Issuu

Onderzoeksrapport Elewijt, Kastanjedreef De noordwestelijke rand van de Vicus. Eindverslag van een toevalsvondst

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Elewijt, Kastanjedreef. De noordwestelijke rand van de vicus. Eindverslag van een toevalsvondst. REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr. 218 AUTEURS Marleen Martens, Geert Vynckier, Johan Van Laecke, Koen Deforce, Jan Bastiaens, An Lentacker, Marie-Thérèse Raepsaet-Charlier, Brigitte Cooremans & Leentje Linders. JAAR VAN UITGAVE 2022 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Gonda Callaert OMSLAGILLUSTRATIE Detail van bodem van een kom in koperlegering met graffito. Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Kris Vandevorst agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. https://doi.org/10.55465/MMSI6023 ISSN 1371-4678 D/2022/3241/162 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

ELEWIJT, KASTANJEDREEF DE NOORDWESTELIJKE RAND VAN DE VICUS. Eindverslag van een toevalsvondst //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

MARLEEN MARTENS, GEERT VYNCKIER, JOHAN VAN LAECKE, KOEN DEFORCE, JAN BASTIAENS, AN LENTACKER, MARIE-THÉRÈSE RAEPSAET-CHARLIER, BRIGITTE COOREMANS, LEENTJE LINDERS

INHOUD 1

INLEIDING .................................................................................................................... 6

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT ...................................................... 8

DE ONDERZOEKSOPDRACHT ..................................................................................... 10

3.1

ALGEMENE BEPALINGEN ....................................................................................................... 10

3.2

DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE ............................... 11

3.3

RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN .................................................................... 11

WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING ...................................................... 12

AANPAK VERDER ONDERZOEK, ONDERZOEKSVRAGEN EN POTENTIEEL VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK ............................................................................. 16

RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT .................................................... 18

6.1

LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT.............................................................. 18

6.2

HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE CONTEXT ...................................................................... 20

BESCHRIJVING VAN DE SITE ....................................................................................... 32

7.1

BODEMKUNDIGE SITUATIE .................................................................................................... 32

7.2

BE SPOREN EN STRUCTUREN (GRONDPLAN ZIE FIG. 21, DOORSNEDES ZIE BIJLAGE 1)......... 33

7.3

DE VONDSTEN ........................................................................................................................ 43

7.3.1

AARDEWERK .............................................................................................................................................43

7.3.2

GLAS .......................................................................................................................................................47

7.3.3

METAAL EN SLAKKEN ..................................................................................................................................48

7.3.4

ZADEN EN VRUCHTEN (BRIGITTE COOREMANS) ................................................................................................50

7.3.5

DIERLIJKE RESTEN (AN LENTACKER) ...............................................................................................................51

7.4

DEPOSITIE VAN VAATWERK IN KOPERLEGERING MET PLANTAARDIGE VERPAKKING ........... 52

7.4.1

VAATWERK IN KOPERLEGERING .....................................................................................................................52

7.4.2

INSCHRIFT OP DE BODEM VAN BORD 3 (MARIE-THÉRÈSE RAEPSAET-CHARLIER) ......................................................67

7.4.3

ONDERZOEK VAN DE MACRORESTEN IN HET VAATWERK (JAN BASTIAENS)..............................................................69

7.4.4

PALYNOLOGISCH ONDERZOEK VAN HET VAATWERK IN KOPERLEGERING (KOEN DEFORCE) .........................................69

7.4.5

ANDERE GEKENDE DEPOSITIES MET PLANTENRESTEN .........................................................................................71

7.4.6

CONCLUSIE RITUELE DEPOSITIE......................................................................................................................72

7.5

INTERPETATIE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE ..................................................................... 72

7.5.1

1STE EEUW: EEN VROEGE LANDINDELING VAN DE VICUS? ...................................................................................72

7.5.2

OVERGANG 1STE NAAR 2DE EEUW EN 1STE HELFT 2DE EEUW: EEN KRUISPUNT VAN WEGEN EN EEN AMBACHTELIJKE ZONE ..............................................................................................................................................................73

7.5.3

2DE HELFT 2DE EEUW EN 3DE EEUW: AMBACHTELIJKE ACTIVITEITEN, OPVULLING VAN DE WATERPUT EN DEPOSITIE VAN

VAATWERK IN KOPERLEGERING ..................................................................................................................... 79

7.5.4

4DE EEUW/MEROVINGISCHE PERIODE .............................................................................................................83

7.6

SYNTHESE VAN DE KENNIS OVER DE ARCHEOLOGISCHE SITE ............................................... 83

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

BEANTWOORDEN WETENSCHAPPELIJKE VRAAGSTELLING ....................................... 84

SAMENVATTING ........................................................................................................ 90

BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................ 91

BIJLAGEN ................................................................................................................... 95

11.1

TEKENINGEN VAN DE DOORSNEDES VAN DE SPOREN .......................................................... 95

11.2

LIJST VAN FOTO’S................................................................................................................. 104

11.3

LIJST VAN SPOREN ............................................................................................................... 108

11.4

LIJST VAN VONDSTEN .......................................................................................................... 126

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 5 van 133

INLEIDING

Op 9 maart 2018 werden tijdens graafwerken te Elewijt voor het aanleggen van de funderingen van een nieuwbouwwoning door de firma Verelst op een braakliggend terrein, tussen de Kastanjedreef en de Hofstraat, Romeinse scherven aangetroffen (fig. 1-2). Etienne Vandepitte van de heemkundige kring de Semse meldde deze vondst bij het agentschap Onroerend Erfgoed. Nog diezelfde dag bezochten archeologen van het agentschap de werf. De uitgraving van de eerste nieuwbouwwoning werd opgevolgd. Bij de uitgraving van de funderingsplaat werd het archeologisch vlak echter niet bereikt. Gezien het ging om de ontwikkeling van acht halfopen bebouwingen op een perceel van 4656,95 m² binnen de grenzen van de Romeinse vicus, werd een proefsleuf getrokken en werden een aantal boringen uitgevoerd om de bewaringstoestand van het bodemarchief te evalueren. Het was gekend dat er in de onmiddellijke omgeving en meer bepaald ook op het perceel ten westen van het onderzoeksgebied, zand werd gewonnen. Zowel de proefsleuf, aansluitend bij bouwwerf, als de boringen op één lijn dwars over het terrein tussen de Kastanjedreef en de Hofstraat toonden aan dat het archeologisch bodemarchief goed bewaard was. In samenspraak met de firma Verelst werd een archeologisch onderzoek gepland en uitgevoerd. Er werd afgesproken dat het uitgraven van de funderingsplaten archeologisch zou opgevolgd worden met registratie van de eventueel aangetroffen sporen. Het terrein achter de huizen zou vlakdekkend opgegraven worden. Dit archeologisch onderzoek vond plaats van 19 maart tot 6 april 2018. Aangezien een goed bewaarde, verharde, Romeinse weg in de loop van de opgraving over de volledige breedte van de drie werkputten tevoorschijn kwam, besloot het agentschap het grote publiek en vooral de inwoners van de buurt de mogelijkheid te geven de site te bezoeken tijdens een Opensleuvendag. Op 6 april werd de volledige site, op de strook van de Romeinse verharde weg na, terug gedicht. Op zondag 14 april werd een deel van de site, namelijk de Romeinse weg, opengesteld voor het publiek. Dit gebeurde met toestemming van ontwikkelaar Verelst, met medewerking van de gemeente Zemst, de heemkundige kring de Semse, de vzw Heirweg 1 en de re-enactment groep Legio X1. De week erna werd dit laatste deel van de site ook opnieuw herbegraven. Het terrein werd schriftelijk vrijgegeven op 11 april 2018. Dit eindverslag bevat de resultaten van het onderzoek van de aanwezige archeologische sporen en de vondsten. Hierover verscheen eerder al een archeologierapport1. De sporen bestaan vooral uit een kruispunt van Romeinse wegen, perceels- en afwateringsgreppels, paalgaten van gebouwen en sporen die mogelijk in verband staan met ambachtelijke activiteiten. De vondsten van alle materiaal categorieën werden in detail bestudeerd. De sporen en vondsten dateren hoofdzakelijk uit de Romeinse periode op enkele sporen van de Nieuwste Tijd na. Deze behoorden tot de infrastructuur van een voormalig voetbalveld met kantine van F.C Elewijt. Het voorziene veldwerk werd volledig afgerond. De uitgewerkte resultaten van dit archeologisch onderzoek, de verdere verwerking van de onderzoeksgegevens en vondsten, en de interpretatie van de site binnen de ruimere historische context vormen het onderwerp van dit eindverslag.

Martens et al. 2018.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 1: Kaart met kadastrale perceelnummers, perceelgrenzen en afbakening van het onderzochte gebied. (© AGIV)

Fig. 2: Topografische kaart met aanduiding van het onderzochte gebied. (© AGIV) ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 7 van 133

ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT

(Elewijt, Kastanjedreef) Projectcode:

2018C52

Naam en erkenningsnummer erkende archeoloog:

agentschap Onroerend Erfgoed (OE) OE/ERK/Archeoloog/2015/00001

Veldwerkleider:

Marleen Martens & Geert Vynckier

Locatiegegevens van het onderzochte gebied: Provincie Gemeente Deelgemeente Adres

Vlaams-Brabant Zemst Elewijt Kastanjedreef 26-30

Bounding box in Lambertcoördinaten (EPSG:31370)

Punt 1: x: 258822.58en y: 184574.49 Punt 2: x: 158890.42en y: 184626.85

Kadastrale informatie

Kadastrale afdeling: ZEMST 4 AFD/ELEWIJT/ Kadastrale sectie: E Perceel: 0046/00F006 Capakey: 23018E0046/00F006

Toevalsvondst: Datum vondst Datum melding Dossiernummer:

9 maart 2018 9 maart 2018 (https://id.erfgoed.net/archeologie/toevalsvondsten/255 ) (https://id.erfgoed.net/dossiers/253 )

Begin- en einddatum veldwerk

19 maart-6 april 2018

Oppervlakte van het onderzoeksgebied

1942,28 m²

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Terreinwerk:

Marleen Martens (archeoloog) Michel Mulleneers (veldtechnicus) Jurgen Staf (veldtechnicus) Johan Van Laecke (landmeter - expert) Geert Vynckier (archeoloog) Jozef Wijnants (veldtechnicus) Arne De Lust (stagiair archeologie, UGent) Alexander Doucet (stagiair, KULeuven) Steffie Peetermans (stagiair, KULeuven) Arnout Van Belle (stagiair, UGent) Nils Van den Eycken (stagiair, UGent) David Van de Velde (stagiair, KULeuven) Maggie Wongsantativanich (stagiair, UGent) Francis Bernaerts (vrijwilliger, de Semse) Olivier Kuypers (metaaldetectorist, de Semse) Dominique Vanhaesendonck (vrijwilliger, de Semse) Paul Van San (metaaldetectorist, de Semse)

Opmetingen en aanmaak kaartmateriaal:

Johan Van Laecke

Tekenwerk en plannen:

Johan Van Laecke Sylvia Mazereel

Fotografie terrein en vondsten:

Geert Vynckier Kris Vandevorst

Rapportage:

Marleen Martens Geert Vynckier An Lentacker Koen Deforce Jan Bastiaens Brigitte Cooremans Marie-Thérèse Raepsaet-Charlier:

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 9 van 133

DE ONDERZOEKSOPDRACHT

3.1

ALGEMENE BEPALINGEN

Het Onroerenderfgoeddecr et van 12 juli 2013 vermeldt het volgende in verband met toevalsvondsten, onder Hoofdstuk 5. Archeologie – Onderafdeling 4. Toevalsvondsten: Art. 5.1.4. Iedereen die, op een ander moment dan bij het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek, een archeologische opgraving of het gebruik van een metaaldetector, een roerend of onroerend goed vindt waarvan hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat het archeologische erfgoedwaarde heeft, is verplicht daarvan binnen drie dagen aangifte te doen bij het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. In voorkomend geval brengt het agentschap de zakelijkrechthouder en de gebruiker van de betrokken percelen, als ze niet de vinder zijn, en de gemeenten waar de vondsten worden gedaan ervan op de hoogte dat er vondsten zijn gedaan die vermoedelijk archeologische erfgoedwaarde hebben en wat de rechtsgevolgen daarvan zijn. De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte: 1° de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren; 2° de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen; 3° de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. Na het onderzoek, vermeld in het derde lid, 3°, kan het agentschap de termijn van tien dagen inkorten of verlengen. Het agentschap brengt de zakelijkrechthouder en de gebruiker daarvan per beveiligde zending op de hoogte. Na het verstrijken van de termijn zijn de zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder niet langer onderworpen aan het passiefbehoudsbeginsel voor archeologisch erfgoed voor wat betreft de gemelde vondst. De Memorie van Toelichting van het Onroerenderfgoeddecreet vult aan: Artikel 5.1.4. (…) De bij decreet opgelegde bewaarmogelijkheden blijven gedurende tien dagen van kracht. Gedurende deze periode beschikt de Vlaamse overheid over de nodige tijd om de noodzakelijke vaststellingen te doen of te laten doen op het terrein. De Vlaamse overheid werkt zoveel mogelijk samen met de betrokken onroerenderfgoedgemeente(n). Op basis van de terreinevaluatie kan de Vlaamse overheid de termijn van tien dagen verlengen of inkorten. Eventuele financiële tegemoetkomingen als gevolg van een termijnverlenging kunnen in uitvoeringsbesluiten worden behandeld (zoals bepaald in artikel 10.3.3). Omdat deze financiële tegemoetkomingen volledig voor rekening van de Vlaamse overheid zijn, is de Vlaamse administratie volledig voor het proces van toevalsvondsten bevoegd. Het Onroerenderfgoedbesluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2014 betreffende de uitvoering van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 (gewijzigd bij besluit van de Vlaamse Regering van 4 december 2015) vervolledigt als volgt: Artikel 5.5.4. Met toepassing van artikel 5.1.4 van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 en in afwijking van artikel 5.5.1 tot en met artikel 5.5.3 van dit besluit geldt voor archeologische vooronderzoeken met ingreep in de bodem en archeologische opgravingen die volgen op een toevalsvondst en uitgevoerd worden door het agentschap, een onmiddellijke toelating. Een toevalsvondst dient steeds op korte termijn behandeld te worden. Hierdoor beperkt de onderzoeksopdracht zich tot het evalueren van het bodemarchief en het ex situ bewaren van mogelijk ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

archeologisch materiaal dat dreigt vernietigd te worden. Een deel van het bodemarchief, namelijk de Romeinse weg kon in situ bewaard blijven. Deze was niet bedreigd door de uit te voeren bouwwerken. Binnen de context van een toevalsvondst kan een voorafgaandelijk bureauonderzoek niet plaatsvinden. Dit bureauonderzoek dat de landschappelijke, bodemkundige, historische en archeologische voorkennis van de vindplaats verzamelt, is noodzakelijkerwijze na het terreinonderzoek gebeurd; de resultaten zijn in dit eindverslag opgenomen (zie 6.).

3.2

DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE

Aangezien het hier een toevalsvondst betreft, was een voorafgaande vraagstelling niet aan de orde. Het doel van het onderzoek van een toevalsvondst beperkt zich tot inzicht verkrijgen in de aard van de aangetroffen archeologische sporen en vondsten, hun datering en indien van toepassing hun relatie en fasering, alsook het ex situ bewaren van de vondsten die dreigen vernietigd te worden. Voor dit eindverslag is dit onderzoek uitgebreid. De resultaten van het archeologisch onderzoek zijn bestudeerd in het licht van de archeologische voorkennis van het gebied en de historische context om te komen tot een interpretatie van de site.

3.3

RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN

De randvoorwaarden noodzakelijk voor het onderzoek van een toevalsvondst worden beschreven in artikel 5.1.4. van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013: ‘De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren, de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen, de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap’. De timing en uitvoeringswijze van de werken en het archeologisch onderzoek konden voldoende op elkaar afgestemd worden. De werken dienden niet stilgelegd of vertraagd te worden voor het archeologisch onderzoek. De opgravingstermijn van 3 weken vormde geen probleem voor de firma Verelst, ontwikkelaar van het terrein. Een deel van het bodemarchief, de Romeinse weg, kon in situ bewaard blijven Deze bevindt zich ter hoogte van de tuinen van de nieuwbouwwoningen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 11 van 133

WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING

De uitvoering van dit onderzoek en de opgraving van de toevalsvondst vond plaats volgens de bepalingen van het Onroerenderfgoeddecreet (2013) zoals beschreven in de Code van Goede Praktijk voor de uitvoering van en rapportering over archeologisch vooronderzoek en archeologische opgravingen en het gebruik van metaaldetectoren (versie 4.0). Het terrein van ca. 1950 m² werd onderverdeeld in 3 lange rechthoekige werkputten (fig. 3). De 2 uiterste werkputten waren 60,50 X 10 m en werden eerst opgegraven. Als laatste werd de middelste werkput van 60,50 m lang en 12 m breed onderzocht. De werkputten werden uitgegraven tot op het archeologisch vlak met een graafmachine met platte bak. De volledige werkput werd opgeschaafd met de schop. Alle aanwezige- en zichtbare sporen werden manueel met een truweel opgeschoond, gefotografeerd (Body: Nikon D-50 met een Nikkor lens DX 18-55mm, 3.5 – 5.6) en digitaal en gegeorefereerd opgemeten. Het digitaal inmeten gebeurde met een Robotic Total Station (RTS) en GPS-RTK toestel in Lambert 72. De hoogtes werden geregistreerd in TAW (Tweede Algemene Waterpassing), met minimum GPS nauwkeurigheid. De sporen werden allen geregistreerd en beschreven in de database ODILE op een toughbook Panasonic, model CF-31. Er werd een onderscheid gemaakt tussen vondsten staal inventarisnummers. Deze werden beschreven en ingevoerd in een Excellijst. In een beperkte zone van werkput 2 en 3 werd een tweede vlak aangelegd. Op de plaats van een kleine depressie in het landschap was Romeins colluvium aanwezig, waarin in de Romeinse tijd opnieuw kuilen werden gegraven. Onder dit colluvium kwamen oudere Romeinse sporen tevoorschijn. We namen zeefstalen uit de sporen waarin ook houtskool aanwezig was. De gemaakte doorsnedes van de aanwezige sporen werden eveneens gefotografeerd en ingetekend op watervast millemeterpapier op schaal 1/20. Fig. 3: Plan met aanduiding van de drie werkputten.

De werken werden uitgevoerd door een ploeg van het agentschap Onroerend Erfgoed onder leiding van Marleen Martens en Geert Vynckier (erkende archeologen) en de technische medewerkers Michel Mulleners, Jurgen Staf en Jos Wijnants. Het digitale inmeten van de sporen gebeurde door landmeterexpert Johan Van Laecke (landmeter-expert). Marnix Pieters kwam op het terrein voor advies over de aardkundige opbouw van het terrein. Arne De Lust, Alexander Doucet, Steffie Peetermans, Arnout van Belle, Nils Van den Eycken, David Van de Velde en Maggie Wongsantativanich, kwamen als stagiairs van de UGent en de KULeuven de ploeg versterken. Het blootgelegde terrein en de storthopen werden door Paul Van San en Olivier Kuypers, vrijwilligers van de heemkundige kring de Semse, met een metaaldetector onderzocht. Dominique Vanhaesendonck en Francis Bernaerts, eveneens vrijwilligers ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

van de Semse hielpen mee met opgraven. Overzichtsfoto’s (fig. 4 tot fig. 6) van de site werden genomen door Geert Vynckier en Marleen Martens. Overzichtsfoto’s genomen met de drone werden verzorgd door Johan Van Laecke (fig. 7). De aardewerk-, glas- en dakpanfragmenten en de metalen voorwerpen werden bestudeerd door Marleen Martens met behulp van Alain Vanderhoeven. De bodemmonsters zijn op eventuele macrobotanische resten onderzocht door Brigitte Cooremans (erfgoedonderzoeker natuurwetenschappen). An Lentacker (erfgoedonderzoeker natuurwetenschappen) bestudeerde de botresten. Geoloog Roland Dreesen determineerde een selectie van fragmenten van natuursteen. Leentje Linders (conservator) conserveerde de metalen vondsten, waaronder de kommen in koperlegering. De organische resten in deze kommen werden bestudeerd door Jan Bastiaens, Koen Deforce (erfgoedonderzoekers natuurwetenschappen) en Brigitte Cooremans. De inscriptie op de bodem van één van de kommen werd gelezen door Marie-Thérèse Raepsaet-Charlier.

Fig. 4: Overzichtsfoto vanuit het zuidwesten van werkput 1.(© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 13 van 133

Fig. 5: Overzichtsfoto vanuit het zuidwesten van werkput 2. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 6: Overzichtsfoto vanuit het zuidwesten van werkput 3. .(© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 7: Overzichtsfoto met de drone van het opgravingsterrein vanuit het noordoosten. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 15 van 133

AANPAK VERDER ONDERZOEK, ONDERZOEKSVRAGEN EN POTENTIEEL VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK

Gelet op het beperkte aantal sporen, vondsten en stalen wordt bij deze toevalsvondst een volledige verwerkingsstrategie gevolgd en wordt alles in detail uitgewerkt. Alle gegevens zijn immers noodzakelijk om tot een zinvolle conclusie te kunnen komen van deze vindplaats. Aangezien de vondsten en sporen volledig worden uitgewerkt. In het archeologierapport formuleerden we onderstaande vraagstelling voor dit eindverslag. Wetenschappelijke vraagstelling 1. Thema’s binnen de culturele subsystemen Economisch Wat werd er in het atelier geproduceerd en welke diensten werden eventueel geleverd? Welke grondstoffen werden gebruikt en waar konden ze deze verwerven? Materieel Welke artefacten werden geproduceerd (soort, maar ook types, functionele groepen, etc.)? Welke verschillende types oventjes zijn er en hoe zijn deze opgebouwd? Wat leren we over de productietechnieken van de bronsgieter/ijzersmid? Hoe was het atelier georganiseerd in de verschillende fases? Wat zijn de indicaties voor glasproductie? Op welke activiteiten buiten de productie van metalen en glazen voorwerpen wijst het vondstenassemblage? Met welke steensoorten is de Romeinse weg aangelegd? Hoe zien de gebouwen en de percelen eruit? Sociaal Wat was de status van de ambachtslieden in het atelier (a.d.h.v. consumptieafval: rijk of arm)? Had de vicus een middenklasse van zelfstandige ondernemers of alleen een rijke superstructuur? Is het atelier gelegen in een zone waar het milieu gunstig is om te leven of is er sprake van luchtvervuiling? Woonden de ambachtslieden bij hun ateliers (link met de bewoning uit de vroegere opgravingen)? Religieus Zijn er sporen met mogelijke rituele deposities? Hoe zijn deze deposities samengesteld en welke elementen wijzen in de richting van het sacrale karakter? Houden de deposities verband met de ambachtelijke activiteiten op het terrein? 2. Interacties binnen het sociocultureel systeem Economie-Materieel Welke artefacten konden gebruikt worden voor de productie van metalen voorwerpen? Hoe verhoudt de evolutie van de productie binnen het atelier zich tot de evolutie van de economie of de consumptiepatronen in de vicus? Welke steensoorten werden gebruikt voor de aanleg van de weg? Economie-Sociaal Wat betekende de socio-culturele ontwikkeling (representatieve ruimtes/opdienen van voedsel, klederdracht) van de vicus en het ommeland voor de behoefte aan de productie van metalen voorwerpen? Welke invloed had de weg op de ontwikkeling van deze zone van de vicus; zijn er sporen van sociale contacten via de weg?

