

simple

cone

PR2 48

MMW15 93,5114,5/10 618_01

simple

bendi ng

PR2 49

MMW15 93,5114,5/10 618_02

PR2 50

MMW15 93,5114,5/10 618_03

Fracture Composition

Initiat ion

technologica l Locus

Functionnal Locus

simple

bendi ng

Distal

N/A

Ventral surface

Right lateral side

N.A

simple

bendi ng

Proximal

N/A

Ventral surface

Right lateral side

N/A

Earlier fracture surface

Proximal

Mesial

simple

cone

simple

mixed

multiple

bendi ng

Proximal

Mesial

Location of Initiation

Location of termination

General direction

Propagation phase lenght

Termina tion

Fracture part

Fissura ted

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

Dorsal surface

N.A

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

N/A

Earlier fracture surface

Ventral surface

N.A

Hinge

negative

Yes

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

Feather

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

1.6

Step

negative

Yes

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

general category

Degree of significance

Aggregate global note

Preservatio n state

fracture group

Interpret ation

147

PR2 51

MMW15 93,5114,5/10 618_04

simple

mixed

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

right lateral to left lateral

1.4

Feather; Hinge

negative

perpendicu lar lateral scar

minor impact

scar

Yes

PR2 52

MMW15 93,5114,5/10 618_05

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

PR2 53

MMW15 93,5114,5/10 618_06

simple

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

1.4

Feather

negative

secondary damage

minor impact

N/A

Yes

PR2 54

MMW15 93,5114,5/10 618_07

simple

absen t

Mesial

Central

N.A

Dorsal surface

Base apex

1.4

Hinge

negative

Yes

Indetermin ate

minor impact

N/A

Yes

PR2 55

MMW15 95-80/opp 2207_01

to 4.2

Hinge; Hinge to step

negative

Yes

Bending break

minor impact

break

Yes

PR2 56

MMW15 95-80/opp 2207_02

Step

negative

Yes

secondary damage

minor impact

scar

Yes

PR2 57

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Yes

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

Feather; N/A

negative

Yes

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

Apical

Dorsal surface

Apex base

Distal

Earlier fracture surface

bendi ng

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

Mesial

bendi ng

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

simple

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

multiple

absen t; cone; mixed

simple

mixed

multiple

absen t

MMW15 95-80/opp 2207_03

simple

PR2 58

MMW15 11560/opp 2240_01

PR2 59

MMW15 11560/opp 2240_02

Distal

148

PR2 60

PR2 61

PR2 63

PR2 64

PR2 65

PR2 66

MMW15 11560/opp 2240_03

MMW15 11560/opp 2240_04 Bvr20152034401504_ 01 Bvr20152034401504_ 02 Bvr20152034401504_ 03 Bvr20152034401504_ 04

PR2 69

Bvr20152034401504_ 05 Bvr20152034240307_ 01 Bvr20152034240307_ 02

PR2 70

Bvr20152034240307_ 03

PR2 67

PR2 68

PR2 71

PR2 72

Bvr20152034330302_ 01 Bvr20152034330302_ 02

Apical

Earlier fracture surface

Distal

bendi ng

multiple

absen t; mixed

multiple

absen t; mixed

simple

Ventral surface

Apex base

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

right lateral to left lateral

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Distal

Apical

Ventral surface

Mesial

bendi ng

multiple

mixed

simple

bendi ng

Proximal

Apical

simple

bendi ng

Mesial

multiple

absen t; cone

simple

bendi ng

simple

bendi ng

simple

cone

multiple

bendi ng ; mixed

simple

Distal

to 00

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

minor impact

scar

Middle

Hinge

negative

perpendicu lar lateral scar

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feather; Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

Mesial

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Yes

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

Mesial

Feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

1.2

Hinge; Step to step

negative

Yes

Bending break

minor impact

break

Yes

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

Central

0.5

Step

negative

Yes

Bending break

minor impact

break

Yes

Ventral surface

Base apex

Central

Earlier fracture surface

Hinge; Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Apex base

Proximal

Right side

6.9

Step to feather; Step to step

negative

Yes

Bending break

minor impact

break

Middle

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

Mesial

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Middle

Mesial

lateral

149

PR2 76

Bvr20152034330302_ 03 Bvr20152039577607_ 01 Bvr20152039577607_ 02 Bvr20152039577607_ 03

PR2 77

Bvr20152039577607_ 04

PR2 73

PR2 74

PR2 75

PR2 79

Bvr20152039577607_ 05 Bvr20152039577607_ 06

PR2 80

Bvr201535320776087 05_01

PR2 81

Bvr201535320776087 05_02

PR2 82

Bvr201535320776087 05_03

PR2 83

Bvr201535320776087 05_04

PR2 78

simple

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

multiple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

Ventral surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Apex base

Ventral surface

simple

mixed

Mesial

Ventral surface

Base apex

simple

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

multiple

mixed

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

Dorsal surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Left lateral side

Apex base

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Central

Earlier fracture surface

simple

cone

multiple

absen t

multiple

absen t

Mesial

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

0.4

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Yes

Feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Feather; Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Feather; Step

negative

Yes

Bending break

minor impact

break

Yes

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Hinge; Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Hinge; Step