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Economie-Religie Hoe beïnvloedde religie of ideologie de ambachtelijke activiteiten? Materieel-Economisch Hoe past de plaats en lay-out van het atelier binnen de vicus, als materiële leefomgeving? Wat is de invloed van de productie op de lokale materiële cultuur? Wat zegt de materiële cultuur over de welstand van de ambachtslieden? Had de weg een invloed op de economie van de vicus? Materieel-Sociaal Wat zegt de materiële cultuur over de sociale welstand van de bewoners van deze zone van de vicus? Had de sociale structuur van de vicus (bv. aanwezigheid van een elitegroep) invloed op de materiële cultuur? Welke invloed hadden de wegen op de levensstandaard van de bewoners? Materieel-Religieus Zijn de voorwerpen van de rituele depositie speciaal aangekocht voor rituele doeleinden? Wat was de invloed van rituele praktijken op de ontwikkeling van deze zone in de vicus? Sociaal-Economie Hoe werden de voorwerpen en diensten van het atelier verhandeld? Tot welke sociale differentiatie leidde de ambachtelijke productie (van metaal en glas?) in de verschillende fasen van de vicus? 3. Interacties van de socioculturele subsystemen met het ecosysteem Economie-Natuur Hoe bepaalt het voorkomen van grondstoffen, of de mogelijkheid tot aanvoer ervan, de aanleg van de weg en de lokale productie van metalen/glas? Hoe bepaalt het voorkomen van energiebronnen, of de mogelijkheid tot aanvoer ervan, de lokale productie van metalen/glas? Welke invloed heeft het milieu op de inplanting van het atelier/de wijk? Hoe beïnvloedde het voorkomen van steen in de omgeving de ontwikkeling van de weg? 4. Interacties tussen het ecosysteem en het sociocultureel systeem (als ecologisch model): MENS <-> ANDERE ORGANISMEN, NATUURLIJKE GRONDSTOFFEN Was er in de Romeinse tijd sprake van overexploitatie van natuurlijke grondstoffen en welke impact had dat op het milieu? Was er in de Romeinse tijd sprake van overexploitatie van energiebronnen en welke impact had dat op het milieu? Was er in de Romeinse tijd sprake van pollutie en welke impact had dat op het milieu (vicus en daarbuiten)? MENS <-> KLIMAAT Hadden de industriële activiteiten in de Romeinse tijd, met o.a. de grootschalige verbranding van hout en kolen, een impact op het klimaat? 5. Interacties tussen socioculturele systemen Hoe verhoudt de lokale productie zich tot deze op andere plaatsen (netwerk of concurrentie)? Welke impact had de grootschalige economie op de socioculturele ontwikkeling van de mens in en rond de vici? Welke impact had de globalisering op het geloofssysteem van de mens in en rond de vici? In hoeverre werd de nieuwe Gallo-Romeinse cultuur gestuurd of opgelegd door de Romeinse overheid of in hoeverre was deze ingegeven door de vrije wil van de Gallo-Romeinse mens? Dit kan beantwoord worden aan de hand van de evolutie van de materiële cultuur geproduceerd in de vici. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 17 van 133

6. De tijdscomponent, inwerkend op de subsystemen Nat Hoe evolueert de natuur onder invloed van de economische activiteiten in de Romeinse tijd (meer specifiek rond de vicus)? Binnen Cul Eco Hoe evolueert de soort ‘mens’ in relatie met (‘ten koste van’) de omringende natuur? Meer bepaald: hoe evolueert de economie binnen de Romeinse tijd in en rond de vicus, maar ook breder? Mat Hoe evolueerde de materiële cultuur, de technologie in de Romeinse tijd in en rond de vicus? Hoe evolueerde de Romeinse wegen doorheen de Romeinse periode? Soc Hoe evolueerden samenlevingsvormen in de Romeinse tijd? Hoe evolueert de sociale differentiatie en de plaats van het artisanaat in de Romeinse tijd in en rond de vicus? Rel Hoe evolueerde religie in de Romeinse tijd, in en rond de vicus?

RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT

6.1

LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT

Het onderzoeksterrein bevindt zich aan de noordelijke rand van de vicus van Elewijt, op de rechteroever van de Barebeek. De vicus van Elewijt bevindt zich op een plateau (hoogtelijn 10 m), aan de westen noordkant afdalend naar de alluviale vlakte van de Zenne en aan de zuidkant naar de Binne- en Barebeek (fig. 8). Waarderingsonderzoek in het kader van een beschermingsvoorstel2 van 2001 wees uit dat de Romeinse vicus zich in het westen en noorden wellicht uitstrekt tot de rand van het alluvium. Als zuidgrens van de vicus worden de alluviale bodems van de Binne- en Barebeek vooropgesteld. Aan de oostkant wordt een bufferzone genomen, waarbij een groot gedeelte van het plateau (hoogte + 10 m) wordt opgenomen. Als oostgrens zijn de Driesstraat en Kasteelstraat genomen, zodat alle archeologische waarnemingen zich ook binnen de grenzen van de vicus bevinden. De tertiaire ondergrond bestaat uit het Lid van Wemmel. Dit is gekenmerkt door grijs tot groen fijn zand, dat kleihoudend en glauconiethoudend is en een basisgordel met Nummulites Wemmelensis bevat.3 Volgens de quartairgeologische kaart bevinden zich in het onderzoeksgebied eolische afzettingen van het Weichseliaan (Laat-Pleistoceen) en mogelijk ook van het Vroeg-Holoceen, en/of hellingsafzettingen van het Quartair. Hieronder bevinden zich fluviatiele afzettingen van het Weichseliaan (Laat-Pleistoceen). Op de bodemkaart (fig. 9) staat het terrein aangeduid als Zdf: matig natte zandgronden met weinig duidelijke humus of/en ijzer B-horizont4. Op het gewestplan heeft het gebied de bestemming als woongebied.

Meylemans 2001. www.geopunt.be/kaart. 4 https://www.geopunt.be/kaart?viewer_url=https://maps.geopunt.be/resources/apps/Geopuntkaart_app/index.html?id=8ab260f5639a39070163b036d9340045. 2 3

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 8: Het onderzochte gebied geprojecteerd op het DHM. (© AGIV)

Fig. 9: Het onderzochte gebied geprojecteerd op de bodemkaart. (© AGIV) ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 19 van 133

6.2

HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE CONTEXT

Gezien het hier een toevalsvondst betreft waarbij het historisch en archeologisch kader pas na het veldwerk kon worden onderzocht, beperkt dit onderzoek zich logischerwijze tot de historische en archeologische context relevant voor deze vindplaats. Vondsten uit de vicus van Elewijt zijn reeds bekend uit de 17de eeuw, wanneer er verschillende meldingen zijn van losse vondsten, voornamelijk munten. Rubens vermeldde in een brief van 1636, al eigen muntvondsten. Vanaf de 19de eeuw werd er op verschillende plaatsen meer systematisch gezocht naar vondsten. Sporen werden daarbij vaak niet geregistreerd. Pas vanaf eind jaren ‘40- begin jaren ’50 van vorige eeuw onderzocht professor Jozef Mertens delen van de vicus op een wetenschappelijk correcte manier. We geven hieronder een chronologisch geordend overzicht van de voornaamste waarnemingen verzameld door Erwin Meylemans in 20015, aangevuld met onderzoek gepubliceerd tot september 2019. Losse vondsten worden daarbij vanwege het grote aantal grotendeels achterwege gelaten. Onderstaande waarnemingen bevinden zich binnen of in de onmiddellijke omgeving van de voorgestelde afbakening van de vicus door Meylemans (fig. 10). Het onderzoeksgebied aan de Kastanjedreef (rode stip) bevindt zich aan de noordelijke rand van deze zone aangeduid in het geel. Fig. 10: Minimale uitgestrektheid van de vicus a.d.h.v. de verschillende waarnemingen (geel), met de kern zoals deze aangeduid werd door Mertens (bruin) en de locatie van het archeologisch onderzoek aan de Kastanjedreef met rode stip. (© AGIV en agentschap Onroerend Erfgoed)

Romeinse periode 1) Bij een ‘uitgraving’ door de heer Vercammen in 1830 op de Stadswijenberg werden een kelder en twee waterputten aangetroffen. In de vulling vond hij sigillata scherven, pijpaarden paardenbeeldjes, een bronzen plaat met inscriptie, metalen voorwerpen en veel munten6. 2) Bij opgravingen door Galesloot in 1845 op de Stadswijenberg (50°58’00’’- 50°58’13’’ NB; 4°29’44’’4°30’05’’ OL) werden Romeinse sporen en vondsten aangetroffen over een oppervlakte van 5 ha. Hierbij werd volgens Galesloot ook de overblijfselen van een Romeinse weg, bestaande uit grote witte stenen, aangetroffen7.

Meylemans 2001, 3. Galesloot 1846, 408; Mertens 1951b, 172. 7 Sevenants 1987. 5 6

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

3) Van Dessel trof bij opgravingen van 1870 tot 1872 op perceel E246 beenderresten, constructiemateriaal, munten en keramiek aan uit de Romeinse periode8. 4) Verstraete volgde vanaf 1925 de uitgravingen voor een zandwinning, op perceel 243b op. Hij trof hier o.a. een bronzen everzwijntje, drie terracotta paardenbeeldjes, munten en aardewerk aan9. 5) Uyterhoeven en Steurs volgden in 1933 de uitzavelingen van percelen E246f en 243b, waarbij ze Romeinse vondsten inzamelden, zoals een terracotta paardenhoofdje en keramiek10. 6) In de periode 1934-1938 werden drie Romeinse waterputten ontdekt. Devadder vond de eerste in 1934 en Uytterhoeven de twee andere bij het graven van een vijver in 1937. Eén van deze waterputten werd in 1949 opgegraven door Mertens11. 7) Boschmans voerde in 1938 opgravingen uit op perceel E46 en E246 en trof hierbij Romeins materiaal aan12. 8) Mertens onderzocht in 1949 de waterput die al eerder aangetroffen was (zie waarneming 6) en voerde booronderzoek uit op percelen ten noorden ervan. Hierbij ontdekte hij een Romeinse weg, die hij via de boringen kon volgen over een lengte van 60 m. In 1949 maakte hij twee doorsnedes van de weg op ongeveer 6 m van elkaar. De breedte van de weg bedroeg ongeveer 3,65 m. De vondsten in de vulling van de weg duidden op een datering in de 2de eeuw13. 9) In de periode 1947- 1953 voerde Mertens opnieuw opgravingen uit in het centrum van de vicus, waar zandwinningen plaatsvonden. Dit was het meest uitgebreide onderzoek dat tot op dat moment in de vicus werd uitgevoerd. Van 1947 tot 1950 moest Mertens zich beperken tot het opvolgen van de ontzavelingen op perceel E246, waarbij hij zich dikwijls moest tevreden stellen met het verzamelen van de vondsten. Bovendien kon hij door het onregelmatige ritme van de zaveluitbating in 1949- 1950 ook dikwijls niet aanwezig zijn. Daarom besliste hij om van 19 februari tot 30 maart 1950 het gedeelte van het perceel dat nog niet vernietigd was systematisch op te graven. Mertens trof op de site een groot aantal sporen aan, waardoor hij vermoedde dat het terrein zich in het centrum van de vicus bevond. Hij kon verschillende nederzettingsfasen onderscheiden, waarbij hij als het vroegste spoor een gracht aantrof. De gracht was op sommige plaatsen nog 235 cm breed. In de vulling werd slechts één scherf aangetroffen, te dateren in de 1ste eeuw vóór of na Christus14. In de zuiden oosthoek van het onderzochte perceel werd de gracht doorsneden door een groot aantal sporen met verbrand materiaal. Mertens onderscheidde enerzijds rechthoekige, langwerpige, donkerzwarte houtskoolsporen en anderzijds ronde brandsporen. Beide groepen sporen lagen verspreid in een zone van 26 op 11 m. De sporen waren algemeen NO- ZW georiënteerd en hoorden klaarblijkelijk bij houten constructies. Mertens dateerde deze sporen in de 1ste eeuw na Christus. De sporen werden in een volgende fase overdekt met een laag bleek grijs zand, dat volgens Mertens alle kenmerken vertoonde van een inspoelingslaag. Ze vormt de scheiding tussen de oudere en jongere gebouwsporen. Na deze fase van colluviatie trof Mertens een aantal sporen aan die eveneens nog te dateren waren in de eerste eeuw na Christus. Het gaat om gebouwsporen, waarvan het aantal echter te gering is om de reconstructie van plattegronden toe te laten. De vondsten in een aantal afvalputten waren te dateren van de 1ste tot het midden van de 2de eeuw n. Chr. Deze vondsten bestonden uit dakpannen, afbraakmateriaal van witte kalkzandsteen, keramiek, een terracotta paardje, dierenbeenderen en een bronzen haarspeldje. In enkele van deze afvalkuilen werd eveneens verbrand materiaal aangetroffen. Door de aard van het aangetroffen materiaal vermoedde Mertens dat er in de buurt een cultusgebouw

Van Dessel 1870, 1871, 1872, 1873. Mertens 1948, 125-6. 10 Uytterhoeven 1934-6, 61-2. 11 Mertens 1951. 12 Vaes & Mertens 1953. 13 Mertens 1950. 14 Mertens 1954, 27. 8 9

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 21 van 133

aanwezig moest geweest zijn. Op de plaats van deze kuilen werd in een volgende fase een groot gebouw opgetrokken. De funderingen van dit gebouw doorsneden namelijk de kuilen. In het middelste gedeelte van het onderzochte perceel werden een groot aantal fragmentaire gebouwsporen aangetroffen, noord-zuid gericht, met weinig of geen materiaal in de vullingen. Ook hier werden een aantal afvalkuilen teruggevonden, met vrij veel vondsten in de vullingen. Verschillende van deze sporen oversnijden elkaar. De gebouwsporen zijn hierbij dikwijls doorsneden door de afvalkuilen. In de kuilen werden ook grote hoeveelheden afbraakmateriaal aangetroffen. In de noordwestelijke hoek van perceel E246 werden nog twee andere groepen van gebouwsporen aangetroffen, bij deze sporen hoort wellicht één van de teruggevonden waterputten. Ook in deze zone werden veel sporen met verbrand materiaal aangetroffen. In de zgn. afvalput 11 werden volgens Mertens sporen van een hevige brand aangetroffen, samen met een groot aantal misbaksels en lokaal geproduceerd aardewerk. Mertens vermoedt dan ook dat het hier gaat om de resten van een pottenbakkersoven. Verder werden in deze zone, 1,10 m onder het maaiveld resten van een kelder van 4,10 m op 3,40 m aangetroffen. In de opvulling van deze kelder werd materiaal van de eerste tot de derde eeuw teruggevonden. De waterput ten noordoosten van deze kelder dateert van tussen het einde van de 2de eeuw en het begin van de 3de eeuw. In de volgende fase krijgt Elewijt volgens Mertens een grootsere uitstraling. Hiervan getuigt het grote NW-ZO gericht stenen gebouw. Er konden verschillende vertrekken binnen het gebouw herkend worden. In het centrum bevond zich een ruimte met een gedeeltelijk bewaard vloerverwarmingssysteem. De funderingen van het gebouw waren opgetrokken in witte kalkzandsteen, de onderste lagen in droog verband. In de vullingen van de kuilen in de omgeving en binnen de vertrekken werden afbraakmateriaal, beschilderde bepleistering en keramiek aangetroffen. Het materiaal aangetroffen in de sporen die doorsneden werden door het gebouw wijzen op een terminus post quem voor de bouw ervan op het einde van de tweede eeuw. Geassocieerd met dit gebouw werd eveneens nog een afvalkuil en een waterput aangetroffen15. 10) In 1951 trok Mertens op verschillende plaatsen in de vicus proefsleuven. Hierbij werden op verschillende percelen Romeinse sporen aangetroffen16. -10a. Op het toenmalige perceel E245 werden drie sleuven getrokken waarbij op 50 cm diepte een laag met witte steen en dakpanfragmenten aangetroffen werd. Deze laag was volgens Mertens te dateren in de 1ste tot de 3de eeuw. -10b. Op het hogere deel van het toenmalige perceel E246 werden drie sleuven opengelegd. Hierbij kwamen een aantal grote afvalputten, opgevuld met zwarte donkere ‘modder’, dierenbeenderen, afval en scherven aan het licht. -10c. Op perceel E34f werden in één sleuf enkele sporen aangesneden, maar geen gebouwsporen. De vondsten werden gedateerd in de 1ste tot de 3de eeuw. -10d. Op perceel E40 werden enkele Romeinse sporen aangetroffen. -10e. Op perceel E242b, aan de oostrand van de vicus, bestond de archeologische laag overwegend uit stenen en dakpannen. Ze werd aangetroffen op 80 cm diepte. 11) Eind 1953 werd aan de zuidrand van de vicus eveneens een waterput blootgelegd, hij werd dadelijk overbouwd17. 12) In 1951 voerde Mertens een booronderzoek uit op een groot aantal percelen, waarbij hij op verschillende plaatsen Romeinse sporen aanboorde. Zijn bedoeling met dit onderzoek was een algemene indruk te verkrijgen van de uitgestrektheid van de vicus18.

Mertens 1951, 1954. Mertens 1954. 17 Mertens 1954. 18 Mertens 1954. 15 16

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

13) In 1950-1951 voerden Stroobant, Claes en Léva opgravingen uit in de profielwanden van het boxensysteem van de opgravingen van Mertens op perceel E246b. Over de datering van het aardewerk van deze site was discussie. Mertens dateert het in de vroeg- Romeinse periode terwijl Clist ze in de La-Tène IIIB periode plaatst. Tijdens de opgravingen werden eveneens sporen en materiaal teruggevonden uit de Hallstatt B en C periode (1100-600 v. Chr.)19. 14) In april 1953 ontdekte Mertens bij een zandwinning op perceel E241 een goed bewaarde waterput en de resten van een weg die NW-ZO verliep20. 15) In 1954 onderzochten Stroobant, Claes en Léva een waterput die Mertens eerder ontdekte op perceel E246. De bovenkant van de waterput was cirkelvormig met een diameter van 2 à 2,15 m en opgetrokken in witte zandsteen. Het bovenste deel in steen rustte op een constructie in hout. In de vulling zaten o.a. een houten emmer, een ijzeren drievoet, een grijze urne, een kleine amfoor, aardewerkfragmenten en dierenbeenderen21. 16) Bij de bouw van enkele huizen langs de Diependaalstraat in de periode 1956-7 werden nieuwe Romeinse sporen, waaronder een Romeinse waterput, ontdekt door Claes22. 17) Sinds 1956-7 volgde Sevenants de bouw van verschillende huizen op de percelen E234b, 240v, 246b en 246m op. Op perceel E234 en E240 trof hij muurresten aan. 18) Bij opgravingen naar aanleiding van zandwinningen op perceel 241E trof Claes in 1955 een gracht en een kuil aan met een aantal bewerkte vuurstenen artefacten en een achttal aardewerkscherven, waarvan hij meende dat ze in het neolithicum thuishoorden. Vlakbij deze kuil werd nog een ander klein kuiltje aangesneden waarin een tweetal ijzertijdscherven zaten23. Volgens Clist dient de grotere kuil ook eerder in de ijzertijd gedateerd te worden24. 19) Usewils en Kardux onderzochten een reeds gedeeltelijk opgegraven waterput, een muur en een kuil bij een ontzaveling van perceel E24525. 20) Vandenberghe en Kardux onderzochten van 1 tot en met 5 augustus 1971 een waterput die zij hadden aangetroffen bij booronderzoek op perceel E243b2. De bovenkant van de waterput was opgebouwd uit witte zandstenen in droog metselwerk. Het onderstel bestond uit essenhout. Uit de bovenste laag van de waterput kwam aardewerk van het einde van de tweede eeuw en de derde eeuw. Naast dit aardewerk werd nog afbraakmateriaal, twee lederen zolen en twee ijzeren staven aangetroffen26. Twee weken later werd vlak bij de waterput nog een afvalkuil door de eigenaar aangesneden. De afvalkuil bevond zich ongeveer 3 meter van de as van de waterput en had ongeveer 1m doorsnede27. 21) Van 1971 tot 1973 werden bij proefopgravingen door Kardux op perceel E234e verschillende kuilen aangetroffen28. 22) Bij de bouw van het huis met adres Diependaalstraat 1 werden o.a. sporen van een weg gemeld29. 23) Bij de opvolging van rioleringswerken langs de Waversebaan en Diependaalstraat konden L. Van Impe en F. De Buyser in 1989 en 1991 een doorsnede van noord naar zuid bekijken van de westelijke periferie van de vicus. Op deze manier konden enkele hypotheses van Mertens en anderen getest Clist 1985. Mertens 1954; Kardux 1986, 12. 21 Claes & Leva 1954, 444-445. 22 Claes & De Becker1957 157-158. 23 Claes 1957. 24 Clist 1985 3. 25 Mertens 1967 55; Janssens 1970 3-10. 26 Vandenberghe 1971 37-48. 27 Idem. 28 Sevenants 1985. 29 Bogaerts 1972; Sevenants 1987 127. 19 20

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 23 van 133

worden. De rioleringssleuf was drie meter breed en soms tot vier meter diep. De onderzoekers moesten zich meestal tevreden stellen met het op de voet volgen van de graafmachine. Ze merkten een groot aantal Romeinse sporen waarvan de spreiding het dichtst was bij de Diependaalstraat en verder naar het noorden. Een belangrijke ontdekking waren 2 Gallo-Romeinse pottenbakkersovens in de Diependaalstraat. Verder werden 2 waterputten aangetroffen: de eerste was gelegen op de hoek van de Waversebaan met de Kleine Veldekensstraat en was opgebouwd met zandstenen die op vier meter diepte steunden op een houten koffer. De bovenste vulling van de waterput bestond uit een puinlaag, met pannen, een menselijk schedelfragment, organische resten en enkele scherven van handgevormd aardewerk. Dit aardewerk is nauw verwant met het zgn. ‘Noordwest-Germaans’ aardewerk, dat in verband wordt gebracht met de Germaanse invallen van het einde van de tweede en de derde eeuw. De tweede waterput was volledig in hout gebouwd. Met betrekking tot de Waversebaan kon vastgesteld worden dat er op een meter onder het huidig niveau van de weg een postmiddeleeuwse weg liep, die Romeinse sporen bedekte. In een sleuf aan de Voetweg stelden de onderzoekers een groot aantal sporen vast. De sporen bleken te stoppen aan de rand van de vallei van de Zenne30. 24) S. Van Bellingen en F. De Buyser trokken een zevental proefsleuven in een zone waar 12 nieuwe woningen moesten komen. In één van deze proefsleuven, op de hoek van de Bonekruid- en Rozemarijnstraat, kwamen enkele sporen aan het licht op ca. 60 cm onder het maaiveld. Het ging over een rechthoekige kuil van 0,76 bij 1,30 m met dakpanfragmenten, fragmenten van een terra sigillata kommetje en houtskoolresten. Het kommetje is van Oost- Gallische makelij en is te dateren in de late 2de-3de eeuw. Van Bellingen meent dat het hier misschien gaat om een grafkuil. Ten noorden van de grafkuil werd een oost-west verlopende greppel aangesneden, met een breedte van 0,60 m en een bewaarde diepte van 0,25 m. Ze kon over een lengte van vier meter gevolgd worden. In de greppel werden enkele tegulafragmenten aangetroffen. 25) In 2000 voerden E. Meylemans en H. Degryse naar aanleiding van een woonverkaveling een evaluatieonderzoek uit op percelen E46b6 en E46f6. Hiernaast werd eveneens onderzocht of de Romeinse weg die Mertens op dit perceel gedeeltelijk onderzocht nog in goede staat aanwezig was. Ook dit bleek het geval te zijn, de weg en zijn grachten werden door boringen in zeer goede toestand aangetroffen en precies gelokaliseerd31. 26) In 2001 onderzochten Meylemans, In’t Ven & Cousserier de bewaringstoestand van het archeologisch bodemarchief op een aantal nog onbebouwde percelen. Afgezien van een dik ophogingspakket op perceel E77b klopt de bodemkundige toestand zoals deze op de bodemkaart staat aangegeven. Perceel 234y2, gelegen langs de Diependaalstraat in het centrum van de vicus, bleek een afwijkende bodemkundige toestand te vertonen. Hier werd de humeuze A-horizont direct gevolgd door een dikke laag wit-grijs zand, met vermenging van brokjes baksteengruis32. 27) In 2002 vond een opgraving plaats n.a.v. de heraanleg van de Hofstraat en de verdere verkaveling van de percelen. Een aantal sleuven grenzend aan de Hofstraat (Hofstraat 2002) en een aantal sleuven grenzend aan de Kastanjedreef (Kastanjedreef) werden opgegraven. Hierover is geen rapport beschikbaar. In het jaarveslag van W. Wouters is onderstaande beschrijving van het archeologisch onderzoek terug te vinden: “Zemst (Elewijt) Romeinse vicus (met Mieke Maes, Stephane Van Bellingen, Isabel Jansen, Maarten Smeets en Vanessa Vanderginst). De constructieve samenwerking met de gemeente Zemst maakte het mogelijk om bindende adviezen te implementeren in de bouwvergunningen. Daardoor was het mogelijk diverse percelen te onderzoeken alsmede de her in te richten Hofstraat met nieuwe verkaveling. De meeste opgravingen situeren zich in de noordelijke zone van de vicus. Steenbouw (met Van Impe & De Buyser 1989. Meylemans & Degryse 2000. 32 Meylemans, In’t Ven & Cousserier 2001. 30 31

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

uitzondering van één waterput) blijft afwezig. Wat opvalt zijn de grote aantallen paalkuilen, gewone kuilen, beerkuilen en perceleringsgreppels. Een groot gedeelte van de opgravingsplannen moet nog gedigitaliseerd worden zodat dan pas kan blijken welke functies deze zone representeert en kunnen andere vraagstellingen enigszins beantwoord worden.” Het aardewerk, de glazen en de metalen voorwerpen van werkput 1 uit deze opgraving werden in 2019-2020 bestudeerd door S. Peetermans voor een masterthesis archeologie aan de KU Leuven33. Uit haar onderzoek bleek dat er in het totaal 29 werkputten opgegraven werden. Van 27 werkputten kon de exacte locatie achterhaald worden. 28) Archaeological Solutions voerde in 2008 een proefsleuvenonderzoek uit n.a.v. een woonverkaveling op een terrein van 5300m² aan de Broekstraat, op de rechteroever van de Barebeek, ca 900 m ten noorden van het kasteel van Diependaal en ca 500 m ten oosten van de E1934. De plaats staat ook bekend als de kamping. In deze proefsleuven werden 6 duidelijk antropogene sporen herkend. In het kader van een onderzoeksprogramma ‘Romeinse vici’ van het toenmalige VIOE en gezien de ernstige bedreiging werd 2300m² van het terrein vlakdekkend opgegraven o.l.v. D. Pauwels35. De opdracht voor het archeologisch onderzoek ging uit van cvba Providentia, die het terrein ontwikkelde36. Behalve talrijke recente sporen van de voormalige camping kwamen ook een aantal oudere sporen aan het licht: 2 spiekers en diepere paalkuilen die mogelijk aan het gebouw kunnen gelinkt worden. Verder konden duidelijk ook greppels van erfafscheidingen en een waterput geïdentificeerd worden. De vondsten bestaan uit handgevormd aardewerk in combinatie met een kleine fractie Romeinse wielgedraaide scherven. Bij de handgevormde scherven is het volgens Pauwels niet duidelijk of het gaat om een pre- of vroeg-Romeinse fase of dat men eerder aan een laat-Romeinse fase moet denken. De teruggevonden sporencomplexen kunnen bijgevolg ook niet eenduidig gedateerd worden37. 29) In 2008 voerder K. De Langhe van Ruben Willaert bvba onderzoek uit aan de Solariumlaan te Elewijt. Het terrein ligt net buiten de begrenzing van de vicus op een plaats waar in de 19de eeuw een urnengrafveld en Romeinse begravingen werden gelokaliseerd38. Bij het proefsleuvenonderzoek werden alleen sporen uit de nieuwe tijd en recente sporen aangetroffen. 30) In 2008 onderzocht Aron bvba een verkaveling tussen de Bekestraat en de Van Innestraat aan de Binnebeek39. De aangetroffen sporen staan in verband met een boomgaard van ca. de 18de eeuw en een daardoor lopende weg. 31) Aansluitend bij het vorige terrein onderzocht Aron in 2008 een verkaveling aan de Witloofstraat bij de Binnebeek40. De site bleek perceelsgreppels, enkele kuilen en een bakstenen vloertje met een uitbraakspoor uit de postmiddeleeuwse periode te bevatten. 32) In 2012 volgde All-Archeo werken op aan de Tervuursesteenweg om een noord-zuidprofiel doorheen de vicus te kunnen onderzoeken en om de bewaringstoestand van het aanwezige bodemarchief te documenteren41. Bij dit onderzoek werden paalsporen, kuilen, greppels en een waterkuil uit de Romeinse tijd aangetroffen. Wanneer aardewerk een nauwkeurigere datering toelaat, valt deze meestal in het laatste kwart van de 1ste eeuw en in de 2de eeuw. Van belang is dat één houtskoolrijke kuil via C14 te dateren is in de tweede helft van de 3de tot de 4de eeuw. Enkele greppels hebben een gelijkaardige noordoost-zuidwest oriëntatie en worden geïnterpreteerd als perceelsgreppels. Eveneens van belang is dat een aantal kuilen afval van ambachtelijke activiteiten Peetermans 2020 Bracke & Verelst 2008. 35 Pauwels 2008, 2012. 36 cvba Providentia. 37 Pauwels 2012. 38 De Langhe 2008. 39 Thomas & Driesen 2008. 40 Steegmans 2009. 41 Reyns, Derieuw & Bruggeman 2012. 33 34

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 25 van 133

bevatten. Het gaat vooral om houtskool, ijzerslakken en een misbaksel in aardewerk. Elementen van infrastructuur van ambachtelijke activiteiten zijn op het terrein niet aangetroffen. In het rapport wordt geargumenteerd dat de zuidelijke grens van de te beschermen zone, zoals opgemaakt door E. Meylemans42 verder naar het zuiden dient opgeschoven te worden43. 33) Studiebureau Archeologie bvba voerde in 2012 een opgraving uit aan het Molenveld (fase 1). Hierbij kwam bewoning uit de vroege en midden-ijzertijd aan het licht. Zes hoofdgebouwen en/of bijgebouwen, tien spiekers, een aantal kuilen en een waterput werden gedateerd in de tweede helft van de midden-ijzertijd en de eerste helft van de late ijzertijd. Een greppel doorkruiste het onderzoeksgebied in oost-westelijke richting44. 34) In 2012 legde Studiebureau Archeologie bvba drie grafmonumenten met kring-greppel uit de metaaltijden en een hoofdgebouw met standgreppel, een tiental kuilen en twee brandrestengraven uit de late 1ste en 2de eeuw bloot45. 35) In 2014 trof Monument Vandekerckhove nv bij de 2de fase van het archeologisch onderzoek aan het Molenveld kuilen aan uit midden-bronstijd tot het begin van de late bronstijd en een woonerf met hoofdgebouw, twee bijgebouwen en zeven spiekers uit de late bronstijd en vroege ijzertijd. Vier kuilen en vier greppels zijn te dateren in de midden-Romeinse tijd. Eén van deze greppels sluit waarschijnlijk aan bij een greppel aangetroffen op het aanpalend terrein (fase 1). Bij dit onderzoek werden ook sporen uit Wereldoorlog I aangetroffen46. 36) Een team van Monument Vandekerckhove nv voerde in 2016 in het kader van de aanleg van wegenis en riolering in de Ter Borchtstraat in Elewijt een archeologische opgraving uit. Ze troffen een twintigtal paalkuilen, drie kuilen, een waterput of waterkuil en een tiental grachten greppelsegmenten uit de Romeinse periode aan. Ze vonden de overblijfselen van een gebouw in houtbouw met een (gedeeltelijke) dakconstructie uit bouwkeramiek. De houtskoolrijke laag onder het puinpakket van tegulae en imbrices wijst mogelijk op een brand, met het instorten van het dak als gevolg. De meerderheid van de sporen wordt vooral op basis van aardewerkonderzoek in de late 1ste en de 2de eeuw gedateerd. Een aantal sporen bevat aardewerk uit de vroeg-Romeinse periode. Deze datering wordt bevestigd door een 14C-datering47. In het rapport wordt geargumenteerd dat de oostelijke grens van de te beschermen zone, zoals opgemaakt door E. Meylemans48 verder naar het zuiden dient opgeschoven te worden. 37) In 2017 argumenteerden archeologen van All-Archeo in een archeologienota49 dat een terrein van 769 m² ter hoogte van de Waversebaan 114 weinig potentieel op kennisvermeerdering had omwille van de ligging in de vallei en de beperkte oppervlakte. Het perceel is net ten zuiden van de afbakening van de vicus door E. Meylemans gelegen die voorstelt de zuidelijke grens te laten samenvallen met de Rubenslaan. Eén van de grafvelden van de vicus was wellicht gesitueerd op een kleine, zanderige heuvel van 10 m hoogte aangeduid met het toponiem Heidendries. Deze heuvel is ten noordoosten van de Romeinse vicus gelegen50. Na de Romeinse periode Gezien 1 vondst van de opgraving mogelijk in de Merovingische periode dateert, bespreken we hier ook de vroegere vondsten uit deze periode. In het centrum van de vicus werd een Merovingische pot Meylemans 2001. Van der Kelen, Dierckx, Derieuw & Reyns 2015. 44 Smeets & Bervoets 2012. 45 Smeets et al. 2012. 46 Lefere in opmaak. 47 Scheltjes 2018. 48 Meylemans 2001. 49 Claessens & Ferket 2017. 50 Van Doorselaer 1964, 14. 42 43

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

aangetroffen51. Een andere Merovingische pot vond men veel dichter bij het onderzoeksgebied in het begin van de Kastanjedreef, vlakbij de kastelen Diependaal en Ter Borcht52. Vanaf de 18de eeuw lijkt het onderzoeksgebied steeds in gebruik geweest te zijn voor landbouw. Op de Villaretkaart (1745-1748) is het terrein aangeduid als akker, grenzend aan weidegebied, ten noordwesten van het kasteel van Diependaal (toen het kasteel van Wolom) (fig. 11).

Fig. 11: Het onderzochte gebied geprojecteerd op de Villaretkaart. (© AGIV)

Op de kabinetskaart van de Oostenrijkse Nederlanden, opgemaakt door Graaf de Ferraris (1771-1778), is het perceel volledig in gebruik als akkerland in het oosten begrensd door de oude weg van Elewijt naar Mechelen (fig. 12). De Atlas van de buurtwegen toont geen bewoning op het onderzoeksgebied (fig. 13). Op de kaart van Vandermaelen (rond 1850) is de situatie ongewijzigd (fig. 14). Popp laat enkel zien dat het gebied waarin het onderzoeksgebied valt onderverdeeld is in kleinere percelen.

51 52

Juste 1864, 8; Sevenants 1985, 129. Sevenants 1987, 129-130.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 27 van 133

Fig. 12: Het onderzochte gebied geprojecteerd op de kaart van Graaf de Ferraris. (© AGIV)

Fig. 13: Het onderzochte gebied geprojecteerd op de Atlas der Buurtwegen. (© AGIV) ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 14: Het onderzochte gebied geprojecteerd op de kaart van Vandermaelen. (© AGIV)

Van het onderzoeksgebied is bekend dat er decennia geleden een voetbalveld gesitueerd was. Het is echter nog niet duidelijk wanneer dit aangelegd werd en wanneer het daarna in onbruik raakte. In 1964 vond ter ere van het 150 jarig bestaan van de koninklijke Sint-Hubertus harmonie, een Internationaal Muziekfestival voor Harmonie- en Fanfarekorpsen plaats op het terrein van F.C. Elewijt aan het einde van de Kastanjedreef53. Enkele foto’s (fig. 15, 16 en 17) uit 1965 tonen aan dat het voetbalveld inderdaad toen nog in gebruik was en welke structuren naast het veld aanwezig zijn, zoals o.a. een kantine, de kleedkamers en licht- en elektriciteitspalen54. Fig. 15: Het voetbalveld van FC Elewijt in 1965; op de achtergrond kantine/kleedkamers. (© heemkring de Semse)

53 54

http://www.khshelewijt.be/geschiedenis/weetjes_1964/ Met dank aan heemkundige kring De Semse.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 29 van 133

Fig. 16: Het voetbalveld van FC Elewijt in1965; op de achtergrond licht- en elektriciteitspalen. (© heemkring de Semse)

Fig. 17: Het voetbalveld van FC Elewijt in1965; op de achtergrond bouwsel in betonplaat. (© heemkring de Semse)

Een luchtfoto uit 1971 toont het voetbalveld, maar geen gebouwde structuren (fig. 18). Op een orthofoto uit 2005 is het voetbalveld verdwenen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 18: Luchtfoto van 1971: het voetbalveld is duidelijk zichtbaar. (© AGIV)

Fig. 19: luchtfoto van 2005: het voetbalveld is verdwenen. Het terrein ligt braak. (© AGIV) ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 31 van 133

BESCHRIJVING VAN DE SITE

7.1

BODEMKUNDIGE SITUATIE

De site bevond zich op het laatste nog onbebouwde terrein tussen de Hofstraat en de Kastanjedreef in Elewijt. Toen het terrein niet meer gebruikt werd als voetbalveld, waarschijnlijk in de jaren '80 van de vorige eeuw, raakte het begroeid met onkruid, struikgewas en bomen. Midden over het terrein liep een pad dat de Kastanjedreef met de Hofstraat verbond. Het terrein werd de laatste jaren gebruikt als stortplaats voor groenafval, bouwpuin en huishoudelijk afval. De bodemopbouw is het duidelijkst in het noordwestelijke putwandprofiel waarin ook de doorsnede van de Romeinse weg te zien is (fig. 20). De bodemopbouw bestaat bovenaan uit een homogene donkerbruine zandige laag teelaarde (Ahorizont). Hieronder komt een bruine geëgaliseerde plaggenbodem. Onder deze plaggenbodem bevindt zich een homogene (rood)bruine laag, die op basis van vondstmateriaal en vergelijkend onderzoek geïnterpreteerd kan worden als een laat-Romeinse afdeklaag. Middeleeuwse sporen (oa. gracht) gaan door deze laag, zoals te zien is in figuur 20. Dan volgt de Romeinse weg met of zonder kiezelpakket. Onder de Romeinse weg is er sprake van uitgesproken bodemvorming met de vorming van een sterk humeuze horizont, met daaronder een bleek- grijze horizont. Deze bodemvorming kan mogelijk gekenmerkt worden als een zgn. ‘stagnosol’. Deze bodemvorming is het gevolg van periodiek stagnerend water op de Romeinse weg. Hieronder komt de geel-beige moederbodem aan het licht.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 20 Noordprofiel met doorsnede van de weg. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

7.2

BE SPOREN EN STRUCTUREN (GRONDPLAN ZIE FIG. 21, DOORSNEDES ZIE BIJLAGE 1)

Beschrijving van de archeologische sporen In de 3 werkputten troffen we 470 sporen aan: 238 kuilen, 202 paalkuilen, 20 greppels, 6 oven- of haardstructuren en elkaar kruisende wegen. Hieronder beschrijven we de belangrijkste sporencomplexen. Deze worden onder 7.4 interpretatie van de site verder geïnterpreteerd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 33 van 133

fig. 21 Sporenplan met aanduiding van de verschillende fases. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Romeinse wegen De belangrijkste ruimtelijk structurerende elementen van deze site zijn 2 Romeinse wegen die elkaar in een rechte hoek snijden (fig. 21). Van de grosso modo noord-zuid lopende Romeinse weg (sporen 42, 206, 387) is het verharde wegdek gedeeltelijk bewaard (fig. 22). De weg lijkt aangelegd te zijn in een depressie. In de opvulling van deze depressie werden Romeinse vondsten aangetroffen. Aan de westelijke zijde kreeg deze depressie de spoornummers 54, 69 en 396; aan de oostelijke zijde spoornummers 200 en 203. Deze depressie werd doorsneden door sporen en paalkuilen. Aan de westelijke zijde hebben deze spoornummers 43, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 388, 389, 390 en 391. Aan de oostelijke zijde kregen ze spoornummers 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 37, 38, 39, 40 en 41 (fig. 21, bijlage 1). Haaks op deze weg staat een grofweg oost-west georiënteerde weg waarvan 2 evenwijdig lopende weggreppels bewaard bleven (fig. 21, 23). De noordelijke weggreppel kreeg de spoornummers 107, 230, 272; de zuidelijke spoornummer 75. Een derde greppel (S273) loopt eveneens evenwijdig met deze greppels voor ongeveer de helft van de lengte van de werkput (fig. 21). Gezien de goede bewaringstoestand van de noord-zuid lopende Romeinse weg met grotere steenblokken als fundering en kleinere kiezels als bovenlaag werd besloten om deze weg in situ te bewaren. Deze bevindt zich namelijk voldoende diep onder het huidige loopvlak van de tuinen van de huizen die momenteel ontwikkeld worden. Wel werden tegen de noordwestelijk en zuidelijkoostelijk wanden van de werkput doorsnedes van de weg gemaakt om de opbouw en de fasering te kunnen bestuderen. Vooral in de zuidelijke doorsnede blijkt de wegopbouw goed bewaard (fig. 22 en 24). Ook in het noordelijk profiel (fig. 20) zijn een aantal fases van de weg te onderscheiden.

Fig. 22: Zuidprofiel van de Romeinse verharde weg. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 35 van 133

Fig. 23: De greppels van de noord-zuid lopende weg. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 24: De verharde noord-zuid lopende Romeinse weg. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 25 Ouder, onverhard wegdek met karresporen links van het verhard wegdek. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Kuil (spoor 1) met voorwerpen in koperlegering Op 10 m van de derde oostwest lopende weggreppel werd bij het uitgraven van werkput 1 in de putwand een aantal in elkaar gestapelde kommen in koperlegering aangetroffen (fig. 26). In het bovenste kommetje was een bundeltje organische resten bewaard. Er was geen aarde in het vaatwerk terechtgekomen. De aarde boven de holte waar de depositie zich bevond was in de vorm van een koepeltje verhard en is zwart verkleurd (fig. 26). Het spoor waarin de voorwerpen aangetroffen werden lag gedeeltelijk in werkput 1 en kreeg spoornummer 1 (fig. 21). Deze kuil liep verder in werkput 2. Pas bij het vrij leggen van deze werkput kon de kuil in zijn geheel opgetekend en opgegraven worden, ze kreeg hierbij in werkput 2 het spoornummer 290 (fig. 21 en 26 ). Na het schoonmaken van het vlak werd duidelijk dat de kommen in een rechthoekige kuil met afgeronde hoeken en lichtgrijze vulling geplaatst waren. Op de plaats waar de kommen gezet waren kleurde de ondergrond donkergrijs. Naast de kuil met de depositie bevond zich in werkput 2 een paalkuil met donkergrijze vulling met als spoornummer 291 (fig. 21). Het is niet duidelijk of er een link bestaat tussen de depositie en de paalkuil.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 37 van 133

Fig. 26: De aangetroffen rituele depositie. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Perceelsgreppels Ten oosten van de verharde weg bevinden zich 2 greppels die in noordoost-zuidwestelijke richting lopen (fig. 21). Eén van deze greppels maakt een rechte hoek (fig. 27). Deze greppel heeft spoornummers 265, 339, 337. De andere kreeg spoornummer 365. De richting van deze greppels wijkt sterk af van deze van de weggreppels van de wegen. In deze greppels werden geen vondsten aangetroffen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 27: Mogelijke perceelsgreppels. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Ambachtelijke zone Ten zuidoosten van de verharde weg bevonden zich sporen van een ambachtelijke zone (fig. 21). Het gaat om een centrale ruimte met verschillende elkaar overlappende oventjes, afvalkuilen en paalkuilen, omgeven door een half cirkelvormige gracht (spoornummers 145, 156, 162) (fig. 21). De centrale ovenstructuur die bestond uit een aantal elkaar overlappende oventjes kreeg spoornummer 242 (fig. 28). Ten noorden van deze ovenstructuur bevond zich een kuil met verschillende opvullingsfasen: S158, 420 (vlak 2). De paalgaten (spoornummers 151, 160, 149, 148, 147, 271, 146, 143, 141, 144, 142, 241, doorsnedes bijlage 1) hoorden waarschijnlijk bij verschillende afdakstructuren.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 39 van 133

Fig. 28: Oventje met meerdere fasen. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Paalsporen en standgreppel/palissade Verspreid over het terrein bevonden zich talrijke paalsporen (waaronder sommige in doorsnede duidelijk te herkennen waren als revolvertasvormige) van variërende diepte (zie ook bijlage 1). Het is echter niet mogelijk om hieraan structuren of plattegronden van gebouwen te linken. Wel valt op dat in de noordoostelijke zone van het opgravingsterrein een rij van 4 dubbele palen te vinden is : S 297-298, S 303-304, S 347-348, S 307-308 en 319-318. Haaks op deze rij dubbele paalkuilen staat een rij van paalkuilen, waarvan alleen de eerste dubbel lijkt te zijn: S300/301, 309, 312 en 315, 316 en 317. Volgens Elly Heirbaut, Veerle van Kersen en Vanessa Vandenbussche zou het kunnen gaan om 2 vierpalen spiekers of een 8-palig bijgebouw (fig. 29). De dubbele paalkuilen zouden dan het gevolg zijn van herstellingen of verbouwingen (fig. 30, 31). Fig. 29 mogelijke plattegrond van 8-palig bijgebouw. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Als het gaat om een bijgebouw staat dit alvast evenwijdig aan de dubbele weggreppel. Het bijgebouw staat bovendien pal naast de 3de weggreppel (S273). Het bijgebouw en deze weggreppel kunnen slechts algemeen in de Romeinse tijd gedateerd worden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Ten oosten van de ambachtelijke zone werd een greppel aangetroffen met rechte wanden van ca. 50 cm diep en vlakke bodem (spoornummers 125, 156 en 414 in vlak 2, doorsnedes zie bijlage 1, fig. 3233). Voor een standgreppel is het spoor eigenlijk te diep. Het zou dan eerder kunnen gaan om een greppel voor een palissade, maar van de palen zijn geen sporen meer teruggevonden. Een deel van deze greppel bevond zich onder de halfcirkelvorige gracht van de ambachtelijke zone. De structuur met de greppel moet dus ouder zijn dan de ambachtelijke zone.

Fig. 30. Dubbele palen S297-298. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 31. Dubbele palen S230-301. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 41 van 133

Fig. 32 doorsnede greppel S125. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 33 Zicht op greppel S 156 op vlak 2.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Waterput en kuilen met afval ten westen van de verharde weg Ten noordwesten van de Romeinse verharde weg bevond zich een waterput (fig. 34). Deze kreeg spoornummers S218, 219 en 394. Door de hoge watertafel konden we deze waterput niet verder uitgraven. Rond de waterput bevinden zich een aantal kuilen, gevuld met afval.

Fig. 34: waterput (S 394). (© agentschap Onroerend Erfgoed)

7.3

DE VONDSTEN

Gezien het hier een toevalsvondst betreft en bovendien van beperkte omvang, worden alle vondsten bestudeerd.

7.3.1

Aardewerk

Het aardewerk wordt bestudeerd per groep en binnen elke groep per fabric. Verder bespreken we de vormen, types en graad van compleetheid van het aardewerk. 7.3.1.1 Aardewerkgroepen (tabel 1) amforen Op een totaal van 1254 geïdentificeerde MAI (Minimum Aantal Individuen) van de verschillende aardewerkgroepen werden 34 MAI amforen aangetroffen (tabel 1). Dit is een percentage van 2, 7 %. Hiervan zijn er 22 amforen van het type Dressel 20 van Baetica (afkorting BATAM D-20), 5 amforen van het type Gauloise 4 van Noord-Gallië (afkorting NOGAM-G4), 5 amforen in een ongekende fabric (afkorting AMUN), 1 amfoor van het type Gauloise 4 van Zuid-Gallië (afkorting SOGAM-G4) en 1 amfoor van het type Gauloise 13 van Noord-Gallië (afkorting NOGAM-G13). dolia Van de 1254 MAI waren er een MAI van 114 dolia. Dit is 9%. Eén dolium kon met zekerheid aan de productieplaats Tienen worden toegeschreven. Van de anderen kon de herkomst niet bepaald worden. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 43 van 133

geoxideerd aardewerk 362 van de 1254 MAI waren geoxideerd gebakken (tabel 1). Dit is 29 %. 200 MAI waren ruwwandig van onbepaalde oorsprong, 118 gladwandig en 25 ruwwandig en extra grof gemagerd. 11 individuen zijn geproduceerd in Tienen, waarvan 10 gladwandig en 1 ruwwandig. 5 individuen kommen waren gladwandig, afkomstig van Bavay en 4 gladwandige en 1 ruwwandig van de Maasvallei. 5 MAI was in zeepwaar, waarschijnlijk van Bavay en 2 in zeepwaar van onbepaalde oorsprong. Interessant voor het geoxideerd aardewerk van onbekende oorsprong is dat er 2 groepen aardewerk met elk gezamenlijke karakteristieken konden onderscheiden worden. Eén groep is opvallend poederachtig en bestaat uit 16 MAI in ruwwandig geoxideerd aardewerk en 27 MAI gladwandig geoxideerd aardewerk. Dit aardewerk is mogelijk in Elewijt zelf geproduceerd. Een andere groep bestaat uit aardewerk met opvallend veel mica. Het gaat om 77 MAI in ruwwandig aardewerk en 24 MAI in gladwandig aardewerk. Deze groep bevat als bijmenging soms ook witte kwarts en chamotte. De micarijke groep bevat ook 4 MAI ruwwandig extra grof gemagerd aardewerk. Omwille van de hoge aantallen van dit aardewerk gaat het wellicht om een productieplaats in de omgeving van Elewijt, mogelijk Asse. Het aardewerk geproduceerd in Asse wordt momenteel bestudeerd door Kristine Magerman. geoxideerd met witte sliblaag Er is ook een groep geoxideerd van 27 MAI aardewerk met een witte sliblaag (2,2 %, tabel 1). Dit is lokaal of regionaal aardewerk dat een witte sliblaag krijgt, wellicht om de gewenste beige kleur van kruiken en kruikamforen te imiteren. Hiervan zijn er 27 MAI geïdentificeerd waarvan 14 ruwwandig en 13 gladwandig. De eerste groep zijn vaak kruikamforen die een grovere magering hebben gekregen o.w.v. hun grotere omvang. Op het totaal van 27 MAI in de regionale waar met witte sliblaag zijn er 10 MAI in de groep van de micarijke waar en 4 in de groep van de poederige waar. Zoals hierboven al aangehaald zou de micarijke groep mogelijk kunnen toegeschreven worden aan het atelier van Asse en de poederachtige aan het atelier van Elewijt. gereduceerd 336 van de 1254 MAI zijn gereduceerd gebakken (26,8%, tabel 1). Van het gereduceerd aardewerk waarvan het atelier niet gekend is, zijn er 200 ruwwandig, 132 gladwandig en 25 ruwwandig met extra grove magering. 4 MAI zijn in het Waasland geproduceerd, 1 MAI is duidelijk van Tiense makelij en 1 werd geïdentificeerd als zeepwaar. Bij het gereduceerd aardewerk konden ook zoals bij de geoxideerde waar, de poederige en de micarijke groep onderscheiden worden. De poederachtige groep bestaat uit 7 MAI ruwwandig aardewerk en 20 MAI gladwandig aardewerk. De groep werd mogelijk in Elewijt zelf geproduceerd. Deze groep werd niet extra grof gemagerd. De groep micarijk gereduceerd aardewerk bestaat uit 92 MAI ruwwandig, 49 MAI gladwandig aardewerk en 7 MAI grofgemagerd ruwwandig aardewerk. terra nigra 95 MAI of 7,6% van het totaal aantal individuen aardewerk kon geïdentificeerd worden als terra nigra (tabel 1). Van geen enkel individu kon de productieplaats bepaald worden. 1 MAI was zo dun dat het kon gekarakteriseerd worden als zgn. eierschaal of eggshell terra nigra. zoutaardewerk 95 MAI of 7,6% van het totaal is zoutaardewerk (tabel 1). 54 MAI is dunwandig en 41 MAI dikwandig. terra sigillata 53 MAI of 4,2% van het aardewerk konden geïdentificeerd worden als terra sigillata (tabel 1). gesmookt aardewerk 31 MAI van de 1254 MAI (2,5%) is gesmookt aardewerk (tabel 1). 12 MAI van de gesmookte waar zijn afkomstig van een Tiens atelier, de helft gladwandig en de helft ruwwandig. Van een onbekende productieplaats zijn 9 MAI in ruwwandige waar en 9 MAI gladwandige waar. 1 van de ruwwandige ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