negative

Yes

secondary damage

minor impact

scar

Yes

150

PR2 84

Bvr201535320776087 05_05

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

PR2 85

Bvr201535320777057 03_01

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

PR2 86

Bvr201535320777057 03_02

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

PR2 87

Bvr201535320570059 01_01

multiple

absen t; cone

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

PR2 88

Bvr201535320570059 01_02

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

PR2 89

Bvr201535320570059 01_03

simple

bendi ng

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Right lateral side

Base apex

PR2 90

Bvr201535320571032 01_01

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

PR2 91

Bvr201535320571032 01_02

simple

mixed

Mesial

Central

Ventral surface

Base apex

Earlier fracture surface

PR2 92

Bvr201535320571032 01_03

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

PR2 94

Bvr201535320570066 05_01

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

2.4

Feather

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Hinge; Step

negative

Yes

Bending break

minor impact

break

Middle

Hinge

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

1.5

Feather; Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Middle

1.5

Step to step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Hinge

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

0.7

Feather

negative

secondary damage

minor impact

break

Middle

2.9

Feather

negative

Bending break

minor impact

scar

Middle

4.2

Step

negative

Yes

Bending break

minor impact

break

Yes

151

PR2 95

Bvr201535320570066 05_02

PR2 96

Bvr201535320570066 05_03

simple

absen t

Ventral surface

Apex base

Step

negative

Yes

Indetermin ate

minor impact

N/A

Yes

simple

bendi ng

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

PR2 97

Bvr201535320570066 05_04

simple

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

1.5

Feather; Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

PR2 98

Bvr201535320570066 05_05

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

6.9

Step

negative

Yes

Bending break

minor impact

break

Yes

PR2 99

Bvr201535320570066 05_06

simple

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

diagonal toward apex

1.9

Hinge to feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

PR3 00

simple

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

diagonal toward apex

0.5

Feather; Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

100

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Feather

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

simple

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

100

bendi ng

0.1

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Bvr201535320570014 01_03

simple

cone

Mesial

Central

Ventral surface

Left lateral side

Base apex

100

2.8

Hinge

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

Bvr201535320570030 05_01

simple

bendi ng

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

101

Hinge

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Mesial

Central

N.A

Mesial

cone

simple

Bvr201535320570066 05_07

PR3 01

Bvr201535320570014 01_01

PR3 02

Bvr201535320570014 01_02

PR3 03

PR3 04

152

PR3 05

Bvr201535320570030 05_02

PR3 06

Bvr201535320570030 05_03

PR3 07

Bvr201535320570030 05_04

PR3 08

Bvr201535320570030 05_05

simple

bendi ng

101

multiple

absen t; bendi ng

101

simple

101

PR3 09

Bvr201535320570030 05_06

PR3 10

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feather; Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Feather; Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

right lateral to left lateral

Feather; Hinge

negative

perpendicu lar lateral scar

minor impact

scar

Yes

multiple

absen t; bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feather; Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

simple

cone

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

101

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Yes

Bvr201535320570030 05_07

simple

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

101

Feather; Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

PR3 11

Bvr201535320570030 05_07

simple

cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

101

N/A

negative

Yes

secondary damage

minor impact

scar

Yes

PR3 12

Bvr201535320571001 03_01

simple

bendi ng

1.7

Feather

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

PR3 13

Bvr201535320571001 03_02

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

PR3 14

Bvr201535320571001 03_03

0.7

Feather; Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

101

102

simple

cone

multiple

absen t; bendi ng

Distal

Proximal

Distal

Basal

Dorsal surface

Right lateral side

diagonal toward apex

Basal

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

153

PR3 15

Bvr201535320571001 03_04

multiple

absen t; bendi ng

PR3 16

Bvr201535320570046 03_01

103

multiple

bendi ng

PR3 17

Bvr201535320570046 03_02

103

simple

PR3 18

Bvr201535320570046 03_03

103

PR3 19

Bvr201535320691086 03_01

104

PR3 20

Bvr201535320691086 03_02

104

multiple

bendi ng

Distal

Apical

PR3 21

Bvr201535320691086 03_03

104

multiple

bendi ng

Mesial

PR3 22

Bvr201535320691086 03_04

104

multiple

bendi ng

Mesial

PR3 23

Bvr201535320691086 03_05

102

104

Dorsal surface

Diagonal toward base

0.6

Feather; Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

0.6

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

mixed

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

0.00

Feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

multiple

absen t; bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

0.7

Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

multiple

bendi ng

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feather; Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base; right lateral to left lateral

Feather; Hinge

negative

perpendicu lar lateral scar

minor impact

scar

Middle

Central

Ventral surface

Dorsal surface

right lateral to left lateral

Feather; Hinge

negative

perpendicu lar lateral scar

minor impact

scar

Middle

Central

Ventral surface

Dorsal surface

right lateral to left lateral

Feather; Hinge

negative

perpendicu lar lateral scar

minor impact

scar

Middle

Dorsal surface

Diagonal toward base; right lateral to left lateral

Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

multiple

bendi ng

Distal

Proximal

Basal

Ventral surface

154

PR3 24

Bvr201535320691086 03_06

simple

bendi ng

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

104

PR3 25

Bvr201535320691070 03_01

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

105

PR3 26

Bvr201535320691070 03_02

105

multiple

absen t

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

PR3 27

Bvr201535320772048 03_01

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

106

PR3 28

Bvr201535320772048 03_02

multiple

absen t; cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

106

PR3 29

Bvr201535320772048 03_03

simple

mixed

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

106

PR3 30

Bvr201535320772048 03_04

106

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

PR3 32

Bvr201535320715004 01_01

107

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

PR3 33

Bvr201535320715004 01_02

PR3 34

Bvr201535320715004 01_03

107

simple

mixed

cone

Mesial

Feather; Step

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

N/A

positive

Yes

Bending break

minor impact

break

Middle

Feather; Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

Hinge

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

1.7

Feather; Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Diagonal toward base

Feather; Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Ventral surface

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

Dorsal surface

Base apex

Central

Earlier fracture surface

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Ventral surface

Base apex

Central

Earlier fracture surface

Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

155

PR3 35

Bvr201535320715004 01_04

PR3 36

Bvr201535320715004 01_05

107

simple

cone

PR3 37

Bvr201535320715004 01_06

107

simple

PR3 38

Bvr201535320500062 01_01

108

PR3 39

Bvr201535320500062 01_02

PR3 40

107

simple

bendi ng

Distal

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

N/A

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

Feather; Hinge

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

0.5

Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Feather; Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Middle

0.5

Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Ventral surface

diagonal toward apex

Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

Ventral surface

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

108

simple

bendi ng

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Bvr201535320500062 01_03

108

multiple

cone

Proximal

Basal

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

PR3 41

Bvr201535320500062 01_04

108

multiple

cone

Distal

Apical

Left side

Ventral surface

Diagonal toward base

PR3 43

20559017 01_01

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

109

PR3 44

20559017 01_02

simple

bendi ng

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

109

PR3 45

20559017 01_03

109

multiple

absen t; mixed

Distal

Apical

Dorsal surface

PR3 46

20559017 01_04

109

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

lateral

156

PR3 47

20559017 01_05

109

simple

mixed

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

PR3 49

Bvr201535320559035 01_01

simple

bendi ng

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

110

PR3 50

Bvr201535320559035 01_02

Dorsal surface

Apex base

Apical

Earlier fracture surface

PR3 51

Bvr201535320559035 01_03

simple

cone

Distal

Apical

Ventral surface

Apex base

110

Earlier fracture surface

PR3 52

Bvr201535320559035 01_04

simple

bendi ng

Proximal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

110

PR3 53

Bvr201535320559035 01_05

Dorsal surface

Base apex

Basal

Earlier fracture surface

PR3 54

Bvr201535320559035 01_06

Feather

110

simple

cone

Distal

simple

cone

Proximal

110

multiple

bendi ng

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

PR3 55

Bvr201535320499097 01_01

111

simple

bendi ng

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

PR3 56

Bvr201535320499097 01_02

simple

cone

Proximal

Basal

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

111

PR3 57

Bvr201535320499097 01_03

simple

cone

Proximal

Basal

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

111

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

Feather

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

hinge to hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Middle

Feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

negative

perpendicu lar lateral scar

minor impact

scar

Middle

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

157

PR3 58

Bvr201535320499097 01_04

PR3 59

Bvr201535320499097 01_05

111

simple

cone

PR3 60

Bvr201535320499097 01_06

111

simple

PR3 61

Bvr201535320499097 01_07

111

PR3 62

Bvr2015353987_01

112

PR3 63

Bvr2015353987_02

112

multiple

absen t

Proximal

Apical

PR3 64

Bvr2015353987_03

112

simple

bendi ng

Proximal

PR3 65

Bvr2015353987_04

112

multiple

absen t; cone

PR3 66

Bvr2015353987_05

112

simple

PR3 67

Bvr2015353987_06

112

PR3 68

Bvr2015353986_01

PR3 69

Bvr2015353986_02

PR3 70

Bvr2015353986_03

111

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Feather

negative

Bending break

no impact

break

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

1.5

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

no impact

scar

Yes

Ventral surface

N.A

Snap

negative

oriented lateral scar

no impact

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

1.1

Hinge; Step to step

negative

Yes

oriented lateral scar

no impact

scar

Yes

Distal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

Hinge

negative

Bending break

no impact

break

Yes

bendi ng

Distal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

Snap

negative

Bending break

no impact

break

Yes

simple

bendi ng

Distal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

bendi ng

Distal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

0.2

Hinge

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

Ventral surface

Apex base

N/A

Earlier fracture surface

bendi ng

0.2

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

break

Middle

Central

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Central

Dorsal surface

Apex base

Mesial

Earlier fracture surface

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

cone

absen t; cone

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

multiple

bendi ng

Proximal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

N.A

Apical

Dorsal surface

Proximal

bendi ng

simple

113

simple

cone

Mesial

Distal

158

PR3 71

Bvr2015353986_04

PR3 72

Bvr2015353986_05

113

multiple

cone

PR3 74

bvr201535320499058 05_01

114

simple

PR3 75

bvr201535320499058 05_02

114

PR3 76

bvr201535320499058 05_03

PR3 77

113

perpendicu lar lateral scar

Ventral surface

Snap

negative

minor impact

scar

Middle

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

0.9

Feather

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Dorsal surface

Distal

N/A

Earlier fracture surface

Ventral surface

Diagonal toward base

bendi ng

Proximal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

multiple

bendi ng

Proximal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

114

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

bvr201535320499058 05_04

114

multiple

bendi ng

Distal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

right lateral to left lateral

Feather

negative

perpendicu lar lateral scar

minor impact

scar

Yes

PR3 78

bvr201535320499058 05_05

114

multiple

bendi ng

Distal

Basal

Ventral surface

right lateral to left lateral

Hinge; Step

negative

Yes

perpendicu lar lateral scar

minor impact

scar

Yes

PR3 79

bvr201535320499058 05_06

114

simple

bendi ng

Distal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

Feather

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

PR3 80

Bvr201535320551039 01_01

multiple

bendi ng

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

PR3 81

Bvr201535320551039 01_02

multiple

bendi ng

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

115

Distal

left lateral to right lateral

N/A

115

simple

bendi ng

Distal

159

PR3 87

Bvr201535320551039 01_03 Bvr20153534330101_ 01 Bvr20153534330101_ 02

PR3 88

Bvr20153534330101_ 03

multiple

cone

Proximal

Basal

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

116

PR3 89

Bvr201535320551058 01_01

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

117

PR3 90

Bvr201535320551058 01_02

117

simple

cone

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

PR3 91

Bvr201535320551058 01_03

117

simple

cone

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

1.5

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

PR3 92

Bvr201535320551058 01_04

simple

bendi ng

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

117

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Yes

multiple

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

117

absen t

Feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

118

simple

bendi ng

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

118

multiple

absen t

Distal

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Hinge; Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