individuen is poederachtig. 5 MAI zijn micarijk. 1 MAI is een ruwwandig exemplaar afkomstig van het Maasland. geverfd aardewerk 22 MAI van de 1254 MAI zijn geverfd aardewerk (1,8%, tabel 1). 20 MAI zijn afkomstig van een Keuls of Rijnlands atelier. 1 MAI is afkomstig van een Tiens atelier en van 1 MAI kon de herkomst niet bepaald worden. mortaria 18 MAI mortaria maken 1,4% uit van het aardewerkensemble (1254 MAI, tabel 1). Van 9 MAI mortaria kon de productieplaats niet bepaald worden. 4 MAI zijn afkomstig van Bavay, 2 MAI van Tienen en 2 konden toegeschreven worden aan de groep Maas 1. 1 MAI mortarium was afkomstig van het Maasland. terra rubra 16 MAI of 1,3% van het totale aantal individuen aardewerk zijn terra rubra, waarvan de productieplaatsen verder niet konden geïdentificeerd worden (tabel 1). Pompejaans rood 6 MAI of 0,5% van het totaal aantal individuen aardewerk konden geïdentificeerd worden als Pompejaans rood aardewerk (tabel 1). De productieplaats van deze individuen kon niet bepaald worden. handgevormd aardewerk 4 MAI zijn handgevormd (0,3%, tabel 1). 3 hiervan zijn ruw gemagerd en 1 is gemagerd met organisch materiaal. kurkurnes 4 MAI (0,3%) zijn handgevormd en hebben het uitzicht en de karakteristieke magering van kurkurnes met kalk die opgelost is en gaatjes achterlaat (tabel 1). metaalglansaardewerk Slechts 1 MAI metaalglansaardewerk (0,08%, tabel 1) maakte deel uit van het aardewerkensemble. Dit is bijzonder weinig. Het fragment werd op de weg aangetroffen. Gezien dit aardewerk vooral in de 3de eeuw voorkomt zou dit kunnen betekenen dat er in de 3de eeuw niet veel activiteit was op de site. Tabel 1. Fabric groepen aardewerk. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 45 van 133

7.3.1.2 Vormen (tabel 2) Van de 1254 MAI kon de vorm van 428 MAI bepaald worden. Het hoogste aantal zijn bekers met 131 MAI of 30,6 %. Verassend zijn het hoge aantal van 83 MAI dolia, 19,4 %. De kookpotten maken 11,2 % uit van het totaal aantal vormen met 48 MAI. De borden 7,9% met 37 MAI. Verder zijn er nog 28 kruikamforen, 27 amforen, 26 kommen, 15 mortaria, 14 deksels, 13 kruiken, 5 flessen, 3 voorraadpotten en 1 oorpot.

Tabel 2. Vormgroepen aardewerk. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

7.3.1.3 Compleetheid aardewerk Van het aardewerk werd per spoor de graad van compleetheid bepaald. Uit de analyse van de resultaten bleek dat het aardewerk bijzonder gefragmenteerd is op enkele uitzonderingen na. Van de 1313 MAI waarvan de graad van compleetheid bepaald werd zijn er 1304 of 99,3% minder dan 25% compleet. 5 MAI zijn tussen de 25 en 50% compleet en 4 tussen de 50 en 75% compleet. De zeer lage graad van compleetheid van het aardewerk betekent dat het vooral gaat om archeologische contexten waarin elders verzameld en gestockeerd afval is terechtgekomen. 7.3.1.4 Verbrand Van de 1303 MAI zijn er 150 secundair verbrand (11,5%) en 20 verbrand door gebruik (1,5%). Veel van het secundair verbrand aardewerk komt uit de contexten rond het ovencomplex. 7.3.1.5 Datering (fig. 21) Van de 470 sporen konden 159 sporen (34%) aan de hand van het aardewerk gedateerd worden in de Romeinse tijd (zie ook fig. 21). Hiervan konden 80 sporen (17%) slechts globaal gedateerd worden tussen de 1ste en de 3de eeuw. 9 sporen (1,9%) konden gedateerd worden in de 1ste tot de 2de eeuw. Slechts 1 spoor kon met zekerheid gedateerd worden in de 1ste eeuw. 25 sporen behoren tot de periode 1ste eeuw tot de 1ste helft van de 2de eeuw (5,3%). 2 sporen konden gedateerd worden in de 2de helft van de 2de eeuw en 9 sporen algemener in de 2de eeuw. 9 sporen konden gedateerd worden in de 2de helft van de 2de eeuw tot de eerste helft van de 3de eeuw. 2 sporen behoren tot de 2de helft van de 2de eeuw tot de 3de eeuw en 2 ruimer in de 2de -3de eeuw. Slechts 5 sporen behoren met zekerheid tot de 3de eeuw, waarvan 2 tot de 2de helft van de 3de eeuw. 1 spoor kan gedateerd worden van de 2de eeuw tot de laat-Romeinse tijd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Als we de 80 sporen die slechts algemeen in de 1ste tot 3de eeuw kunnen gedateerd worden buiten beschouwing later vertonen de 79 sporen die meer specifiek aan een periode kunnen toebedeeld worden duidelijke chronologische trends. Slechts 1 spoor behoort wellicht tot de 1ste eeuw (1,3%). Dit wijst op weinig activiteit op deze plaats in de vicus in deze periode. 54 sporen (68,4%) kunnen gedateerd worden in de periode 1ste tot 2de eeuw. In deze periode waren de Romeinse wegen aangelegd en waren de ambachtelijke ateliers actief. Voor deze plaats in de vicus is dit dus de periode met de meeste activiteiten. 18 sporen of 22,8% behoren tot de 2-3de eeuw en 5 sporen (6,3%) in de 3de eeuw. Het zwaartepunt van de site ligt dus zeker in de periode van de 2de helft van de 1ste tot de 2de eeuw. Met nog ongeveer 1/5 van de sporen in de periode van de 2-3de eeuw en nog een aanwezigheid van 6,3 % in de 3de eeuw. Opvallend is dat er wel enige activiteit op deze plaats in de laat-Romeinse periode was 7.3.1.6 Mogelijke groepen in regionaal aardewerk Bij het regionaal aardewerk waarvan de productieplaats niet gekend is kunnen we een aantal groepen duidelijk aflijnen. groep met poederig aardewerk Er is een groep die een duidelijk poederig baksel heeft. Dit is er zowel in het geoxideerd en het gereduceerd aardewerk en in mindere mate in het gesmookt aardewerk. groep met veel mica Een andere groep heeft opvallend veel mica. Dit aardewerk werd zowel geoxideerd als gereduceerd gebakken. Het werd ook geproduceerd met een witte sliblaag. De witte sliblaag werd gebruikt voor kruiken en kruikamforen. Een variant van het micarijke aardewerk heeft veel kwartskorrels en bijmenging van oranje chamotte. Dit laatste is vaak het geval bij kruikamforen. groep met poederig aardewerk met veel mica Een derde groep met slechts enkele vertegenwoordigers heeft een poederig baksel en mica. Dit baksel werd gebruikt voor kruikfamforen. In dit baksel worden ook kruiken en kruikamforen gemaakt met een witte sliblaag.

7.3.2

Glas

In totaal werden 20 fragmenten van glazen voorwerpen gevonden uit de Romeinse periode. In spoor 42 (weg) werd een fragment van een kobaltblauwe kom Isings 355(10-100 AD) aangetroffen en een scherf blauwgroen glas. Een fragment van een aryballos Isings 6156 (10-350 AD) in blauwgroen glas vonden we in spoor 54 (weg). In spoor 154 (kuil vlakbij de oven) vonden we 2 scherven in blauwgroen glas en in spoor 156 (kuil bij oven) een fragment in kleurloos glas. In spoor 162 (kuil bij oven), 169 (kuil), 244 (kuil bij oven) en 245 (kuil bij oven) telkens één fragment blauwgroen glas. In spoor 181 een fragment van een geribde kom Isings 3 (10-100 AD) in blauwgroen glas en een bolletje van een glazen haarspeld in bruin glas. Volgens P. Cosyns behoren deze glazen haarspelden tot de 3de-4de eeuw AD. Spoor 181 hoort inderdaad thuis in de 3de eeuw na Chr. In spoor 295 (paalkuil) vonden we een fragment groen en een fragment blauwgroen glas. In spoor 66 (paalkuil) troffen we een scherf aan met blauwe spiraaldraadversiering op blauw glas (fig. 35). Volgens glasspecialist P. Cosyns is de vaalblauwe kleur van deze glasscherf eerder zeldzaam57. Naar alle waarschijnlijkheid is dit glas volgens hem met koper gekleurd en niet met kobalt gekleurd. Het Isings 1957. Isings 1957. 57 Pers. comm. P. Cosyns (VU Brussel) 55 56

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 47 van 133

gebruik van koper in glas werd vooral in de laatantieke periode toegepast, terwijl kobalt typisch is voor de Romeinse tijd. Verder is het feit dat de glasdraadversiering in hetzelfde blauw uitgevoerd werd als de basis ook eerder atypisch voor Romeins glas. Bij Romeins glas werden meestal eerder contrasterende kleuren aangewend. Tenslotte is zo'n spiraalsgewijze applicatie volgens Cosyns ook eerder typisch voor de laat-Romeinse en laatantieke periode. Volgens O. Vrielynck zou het gaan om glas uit de Merovingische periode58. Spoor 66 kan aan de hand van het aardewerk gedateerd worden in de 2de helft van de 3de eeuw met o.a. een kom in gereduceerd aardewerk van het type Vanvinckenroye 538. Het gaat hier dus om zeldzaam voorkomend laat-Romeins of Merovingisch glas. Fig. 35: randscherf van blauw glas met blauwe spiraaldraadversiering. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

7.3.3

Metaal en slakken

Veruit de meeste metalen voorwerpen zijn in ijzer. In totaal werden 76 vondsten in ijzer aangetroffen. De belangrijkste categorie ijzeren voorwerpen zijn nagels. Het gaat om 50 stuks. Verder werden een drietal krammen (fig. 36, 176), een splitpen (fig. 36, 19), een ring met een diameter van 4,5 cm (fig. 36, 331), en een aantal schoennageltjes (fig. 36, 194, 239, 286) en een haakje van een slot (fig. 36, 17) aangetroffen. Verder is er een tentharing aangetroffen (fig. 36, 343 ). In koperlegering troffen we 3 armbandfragmenten, 13 fibulae, 9 munten, 4 fragmenten van beslagplaatjes (fig. 36, 100), een siernagel, een aantal voorwerpen die niet verder gedetermineerd konden worden en een duidelijk afvalproduct met koperlegering aan. Dit laatste wijst op de productie van voorwerpen in koperlegering in de ambachtelijke zone. Van de fibulae konden er enkele gedetermineerd worden aan de hand van de typologie van Heeren en Van der Feijst59 : een emailfibula 57g (fig. 36, 181 en fig. 37), een geëmailleerde beugelfibula 55d, een haakfibula 16b (fig. 36, 106 ), 2 hoekig gebogen draadfibulae met strak rechte beugel 45a5 (fig. 36, 382, 346), 2 rond gebogen draadfibulae type 22 (fig. 36, 9 en 143) en een knikfibula (fig. 36, 13). Eén van de drie armbandfragmenten is een fragment van een getorseerde armband met cilindervormige eindknop (fig. 36, 229). Verder is er nog een denarius van Vespasianus (72-73 n. Chr.), RIC 35660, gedetermineerd door collega Giel Verbeelen met op de voorzijde Vespasianus, gelauwerd hoofd naar rechts en op de keerzijde AVG[ ]TRI POT, priesterlijke werktuigen, simpulum, sprenkelaar, kruik en lituus (fig. 38). Daarnaast werden 2 ondetermineerbare bronzen munten uit de 1-3de eeuw aangetroffen. De voorwerpen in ijzer bestaan uit schoennageltjes (fig. 36, 194, 239, 286), een beslagplaatje (fig. 36, 350) , een kram (fig. 36, 176), een splitpen (fig. 36, 19), een ring (fig. 36, 331) en een tentharing (fig. 36, 343.

Pers. comm. O. Vrielynck (Service Public de Wallonie, Namen) Heeren & Van der Feijst 2017. 60 Mattingly & Sydenham 2001. 58 59

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 36 metalen voorwerpen. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 49 van 133

Fig. 37: emailfibula met uiltjes. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 38: voorzijde en keerzijde van denarius van Vespasianus (72-73 n.Chr.). (© agentschap Onroerend Erfgoed)

7.3.4

Zaden en vruchten (Brigitte Cooremans)

De aangetroffen sporen werd ten behoeve van het macrobotanisch onderzoek uitgebreid bemonsterd. In totaal werden 220 zeefstalen verzameld. Tijdens het zeven van de zandige monsters werd snel duidelijk dat de kans zaden en vruchten aan te treffen eerder klein was. Daarom werd de zeefstrategie aangepast en werden alleen sporen waarvan werd aangenomen dat de kans op aanwezigheid van macrobotanische resten het grootst was, gezeefd over een zeef met een maaswijdte van 0,5 mm. De monsters die hiervoor in aanmerking kwamen zijn afkomstig uit structuren die als ovens, kuilen met mogelijk rituele deposities en een waterput zijn geïnterpreteerd. Om de kleine artefacten van andere vondstcategorieën te kunnen recupereren, volstond het de overige monsters over een zeef met een maaswijdte van 2 mm te spoelen. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Bij een screening van de zeefresidues bleek dat geen van de monsters zaden of vruchten bevatten. De verwachting is dat ook een meer gedetailleerde analyse geen resultaten zal opleveren.

7.3.5

Dierlijke resten (An Lentacker)

De opgravingen te Elewijt leverden enkel handverzameld dierlijk materiaal op, afkomstig uit een kuil (spoor 428) en een wegdek (sporen 206 en 387) (tabel 3). De vondsten dateren uit de middenRomeinse tijd. De kuil bevatte geen determineerbare stukken en wordt verder buiten beschouwing gelaten. Van op het wegdek zijn zo’n 150 dierenresten ingezameld, gekenmerkt door een sterke fragmentatie. Hierdoor ligt het aandeel van gedetermineerde stukken laag en – mede door de geringe omvang van het ensemble – blijft het interpretatiepotentieel beperkt. Twee schelpfragmenten konden niet op soort gebracht worden. Vis- en vogelresten ontbraken maar de categorie van zoogdierresten leverde enkele determinaties. Opvallend zijn de botfragmenten van paard: twee stukken van schouderbladen (scapula), twee fragmenten van kanonbeenderen (metapodus) en een geïsoleerde tand. Het valt niet te bewijzen maar het is tegelijk niet uit te sluiten dat deze vijf vondsten van eenzelfde dier komen. Mogelijk gaat het om de verstoorde resten van een kadaver dat langs de weg werd achtergelaten. Sporen van manipulatie van de botten, bijvoorbeeld voor consumptie, zijn er niet, maar dit kan bij een beperkt vondstaantal natuurlijk ook toeval zijn. De resten dragen dus niet bij tot de discussie of paard nu wel dan niet met regelmaat gegeten werd in de noordelijke Romeinse provincies. Mogelijke bewijzen voor hippofagie in de Romeinse tijd zijn voor de Lage Landen op wisselende wijzen geïnterpreteerd61. De overige identificeerbare zoogdierbotten komen van varken, rund en schaap (of geit). Resten van rund vormen de meerderheid, wat deels moet te wijten zijn aan de handmatige inzameling en aan het feit dat deze robuuste botten meer kans hadden om een sterke fragmentatie in herkenbare vorm te overleven. Het is echter ook een algemeen kenmerk van de vleesvoorziening van de vici uit VlaamsBrabant, dat die vooral op de consumptie van runderen gebaseerd was62. Slachtafval is in elk geval aanwezig in het Elewijtse materiaal, in de vorm van een hoornpit van rund. De andere botten van rund, varken en schaap zullen wellicht consumptieafval voorstellen, ontstaan in verdere stappen van het verwerkingsproces van geslacht dier tot opgediende maaltijd. Het grote aantal niet te identificeren zoogdierbotten zal ook vooral van dieren afkomstig zijn die voor consumptie werden geslacht. Ze vertegenwoordigen het zwerfvuil dat langs en op de weg rondslingerde. Hun sterke fragmentatie heeft uiteraard met betreding en andere verstoringen te maken.

61 62

Lauwerier & Robeerst 2001. Ervynck et al. 2013.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 51 van 133

structuur

kuil

weg

werkput

vlak

spoor

428

387

206

vondst

325

342

298

327

328

paard (Equus ferus f. caballus)

varken (Sus scrofa f. domestica)

rund (Bos primigenius f. taurus)

schaap (Ovis ammon f. aries) of geit (Capra aegagrus f. hircus)

wervel - groot zoogdier

ongedetermineerde zoogdierresten

totaal

schelpdieren ongedetermineerde schelpfragmenten zoogdieren

Tabel 3: Inventaris van de handverzamelde dierenresten uit de opgraving.

7.4

DEPOSITIE VAN VAATWERK PLANTAARDIGE VERPAKKING

7.4.1

Vaatwerk in koperlegering

KOPERLEGERING

MET

In spoor 1 troffen we in elkaar geplaatste voorwerpen in koperlegering aan. Het gaat om 2 kommetjes (fig. 26, fig. 33-34), 2 borden of schalen (fig. 32, 3 en 4, fig. 35-36), een fragment van een bassin (fig. 32, 5, fig. 36), een bodemfragment van een open vorm zonder voet (fig. 32, 6, fig. 36) en een wandfragment van een open vorm (fig. 39). Het vaatwerk was van groot naar klein in elkaar gezet met de open vormen onderaan (fig.). Bij de opgraving werden de kommen en de borden, zoals ze in elkaar gestapeld gevonden waren, in een kist geplaatst en naar het conservatielabo overgebracht (fig. 36). In het bovenste kleinste kommetje was nog een handvol gedroogd plantaardig materiaal bewaard, waarvan we vermoedden dat het op het moment van de depositie in het kommetje geplaatst was (fig. 36). De specialisten werden op de hoogte gebracht om de plantaardige resten in en tussen de recipiënten te onderzoeken. Deze recipiënten waren van klein naar groot klein in elkaar geplaatst met telkens plantaardig materiaal ertussen. Na reiniging en conservatie zijn er op de binnenzijde van de borden 3 en 4 (fig. 32, 3-4) afdrukken van plantenresten zichtbaar. De buitengewone bewaring van de plantenresten is het gevolg van de unieke microklimaat binnenin de depositie, door de productie van corrosiezouten. Als plantaardig materiaal in aanraking komt metalen die corroderen kunnen de zouten het organisch materiaal bedekken of impregneren en werken als fungicide, die de degradatie van micro-organismen uit de bodem voorkomt63. De macrofossiele plantenresten van dit depot waren volledig uitgedroogd.

Greig 1991, 152; Schoch 2003.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 39: Depositie bij aankomst in het conservatieatelier, met nummering van de voorwerpen. De organische resten in het bovenste kommetje en in schaal 3 zijn goed zichtbaar. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 53 van 133

Fig. 40: Tekening van de voorwerpen in koperlegering. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Hieronder bespreken we de voorwerpen meer in detail. 1. Kommetje met convexe wand, lage ringvormige voet en brede naar boven uitstaande rand voorzien van een richel (fig. 40, 1 ; fig. 41-43). Het kommetje heeft een diameter van 106 mm en is 32 mm hoog. De vorm komt overeen met type Eggers 11364 en Nicolas type CL1a65 . Het kommetje is intact en in goede staat.

Fig. 41: zijaanzicht kom 1. (© agentschap Onroerend Erfgoed) Fig. 42: Bovenaanzicht kom 1. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

2. Kommetje met convexe wand, lage ringvormige voet en brede naar boven uitstaande rand voorzien van een richel (fig. 40, 2; fig. 43-47). De wand is iets rechter dan deze van het kommetje hierboven. Het kommetje heeft een diameter van 140 mm en is 48 mm hoog. De vorm komt overeen met type Eggers 11366; type Nicolas CL1a67. Het kommetje is niet volledig. Er ontbreken enkele kleine stukken bij de bodem. Verder vertoont het kommetje een deuk en is het langs één zijde ingedrukt door neerwaartse druk. Het is niet duidelijk of het kommetje op het moment van depositie reeds in deze staat was. Aan de onderkant van het kommetje is tegen de rand de

Eggers 1951. Nicolas 2016, 15, Pl 1. 66 Eggers 1951. 67 Nicolas 2016, 15, Pl 1. 64 65

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 55 van 133

bronskleur mooi bewaard (fig. 45 ). Zowel aan de binnenkant als aan de buitenzijde van dit kommetje zijn de plantafdrukken zichtbaar (fig. 45-47).

Fig. 43: Zijaanzicht kom 2. (© agentschap Onroerend Erfgoed) Fig. 44: bovenaanzicht kom 2. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 45: onderaanzicht kom 2 met plantenafdrukken. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 46: detail van plantenafdrukken aan binnenkant en op de rand van kom 2. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 57 van 133

3. Bord of schaal met convexe wand, lage ringvormige voet en horizontale, platte rand met ingekerfde versiering (fig. 40, 3; fig. 47-51). De decoratie op de rand bestaat uit een continu patroon van golvende horizontale S-vormen die elkaars spiegel vormen in 2 registers (fig. 49). Het bord heeft een diameter van 249 mm en is 33 mm hoog. In het midden van de bodem is rond een puntje een cirkel aangebracht die onderverdeeld wordt door 8 golvende lijntjes waardoor het geheel een radmotief of een bloemmotief krijgt (fig. 50). Hierrond werden op een vooraf met incisie aangebrachte cirkel ingehamerde puntjes geplaatst. De vorm van het bord komt overeen met type Eggers 118 en type Nicolas PL1 . Het bord is in 3 stukken gebroken en alles samen is iets meer dan de helft van het bord bewaard. Het bord werd wellicht in deze incomplete staat gedeponeerd. In deze schaal zijn duidelijk afdrukken van planten zichtbaar. (fig. 49, zie ook 7.4.3).

Fig. 47: Bovenaanzicht schaal 3. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 48: onderaanzicht schaal 3. (© agentschap Onroerend Erfgoed) Fig. 49: detail van kerfversiering op de rand en plantenafdrukken in de schaal. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 59 van 133

Fig. 50: detail van versiering op de bodem. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

4. Bord met convexe wand, lage ringvormige voet en brede rand met richels (fig. 40, 4; fig. 51-53). Het bord heeft een diameter van 224 mm en is 32 mm hoog. De vorm komt overeen met type Eggers 11768, Type Nicolas A1a69. Het bord is gebroken, maar grotendeels volledig. Er ontbreekt een klein stukje van de rand. Zoals vaak het geval met dit type lijkt dit bord ook vertind aan de binnenzijde70. Het type wordt gedateerd in de 3de eeuw en komt vooral voor in het noorden van het Romeinse Rijk, met een concentratie tussen de Seine en de Rijn71. Het verspreidingsgebied komt goed overeen met deze van de kommetjes CL1a die ook gelijkaardig zijn in productietechniek, de vorm en geografische verspreiding72. In tegenstelling tot de kommetjes komen de borden echter ook voor ten westen van de Rijn. Aan de onderkant van de bodem van deze kom is een graffito ingekrast. Dit inschrift wordt besproken onder hoofding 7.4.2. .