PR3 82

PR3 86

PR3 94

Bvr201535320551058 01_04 Bvr201535320836042 01

PR3 95

Bvr201535320836042 01

PR3 93

115

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

Feather; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Feather

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

0.9

Hinge; Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

1.7

Step

negative

Yes

Bending break

minor impact

break

Yes

116

multiple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

simple

bendi ng

Proximal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Base apex

116

160

PR3 96

Bvr201535320836042 01

118

simple

cone

Distal

PR3 97

Bvr201535320500061 03_01

119

simple

bendi ng

PR3 98

Bvr201535320500061 03_02

119

simple

PR3 99

Bvr201535320500061 03_03

119

PR4 00

Bvr201535320500061 03_04

PR4 01

Bvr201535320500061 03_05

PR4 02

Bvr201535320500012 07_01

PR4 03

Bvr201535320500012 07_02

PR4 04

Bvr201535320500012 07_03

PR4 05

Bvr201535320500012 07_04

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

Proximal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

cone

Proximal

Apical

Earlier fracture surface

Ventral surface

Apex base

multiple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

119

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

119

multiple

bendi ng

Mesial

Central

simple

bendi ng

Distal

simple

cone

multiple

absen t

simple

bendi ng

Distal

Mesial

Proximal

Hinge; Step

negative

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Hinge

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Diagonal toward base

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

Feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Ventral surface

diagonal toward apex

1.5

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Ventral surface

diagonal toward apex

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Central

Basal

Dorsal surface

161

PR4 06

Bvr201535320500012 07_01

PR4 07

Bvr201535320500012 07_02

PR4 08

Bvr201535320500012 07_03

PR4 09

Bvr201535320500012 07_04

120

simple

bendi ng

Distal

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Apical

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

Feather

negative

secondary damage

minor impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

1.5

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

simple

cone

multiple

absen t

120

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

PR4 10

Bvr201535320500061 01_01

121

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Middle

PR4 11

Bvr201535320500061 01_02

121

multiple

absen t

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

2.1

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

PR4 12

Bvr201535320500061 01_03

121

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Hinge

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

PR4 13

Bvr201535320500061 01_04

121

simple

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Left lateral side

Diagonal toward base

N/A

positive

Bending break

minor impact

break

Middle

PR4 14

1531-1_01

123

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Snap

negative

Bending break

minor impact

break

Yes

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Hinge; Step

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

120

PR4 15

1531-1_02

123

simple

PR4 16

1531-1_03

123

multiple

bendi ng absen t; bendi ng

Distal

Apical

Mesial

Central

Dorsal surface

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

162

PR4 17

1531-1_04

123

PR4 18

1531-1_04

123

multiple

absen t

Proximal

multiple

bendi ng

Mesial

Basal

Ventral surface

Central

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feather

negative

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

Feather

negative

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

163

8.3.4 Tongeren-Plinius

Fractu re ID 14631_01

Fracture Composition

Initia tion

14631_03

multiple

bendi ng absen t; bendi ng ; cone absen t; bendi ng ; cone

14632_01

simple

bendi ng

14631_02

simple

multiple

technologic al Locus

Functionna l Locus

Location of Initiation

Propagation phase lenght

Termin ation

Fractur e part

Fissur ated

general category

Degree of significance

Feather

negativ e

bending break

negativ e

oriented lateral scar

Aggregate global note

Preservatio n state

fracture group

Interpret ation

major impact

break

Yes

major impact

scar

Yes

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

Feather ; Hinge; Step

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

diagonal toward apex

Feather ; Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Apical

Dorsal surface

Left lateral side

Apex base

Hinge

negativ e

bending break

major impact

break

Hinge

negativ e

oriented lateral scar

major impact

scar

Hinge

negativ e

bending break

minor impact

break

N/A

positive

bending break

minor impact

break

Feather

negativ e

secondary damage

minor impact

scar

Hinge

negativ e

Yes

bending break

minor impact

break

minor impact

scar

minor impact

break

Middle

Apical

N/A

Ventral surface

Complete

Distal

Complete