Fig. 51: Bovenaanzicht bord 4. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Eggers 1951. Nicolas 2016. 70 Nicolas 2016, 10. 71 Egggers 1951, 170, Nicolas 2016, 10. 72 Nicolas 2016, 10 en fig. 2. 68 69

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 61 van 133

Fig. 52: Onderaanzicht bord 4. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

5. Bodem van open vorm met een bewaarde diameter van 118 mm (fig. 40, 5; fig. 53-55). De bodem is lichtjes gebogen en is zowel langs de holle zijde als langs de bolle zijde versierd met 2 keer 2 paar concentrische cirkels. Aan de bolle zijde is een 5de cirkel zichtbaar op de plaats waar dit bolle deel van de bodem over gaat naar het vlakke deel. De aanwezigheid van de versiering op de bodem wijst dat het om een open vorm gaat. Gezien de versiering ook onderaan de bodem is aangebracht is het ook de bedoeling dat deze vorm langs de onderkant te zien is. Het is niet duidelijk om welke vorm het gaat. Mogelijk gaat het om het bodemfragment van het bassin (fig. 40, 6, fig. 55-58). Bij het bassin van dit type (Eggers 78) is namelijk ook te zien dat de bodem in het midden licht hol is en dus aan de bovenzijde bol.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 53 bovenaanzicht van bodem van open vorm 5. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 54 onderaanzicht van bodem van open vorm 5. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 63 van 133

6. Rand, beslagplaatjes en handvat van bassin met verticale wand en verdikte rand (fig. 40, 6, fig. 5558). De decoratie bestaat uit 3 gegraveerde horizontale lijnen, 1 net onder de rand en 2 enkele centimeters onder de rand. Gezien enkel de rand van het bassin bewaard is weten we niet hoe de wand in de bodem overgaat, noch welke vorm de bodem had. De uiteinden van de gebroken rand passen niet aan elkaar, zodat alleen een minimum diameter van 244 mm bepaald kan worden. Direct onder de verdikte rand zijn 2 druppelvormige contouren) te zien met een neerslag van witgrijze stof waarmee 2 beslagplaatjes op de wand van het bassin vastgelast waren. De 2 beslagplaatjes en een handvat zijn ook bewaard en werden op de bodem van de kuil aangetroffen. Het gaat om beslagplaatjes gemaakt van dun plaatwerk van koperlegering in de vorm van een blad. Bovenaan hebben deze plaatjes een kleine haak om elk een zijde van het mobiele handvat vast te houden. Het handvat is gegoten en heeft de vorm van een omega. Zowel de vorm van het bassin, als van de beslagplaatjes en het handvat komen overeen met type Eggers 7873. Dit type wordt gedateerd in de 3de eeuw na Christus. Gelijkaardige beslagstukken werden op meerdere plaatsen aangetroffen, zoals oa. te Bliesbruck74.

Fig. 55: Rand van bassin 6. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

73 74

Eggers 1951, tafel 8. Nicolas 2016, cat. nr. 29, p. 74.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig. 56: detail van rand van bassin. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 57: detail van rand van bassin met afdrukken van beslagplaatjes en beslagplaatjes met handvat. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 65 van 133

7. Bodemfragmenten van open vorm. Het centrale gedeelte van de bodem ontbreekt. Eén klein fragment vertoont een klein deeltje van de verticaal opstaande wand van dit recipiënt. Mogelijk gaat het om een bassin of een kom met verticaal rechtopstaande wand en vlakke bodem. Kort bij de aanzet naar de wand bevind zich een versiering van 3 concentrische cirkels. Fig. 58: bodemfragment van open vorm 7. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

8. Wandfragment van open vorm, zonder versiering. Het wandfragment is afgebroken van de ronde bodem. Fig. 59: Wandfragment van open vorm. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

7.4.2

Inschrift op de bodem van bord 3 (Marie-Thérèse Raepsaet-Charlier)

Marie-Thérèse Raepsaet-Charlie kon de inkrassingen op de bodem van bord 3 lezen (fig. 60-61). Er staan 3 namen: Massa, Prima en Peregrinus. Naast de naam Massa staat de afkorting “f” van fecit. Dit betekent: “heeft gedaan/gemaakt”. Massa is een Keltische mannelijke naam75, die eerder zeldzaam is76. De naam komt nog voor in Moesië (Guljanci, Bulgarije) voor een Tongerse soldaat77. De naam ik ook bekend bij de Treviri, in Waldbilig78 en bij de Helvetii in Mayence79. In de 3 gevallen gaat het om een naam van een peregrinus80 of een vroegere naam van een peregrinus. Prima is een latijnse vrouwennaam die heel frequent voor komt81 en die de vertaling kan zijn van de Keltische naam Cintus of Cintusmus, wat ook ‘de eerste’ wil zeggen. In onze gebieden komt de naam voor bij de Tungri in Theux82 en in Jeuk83, maar onder andere ook bij de Treviri84, bij de Menapii85 , de Remi en de Batavi. Peregrinus komt ook vaak voor als latijnse mannennaam86 en betekent vreemdeling of reiziger. In onze contreien is de naam bekend in Pommeroeil bij de Nerviërs87, in Rome voor een Bataaf88, In Bath voor iemand van de Treviri89, in Voorburg bij de Cananefaten90 en in Bonn bij de Ubii91. Het gaat dus om 2 latijnse namen en een inheemse naam, een combinatie die goed past bij de onomastiek van de gelatiniseerde Nervii. De f van fecit achter de naam van Massa duidt volgens Raepsaet-Charlier op het feit dat hij de man is die het offerritueel uitgevoerd heeft. Mogelijk zijn Prima zijn vrouw en is Peregrinus hun zoon. Het was in de Romeinse tijd de gewoonte dat de pater familias de offerrituelen uitvoerde. Het zou even goed kunnen dat Massa en Peregrinus broers zijn en Prima hun zus of andere relaties zijn ook denkbaar. De kommen en wellicht ook de depositie zijn te dateren in de 3de eeuw. Gezien de mannelijke inwoners van het Romeinse Rijk vanaf 212 het burgerrecht kregen en droegen ook deze mensen de zgn. tria nomina of 3 namen: een voornaam, een achternaam en een bijnaam. In deze inscriptie wordt alleen de voornaam gebruikt. Onder de naam Peregrinus staat een floraal motief dat ingekrast werd alvorens de namen op de bodem werden ingekrast (fig. 60-61). Het motief dateert wellicht van voor de periode dat de kom als offer werd geselecteerd. De deponering van het pakket van de kommen in de grond was slechts een deel van de rituelen die werden uitgevoerd in het kader van een dergelijk offer. Hiervoor werden ongetwijfeld een aantal rituelen en gebeden uitgevoerd waarin Massa als pater familias de leiding nam.

Delamarre 2007, p. 127, 226. OPEL, III, p. 63. 77 CIL III 12361 : Sulpicius Massa, een veteraan van het ala Hispanorum in de 1ste eeuw. 78 CIL XIII 4098 79 CIL XIII 7024 80 Peregrinus is een persoon die binnen het Romeinse Rijk leefde maar die het Romeinse burgerrecht (nog) niet gekregen heeft 81 OPEL, III, p. 161 ; met de afgeleiden p. 158-160. 82 Theux, ILB 47 83 Jeuk, ILB 26 84 CIL XIII 11313, 3707, AE 2002, 1024 enz. 85 Domburg CIL XIII 8785, 8791 86 OPEL, III, p. 161 met afgeleiden op p. 158-160. 87 AE 1989, 532 88 CIL VI 3289 89 RIB 140 90 CIL XIII 8809 91 CIL XIII 8114 75 76

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 67 van 133

Fig. 60: Detail van bodem bord 4 met inschrift. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 61: tekening van bord en inschrift op de bodem: in het blauw Prima, in het groen Massa f., in het rood Peregrinus en in het oranje het florale motief. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

7.4.3

Onderzoek van de macroresten in het vaatwerk (Jan Bastiaens)

Het plantenmateriaal dat in en tussen de kommen lag werd bekeken, 4 stalen in totaal. Specifiek voor de identificatie van de zaden van vergeet-mij-nietjes (Myosotis spp.) werd gebruikt gemaakt van Brinkkemper et al. (2011). De naamgeving volgt Lambinon et al. (1998). Plantenresten bewaren goed in contact met geoxideerd koper92. In het verpakkingsmateriaal konden bebladerde stukken mos (Bryophyta) herkend worden, fragmenten van bladeren van kruidachtige planten en waarschijnlijk ook fragmenten van bladeren en stengels van grasachtige planten - enkele knopen werden gezien. Op het plantenmateriaal zaten kleine vruchtlichamen van enkele soorten zwammen. Volgende zaden werden aangetroffen: Veerdelig tandzaad (Bidens tripartita), walstro (Galium sp.), Akkervergeet-mij-nietje / Zompvergeet-mij-nietje / Ruw vergeet-mij-nietje (Mysostis arvensis / cespitosa / ramosissima) en ratelaar (Rhinanthus sp.). De resultaten van de analyse laten enkel heel voorzichtige conclusies toe: het verpakkingsmateriaal kan afkomstig zijn van verschillende vegetatietypes, al lijkt natte graslanden en oevers een mogelijke wat nauwere omschrijving. Het terugkeren van dezelfde soorten in verschillende stalen lijkt te suggereren dat de kommen in hetzelfde materiaal verpakt zijn. Waarschijnlijk mag hieraan dan ook verbonden worden dat ze op hetzelfde moment verpakt zijn. Of de vruchtlichamen van zwammen al op het plantenmateriaal zaten of pas na verpakking gegroeid zijn, is niet geweten. Daarom kunnen er geen uitspraken gedaan worden over de vraag of het verpakkingsmateriaal droog (hooi?) dan wel vers was op het moment van verpakking. Onder de zaden werden geen soorten aangetroffen die niet in Vlaanderen thuishoren. Het verpakkingsmateriaal kan dus uit Vlaanderen afkomstig zijn. kom 1

kom 2

Bidens tripartita

kom 4

Galium sp.

Myosotis arvensis / cespitosa / ramosissima Rhinanthus sp.

kom 3 1

Tabel 4: zaden uit de kommen van Elewijt Kastanjedreef 2018 (aantallen)

7.4.4

Palynologisch onderzoek van het vaatwerk in koperlegering (Koen Deforce)

Er is palynologisch onderzoek uitgevoerd op de corrosielaag op de binnenkant van drie van de recipiënten in koperlegering. Door de aanwezigheid van koperoxides blijven pollen, net zoals ander organisch materiaal doorgaans goed bewaard in de bodem wanneer het in contact staat met objecten die gemaakt zijn uit een koperlegering.93 Palynologisch onderzoek kan op deze manier dan ook meer informatie opleveren over het plantaardige materiaal dat gebruikt is voor de verpakking van het vaatwerk en over het biotoop waar dit plantaardig materiaal is verzameld. De stalen, elk ca 2 ml, zijn behandeld volgens de standaardmethoden voor pollenanalyse94. Identificaties en nomenclatuur van de verschillende pollentypes zijn gebaseerd op Beug95. Ieder staal bevatte pollen die bovendien vrij goed bewaard waren, met weinig tot geen sporen van aantasting van de exine.

Jacomet & Kreuz 1999 Rösch 1999; 2005; Henry et al. 2019; . 94 Moore et al. 1991. 95 Beug 2004. 92 93

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 69 van 133

staal inhoud recipiënt

2004

2003

2005

kom 1 (1)

kom 2 (2)

bord 1 (3)

Alnus

1,5

0,5

1,3

Betula

0,4

Corylus avellana

0,4

Quercus

0,4

bomen en struiken Berk 1

0,3

Hazelaar Eik

Salix AP

Els

0,3

Wilg

2,7

0,5

2,0

Arboreal pollen

Cerealia

2,7

6,6

1,6

Graan

Artemisia

0,4

1,4

Asteraceae-Liguliflorae

0,4

Brassicaceae

0,4

Calluna vulgaris

1,9

kruiden Cultuurgewassen Bijvoet 2

0,7

Lintbloemigen Kruisbloemigen

8,1

Campanulaceae

0,5

Klokjesfamilie

Caryophyllaceae

0,9

Anjerfamilie

Centaurea nigra type

0,5

zwart knoopkruid type

0,5

1,4

Chenopodiaceae

0,4

Cyperaceae Filipendula

0,4

Matricaria type

0,0 3

3,3

0,7

ganzenvoetfamilie cypergrassenfamilie

0,3

1,3

munt type

1,4

Mentha type

Struikheide

Spirea kamille type

Papaver rhoeas type

3,4

3,8

2,6

klaproos type

Plantago lanceolata

1,9

3,0

smalle weegbree

Poaceae undiff.

186**

70,7

96*

45,5

201****

65,9

Grassenfamilie

Potentilla type

2,7

2,8

3,3

ganzerik type

Ranunculus acris type

1,9

3,8

3,0

scherpe boterbloem type

0,0

0,3

akkerboterbloem type

Ranunculus arvensis type Rosaceae undiff.

0,5

0,3

Rozenfamilie

Rubiaceae

1,9

2,0

sterbladigenfamilie

Rumex acetosa type NAP Pollensom

10,3

18,0

9,8

veldzuring type

256

97,3

210

99,5

299

98,0

non-arboreal pollen

263

100,0

211

100,0

305

100,0

0,5

waterweegbree type

1,4

Kattenstaart

0,5

Waterplanten Alisma group Lythrum

0,4

Sporenplanten Filicales undiff. Pteridium aquilinium

0,8

0,9

indeterminata

2,3

3,3

0,7

varens undiff. Adelaarsvaren

2,3

Indeterminata

Tabel 5: Resultaten van het palynologisch onderzoek van de inhoud van de schaaltjes. Pollenclusters zijn aangeduid met een asterix (*); de cijfers tussen haakjes in de tabel verwijzen naar de nummers van de recipiënten in bovenstaande tekstblok. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Grassen (Poaceae) zijn dominant in de pollenspectra van de drie onderzochte stalen (45.5% - 70.7%) (tabel 5). Bovendien zijn ook clusters van pollen van grassen in deze drie stalen aangetroffen. Dit wijst er op dat minstens een deel van het plantaardige materiaal dat tussen de kommen aanwezig was uit grassen bestond of tenminste in een graslandvegetatie is verzameld. Ook de meeste andere aangetroffen pollentypes zijn typische planten van grasland of ruderale vegetaties, zoals veldzuring type (Rumex acetosa type), klaproos type (Papaver rhoeas type), smalle weegbree (Plantago lanceolata) en ganzerik type (Potentilla type). Een aantal van de aangetroffen soorten verkiezen vochtige tot natte standplaatsen, zoals spirea (Filipendula), kattenstaart (Lythrum) en waterweegbree type (Alisma). Struikheide (Calluna vulgaris) wijst dan weer eerder op een droge milieu.

7.4.5

Andere gekende deposities met plantenresten

Een tweetal Romeinse deposities van metalen vaatwerk zijn op een zeer gelijkaardige manier gestapeld en verpakt met plantaardig materiaal ertussen namelijk de zgn. Pewsey depositie96 en de Hoxne depositie. In het geval van de depositie van Pewsey (Wiltshire, in het zuidwesten van Engeland), waren de kommen en schaaltjes van een weegschaal zorgvuldig gestapeld in een bassin (cauldron). De voorwerpen waren verpakt in gedroogde plantenresten97. De plantenresten binnen de depositie bestonden hoofdzakelijk uit adelaarsvaren (Pteridium aquilinum), stengels en bloemen van Centaurie (Centaurea sp.) en stengels van een ongeïdentificeerde plantensoort. 2 bloemen zijn geïdentificeerd als zwart knoopkruid (Centaurea nigra). Andere soorten waren vertegenwoordigd door enkele zaden, peulfragmenten of kelken van soorten typisch voor natte graslanden zoals Ranunculus cf. repens (kruipende boterbloem) en Rumex cf. longifolius (weegbree). Andere aanwezige taxa uit graslanden zijn Primula soorten of de Gewone vleugeltjesbloem (Polygala cf. vulgaris) of de Kleine leeuwentand (Leontodon saxatilis). Uit de plantensoorten kon verder opgemaakt worden dat zij mogelijk verzameld waren op verschillende plaatsen in de nederzetting. Een pollenstaal dat niet gecontamineerd kon zijn door recente pollen bevatte Blauwe knoop (Succisa pratensis; 67% ), grassen (Poaceae; 19%), veldsla (Valerianella; 3%) en sporen van Zwart knoopkruid (Centaurea nigra ;1%) en adelaarsvaren (Pteridium aquilinum; 0,5%). Verder kon aan de hand van de plantenresten en het pollenonderzoek ook bepaald worden dat de vegetatie afgesneden werd in juli of augustus en dat de depositie niet veel later verpakt was en begraven moet geweest zijn. Een andere depositie die op een vergelijkbare manier gestapeld en verpakt was is de depositie van Hoxne (Suffolk, in het oosten van Engeland). Deze depositie bestaat naast vaatwerk ook uit andere voorwerpen zoals munten, juwelen en lepels. Binnen deze depositie waren een set van kommen gewikkeld in linnen doek, terwijl stro (Triticum sp.) gebruikt was als opvulling tussen de gestapelde kommen98. Bij de depositie van Wilcot (Wiltshire, in het zuidwesten van Engeland) waren geen zichtbare macrofossiele resten van planten bewaard, maar werd pollenonderzoek uitgevoerd op stalen binnen en buiten de depositie. Twee pollenstalen konden mogelijk aan de predepositiefase toegeschreven worden. Hierin kwamen pollen van de grassenfamilie (Poaceae), de cypergrassenfamilie (Cyperaceae) en de Wilde chicorei (Cichorium intybus) voor. De zilverschat van Augst werd in de jaren 60 van vorige eeuw opgegraven zonder veel aandacht voor de positie van de voorwerpen of de aanwezigheid van plantaardig materiaal. Na recent onderzoek werd een reconstructie gemaakt van de stapeling van de borden en schalen van groot naar klein99. De gedroogde planten die als buffermateriaal tussen de voorwerpen gelegd waren bij de verpakking zijn niet bewaard. De afdrukken van de planten zijn nog wel op de zilveren voorwerpen zelf te herkennen Henry et al. 2019. Henry et al. 2019:156-165. 98 Johns 2010, 95; Cartwright 2010, 191. 99 Ewald 2003: 31-33. 96 97

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 71 van 133

als lichte en donkere sporen. Ze konden op basis van vergrootte foto’s bestudeerd worden. Het gaat duidelijk niet om wortels of toevallig ingegroeide planten. De plantafdrukken zijn regelmatig over de oppervlakken van de voorwerpen verspreid. Het gaat duidelijk om grassen waarbij zowel de halmen als de bladen bewaard zijn. De vele knikken en verdraaiingen maken duidelijk dat droog gras of hooi, werd gebruikt. Dit ligt voor de hand omdat vers gras door biologische afbraak zeer snel zou rotten of fermenteren, wat de bewaring van het zilver niet ten goede zou komen. Aan de hand van digitale beelden worden verschillende Asteraceae (madeliefjesfamilie) en Anthoxanthum odoratum L. herkend100.

7.4.6

Conclusie rituele depositie

Het vaatwerk van de depositie v an Elewijt is samengesteld uit 2 kommetjes, 2 schalen, de rand van een bassin met handvat en 2 fragmenten van andere schalen. Op de bodem van 1 van de schalen werden de namen ingekrast van de mensen van wie het offer uitging: Massa, Prima en Peregrinus. Achter de naam Massa stond de ‘f’ van fecit ingekrast. Het is dus wellicht Massa, mogelijk als pater familias, die verantwoordelijk was voor de rituelen rond de offergave. Dankzij de bewaarde plantenresten weten we ook dat het pakket met kommen, werd voor de deponering in de kuil, zorgvuldig verpakt werd in een mengsel van gedroogde planten. De planten werden vooral op natte graslanden of oevers verzameld en daarna zorgvuldig gedroogd. Het verpakte pakket werd in de 3de eeuw aan de noordelijke rand van de vicus in een kuil begraven. Naast het pakket was er nog plaats voor een bijkomend offer. Het gaat mogelijk om stapels broden, cakes of andere plantaardige offers die frequent geofferd werden101. In de 3de eeuw waren er in deze zone van de vicus nog weinig activiteiten, buiten het verkeer dat op de verharde weg passeerde. Rituele deposities werden wel vaker in de periferie van de vici begraven. Dit fenomeen kennen we ook van de zuidwestelijke randzone van de vicus van Tienen102.

7.5

INTERPETATIE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE

De opgraving bevindt zich in de noordelijke periferie van de vicus van Elewijt. Het is opvallend dat er op de site weinig archeologische sporen uit de eerste eeuw aanwezig zijn (fig. 21). Het merendeel van de sporen hoort thuis in de overgangsfase van de 1ste naar de 2de eeuw en in de 2de eeuw. In de 3de eeuw zijn er dan opnieuw minder activiteiten in dit deel van de vicus die archeologische sporen nalaten.

7.5.1

1ste eeuw: een vroege landindeling van de vicus?

De sporen uit de eerste eeuw zijn in het lichtgroen aangeduid op het overzichtsplan van de sporen (fig. 21). In de zuidoostelijke hoek van de opgravingput loopt een noordoost-zuidwestelijk gerichte greppel (spoor 79) die behoort tot de vroegste sporen in deze zone van de vicus. Een andere greppel, spoor 125, loopt in noordwest-zuidoostelijke richting, haaks op de richting van de vorige greppel. Spoor 125 wordt oversneden door het sporencomplex van het metaalatelier en mogelijk ook door de weggreppels. Deze greppel (S 79) lijkt in het verlengde te liggen van de greppel met spoornummer 339. Deze laatste maakt een rechte hoek en loopt verder in noordoost-zuidwestelijke richting (spoor 337, fig. 27). Mogelijk gaat het hier om een ruimtelijke indeling van de vicus uit de eerste eeuw die op onze site slechts gedeeltelijk bewaard is gebleven. Een andere mogelijkheid is dat het hier gaat om de omgrachting van een erf waartoe het 8-palige bijgebouw (fig. 29) hoort, maar waarvan het hoofdgebouw buiten het onderzoeksgebied valt. Gezien sporen 337 en 339 niet konden gedateerd

Schoch 2003, 37-42. Martens 2012, 32. 102 Martens 2012, 150 100 101

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

worden, gaat het hier om een hypothese. De richting van deze greppels wijkt sterk af van deze van de wegen. Dit erf of deze landindeling moet in de periode van voor de aanleg van de weg dateren. In de vicus van Elewijt werd bij eerder onderzoek vaker melding gemaakt van perceelsgreppels. In de beknopte beschrijving van de site aan de Hofstraat opgegraven in 2002 worden eveneens een aantal perceelsgreppels vermeld103. All-Archeo rapporteert eveneens de vondst van perceelsgreppels met gelijkaardige noordoost-zuidwest oriëntatie bij de archeologische opvolging van werken aan de Tervuursesteenweg104. Andere sporen uit de eerste eeuw (fig. 21) zijn enkele kuilen die oversneden worden door de sporen van het metaalatelier. Ook één van de opvullingslagen van de depressie waarin de weg is aangelegd dateert uit de 1ste eeuw. Wellicht was er in deze periode al een weg in gebruik, maar deze werd grotendeels bedekt door het 2de- en 3de-eeuwse wegdek. De vraag is hoe deze depressie waarin de weg is aangelegd ontstaan is. Mogelijk werden voor de landindeling en de ingebruikname van de gronden in dit deel van de vicus bomen gekapt en/of andere begroeiing verwijderd. Dergelijke erosie konden we ook vaststellen in de fase van de stichting van de vicus van Tienen in de zuidwestelijke periferie en de aanleg van het grafveld105. Het feit dat de vroege perceelsgreppels niet op de weg georiënteerd zijn hoeft niet te betekenen dat deze weg er niet zou zijn en reeds bestond voor de inrichting van de vicus. Mogelijk werden er bij het bepalen van de richting van de percelering rekening gehouden met andere elementen.