General direction Diagonal toward base

Dorsal surface

Distal

Location of termination

14632_02

simple

bendi ng

Distal

Apical

Ventral surface

Dorsal surface

diagonal toward apex

14635_01

bendi ng

Distal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

14635_02

bendi ng

Proximal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

simple

14635_03

Proximal

N/A

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

multiple

absen t

15315_01

bendi ng

Distal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Left lateral side

left lateral to right lateral

Hinge

negativ e

Yes

Ventral surface

Base apex

2,7

Hinge

negativ e

15315_02

simple

cone

Distal

N/A

Left side

lateral

15303_01

simple

bendi ng

Proximal

N/A

Dorsal surface

bending break

164

15303_02

simple

bendi ng

simple

bendi ng

15303_04

multiple

absen t; cone

15308_01

simple

15308_02

15303_03

15308_03

15308_04 15308_05

Dorsal surface

Ventral surface

Base apex

N/A

Ventral surface

Apex base

N/A

Earlier fracture surface

N/A

Dorsal surface

Base apex

Proximal

Earlier fracture surface

bendi ng

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

Distal

simple

bendi ng

Proximal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

simple

bendi ng

N/A

Dorsal surface

multiple

bendi ng

N/A

Dorsal surface

simple

bendi ng

Distal

Proximal

N/A

Dorsal surface

N/A

positive

bending break

minor impact

break

Middle

1,6

Hinge

negativ e

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Step

negativ e

Yes

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Step

negativ e

Yes

bending break

minor impact

break

Middle

N.A

Snap

negativ e

bending break

minor impact

break

Middle

Dorsal surface

Diagonal toward base

Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Middle

Ventral surface

right lateral to left lateral

1,2

Feather

negativ e

perdendic ular lateral scar

minor impact

scar

Middle

Ventral surface

diagonal toward apex

1,9

Step

negativ e

Yes

secondary damage

minor impact

scar

Middle

1,9

Hinge; Step

negativ e

Yes

secondary damage

minor impact

scar

Middle

Snap

negativ e

bending break

major impact

break

Middle

0.6

Hinge

negativ e

secondary damage

major impact

scar

Middle

15308_06

simple

bendi ng

Proximal

N/A

Ventral surface

Dorsal surface

diagonal toward apex

19742_01

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Mesial

Central

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Apex base

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

N.A

N/A

positive

bending break

major impact

break

Middle

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

Hinge; Step

negativ e

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

19742_02

multiple

19742_03

simple

19742_04

multiple

cone bendi ng absen t; mixe d

Mesial

165

19742_05

multiple

absen t; mixe d

14583_01

simple

bendi ng

Mesial

Distal

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

14533_02

simple

bendi ng

Distal

N/A

Dorsal surface

Ventral surface

14598_01

bendi ng

Proximal

N/A

Dorsal surface

N.A

Base apex

simple

14598_02

Proximal

N/A

Earlier fracture surface

Dorsal surface

Base apex

simple

bendi ng

14591_01

bendi ng

Distal

Apical

Left side

Right side

Apex base

simple

14591_02

bendi ng

Proximal

Basal

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Dorsal surface

Diagonal toward base

15311_01

multiple

bendi ng

Proximal

Apical

Ventral surface

lateral

15311_02

multiple

bendi ng

Distal

Basal

Ventral surface

Dorsal surface

Diagonal toward base

14598_01

bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface

Dorsal surface

Apex base

simple

14598_02

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

simple

Central

Earlier fracture surface

Ventral surface

Base apex

simple

bendi ng

Dorsal surface

diagonal toward apex

14598_03 1476_ 01

multiple

bendi ng

Mesial

Distal

Apical

Ventral surface

Hinge; Step

negativ e

oriented lateral scar

major impact

scar

Middle

Step

negativ e

Yes

bending break

minor impact

break

0.5

Step

negativ e

oriented lateral scar

minor impact

scar

N/A

positive

bending break

major impact

break

1.5

Hinge

negativ e

Yes

secondary damage

major impact

scar

5.8

Hinge

negativ e

bending break

no impact

break

N/A

positive

bending break

no impact

break

Hinge; Step to step

negativ e

oriented lateral scar

minor impact

scar

minor impact

scar

Diagonal toward base

lateral

Hinge; Step

negativ e

perdendic ular lateral scar

1.1

Feather

negativ e

bending break

minor impact

break

N/A

positive

bending break

minor impact

break

2.1

Hinge

negativ e

secondary damage

scar

1.1

Hinge; Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

scar

Yes

minor impact

166

1476_ 02 1476_ 03

multiple

bendi ng bendi ng

Mesial

Central

Ventral surface Ventral surface

Dorsal surface

right lateral to left lateral

Yes

perdendic ular lateral scar

minor impact

scar

Yes

negativ e

Yes

oriented lateral scar

minor impact

scar

Yes

Feather

negativ e

oriented lateral scar

0.2

Hinge; Step

negativ e

Dorsal surface

Diagonal toward base