7.5.2

Overgang 1ste naar 2de eeuw en 1ste helft 2de eeuw: een kruispunt van wegen en een ambachtelijke zone

kruispunt van wegen De belangrijkste ruimtelijk structurerende elementen van deze site in deze fase zijn 2 Romeinse wegen die elkaar in een rechte hoek snijden. Van de grosso modo noord-zuid lopende Romeinse weg ( sporen 42, 206, 387), die van de vicus in noordelijke richting naar Rumst voerde en in zuidelijke richting naar Baudecet, is het wegdek gedeeltelijk bewaard (fig. 19; fig. 62). In het studiegebied heeft deze weg een lichte afwijking naar een noordwest-zuidoostelijke richting. Deze weg kan op basis van het aardewerk ten vroegste gedateerd worden in de 2de helft van de 1ste eeuw na Chr., maar meer waarschijnlijk in de 1ste helft van de 2de eeuw na Chr. De wegverharding is zeker later en lijkt eerder uit de 2de eeuw te dateren. In de 3de eeuw werden nog herstellingen uitgevoerd en ook voorwerpen op de weg verloren. Zoals hierboven aangegeven is het wel mogelijk dat de weg een oudere oorsprong heeft, maar deze kan op basis van de vondsten niet aangetoond worden. De beslissing om het goed bewaarde wegdek van deze weg grotendeels in situ te bewaren heeft als gevolg dat we slechts 2 doorsnedes van de weg hebben opgegraven alsook alleen het bovenste gedeelte van het wegdek om dit op te schonen. Toch hebben we interessante informatie over de geschiedenis en de opbouw van de weg kunnen verzamelen. In het meest zuidelijke deel van de weg is de wegverharding vrij goed bewaard (fig. 22, 32, 33, 34). De wegverharding zelf is bol aangelegd voor een goede afwatering. In het zuidelijke putwandprofiel is te zien dat de weg onderaan bestond uit grote onregelmatige blokken Brusseliaanse steen met daarop kleinere blokken en hierboven kiezels van dezelfde steensoort (fig. 34, 62 en 64)106. Het is niet duidelijk of platte plaveien ooit het originele wegdek gevormd hebben en dat de kiezellaag later is toegevoegd als herstelling of renovatie. Op sommige plaatsen lijkt de fundering van de weg ook gedeeltelijk bestaan te hebben uit afval van ijzerproductie. In de fundering van de weg werd met de metaaldetector een groot voorwerp (fig. 63) met een samenstelling met een hoog ijzergehalte aangetroffen. Of het hier om herstellingen gaat of om de originele fundering is niet duidelijk. Voorzichtigheid is ook wel Ongepubliceerd jaarverslag W. Wouters. Reyns, Derieuw & Bruggeman 2012. 105 Martens 2012. 106 Determinatie door R. Dreesen. 103 104

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 73 van 133

geboden omdat er ook sprake lijkt te zijn van bodemprocessen, waarbij ijzeraccumulatie onder de weg is ontstaan. Tussen de keien werd af en toe ook aardewerk en in mindere mate ook dierenbeen aangetroffen. Op het wegdek werd een architectuurfragment aangetroffen met een gebeeldhouwde versiering, mogelijk van een acanthusblad (fig. 66). Het gaat om een fragment van een architectuuronderdeel, mogelijk van een kapiteel, of een kroonlijst. In het zuidelijk wandprofiel zijn 2 vroegere fases van deze weg te herkennen (fig. 22). Onder het verharde wegdek is het wegdek en een weggreppel van een oudere weg te zien, die meer naar het westen lag. Deze noemen we weg 1 omdat hij stratigrafisch de oudste is. Dit wegdek is ook nog gedeeltelijk in het vlak te zien met een donkere verkleuring en lichtere karresporen (fig. 24, 65). Ook ten westen van de verharde weg is in dit wandprofiel een wegdek te zien in een stratigrafisch oudere of mogelijk gelijktijdige laag, maar in een lagere positie. Dit wegdek is niet meer in het vlak te zien, maar is bewaard onder het colluvium. Dit noemen we weg 2. Het wegdek van de bolle verharde weg noemen we weg 3. In het noordelijk putwandprofiel (fig. 20) is de situatie onduidelijker. Van het verharde wegdek zijn slechts een paar kiezels en een afwateringsgracht ten oosten van het wegdek bewaard. Ten zuiden van dit wegdek zijn wel 2 elkaar in de tijd opvolgende afwateringsgreppels van een ouder westelijker gelegen wegdek bewaard. Vanaf het zuidelijk wandprofiel lopen de wegen geleidelijk aan in een depressie waarvan de diepte en breedte toeneemt naar het noordelijk wandprofiel toe. Het ontstaan van deze depressie kan tot nog toe niet verklaard worden. Mogelijk gaat het om een holle weg die in de vroeg-Romeinse tijd of eerder ontstond en die afwaterde naar de Barebeek. De vondsten uit de opvulling van deze depressie zijn te dateren in de overgangsperiode van de 1ste naar de 2de eeuw. Het is mogelijk dat omwille van deze depressie de derde Romeinse weg met het goed gefundeerde en verhoogde bolle wegdek in de 1ste helft van de 2de eeuw werd aangelegd, naast een reeds bestaande weg. De geleidelijke opvulling van de depressie waarin de verschillende wegen werden aangelegd, kon alleen ruim in de Romeinse tijd gedateerd worden. Ook de einddatum van het gebruik van de wegen, waarvan weg 3 de meest recente is, kan op basis van dit onderzoek niet bepaald worden. Er is aardewerk aangetroffen dat tot de 3de eeuw kan behoren. De meeste vondsten horen thuis in de 2de eeuw. Ook in de vroegste weggreppels van de weg die zich onder het wegdek bevonden, werd geen aardewerk aangetroffen dat met zekerheid voor het midden van de 1ste eeuw v. Chr. te dateren is. Fig. 62: Goed bewaard wegdek bij zuidprofiel met ten oosten een wegdek onder colluvium en ten westen een oudere weg met karresporen. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 74 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Figuur 63: voorbeeld van afval van ijzerproductie onder het wegdek. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig.64: detail van zuidprofiel bij aanleg: grote funderingsblokken met daarop kleine stenen. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 75 van 133

Fig.65: karrensporen in een oudere fase van de weg (fase 1)

De vullingen van de noordoost-zuidwest georiënteerde weggreppels van de weg (fig. 20-21) die haaks op deze verharde weg staat zijn ook slechts ruim te dateren in de 2de eeuw. Wanneer de weg werd aangelegd kan op basis van dit onderzoek niet uitgemaakt worden. Wel is het duidelijk dat de weggreppels opgevuld waren toen het stenen wegdek van weg 3 aangelegd werd. Dit gebeurde wellicht in de 1ste helft van de 2de eeuw na Chr. De weggreppel met spoornummer 78 doorsnijdt alle sporen van het ambachtelijk aterlier. De fase van de weg die bij deze weggreppel hoort moet dus na het einde van de eerste eeuw gegraven zijn. Het lijkt erop dat deze weg slechts een kortere periode dienst gedaan heeft tijdens de eerste helft van de 2de eeuw.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 76 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig.66: Architectuurfragment. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Ambachtelijke zone Ten oosten van de verharde weg bevonden zich de sporen van een ambachtelijke zone, waarschijnlijk voor de productie van metalen en misschien ook van glas. In de aanvangsfase van de ambachtelijke zone gaat het om een centrale ruimte met een oven, afvalkuilen en paalkuilen, omgeven door een Uvormige gracht (S145, 156, 162) (fig. 21, 28). De centrale ovenstructuur (S242) bestond uit een aantal elkaar overlappende oventjes (fig. 28, 68 en 69). De paalkuilen rond deze centrale oven behoorden mogelijk tot één of meerdere, elkaar opvolgende afdaken (fig. 21). Vondsten van metaalslakken en stukjes ijzer maken het waarschijnlijk dat in deze ovens ijzeren voorwerpen gesmeed werden. In de ovenstructuren en de afvalkuiken die erbij horen werden ook glasscherven gevonden. Het is moeilijk aan te tonen dat er ook sprake was van glasproductie. Toch is het opvallend dat het glas van de site hoofdzakelijk uit deze structuren alsook uit de sporen behorende tot de opeenvolgende wegstructuren komt. Mogelijk werd er glas gerecycleerd om te smelten en zijn het deze gerecycleerde glasscherven waarvan we er enkele teruggevonden hebben. Ten zuidwesten van de U-vormige gracht (fig. 67) liggen andere oventjes en afvalkuilen die in latere fases meermaals vergraven werden (fig. 21). Gezien de weggreppels de sporen van de productieplaats doorsnijden is deze ouder dan deze weg. Een aantal sporen zijn echter ook van na de opvulling van de weggreppel te dateren. Het ziet er naar uit dat er ook in de 2de eeuw nog ambachtelijke activiteiten plaatsvonden op deze plaats.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 77 van 133

Fig. 67: U-vormige gracht rond metaaloven. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 68: Jongste fase van het oventje (spoor 242). (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 78 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Fig.69: Oventje (spoor 242) met meerdere fasen. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Naast de centrale oven werd de onderkant van een klein rechthoekig oventje (spoor 137) teruggevonden. Hiervan was echter alleen nog de in situ verbrande grond onder de oven te zien. Paalkuilen Verspreid over het terrein bevonden zich talrijke paalsporen (waaronder sommige in doorsnede duidelijk te herkennen waren als revolvertasvormige van variërende diepte. Op één uitzondering na is het niet mogelijk om hieraan structuren of gebouwen te koppelen. Het is echter niet mogelijk om hieraan structuren of plattegronden van gebouwen te linken. Die ene uitzondering is het 8-palige mogelijke bijgebouw (fig. 28) waarvan de betekenis ons voorlopig ontsnapt, gezien het ook niet te dateren is.

7.5.3

2de helft 2de eeuw en 3de eeuw: ambachtelijke activiteiten, opvulling van de waterput en depositie van vaatwerk in koperlegering

Zoals reeds besproken bij de vorige fase werd de wegverharding wellicht aangelegd in de 2de eeuw met herstellingen in de 3de eeuw. Ten noordwesten van de Romeinse verharde weg bevond zich een waterput (fig. 34). Deze kreeg spoornummers S218, 219 en 394. De waterput werd aangelegd in de 2de eeuw en geraakte opgevuld tegen het einde van de 2de eeuw. Rond de waterput bevinden zich een aantal kuilen. Het afval van kuil S395 kan gedateerd worden in de 2de helft van de 2de eeuw. Slechts een aantal sporen kunnen met zekerheid gedateerd worden in de 3de eeuw. Het gaat om een kuil in de ambachtelijke zone (S154) en de laatste vernieuwing van de centrale ovenstructuur binnen de U-vormige gracht in de ambachtelijke zone. Het is duidelijk dat er in deze zone van de vicus in de 3de eeuw nog weinig activiteiten plaatsvonden die archeologische sporen nalaten. Het belangrijkste spoor is de depositie met vaatwerk in koperlegering. depositie Op enkele tientallen meters ten oosten van de verharde weg werd in een kuil de depositie van kommen en schalen in koperlegering aangetroffen. Deze kuil lag op de grens van 2 werkputten en heeft daarom ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 79 van 133

2 spoornummers (spoor 1 en 290, fig. 21 en 26). Grenzend aan de kuil met de depositie bevond zich in werkput 2 een paalkuil met donkergrijze vulling met als spoornummer 291 (fig. 21). Het is niet duidelijk of deze paal in verband staat met de depositie. Het aardewerk in de kuil van de depositie bestond uit een scherf geverfd aardewerk van een Keulse/Rijnlandse beker, enkele scherven gereduceerd aardewerk en 4 scherfjes dun zoutaardewerk. Wellicht gaat het om scherven die op het terrein rondslingerden en bij het graven en het dichtgooien van de kuil mee in de opvulling geraakt zijn. De depositie zelf bestond uit een stapel met onderaan de rand van een bassin rond de borden en daarin de kommetjes. Op deze rand van het bassin waren 2 beslagplaatjes met daartussen een handvat bevestigd. Deze beslagplaatjes en het handvat troffen we op de bodem van de kuil aan. De voorwerpen zijn, op het kleinste kommetje na beschadigd en in verschillende gradaties van volledigheid. Tussen de verschillende voorwerpen in koperlegering werd gedroogd plantaardig materiaal gelegd. Bij het aantreffen van de depositie in de werkputwand van werkput 1 viel op dat de aarde boven het pakket in een licht gewelfde vorm geconsolideerd was en dat er weinig aarde in de stapel met vaatwerk gevallen was gedurende de meer dan 1700 jaren begraving. Daarom denken we dat de bovenkant van de stapel bedekt was met een dik pakket gedroogde planten en dat rond het hele pakket dan een doek in textiel of leder was gewikkeld. Bij het vergaan van de verpakking was de aarde boven de depositie wellicht reeds gestabiliseerd, zodat er weinig of geen aarde in de depositie terecht kwam. Het pakketje plantaardig materiaal in het bovenste kommetje is wellicht nog een overblijfsel van dit dik pakket organisch materiaal. De aarde boven de depositie van de voorwerpen in koperlegering in de kom in aardewerk in Tienen had eveneens een gewelfde vorm107. De voorwerpen lagen in de kom in aardewerk zonder een korreltje aarde. Het is niet duidelijk of de paalkuilen met spoornummers 191 t.e.m. 193 (fig. 21 en 71) in verband kunnen gebracht worden met de offerdepositie. Andere voorbeelden van gelijkaardige goed verpakte deposities zijn die van Pewsey, Hoxne, Augst en Reims, Tramway, zoals besproken onder 7.3.6. Ondanks het feit dat er bij het opgraven van dergelijke depotvondsten slechts uitzonderlijk sprake is van verpakkingsmateriaal gaan we ervan uit dat dit toch meer de regel was dan de uitzondering108. Het bassin, de borden en de kommen van Elewijt zijn allen te dateren in de 3de eeuw en werden begraven aan de rand van de vicus van Elewijt, op een terrein waar in de 3de eeuw, met uitzondering van het metaalatelier, nog weinig activiteiten plaatsvonden. Ritueel of verstoppen? De vraag of het hier zou gaan om een rituele depositie of eerder om het verstoppen van kostbare voorwerpen in onrustige tijden, is dank zij de inscriptie met zekerheid te beantwoorden, gezien de naam Massa van de man die het offer heeft uitgevoerd expliciet vermeld staat. Deposities van vaatwerk in koperlegering uit de 3de eeuw worden op verschillende manieren geïnterpreteerd. Feugère stelt bijvoorbeeld dat deposities van bronzen vaatwerk en ook muntschatten uit de 3de eeuw verstopt zijn omwille van een onveilige periode door de invallen van de Germanen109 en dan later niet meer opgehaald. Systematisch onderzoek van deposities van vaatwerk in koperlegering in Engeland toont echter aan dat de regelmaat en het patroon van de vormen en de types die voorkomen in deze assemblages, een systematisch proces van selectie van voorwerpen impliceren. Deze systematiek is een duidelijke indicatie van ritueel gedrag110. Volgens Lundock zijn het vooral de vormen die gebruikt worden bij rituele maaltijden waarbij ook het wijnservies van groot belang is, die systematisch hun weg vinden naar de rituele deposities. Het gaat dus volgens hem niet om een spontane samenstelling van deze assemblages voor bewaring, maar een selectie van voorwerpen die alvorens hun depositie typisch gebruikt werden in niet-alledaagse of rituele contexten. Het zijn dezelfde voorwerpen die ook in rivieren en meren gedeponeerd worden. Hij merkte ook een duidelijke verschuiving in de samenstelling van deze rituele deposities. Zo doen de grotere cauldrons (ketels) en bassins vanaf de 3de eeuw hun intrede in dit soort deposities. Dit zou wijzen op het toenemend belang van het Martens 2012: 142. Lundock 2014: 172. 109 Feugère 1993. 110 Lundock 2014: 252. 107 108

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 80 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

gezamenlijk consumeren van wijn of maaltijden in een grotere groep111. Deze bassins blijken karakteristiek te zijn voor laat-Romeinse deposities van vaatwerk in koperlegering. De aanwezigheid van het bassin in het assemblage van Elewijt pas heel goed in dit patroon. Bassins dienden voor het mengen van wijn of het opdienen van spijzen. Bassins met verticale wand verschijnen vanaf de 2de helft van de 2de eeuw. Ook in de in 2004 ontdekte depositie van Nistelrode werden, naast borden, kandelaars, kommen, zeven, scheplepels, kannen en emmers ook meerdere bassins aangetroffen 112. Wie voerde deze depositie uit en waarom? Dat zulke kostbare deposities eerder kunnen uitgevoerd worden door individuen en families die een zekere mate van materiële welstand hadden mag aangenomen worden, alleen al door de waarde van de grondstoffen van het bronzen vaatwerk113. De inscriptie met de namen laat zien dat het om een welgestelde familie gaat met een voor de civitas Nerviorum typische mix van Keltische en Latijnse namen. Of Massa het offer als pater familias uitvoerde in het bijzijn van zijn vrouw Prima en zoon Peregrinus of dat er een andere relatie was tussen de 3 op de bodem van de kom vermeldde personen is niet duidelijk. Het gaat zo goed als zeker om een offer in de private sfeer en mogelijk gaat het om familieaangelegenheden. Hierover dienen we nog verder vergelijkend onderzoek uit te voeren. Er bestaat een kans dat de depositie in verband kan gebracht worden met het metaalatelier dat in de 3de eeuw nog in beperkte mate in gebruik was en is het misschien de uitbater van het atelier die de voorwerpen deponeerde als wijoffer om een voorspoedige productie en handel te bekomen. Het is echter bijna onmogelijk om de echte beweegreden achter de depositie te achterhalen. In het geval van de depositie van Pewsey gaf de periode van het jaar waarin de voorwerpen aan de grond toevertrouwd werden, in de laatste weken van de zomer, een indicatie voor de beweegreden van het offer. Gezien de depositie in de buurt van een agrarische nederzetting gevonden wordt deze in verband gebracht met de intensieve activiteiten van het verwerken van de oogst en het voorbereiden van het graan voor opslag op het einde van de zomer, een sleutelperiode voor landbouwgemeenschappen en eentje die gevierd werd in Romeins Italië en omstreken met festivals114. Daarom wordt deze depositie van voorwerpen met een speciale symbolische en culturele waarde in verband gebracht met apotropaïsche rituelen met als doel de vruchtbaarheid van het land te verzekeren, zeker in tijden van stijgende sociale onstabiliteit115. In het geval van de depositie in de vicus van Tienen werden op de bodem van een kuil naast de kom met voorwerpen in koperlegering een beeldje van de godin Fortuna aangetroffen. Ook in dit geval lijkt het offer uitgevoerd te zijn om voorspoed te verzoeken. In de kom zat een kandelaar, 2 wierookbranders, een beeldje van een hond met een schijf in zijn muil en een haas onder zijn voorpoten in koperlegering en juwelen in zilver en git. Het gaat hier niet om vaatwerk voor eten en drinken, maar eerder om voorwerpen die gebruikt werden om een rituele gelegenheid te omkaderen. Locatie van de depositie De locatie van de depositie aan de rand van de vicus lijkt als locatie wel typisch voor rituele deposities. Ook in de vicus van Tienen werden talrijke deposities aangetroffen in de periferie van de vicus116.

Idem, 262-263. Jansen 2010: 33. 113 Lundock 2014: 254. 114 Henig 1983. 115 Henry et. al. 2019: 172-174. 116Martens 2012. 111 112

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 81 van 133

Fig. 70: spoor 1. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

Fig. 71: doorsnede spoor 1/290 en paalkuilen 291, 292 en 293. (© agentschap Onroerend Erfgoed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 82 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

7.5.4

4de eeuw/Merovingische periode

We kunnen geen enkel spoor met zekerheid in deze periode dateren. Toch wijst de aanwezigheid van 1 scherf Merovingisch glas op activiteiten in de vicus in deze periode. In het centrum van de vicus 117 en dichter bij het onderzoeksgebied in het begin van de Kastanjedreef118 werd vroeger reeds Merovingisch aardewerk aangetroffen. Gezien talrijke sporen op de site aan de Kastanjedreef niet konden gedateerd worden is het mogelijk dat sommige van deze sporen ook aan deze latere fase toe te schrijven zijn.

7.6

SYNTHESE VAN DE KENNIS OVER DE ARCHEOLOGISCHE SITE

Het opgravingsareaal van 1950 m² bevindt zich in de noordelijke periferie van de vicus van Elewijt. De weg die van de vicus in noordelijke richting naar Rumst voerde en in zuidelijke richting naar Baudecet doorkruist het opgravingsterrein. Het wegtracé wijzigt op deze plaats lichtjes van de 1ste tot de 2de eeuw tot de weg definitief verhard wordt, waarschijnlijk in de 2de helft van de 2de eeuw. Het wegdek kent nog herstellingen in de 3de eeuw. Bijzonder is de opbouw van de verharding van de weg met platte plaveien en daarop kleinere kiezels. Het is niet duidelijk of de platte plaveien ooit het originele wegdek waren of dat het altijd de bedoeling geweest is hierop een kiezellaag aan te brengen. Vast staat dat de stenen gebruikt voor de wegverharding bestonden uit Brusseliaansteen, die waarschijnlijk in de buurt van Elewijt ontgonnen werd. Haaks op deze weg liep een onverharde weg, waarvan we 3 verschillende weggreppels hebben teruggevonden. Het is niet duidelijk welke bestemmingen deze weg had. In de eerste eeuw was de vicus op deze plaats ingedeeld door een aantal perceelsgreppels waarvan er slechts enkele bewaard zijn. Ook op andere plaatsen in de vicus hebben deze een gelijkaardige noordoost-zuidwest oriëntatie. Op het einde van de eerste eeuw of het begin van de 2de eeuw ontwikkelt zich ten oosten van de weg naar Rumst een ambachtelijke zone met oventjes. Deze ambachtelijke zone blijft in gebruik in de 2de eeuw en zelfs tot het begin van de 3de eeuw. Uit het afval in deze zone kunnen we afleiden dat er voorwerpen in ijzer en in brons geproduceerd worden. De concentratie van glasscherven in deze zone zou erop kunnen wijzen dat er sporadisch ook glazen voorwerpen geproduceerd werden van gerecycleerd glas, maar dit kunnen we verder niet hard maken. Een bijzondere vondst is een depositie van vaatwerk in koperlegering in de noordoostelijke zone van het opgravingsareaal. De voorwerpen dateren uit de 3de eeuw en de namen van de personen die de offerrituelen uitvoerden en de voorwerpen in de grond deponeerden zijn bekend, Massa, Prima en Peregrinus. De f van fecit achter de naam Massa betekent dat hij het offerritueel aanvoerde. Opvallend is dat tussen de voorwerpen (gedroogd) plantenmateriaal gelegd was als een soort van buffer en ook bovenop was het pakket bedekt met (gedroogde) planten. De stapel moet in zijn geheel verpakt geweest zijn in een doek van textiel of leder. Dit kunnen we afleiden uit de vorm van de bovenkant van de kuil, die gestabiliseerd was in een soort gewelfde vorm. De goede bewaring van het plantaardig verpakkingsmateriaal is zeldzaam maar niet uniek. Sporen van dergelijke verpakking werden oa. aangetroffen in Pewsey, Hoxne, Augst en Reims, Tramway. Het gaat wellicht om een votiefoffer dat in de grond begraven, mogelijk om voorspoed af te dwingen bij de goden. Het is onmogelijk uit te maken of het offer in verband staat met het metaalatelier. Wel staat vast dat de persoon of de familie of groep die de voorwerpen offerden uit de gegoede middenklasse moeten komen. De locatie van het offer op een terrein aan de rand van de vicus waar in de 3de eeuw nog maar weinig activiteiten plaats vinden past goed in het algemene beeld van offerpraktijken die vooral te situeren zijn aan de rand van vici.

117 118

Sevenants 1985, 129. Sevenants 1987, 129-130.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 83 van 133

BEANTWOORDEN WETENSCHAPPELIJKE VRAAGSTELLING

Wetenschappelijke vraagstelling 1. Thema’s binnen de culturele subsystemen Economisch Wat werd er in het atelier geproduceerd en welke diensten werden eventueel geleverd? Er zijn aanwijzingen dat er in het atelier ijzeren voorwerpen werden geproduceerd. Hiervan getuigen de ijzerslakken in de afvalkuilen rond de ovens en in de fundering van de Romeinse verharde weg Baudecet-Rumst die op een tiental meters van het metaalatelier gelegen is. Rond één van de ovens werden talrijke fragmentjes van koperlegering aangetroffen, wat wijst op het vervaardigen van voorwerpen in koperlegering. Mogelijk werden er ook glazen voorwerpen geproduceerd. Hierop wijzen een aantal fragmenten van glazen voorwerpen in de afvalkuilen rond de oven. Het is gekend dat men in de Romeinse tijd glas inzamelde om te recycleren en om nieuwe glazen voorwerpen te produceren. Welke grondstoffen werden gebruikt en waar konden ze deze verwerven? Over de grondstoffen voor de productie van ijzer hebben we enkele aanwijzingen. IJzeroer komt voor in de alluviale afzettingen van de Grote en de Kleine Nete en de Demer119. Mogelijk werden de grondstoffen dus aangeleverd uit het noorden, via de vicus van Rumst of uit het oosten vanuit de Demervallei. Een andere mogelijkheid is dat er moerasijzererts uit het Hageland werd aangevoerd. De laatste decennia rijst het vermoeden dat daar misschien wel op grote schaal ijzerproductie plaats vond120. De grondstoffen voor de mogelijke glasproductie zouden de gerecycleerde glasfragmenten zijn. Materieel Welke artefacten werden geproduceerd (soort, maar ook types, functionele groepen, etc.)? We hebben geen aanwijzingen gevonden voor het soort of type van artefacten die geproduceerd werden. Welke verschillende types oventjes zijn er en hoe zijn deze opgebouwd? De centrale oven in de omgrachte U-vormige structuur was een zgn. sleutelgatvormige oven (fig. 2829, 67-69. Deze werd meermaals verbouwd en is dus in geen enkele fase volledig bewaard. De oudste fase is het beste bewaard. Hier is te zien dat de rand van de oven gebouwd was met kleine dakpanfragmenten. De bodem bestaat uit grote platte tegels. De andere oventjes zijn te fragmentair bewaard om de vorm te kunnen achterhalen. Van één rechthoekig oventje (S137) is enkel de in situ verbrande laag onder de ovenstructuur bewaard gebleven. Wat leren we over de productietechnieken van de bronsgieter/ijzersmid? We hebben geen gegevens kunnen inzamelen over productietechnieken. Hoe was het atelier georganiseerd in de verschillende fases? Voor de inrichting van het metaalatelier werd een U-vormige gracht gegraven met in het centrum een oven. De gracht geraakte in de loop van de 1ste helft van de 2de eeuw opgevuld, maar de centrale oven werd nog meermaals heraangelegd, tot in het begin van de 3de eeuw. Buiten deze ovenstructuur zijn er nog enkele aanwijzingen voor oventjes aangetroffen, maar deze zijn te slecht bewaard om te kunnen typeren of dateren. Rondom de centrale oven bevonden zich meerdere paalkuilen, die mogelijk tot afdakstructuren hoorden.