1.7

Hinge; Step

1476_ 04

multiple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

14512_01

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

N.A

Snap

negativ e

bending break

major impact

break

Yes

Ventral surface

Diagonal toward base

1.5

Hinge; Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

Hinge; Step

negativ e

Yes

oriented lateral scar

major impact

scar

Yes

2.1

Hinge; Step

negativ e

bending break

minor impact

break

14512_02

multiple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

14512_03

simple

bendi ng

Mesial

Central

Dorsal surface

Ventral surface

Diagonal toward base

14451_01

simple

bendi ng

Distal

Apical

Dorsal surface

Ventral surface

Apex base

Yes

167

8.3.5 Projectielexperiment

Tool ID

Fracture ID

Initat ion

ExpLom mel_07

ExpLommel _07_01

Bend ing

ExpLom mel_07

ExpLommel _07_02

mixe d

ExpLom mel_07

ExpLommel _07_03

Bend ing

ExpLom mel_07

ExpLommel _07_01

Bend ing

ExpLom mel_07

ExpLommel _07_02

mixe d

ExpLom mel_07 ExpLom mel_34

ExpLommel _07_03 ExpLommel _34_01

Bend ing Bend ing

ExpLom mel_34

ExpLommel _34_02

Bend ing

ExpLom mel_34

ExpLommel _34_03

ExpLom mel_34 ExpLom mel_34

ExpLom mel_34

Locu s

Location of initiation

Distal

Dorsal surface

Distal

Ealier Fracture surface

Distal

Ventral surface

Profile of initation

General Direction to

convex

apex base apex base

Concave

convex

diagonal towards the base

convex

apex base

Distal

Dorsal surface

Concave

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

Distal Distal

Ventral surface Ventral surface

Straight

diagonal towards the base apex to base

convex

diagonal towards the base

convex

Distal

Dorsal surface

Bend ing

Distal

Dorsal surface

convex

ExpLommel _34_04

Bend ing

Mesi al

Dorsal surface

convex

diagonal towards the base diagonal towards the apex; diagonal towards the base

ExpLommel _34_05

Bend ing

Mesi al

Ventral surface

convex

diagonal towards the apex

convex

diagonal towards the apex; diagonal

ExpLommel _34_06

Bend ing

Mesi al

Ventral surface

Propagation Phase Lenght

Termin ation

Location of termination

enought traces for determination

agregate value

agregate total value

fracture attribute groupe

fracture composition

Fracture part

Fracture group

single

negativ e

fracture

yes

bending break

single

negativ e

removal

yes

secondary damage

Right Edge

Lateral

0,5

Fissure; Step to hinge

Hinge

Left edge

lateral

0,05

Fissure; Step

Dorsal surface

single

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Right Edge

Lateral

0,5

Fissure; Step to hinge

single

negativ e

fracture

yes

bending break

Hinge

Left edge

lateral

0,05

single

negativ e

removal

yes

secondary damage

0,05

Fissure; Step

Dorsal surface

single

removal

yes

oriented lateral scar

Step

Dorsal surface

single

negativ e negativ e

fracture

yes

bending break

Feather

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Fissure; Step

Ventral surface

single

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Fissure; Step

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Feather ; Step

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Fissure; Hinge; Step

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

168

towards the base

ExpLom mel_08

ExpLommel _08_01

ExpLom mel_08

ExpLommel _08_02

Bend ing Abse nt; Bend ing

ExpLom mel_08

ExpLommel _08_03

Bend ing

Distal

Dorsal surface

Distal

Ealier Fracture surface

Mesi al

Dorsal surface

Hinge to hinge

Ventral surface

single

negativ e

Hinge

Right Edge

multiple

negativ e

convex

diagonal towards the base

Feather

Ventral surface

single

convex

diagonal towards the base; perpendicu lar to the long axis

Feather

Ventral surface

N/A

diagonal towards the base

Hinge; Step

N/A

diagonal towards the base

Straight

N/A

convex

apex base

Straight

ExpLom mel_08

ExpLommel _08_04

Bend ing

Mesi al

Dorsal surface

ExpLom mel_16

ExpLommel _16_01

Abse nt

Proxi mal

Ventral surface

ExpLom mel_16 ExpLom mel_26

ExpLommel _16_01 ExpLommel _26_01

Abse nt Bend ing

Proxi mal Distal

Ventral surface Ventral surface

ExpLom mel_26

ExpLommel _26_02

Abse nt; Cone

Distal

Ealier Fracture surface

Concave; N/A

ExpLom mel_26 ExpLom mel_26

ExpLommel _26_03 ExpLommel _26_04

Bend ing Abse nt

Distal

Ealier Fracture surface

Concave

Distal

N/A

ExpLom mel_23

ExpLommel _23_01

Bend ing

Distal

Dorsal surface

ExpLom mel_23 ExpLom mel_20

ExpLommel _23_01 ExpLommel _20_01

Bend ing Bend ing

ExpLom mel_20

ExpLommel _20_02

Bend ing

Distal Distal

Distal

Dorsal surface Dorsal surface Ventral surface

apex base

N/A

apex base apex base apex base

convex

Straight

apex base apex base

convex

diagonal towards the base

convex

yes

bending break

removal

yes

secondary damage

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

oriented lateral scar

Hinge; Step

Dorsal surface

multiple

removal

oriented lateral scar

Snap

Dorsal surface

single

negativ e negativ e

fracture

yes

bending break

Fissure; Hinge; Step

Earlier fracture surface

multiple

negativ e

removal

yes

secondary damage

removal

yes

removal

yes

secondary damage secondary damage

fracture

bending break

fracture

bending break

fracture

middel

removal

Lateral

Ventral surface Right Lateral Edge

single single

negativ e negativ e

Ventral surface

single

negativ e

Step Fissure; Hinge Fissure; Hinge; Step Fissure; Hinge; Step

Ventral surface

single

Feather

Ventral surface

single

negativ e negativ e

0.1

Step

Dorsal surface

single

negativ e

00 to 10

bending break

oriented lateral scar

169

ExpLom mel_20 ExpLom mel_37

ExpLommel _20_03 ExpLommel _37_01

Bend ing; mixe d Bend ing

ExpLom mel_37

ExpLommel _37_02

Abse nt

ExpLom mel_37

ExpLommel _37_03

Abse nt

ExpLom mel_37 ExpLom mel_37

ExpLommel _37_04 ExpLommel _37_01

Bend ing Bend ing

diagonal towards the base base to apex

Distal

Ventral surface Ventral surface

N/A

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

N/A

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

Distal

Concave Straight

diagonal towards the base base to apex

Feather ; Hinge

Dorsal surface

single

negativ e

removal

oriented lateral scar

Absent

Dorsal surface

single

positive

fracture

yes

bending break

3.9

Hinge to hinge

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

yes

secondary damage

2.5

Feather

Right Edge

single

negativ e

removal

yes

secondary damage

0.6

Fissure; Hinge

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Absent

Dorsal surface

single

positive

fracture

yes

bending break

3.9

Hinge to hinge

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

yes

secondary damage

2.5

Feather

Right Edge

single

negativ e

removal

yes

secondary damage

0.6

Fissure; Hinge

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

3,6

Fissure; Hinge; Step

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

0,4

Lateral

Distal

Dorsal surface Ventral surface

N/A

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

N/A

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

convex

diagonal towards the base

convex

diagonal towards the base

convex

diagonal towards the base

Fissure; Hinge; Step

4,2

Fissure; Step

Ventral surface

single

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Distal

convex Straight

ExpLom mel_37

ExpLommel _37_02

Abse nt

ExpLom mel_37

ExpLommel _37_03

Abse nt

ExpLom mel_37

ExpLommel _37_04

Bend ing

Distal

Dorsal surface

ExpLom mel_30

ExpLommel _30_01

Bend ing

Mesi al

Dorsal surface

ExpLom mel_30

ExpLommel _30_02

Bend ing

Proxi mal

Ventral surface

ExpLom mel_19

ExpLommel _19_01

Mesi al

Dorsal surface

convex

diagonal towards the base

ExpLom mel_19

ExpLommel _19_02

Bend ing Abse nt; Bend ing

Mesi al

Ventral surface

convex; N/A

diagonal towards the base

0,3

Fissure; Step

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

ExpLom mel_19

ExpLommel _19_03

Proxi mal

Ventral surface

convex

diagonal towards the base

Fissure; Step

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

ExpLom mel_17

ExpLommel _17_01

Bend ing Abse nt; Bend ing

Mesi al

Ventral surface

N/A

perpendicu lar to the long axis

Feather

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

perpendicular lateral scar

Lateral

170

ExpLom mel_17

ExpLommel _17_01

Abse nt; Bend ing

ExpLom mel_13

ExpLommel _13_01

Bend ing

ExpLom mel_13

ExpLommel _13_02

Cone

ExpLom mel_13

ExpLommel _13_01

Bend ing

Mesi al

Ventral surface

Distal

Right Lateral Edge

Distal

Ventral surface

Distal

Right Lateral Edge

N/A

perpendicu lar to the long axis

Feather

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

perpendicular lateral scar

convex

apex base

Fissure; Hinge to step

Ventral surface

single

negativ e

fracture

middel

bending break

Concave

diagonal towards the base

0,5

Hinge

Dorsal surface

single

negativ e

removal

middel

oriented lateral scar

convex

apex base

Fissure; Hinge to step

Ventral surface

single

negativ e

fracture

middel

bending break

Concave

diagonal towards the base

0,5

Hinge

Dorsal surface

single

negativ e

removal

middel

oriented lateral scar

convex

diagonal towards the base

0,4

Feather

Ventral surface

single

negativ e

removal

middel

oriented lateral scar

0,2

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

middel

oriented lateral scar

Ventral surface

single

negativ e

fracture

middel

bending break

Dorsal surface

multiple

removal

middel

Dorsal surface

single

negativ e negativ e

removal

middel

oriented lateral scar oriented lateral scar

Ventral surface

single

negativ e

fracture

yes

bending break

ExpLom mel_13

ExpLommel _13_02

Cone

Distal

Ventral surface

ExpLom mel_28

ExpLommel _28_01

Bend ing

Mesi al

Dorsal surface

ExpLom mel_28

ExpLommel _28_02

Bend ing

Proxi mal

Ventral surface

convex

diagonal towards the base

ExpLom mel_36

ExpLommel _36_01

Bend ing

Distal

Dorsal surface

convex

apex base

ExpLom mel_36 ExpLom mel_36

ExpLommel _36_02 ExpLommel _36_03

mixe d

ExpLom mel_35

ExpLommel _35_01

Dorsal surface

base apex

convex

Straight

base apex

Distal

Ealier Fracture surface

Concave

base apex

Distal

Ealier Fracture surface

N/A

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

Concave

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