119 120

Van Driessche 2015, 10. Claesen 2007; Vynckier et al. 2020: 26-27.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 84 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Wat zijn de indicaties voor glasproductie? In de afvalkuilen rond de oventjes zijn fragmenten van glazen voorwerpen aangetroffen die zouden kunnen wijzen op recyclage van glas voor glasproductie op deze plaats. Op welke artisanale activiteiten buiten de productie van metalen en glazen voorwerpen wijst het vondstenassemblage? Er zijn geen aanwijzingen voor andere artisanale activiteiten op deze site. Met welke steensoorten is de Romeinse weg aangelegd? De weg is aangelegd met Brusseliaanse steen. Het gaat om een wit/beige steen die wellicht in de omgeving gewonnen werd. Volgens Hedwig Buls komen verschillende plaatsen te Perk in aanmerking om als steengroeve gediend te hebben, omdat er zowel Romeinse vondsten voorkomen aan de oppervlakte als Lediaanse en Brusseliaanse kalkzandsteen op geringe diepte ( 80 cm) . Dit is het geval te Smalveld/Bos ter veld, op een veld dat plaatselijk de Es wordt genoemd ten noordoosten SintMaartensberg, op een terrein aan de Kerselarenstraat ten noordwesten van Sint-Maartensberg. Hij vermeld ook dat in een bouwput in het centrum van Perk rechtover de kerk enkele jaren geleden Romeins aardewerk werd aangetroffen op 3m diepte, dit zou eventueel een steen en zandgroeve kunnen geweest zijn121. Hoe zien de gebouwen en de percelen eruit? Er zijn geen gebouwplattegronden noch greppels van een volledig perceel teruggevonden. Er werden wel enkele delen van perceelsgreppels opgegraven. Deze liepen in noordoost-zuidwestelijk richting en haaks erop in noordwest-zuidoostelijke richting. Sociaal Wat was de status van de ambachtslieden in het atelier (a.d.h.v. consumptieafval: rijk of arm)? Het consumptieafval in de buurt van het ambachtelijk atelier lijkt het afval van een normale middenklasse te vertegenwoordigen. Het is echter niet aan te tonen van waar het consumptieafval afkomstig is en of dit gelinkt kan worden aan de ambachtslieden. De depositie van het vaatwerk in koperlegering wijst alvast op een rijkere middenklasse. Is het atelier gelegen in een zone waar het milieu gunstig is om te leven of is er sprake van luchtvervuiling? Het feit dat het atelier in de noordelijke periferie van de vicus is gelegen zou betekenen dat wanneer de wind uit het noorden komt deze terug waait naar het centrum van de vicus met de meeste bewoning. Wind uit het noorden komt in ons land het minst vaak voor. Woonden de ambachtslieden bij hun ateliers (link met de bewoning uit de vroegere opgravingen)? Op de opgraving zelf zijn geen sporen van huizen teruggevonden. Wellicht woonden de ambachtslieden meer naar het centrum van de vicus, ten zuiden van de site. Religieus Zijn er sporen met mogelijke rituele deposities? Er is sprake van een rituele depositie van vaatwerk in koperlegering. Het vaatwerk werd verpakt in organisch materiaal dat nog bewaard is gebleven door de corrosie van het metaal. Her en der werd een munt of een fibula in een spoor teruggevonden. Het is echter niet aan te tonen of het hier gaat om rituele deposities. Hoe zijn deze deposities samengesteld en welke elementen wijzen in de richting van het sacrale karakter? Zie vorige vraag. Houden de deposities verband met de ambachtelijke activiteiten op het terrein? Het is mogelijk dat de uitbater van het metaalatelier deze metalen voorwerpen gedeponeerd heeft. Argumenten hiervoor zijn dat deze mogelijk de middelen had om een dergelijk ensemble van kostbaar 121

Mondelinge mededeling Buls.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 85 van 133

vaatwerk te bezitten en dat de voorwerpen in de buurt van het atelier begraven werden en dat het gaat om een verzameling van vaatwerk dat intact was, licht beschadigd en zelfs fragmenten van een aantal voorwerpen. Het zou kunnen gaan om voorwerpen die oorspronkelijk verzameld werden om te hersmelten, maar uiteindelijk ritueel gedeponeerd werden. 2. Interacties binnen het sociocultureel systeem Economie-Materieel Welke artefacten konden gebruikt worden voor de productie van metalen voorwerpen? Er werden geen werktuigen aangetroffen die met metaalproductie in verband kunnen gebracht worden. Hoe verhoudt de evolutie van de productie binnen het atelier zich tot de evolutie van de economie of de consumptiepatronen in de vicus? De gegevens van de opgraving zijn te beperkt om op deze vraag te kunnen antwoorden. Economie-Sociaal Wat betekende socio-culturele ontwikkeling (representatieve ruimtes/opdienen van voedsel, klederdracht) van de vicus en het ommeland voor de behoefte aan de productie van metalen voorwerpen? De gegevens van de opgraving zijn te beperkt om op deze vraag te kunnen antwoorden. Hiervoor dienen de data van de nog niet uitgewerkte opgravingen bestudeerd te worden en een syntheseonderzoek uitgevoerd worden. Welke invloed had de weg op de ontwikkeling van deze zone van de vicus; zijn er sporen van sociale contacten via de weg? Om op deze vraag te kunnen beantwoorden kunnen we ons voorlopig enkel baseren op het aardewerkonderzoek waaruit blijkt dat Elewijt handelscontacten had met Tienen, het Maasland, het Waasland, Keulen, de Argonnestreek, Tongeren en Bavay. Economie-Religie Hoe beïnvloedde religie of ideologie de ambachtelijke activiteiten? Het is mogelijk dat de depositie van de kommen in koperlegering het werk is van de ambachtslieden van het metaalatelier om de gunsten van de goden te verkrijgen voor een voorspoedig productieproces. Dit valt echter niet met zekerheid aan te tonen. Er zijn talrijke aanwijzingen voor rituele activiteiten in de vicus. De opgravingen zijn echter nooit in detail uitgewerkt. Om op deze vragen te kunnen beantwoorden dienen de nog niet uitgewerkte opgravingen bestudeerd en gepubliceerd worden. Materieel-Economisch Hoe past de plaats en lay-out van het atelier binnen de vicus, als materiële leefomgeving? Het feit dat het atelier in de noordelijke periferie van de vicus is gelegen zou betekenen dat wanneer de wind uit het noorden komt deze terug waait naar het centrum van de vicus met de meeste bewoning. Wind uit het noorden komt in ons land het minst vaak voor. Het is echter niet duidelijk waar de andere ambachtelijke ateliers in de vicus gesitueerd zijn en of deze locatie eerder toevallig is. Voor een analyse van de ligging van de ambachtelijke ateliers in de vicus is syntheseonderzoek noodzakelijk. Wat is de invloed van de productie op de lokale materiële cultuur? Lokale productie van metalen voorwerpen maakte metalen voorwerpen zonder twijfel makkelijker beschikbaar voor de lokale bevolking. Lokale productie draagt bij aan de lokale economie en de welvaart van de vicus. In welke mate dit het geval was kan enkel bepaald worden door een syntheseonderzoek van alle beschikbare onderzoeksgegevens over de vicus van Elewijt. Wat zegt de materiële cultuur over de welstand van de ambachtslieden? Om deze vraag te kunnen beantwoorden is syntheseonderzoek nodig.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 86 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Had de weg een invloed op de economie van de vicus? De weg Baudecet-Rumst had ongetwijfeld invloed op de economie van de vicus. Hierboven werd al gewag gemaakt van een mogelijke connectie met de vicus van Rumst ivm de aanvoer van ijzeroer of primair Het aardewerkonderzoek geeft wel al inzicht in het economische netwerk van de vicus van Elewijt. Het is opvallend dat een groot deel van het aardewerk afkomstig is van lokale ateliers van Elewijt zelf en regionale ateliers van Asse en Rumst. Voorlopig is het echter nog niet mogelijk om dit aardewerk te herkennen, gezien hiervan nog geen beschrijving beschikbaar is. Voor de handel van aardewerk op middellange afstand is er duidelijk dat een aanzienlijk deel van het aardewerk afkomstig is van Bavay, de hoofdstad van de civitas en bijvoorbeeld in mindere mate van Tienen122. Deze weg vormt een verbindingsweg naar het Maas-Schelde-Demer-gebied. Het tracé naar het noorden ElewijtRumst zou een belangrijk economisch belang kunnen gehad hebben voor de vicus. Elewijt bevindt zich namelijk op de grens van de civitas Tungrorum en het Maas-Demer-Schelde gebied. Elewijt ligt vermoedelijk zo op een draaischijf voor goederen via Rumst te verhandelen uit het MDS-gebied (runderen) en naar het MDS-gebied (aardewerk, voedsel). Materieel-Sociaal Wat zegt de materiële cultuur over de sociale welstand van de bewoners van deze zone van de vicus? De materiële cultuur die we in de afvalkuilen aantreffen wijkt niet af van het patroon van andere vici. Had de sociale structuur van de vicus (bv. aanwezigheid van een elitegroep) invloed op de materiële cultuur? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Het enige wat we weten dank zij de rituele depositie is dat er zeker ook een rijkere sociale klasse bestond in de vicus. Welke invloed hadden de wegen op de levensstandaard van de bewoners? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Materieel-Religieus Zijn de voorwerpen van de rituele depositie speciaal aangekocht voor rituele doeleinden? De kommen van de rituele depositie lijken niet speciaal aangekocht om te deponeren. Er zijn sporen van gebruik. Wat was de invloed van rituele praktijken op de ontwikkeling van deze zone in de vicus? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Sociaal-Economie Hoe werden de voorwerpen en diensten van het atelier verhandeld? Tot welke sociale differentiatie leidde de ambachtelijke productie (van metaal en glas?) in de verschillende fasen van de vicus? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. 3. Interacties van de socioculturele subsystemen met het ecosysteem Economie-Natuur Hoe bepaalt het voorkomen van grondstoffen, of de mogelijkheid tot aanvoer ervan de aanleg van de weg en de lokale productie van metalen/glas? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden. Hoe bepaalt het voorkomen van energiebronnen, of de mogelijkheid tot aanvoer ervan, de lokale productie van metalen/glas? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden.

122

Peetermans 2020.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 87 van 133

Welke invloed heeft het milieu op de inplanting van het atelier/de wijk? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden. Hoe beïnvloedde het voorkomen van steen in de omgeving de ontwikkeling van de weg? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden. 4. Interacties tussen het ecosysteem en het sociocultureel systeem (als ecologisch model): MENS<->ANDERE ORGANISMEN, NATUURLIJKE GRONDSTOFFEN Was er in de Romeinse tijd sprake van overexploitatie van natuurlijke grondstoffen en welke impact had dat op het milieu? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden. Was er in de Romeinse tijd sprake van overexploitatie van energiebronnen en welke impact had dat op het milieu? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden. Was er in de Romeinse tijd sprake van pollutie en welke impact had dat op het milieu (vicus en daarbuiten)? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden. MENS<->KLIMAAT Hadden de industriële activiteiten in de Romeinse tijd, met o.a. de grootschalige verbranding van hout en kolen, een impact op het klimaat? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden. 5. Interacties tussen socioculturele systemen Hoe verhoudt de lokale productie zich tot deze op andere plaatsen (netwerk of concurrentie)? Welke impact had de grootschalige economie op de socioculturele ontwikkeling van de mens in een rond de vici? Welke impact had de globalisering op het geloofssysteem van de mens in en rond de vici? In hoeverre werd de nieuwe Gallo-Romeinse cultuur gestuurd of opgelegd door de Romeinse overheid of in hoeverre was deze ingegeven door de vrije wil van de Gallo-Romeinse mens? Dit kan beantwoord worden aan de hand van de evolutie van de materiële cultuur geproduceerd in de vici. Op deze vragen kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden. 6. De tijdscomponent, inwerkend op de subsystemen Nat Hoe evolueert de natuur onder invloed van de economische activiteiten in de Romeinse tijd (meer specifiek rond de vicus)? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Binnen Cul Eco Hoe evolueert de soort ‘mens’ in relatie met (‘ten koste van’) de omringende natuur? Meer bepaald: hoe evolueert de economie binnen de Romeinse tijd in en rond de vicus, maar ook breder? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 88 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

Mat Hoe evolueerde de materiële cultuur, de technologie in de Romeinse tijd in en rond de vicus? Hoe evolueerde de Romeinse wegen doorheen de Romeinse periode? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Soc Hoe evolueerden samenlevingsvormen in de Romeinse tijd? Hoe evolueert de sociale differentiatie en de plaats van het artisanaat in de Romeinse tijd in en rond de vicus? Hierover kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Rel Hoe evolueerde religie in de Romeinse tijd, in en rond de vicus? Op deze vraag kan op basis van het onderzoek van de huidige opgraving geen antwoord gegeven worden. Syntheseonderzoek van alle opgravingsresultaten van Elewijt zou hierop een antwoord kunnen bieden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 89 van 133

SAMENVATTING

Op 9 maart 2018 werden tijdens graafwerken op een braakliggend terrein tussen de Hofstraat en de Kastenjedreef te Elewijt voor een nieuwbouwwoning Romeinse scherven aangetroffen en gemeld als toevalsvondst. In de periode van 19 maart-6 april 2018 voerde het agentschap Onroerend Erfgoed opgravingen uit over een oppervlakte van 1950 m², in de noordelijke periferie van de vicus van Elewijt. Dit terrein is in de periode vanaf de 18de eeuw in gebruik geweest als akker en in de 20ste eeuw ook een tijdje als voetbalveld. Op het opgravingsterrein werden vooral sporen uit de Romeinse tijd als enkele verstoringen uit de nieuwste tijd aangetroffen. De Romeinse weg die van de vicus in noordelijke richting naar Rumst voerde en in zuidelijke richting naar Baudecet, doorkruist het opgravingsterrein. Het wegtracé wijzigt op deze plaats lichtjes van de 1ste tot de 2de eeuw wanneer de weg definitief verhard wordt. Op sommige plaatsen was opbouw van de verharding van de weg met platte plaveien en daarop kleinere kiezels bijzonder goed bewaard. Het is niet duidelijk of de platte plaveien ooit het originele wegdek waren of dat het altijd de bedoeling geweest is hierop een kiezellaag aan te brengen. De stenen gebruikt voor de wegverharding bestonden uit Brusseliaansteen. Haaks op deze weg liep een onverharde weg, waarvan we 3 verschillende wegggreppels hebben teruggevonden. Het is niet duidelijk welke bestemmingen deze weg had. In de eerste eeuw was de vicus op deze plaats ingedeeld door een aantal perceelsgreppels waarvan er slechts enkele bewaard zijn. Ook op andere plaatsen in de vicus hebben deze een gelijkaardige noordoost-zuidwest oriëntatie. Op het einde van de eerste eeuw of het begin van de 2de eeuw ontwikkelt zich ten oosten van de weg naar Rumst een ambachtelijke zone met oventjes voor metaalbewerking. Deze ambachtelijke zone blijft in gebruik tot het begin van de 3de eeuw. Uit het afval in deze zone kunnen we afleiden dat er voorwerpen in ijzer en in brons geproduceerd worden. Een bijzondere vondst is een depositie van vaatwerk in koperlegering in de noordoostelijke zone van het opgravingsareaal. Het gaat om een bassin, 2 borden en 2 kommetjes die van groot naar klein gestapeld zijn. De voorwerpen dateren uit de 3de eeuw. Opvallend is dat tussen de voorwerpen (gedroogd) plantenmateriaal gelegd was als verpakkingsmateriaal en ook bovenop was het pakket bedekt met (gedroogde) planten. De stapel moet in zijn geheel verpakt geweest zijn in een doek van textiel of leder. Dit kunnen we afleiden uit de vorm van de bovenkant van de kuil, die gestabiliseerd was in een soort gewelfde vorm. De goede bewaring van het plantaardig verpakkingsmateriaal is zeldzaam maar niet uniek. Sporen van dergelijke verpakking werden oa. aangetroffen in Pewsey, Hoxne, Augst en Reims, Tramway. Dat het gaat om een votiefoffer wordt duidelijk door de 3 ingekraste namen op de bodem van een schaal: Massa, Prima en Peregrinus. De f(ecit) achter de naam van Massa betekent dat hij het is die, mogelijk als pater familias de leiding had bij het uitvoeren van de offerrituelen. Het is onmogelijk uit te maken of het offer in verband staat met het metaalatelier. Wel staat vast dat de persoon of de familie of groep die de voorwerpen offerden uit de gegoede middenklasse moeten komen. De locatie van het offer op een terrein aan de rand van de vicus waar in de 3de eeuw nog maar weinig activiteiten uitgevoerd worden past goed in het algemene beeld van offerpraktijken die vooral lijken aan de rand van vici.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 90 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

BIBLIOGRAFIE

Literatuur BEUG H. J. 2004: Leitfaden der Pollenbestimmung für Mitteleuropa und angrenzende Gebiete. Verlag Dr. Friedrich Pfeil, München. BOGAERT C. 1972: De Gallo- Romeinse vicus van Elewijt. Studie van het archeologisch materiaal, onuitgegeven licentiaatsverhandeling KUL. BOSCHMANS A. 1970: Vondsten en waarnemingen, in Hona, 5, 48- 9. BREUER J. 1940: Elewijt, in Archeologie, 1, 8-10. BRINKKEMPER O., VAN DER MAATEN L. & BOON P. 2011: Identification of Mysosotis seeds by means of digital image analysis. Vegetation History and Archaeobotany 20, 435-445. CARTWRIGHT C. 2010: Wood and other organic remains, in Johns 2010, 189–92. CLAES P. 1951: Un foyer de l’age de la pierre à Elewijt (Brabant), in Bulletin de la Société Royale Belge d’Anthropologie et de Préhistoire, 58, 29-39. CLAES P. & H. De Becker 1957: Puits romain à Elewijt, in Archeologie, 2, 444-445. CLIST B. 1982: Occupation halstattienne à Elewijt, in Amphora, 29, 25-32. CLIST B. 1985: Le site d’habitat La Tène final d’Elewijt dans son contexte belge, in Amphora, 39, 1-40. CLAESEN J. 2007: Sporen van ijzermetallurgie in centraal en noordelijk Hageland, onuitgegeven licentiaatsthesis, Katholieke Universiteit Leuven CLAESSENS L. & R. FERKET 2017: Archeologienota Elewijt (Zemst) – Waversebaan 114, Temse. DE CREE F. s.d.: Elewijt. Pompeji van het Noorden, de ceramiek in de privé-collectie A. Kardux, Brussel. DELAMARRE X. 2007: Noms de personnes celtiques dans l’épigraphie classique, Paris. EGGERS H.J. 1951: Der römische Import im freien Germanien, Hamburgisches Museum für Völkerkunde und Vorgeschichte, Hamburg. ERVYNCK A., VAN NEER W., LENTACKER A. & DERREUMAUX M. 2013: Voedsel en wat daarbij komt kijken. In: DEGRYSE H. & BIESBROUCK B. (red.), Tussen stad en platteland. De Romeinse vici van Vlaams-Brabant, Leuven, 89-105. EWALD J. 2003: Fundgeschichte und Verpackung, in GUGGISBERG M.A. (ed.) 2003: Der spätrömische Silberschatz von Kaiseraugst Die neuen Funde Silber im Spannungsfeld von Geschichte, Politik und Gesellschaft der Spätantike, Forschungen in Augst 34, Augst, 31-36. FUEGÈRE M. 1993: Les dépôts de vaisselle Gallo-Romaine en bronze de Vertault, Buletin archéologique et historique du Chatillonnais 6, 23-28. GALESLOOT L. 1846: Sur la découverte d’antiquités romaines à Elewijt, village situé à une lieu et demie de Vilvorde, in BARB, 13, 407-414. GALESLOOT L. 1850: Description des quelques antiquités trouvées dans les environs de Bruxelles, in AAAB, 7, 459. GALESLOOT L. 1870, Fouilles à Elewijt, in BARB, 39, p. 749-751. GREIR J.R.A. 1991: The environmental evidence from pollen preserved by copper salts from Iron Age and Anglian graves at Kirkburn and Garton Station, in I. Stead (ed.), Iron Age Cemeteries in East Yorkshire, English Heritage Archaeological Report 22, 151–5. GUGGISBERG M.A. (ed.) 2003: Der spätrömische Silberschatz von Kaiseraugst Die neuen Funde Silber im Spannungsfeld von Geschichte, Politik und Gesellschaft der Spätantike, Forschungen in Augst 34, Augst. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 91 van 133

HEEREN S. & L. VAN DER FEIJST 2017: Fibulae uit de Lage Landen, Amersfoort. HENIG M. 1982: Seasonal Feasts in Roman Britain, Oxford Journal of Archaeology I, 213-223. HENRY R., D. ROBERTS, M. J. GRANT, R. PELLING & P. MARSHALL 2019: A Contextual Analysis of the Late Roman Pewsey and Wilcot Vessel Hoards, Wiltshire, Britannia 50, 149–184. ISINGS C. 1957: Roman Glass from Dated Finds, Groningen. JANSEN R. 2010: De schatvondst van Nistelrode. Romeinse luxe in het Bataafse land, Leiden. JOHNS C. 2010: The Hoxne Late Roman Treasure: Gold and Silver Plate, London. KARDUX A. 1986: De Gallo- Romeinse vicus van Elewijt, in De Semse kroniek, 1-4. LAMBINON J., DE LANGHE J.-E., DELVOSALLE L. & DUVIGNEAUD J. 1998: Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en de aangrenzende gebieden (Pteridofyten en Spermatofyten). Derde druk. Nationale Plantentuin van Meise, Meise. LAUWERIER R.C.G.M. & ROBEERST A.M.M. 2001: Horses in Roman times in the Netherlands. In: BUITENHUIS H. & PRUMMEL W. (eds.), Animals and man in the past. Essays in honour of Dr. A.T. CLASON emeritus professor of archaeozoology, Rijksuniversiteit Groningen, the Netherlands, ARC-Publicatie 41, Groningen, 275-290. LÖRINCZ B. 2000: Onomasticon provinciarum Europae Latinarum, III, Vienne. LUNDOCK J. 2015: A Study of the Deposition and Distribution of Copper Alloy Vessels in Roman Britain, Archeopress. MARTENS M. 2012: Life and culture in the Roman small town of Tienen. Transformations of cultural behaviour by comparative analysis of material culture assemblages, PhD thesis. VUniversity Amsterdam, Amsterdam. MARTENS M, VYNCKIER G. & VAN LAECKE J. 2018: Elewijt, Kastanjedreef. Noordwestelijke rand van de vivus. Archeologierapport van een toevalsvondst, Brussel. MATTINGLY H. & SYDENHAM E.A. 2001: Roman Imperial Coinage Vol II – Vespasian to Hadrian, London. MERTENS J. 1948: Monnaies romaines d’Elewijt (Brabant), in RBN, 94, 124-6. MERTENS J. 1949: Opgravingen te Elewijt (Brab.), in Archeologie, 415-6. MERTENS J. 1950: Een Romeinse kassei te Elewijt, in ESBR, 33, 193-8. MERTENS J. 1951: Terres cuites de l’époque romaine trouvées à Elewijt (Brab.), in Latomus, 10, 171-6. MERTENS J. 1951: Puits antiques à Elewijt et les puits romains en bois, in Antiquité Classique, 20, 85-101. MERTENS J. 1952: z.t., in Archeologie, 1, 137-8. MERTENS J. 1954: De Romeinse vicus te Elewijt. Verslag over de opgravingen 1947-1953, Archaeologica Belgica, 19, Brussel. MERTENS J. 1955: Elewijt (Brab.), in Archeologie, 1, 141. MERTENS J. 1961: Monnayage nervien, in Archeologie, 1, 173. MERTENS J. 1967: Elewijt, oogartsstempel, in Archeologie, 2, 55. MERTENS J. 1974: Elewijt: urne met graffito, in Archeologie, 1, 46. MERTENS J. 1983: Elewijt, site Augustéen, in BKMKG, 54, 1, 69- 81. MEYLEMANS E. & H. DEGRYSE 2000: Verslag booronderzoek op percelen te Elewijt, ongepubliceerd rapport IAP, Zellik. MEYLEMANS E., I. IN’T VEN, I. & K. COUSSERIER 2001: Bodemkundige evaluatie van percelen te Elewijt, ongepubliceerd rapport IAP, Zellik. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 92 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