Bend ing

Distal

Bend ing

ExpLom mel_35

ExpLommel _35_03

Cone

ExpLom mel_35

ExpLommel _35_04

Abse nt

ExpLom mel_35

ExpLommel _35_05

Cone

Concave

1,7

Feather ; Step Fissure; Hinge; Step

Feather ; Hinge

Concave

Cone

Ventral surface Ventral surface

ExpLommel _35_02

diagonal towards the base base to apex

Mesi al Proxi mal

ExpLom mel_35

0,8

2,2

Hinge Hinge to feather

1,1

Fissure; Step

Ventral surface

single

negativ e

removal

yes

secondary damage

0,3

Hinge

Dorsal surface

single

negativ e

removal

yes

secondary damage

Fissure; Step

Left edge

lateral

9,1

multiple

negativ e

removal

yes

secondary damage

Hinge

Right Edge

Lateral

8,9

single

negativ e

removal

yes

secondary damage

171

ExpLom mel_35

ExpLommel _35_06

Bend ing

ExpLom mel_27

ExpLommel _27_01

Bend ing

Distal

Dorsal surface

convex

diagonal towards the apex

Mesi al

Dorsal surface

apex base

Straight

Distal

convex

apex base apex base

Distal

Ealier Fracture surface Dorsal surface

N/A

base apex

Distal

Ealier Fracture surface

base apex

N/A

4,5

ExpLom mel_27 ExpLom mel_27

ExpLommel _27_02 ExpLommel _27_03

Cone Bend ing

ExpLom mel_27

ExpLommel _27_04

Abse nt

ExpLom mel_27

ExpLommel _27_05

Abse nt

Distal

Ealier Fracture surface

ExpLom mel_27

ExpLommel _27_06

Bend ing

Dorsal surface

convex

apex base

Distal

Concave

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

ExpLom mel_27

ExpLommel _27_07

Cone

ExpLom mel_27 ExpLom mel_03

ExpLommel _27_08 ExpLommel _03_01

Bend ing Bend ing

Hinge; Step Fissure; N/A

0,6

Fissure; Hinge; Step

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

Ventral surface

single

negativ e

fracture

yes

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

Ventral surface

single

positive

fracture

yes

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

secondary damage

Left edge

multiple

negativ e

removal

yes

secondary damage

Dorsal surface

single

negativ e

removal

yes

bending break

negativ e

removal

yes

secondary damage

removal

yes

oriented lateral scar

fracture

yes

bending break

lateral

oriented lateral scar

bending break

secondary damage bending break

1,3

Feather Fissure; Hinge; Step

0,2

Hinge

Dorsal surface

single

Dorsal surface Left lateral edge

multiple

Feather Plungin g

single

negativ e negativ e

Fissure; Step

Dorsal surface

single

negativ e

removal

yes

secondary damage

Step

Ventral surface

single

negativ e

removal

yes

secondary damage

Distal

Ventral surface Dorsal surface

Straight

diagonal towards the base apex to base

Concave

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

Concave

apex base

Distal

Ealier Fracture surface

Distal

Ventral surface

N/A

diagonal towards the base

0,6

Step

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Concave

diagonal towards the base

Fissure

Ventral surface

single

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

convex

diagonal towards the base

0,6

Feather

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Distal

ExpLom mel_03

ExpLommel _03_02

ExpLom mel_03

ExpLommel _03_03

Cone

ExpLom mel_39

ExpLommel _39_01

Abse nt

ExpLom mel_39

ExpLommel _39_02

Cone

Distal

Dorsal surface

ExpLom mel_39

ExpLommel _39_03

Bend ing

Mesi al

Dorsal surface

Cone

Concave

Step Fissure; Hinge to step; Step to step

convex

172

ExpLom mel_39

ExpLommel _39_04

Bend ing

Proxi mal

Ventral surface

ExpLom mel_39

ExpLommel _39_01

Abse nt

Distal

Ventral surface

ExpLom mel_39

ExpLommel _39_02

Cone

Distal

Dorsal surface

ExpLom mel_39

ExpLommel _39_03

Bend ing

Mesi al

Dorsal surface

ExpLom mel_39 ExpLom mel_22

ExpLommel _39_04 ExpLommel _22_01

Bend ing Bend ing

Proxi mal Distal

Ventral surface Ventral surface

Distal

Ealier Fracture surface

Distal

Dorsal surface

ExpLom mel_22

ExpLommel _22_02

ExpLom mel_22

ExpLommel _22_03

Abse nt; Cone Abse nt; Bend ing

ExpLom mel_02

ExpLommel _02_01

Bend ing

Proxi mal

Ventral surface

ExpLom mel_02

ExpLommel _02_01

Bend ing

Proxi mal

Ventral surface

convex

diagonal towards the apex

N/A

diagonal towards the base

Step

Dorsal surface

single

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

0,6

Step

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Concave

diagonal towards the base

Fissure

Ventral surface

single

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

convex

diagonal towards the base

0,6

Feather

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Step

single

removal

yes

oriented lateral scar

fracture

yes

bending break

convex

diagonal towards the apex apex to base

2,2

Step

Dorsal surface Left lateral edge

Concave

apex base

Hinge; Step

Left edge

N/A

diagonal towards the base

1,5

Fissure; Step

convex

diagonal towards the apex

convex

diagonal towards the apex

convex

single

negativ e negativ e

multiple

negativ e

removal

yes

secondary damage

Ventral surface

multiple

negativ e

removal

yes

oriented lateral scar

Feather ; Snap

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

oriented lateral scar

Feather ; Snap

Dorsal surface

multiple

negativ e

removal

oriented lateral scar

lateral

173

174