MEYLEMANS E. 2001: Elewijt, Romeinse vicus, ongepubliceerd rapport IAP, Zellik. MOORE, P. D., WEBB, J. A., & COLLISON, M. E. 1991: Pollen analysis. Blackwell scientific publications. NICOLAS D. 2016: La vaisselle en bronze d’époque romaine trouvée à Bavay, Revue du Nord 2016/5, 418, 7-49. PEETERMANS S. 2020: Elewijt als Romeinse vicus. Een studie van de sporen en het aardewerk afkomstig uit een noordelijk onderzoeksgebied in de vicus, Masterproef aangeboden binnen de opleiding master in de archeologie, KU Leuven. RAEPSAET-CHARLIER M.-Th. 2005: L’onomastique des Nerviens, dans J. DESMULLIEZ en CHR. HOËT-VAN CAUWENBERGHE (eds), Le monde romain à travers l’épigraphie : méthodes et pratiques, Actes du Colloque Université de Lille III, 8-10 novembre 2001, Lille, 2005, p. 95-131. REYNS N., M. DERIEUW & J. BRUGGEMAN 2012: Archeologisch vooronderzoek Elewijt (Zemst) – Tervuursesteenweg, Bornem. RÖSCH M. 1999: Evaluation of honey residues from Iron Age hill-top sites in southwestern Germany: implications for local and regional land use and vegetation dynamics. Vegetation History and Archaeobotany, 8(1), 105-112. RÖSCH M. 2005: Pollen analysis of the contents of excavated vessels—direct archaeobotanical evidence of beverages. Vegetation History and Archaeobotany, 14(3), 179-188. SCHELTJENS S. 2018: Elewijt Ter Borchtstraat (prov. Vlaams-Brabant). Basisrapport, Ingelmunster. SCHOCH W. H. 2003: Bemerkungen zu den Spuren pflanzlicher Reste auf den Silberplatten, in GUGGISBERG M.A. (ed.) 2003: Der spätrömische Silberschatz von Kaiseraugst Die neuen Funde Silber im Spannungsfeld von Geschichte, Politik und Gesellschaft der Spätantike, Forschungen in Augst 34, Augst, 37-42. SCHUERMANS H. 1890: Epigraphie romaine de la Belgique, in BCRAA, 29, 2-301. SEVENANTS W. 1986: Het Vroegromeins materiaal te Elewijt, Leuven. SEVENANTS W. 1987: Een archeologische inventaris van de kaarten N.G.I. 23/3-4, 23/7-8 en 31/3-4. Nota’s ten behoeve van een streekbeschrijving. Onuitgegeven licentiaatsverhandeling KULeuven. THIRION M. 1962: Elewijt: monnaie romaine, in Archeologie, 1, 13. UYTTERHOEVEN J. 1934-6: Vondsten te Elewijt, in Mechelse bijdragen, 1-3, 61-2. VAES, F. & J. MERTENS 1953: La céramique gallo- romaine en terre sigillée d’Elewijt (Belgique), in Latomus, 13, 155. VAN BELLINGEN S. & F. DE BUYSER 1996: Elewijt (gemeente Zemst, Vlaams- Brabant): Gallo- Romeinse sporen op de Wippendries, ongepubliceerd rapport IAP, Zellik. VANDENBERGHE S. 1971: Bij de ontdekking van de 12e Gallo- Romeinse waterput te Elewijt (Brabant), in Handelingen van de Koninklijke Kring voor Oudheidkunde, Letteren en Kunst van Mechelen, 75, p. 37-48. VAN DESSEL C. 1870: La bourgade belgo- romaine à Elewijt (Brabant), in AAAB, 26, 235-239. VAN DESSEL C. 1871: Quelques antiquités des environs de Vilvorde, in AAAB, 27, 202-208. VAN DESSEL C. 1872: Etablissement belgo- romain à Elewijt (Brabant), in AAAB, 28, 186-195. VAN DESSEL C. 1873: Etablissement belgo- romain d’Elewijt (Brabant), in AAAB, 29, 782-811. VAN DOORSELAER A. 1964: Repertorium van de begraafplaatsen uit de Romeinse tijd in Noord-Gallië, I, België. VAN DER KELEN A., L. DIERCKX, M. DERIEUW Tervuursesteenweg, Temse.

N. REYNS 2015: Archeologischeopgraving Elewijt (Zemst) –

VANDERHOEVEN A. 2005: Een bijgebouw van de Romeinse villa van Neerharen-Rekem herbekeken. In: Maenen J., Driessen R. & Indekeu B. (eds), Tesi samanunga vvas unde scona. Liber amicorum Theo Coun, Limburg - Het Oude Land van Loon. Extranummer 4, Hasselt, 31-45. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 93 van 133

VAN DRIESSCHE T. 2016: 'van goeden koerliken Rotcelaerstene wel ende reynlic ghehouwen'. Winning en toepassing van Diestiaanijzerzandsteen in het Hageland van de middeleeuwen tot de 20ste eeuw, Relicta. Archeologie, Monumenten- en Landschapsonderzoek in Vlaanderen 13, Brussel. VAN VINCKENROYE W. 1991: Gallo-Romeins aardewerk van Tongeren. Hasselt. VYNCKIER G., J. CLAESEN & B. COOREMANS 2020: Sporen van Merovingische (?) ijzerproductie in het Solveld te O.L.V.Tielt (Tielt-Winge). Onderzoeksrapport van een archeologische toevalsvondst, Brussel. WAUMANS A. 1926: De Belgo- Romeinse neerzetting te Elewijt, in Eigen Schoon en de Brabander, 9, 156-165. WOUTERS W. & I. IN’T VEN 2000: Houtem- Broekgracht (Perkgracht), ongepubliceerd rapport IAP, Zellik.

Digitale Bronnen http://www.khshelewijt.be/geschiedenis/weetjes_1964/ Afkortingen AE= l’Année épigraphique CIL= Corpus Inscriptionum Latinarum RIB= Roman Inscriptions of Britain, vol. 1 (Oxford, 1965), R.G. COLLINGWOOD & R.P. WRIGH (eds). OPEL= Lörincz B. 2000: Onomasticon provinciarum Europae Latinarum, III, Vienne, 2000.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 94 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

BIJLAGEN

11.1 TEKENINGEN VAN DE DOORSNEDES VAN DE SPOREN

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 95 van 133

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 96 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 97 van 133

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 98 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 99 van 133

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 100 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 102 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 103 van 133

11.2 LIJST VAN FOTO’S Werkputten Werkput 1 overzichtsfoto’s (foto 1-84) Werkput 2 overzichtsfoto’s (foto 1-107) Werkput 3 overzichtsfoto’s -vlak 1 (foto 1-148) -vlak 2 (foto 1-21) Werkput 1-2 vlak 2 overzichtsfoto’s (foto 1-8) Sporen S1 (foto 1-73) S3 (foto 1-2) S4 (foto 1-4) S5 (foto 1-4) S6 (foto 1-4) S7 (foto 1-2) S8 (foto 1-4) S9 (foto 1-4) S10-11-12 (foto 1-4) S13 (foto 1-4) S14 (foto 1-8) S 141-150 (foto 1-9) S16 (foto 1-4) S17 (foto 1-4) S18-20 (foto 1-5) S21 (foto 1-4) S22 (foto 1-4) S23 (foto 1-4) S24 (foto 1-4) S25 (foto 1-4) S55 (foto 1-4) S57 (foto 1-4) S59 (foto 1-4) S60 (foto 1-4) S61 (foto 1-4) S63 (foto 1-4) S64-66 (foto 1-4) S71-72 (foto 1-2) S75 (foto 1-2) S79 (foto 1-2) S80-82 (foto 1-2) S84-86 (foto 1-2) S88-90 (foto 1-2) S91 (foto 1-2) S93, 94, 97 (foto 1-2) S95-96 (foto 1-2) S103-104 (foto 1-2) S108 (foto 1-2) S110-111 (foto 1-2)

S115-118 (foto 1-2) S132-134 (foto 1-2) S140 (foto 1-6) S140-149 (foto 1-4) S141-143 (foto 1-8) S141-145 (foto 1-7) S141- 142, 144, 145 (foto 1-4) S143,146 (foto 1) S144-145, 241 (foto 1-4) S146 (foto 1) S147-148 (foto 1-3) S147-149 (foto 1-4) S149-150 (foto 1-5) S150-151 (foto 1-3) S187 (foto 1-3) S200 (foto 1-2) S230 (foto 1-4) S242 (foto 1-15) S242 (foto 1) S272 (foto 1-2) S273, 400 (foto 1-2) S275 (foto 1-2) S290-293 (foto 1-10) S295-298 (foto 1-4) S300-301 (foto 1-4) S303-306 (foto 1-4) S311-312 (foto 1-2) S318-319 (foto 1-4) S324-325 (foto 1-2) S327, 333 (foto 1-6) S336 (foto 1-2) S346 (foto 1-2) S365-368 (foto 1-4) S366 (foto 1-2) S386 (foto 1-2) S415-416 (foto 1-4) S417-418 (foto 1-4) S419 (foto 1-4) S420 (foto 1-10) S430-431 (foto 1-2) S433-435 (foto 1-6) S438-442 (foto 1-2) S442, 453 (foto 1-2) S453 (foto 1-2) S221-222 (foto 1-4) S139-142 (foto 1-2) Doorsnedes sporen S1 (foto 1-13)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 104 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

S2 (foto 1-4) S3 (foto 1-4) S4 (foto 1-4) S5 (foto 1-4) S6 (foto 1-4) S7 (foto 1-2) S8 (foto 1-4) S10 (foto 1-4) S11 (foto 1-4) S12 (foto 1-4) S13 (foto 1-4) S14 (foto 1-4) S15 (foto 1-4) S16 (foto 1-4) S17 (foto 1-4) S18 (foto 1-4) S19 (foto 1-4) S20 (foto 1-4) S21 (foto 1-4) S22 (foto 1-4) S24 (foto 1-8) S25 (foto 1-4) S55 (foto 1-4) S56-57 (foto 1-5) S58(foto 1-4) S59 (foto 1-4) S60 (foto 1-4) S61 (foto 1-4) S63 (foto 1-4) S64 (foto 1-4) S66 (foto 1-4) S70 (foto 1-6) S71 (foto 1-4) S72 (foto 1-4) S73 (foto 1-4) S74 (foto 1-4) S75 (foto 1-4) S76 (foto 1-4) S77 (foto 1-2) S78 (foto 1-25) S80 (foto 1-4) S82 (foto 1-4) S83 (foto 1-4) S84 (foto 1-4) S85 (foto 1-4) S86-87 (foto 1-4) S88 (foto 1-4) S89 (foto 1-4) S90 (foto 1-4) S91 (foto 1-4) S92 (foto 1-4) S93 (foto 1-4)

S93- 94 (foto 1-4) S95 (foto 1-4) S98 (foto 1-4) S100-101 (foto 1-4) S101 (foto 1-4) S102 (foto 1-4) S103 (foto 1-4) S104 (foto 1-4) S105 (foto 1-4) S106 (foto 1-2) S107 (foto 1-12) S108 (foto 1-4) S109 (foto 1-4) S110 (foto 1-4) S111 (foto 1-4) S112-114 (foto 1-4) S113 (foto 1-4) S116 (foto 1-4) S117 (foto 1-4) S118 (foto 1-4) S119 (foto 1-4) S121 (foto 1-4) S122 (foto 1-8) S123 (foto 1-4) S124 (foto 1-4) S125 (foto 1-8) S125, 127 (foto 1-4) S126 (foto 1-4) S128,131 (foto 1-4) S129 (foto 1-4) S130 (foto 1-4) S132-133 (foto 1-4) S134 (foto 1-4) S135 (foto 1-4) S138 (foto 1-6) S139 (foto 1-4) S141 (foto 1-4) S143 (foto 1-4) S144 (foto 1-6) S145 (foto 1-18) S146 (foto 1-4) S147 (foto 1-4) S148 (foto 1-4) S149 (foto 1-4) S152 (foto 1-4) S155 (foto 1-4) S156 (foto 1-4) S162 (foto 1-4) S163 (foto 1-4) S166 (foto 1-4) S167-168 (foto 1-4) S172 (foto 1-4)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 105 van 133

S173 (foto 1-4) S174-176 (foto 1-4) S177 (foto 1-5) S178 (foto 1-4) S181 (foto 1-6) S182 (foto 1-4) S183 (foto 1-4) S184 (foto 1-4) S181-185 (foto 1-2) S185 (foto 1-2) S186 (foto 1-4) S187 (foto 1-4) S188 (foto 1-4) S189,270 (foto 1-4) S190 (foto 1-4) S191 (foto 1-4) S192 (foto 1-5) S193 (foto 1-4) S194 (foto 1-4) S195 (foto 1-4) S196 (foto 1-4) S197 (foto 1-4) S202 (foto 1-4) S204 (foto 1-4) S220 (foto 1-4) S221 (foto 1-4) S222 (foto 1-4) S223 (foto 1-4) S224 (foto 1-4) S225 (foto 1-4) S226 (foto 1-4) S227 (foto 1-4) S228 (foto 1-4) S229 (foto 1-4) S230 (foto 1-8) S231 (foto 1-4) S232 (foto 1-4) S233 (foto 1-4) S234 (foto 1-4) S235 (foto 1-4) S236 (foto 1-4) S240 (foto 1-4) S242 (foto 1-105) S243 (foto 1-4) S244 (foto 1-4) S244-246 (foto 1-7) S247 (foto 1-4) S248 (foto 1-4) S249 (foto 1-4) S250 (foto 1-8) S251-252 (foto 1-4) S257 (foto 1-4)

S258-259 (foto 1-4) S244 (foto 1-4) S260 (foto 1-4) S262-263 (foto 1-4) S264 (foto 1-4) S267 (foto 1-4) S268-269 (foto 1-4) S271 (foto 1-4) S274 (foto 1-4) S275 (foto 1-4) S276 (foto 1-4) S277 (foto 1-9) S278 (foto 1-4) S279 (foto 1-4) S280 (foto 1-4) S281 (foto 1-4) S282 (foto 1-4) S283 (foto 1-4) S284 (foto 1-4) S285 (foto 1-4) S286 (foto 1-4) S287 (foto 1-4) S288 (foto 1-4) S289 (foto 1-4) S290-293 (foto 1-6) S294 (foto 1-4) S295-296 (foto 1-4) S297-298 (foto 1-4) S299 (foto 1-4) S300-301 (foto 1-4) S302 (foto 1-4) S303-304 (foto 1-4) S305 (foto 1-4) S307-308 (foto 1-4) S309 (foto 1-4) S310 (foto 1-4) S311 (foto 1-4) S312 (foto 1-2) S314 (foto 1-4) S315-317 (foto 1-8) S318 (foto 1-4) S319 (foto 1-4) S320 (foto 1-4) S321 (foto 1-4) S322 (foto 1-4) S323 (foto 1-4) S325 (foto 1-6) S326 (foto 1-4) S327 (foto 1-4) S328 (foto 1-4) S330 (foto 1-4) S335 (foto 1-4)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 106 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

S336 (foto 1-4) S337-338 (foto 1-4) S339 (foto 1-10) S340 (foto 1-4) S341 (foto 1-4) S342 (foto 1-4) S343 (foto 1-4) S344 (foto 1-4) S346,353 (foto 1-4) S347-348 (foto 1-4) S349 (foto 1-4) S350 (foto 1-4) S351 (foto 1-4) S352 (foto 1-4) S353 (foto 1-4) S354 (foto 1-4) S355-357 (foto 1-4) S358-359 (foto 1-4) S360-362 (foto 1-4) S363-364 (foto 1-6) S367 (foto 1-4) S368 (foto 1-4) S369 (foto 1-6) S370 (foto 1-4) S371 (foto 1-4) S372 (foto 1-5) S373 (foto 1-4) S374 (foto 1-6) S375-377 (foto 1-4) S380 (foto 1-2) S382 (foto 1-4) S384 (foto 1-4) S392 (foto 1-5) S394 (foto 1-5) S395 (foto 1-7) S398 (foto 1-4) S400 (foto 1-4) S401 (foto 1-4) S403 (foto 1-4) S405 (foto 1-4) S406 (foto 1-4) S408 (foto 1-6) S409 (foto 1-3) S411 (foto 1-2) S412 (foto 1-6) S413 (foto 1-5) S414 (foto 1-14) S415-416, 419 (foto 1-4) S418 (foto 1-2)

S420 (foto 1-6) S421 (foto 1-4) S422-423 (foto 1-5) S425 (foto 1-5) S400 (foto 1-4) S426,435 (foto 1-4) S429 (foto 1-2) S430 (foto 1-4) S432 (foto 1-4) S433-434 (foto 1-4) S436 (foto 1-4) S437 (foto 1-2) S439 (foto 1-6) S440 (foto 1-2) S441-442 (foto 1-2) S443-444 (foto 1-4) S445 (foto 1-4) S446 (foto 1-4) S447 (foto 1-4) S448 (foto 1-4) S449 (foto 1-4) S450 (foto 1-4) S451 (foto 1-10) S453 (foto 1-4) S454 (foto 1-4) S455 (foto 1-4) S456 (foto 1-2) S457 (foto 1-2) S460 (foto 1-4) S462 (foto 1-4) S464 (foto 1-9) S465-466 (foto 1-4) Weg weg_noordprofiel (1-75) weg_werkput1 (1-38) weg-werkput1-3 (1-17) weg_werkput1_architectfragm (1-7) weg_werkput1_ijzeraanrijking (1-2) weg_werkput1_karrespoor (1-2) weg_werkput1_paalkuilen (1-20) weg_werkput2 (1-6) weg_werkput3 (1-27) weg_zuidprofiel (1-38) wegdek (1-11) wegdek_details (1-7) wegdek_stenen (1-7) weggreppel_zuidprofiel (1-12)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 107 van 133

11.3 LIJST VAN SPOREN spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

rechth

kuil

False

rechth

kuil

OLG

False

rond

kuil

NVT

False

rond

paalkuil

FM1

LUY

BEI

True

rechth

kuil

FM1

DUY

True

recent

rechth

kuil

FM1

LUY

BEIU

True

recent

rechth

kuil

FM1

DUY

True

recent

rond

kuil

FM1

LUY

True

rond

paalkuil

BEI

WO2

True

recent

rond

kuil

FM1

True

rond

kuil

FM1

LUY

LUU

True

ovaal

kuil

FM1

LUY

True

recent

afrechth

kuil

FM1

True

rechth

kuil

FM1

True

ovaal

kuil

FE1

EUY

True

rechth

oven/haard

EUYU

DYO

True

rechth

oven/haard

True

ovaal

kuil

FE1

BEI

WO1

True

ovaal

kuil

FM1

LUY

True

rond

kuil

FM9

BEIU

BEI

True

lin

kuil

FM1

True

afrechth

kuil

FM9

True

lin

kuil

FM1

DUY

True

rond

kuil

MN2

LUY

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 108 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

rond

paalkuil

False

rond

kuil

False

ovaal

kuil

False

rond

paalkuil

True

ovaal

paalkuil

MN1

LUY

True

rond

kuil

FE9

DUY

True

onr

kuil

MN1

DUY

True

rond

paalkuil

True

afrechth

kuil

FM2

DUY

True

afrechth

paalkuil

FM1

DUY

True

onr

kuil

FM1

LUY

BEIY

True

ovaal

paalkuil

FM1

True

rechth

paalkuil

FM1

DUY

True

onr

kuil

FE9

DUY

LUY

True

ovaal

paalkuil

FM1

DUY

True

rond

paalkuil

FM1

DUY

True

onr

kuil

True

onr

kuil

MN1

False

onr

kuil

FM1

DUY

True

onr

kuil

FM1

True

onr

kuil

FE1

True

lin

weg

FM2

DUY

True

onr

kuil

FM1

LUY

True

middelgrote silexknollen (deel van romeins weg) grote silexknollen (deel van de romeinse weg) middelgrote silexknol (deel van de romeinse weg) grote silexknol (deel van de romeinse weg) grote silexknol (deel van de romeinse weg) veel silexknollen en andere steensoorten, ook metaalslakken enkele middelgrote silexknollen (deel van de romeinse weg)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 109 van 133

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

onr

paalkuil

FM1

DUY

True

onr

paalkuil

FM1

DUY

True

onr

paalkuil

FM1

DUY

True

onr

paalkuil

FM1

DUY

True

onr

paalkuil

FM1

DUY

True

onr

kuil

FM1

DUY

True

revolver

paalkuil

FM2

DUY

True

grote silexknol (deel van de romeinse weg) -

onr

paalkuil

FE1

DUY

True

onr

paalkuil

FM1

DUY

True

onr

paalkuil

FM1

DUY

True

lin

greppel

FM2

LUY

False

onr

kuil

FM1

DUY

True

onr

kuil

FM1

LUY

True

onr

kuil

FM1

LUY

False

ovaal

kuil

FM1

DUY

True

afrechth

kuil

FM1

True

afrechth

kuil

FM1

True

ovaal

kuil

FM1

LUY

True

rechth

kuil

FM1

DUY

True

rechth

kuil

FM1

True

onr

kuil

FM1

DUY

True

rechth

kuil

MN1

True

onr

kuil

FM1

True

onr

kuil

FM1

BEIU

BEI

False

onr

kuil

FM1

True

onr

kuil

FM1

LUY

BEI

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 110 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

lin

kuil

FE1

True

lin

kuil

FM9

BEIU

True

lin

kuil

FE1

LUY

True

ovaal

paalkuil

FE1

EUY

True

ovaal

paalkuil

FM1

True

rond

paalkuil

FM1

True

rond

paalkuil

FM1

DUU

WO3

False

rond

paalkuil

FM1

DUU

WO2

False

rond

paalkuil

FM1

False

rond

kuil

MN1

False

middeleeuws

rond

paalkuil

DUY

WO2

False

rond

paalkuil

FM2

False

lin

greppel

FM2

DUY

BEIU

WO3

True

lin

greppel

FM1

LUY

BEIU

WO2

False

ovaal

paalkuil

MN1

LUY

WO1

True

ovaal

kuil

FM2

WO1

True

ovaal

kuil

FM2

False

middeleeuws/recent

revolver

paalkuil

FM1

RW1

True

vier

paalkuil

MN1

False

ovaal

kuil

FM2

WO1

True

rond

paalkuil

MN1

LUY

WO1

True

rond

paalkuil

FM2

BEIU

True

rond

paalkuil

FM1

BEIU

WO1

True

rond

paalkuil

FM1

BEIU

False

9999 0

foutje

rond

kuil

FM2

LUY

BEIU

WO1

True

rond

paalkuil

FM1

DUY

BEIU

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 111 van 133

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

rond

paalkuil

MN1

BEIU

True

afrechth

kuil

FM9

DUY

WO2

True

rond

paalkuil

FM2

DUY

True

recent

onr

kuil

FM9

DUY

True

onr

kuil

FM9

LUY

WO2

False

rond

paalkuil

FM1

LUY

WO2

False

onr

kuil

FM9

WO2

False

lin

kuil

FM9

False

rond

kuil

MN1

BEIU

WO2

True

100

rond

paalkuil

FM2

True

101

rond

paalkuil

FM2

True

102

rond

paalkuil

FM2

WO2

False

103

onr

paalkuil

FM1

BEIU

WO2

True

104

rond

paalkuil

FM9

DUY

WO1

True

105

rond

paalkuil

FE1

LYY

WO1

False

106

rechth

kuil

MN1

BEIU

WO3

True

recent

107

lin

greppel

MN1

BEIU

WO2

True

108

rond

paalkuil

MN1

BEIU

False

109

vier

paalkuil

FM1

BEIU

DUY

WO1

False

110

ovaal

paalkuil

FM2

DUY

True

111

rond

paalkuil

MN1

BEIU

WO3

True

112

rond

kuil

FM9

DUY

WO2

True

113

vier

paalkuil

MN1

BEIU

True

114

rond

paalkuil

MN9

BEIU

True

115

onr

kuil

MN1

DUY

WO3

True

116

vier

paalkuil

FM1

DUY

DUU

WO1

True

117

vier

paalkuil

FM1

DUY

DUU

WO1

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 112 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

118

vier

paalkuil

FM1

BEIU

WO2

True

119

rond

paalkuil

FE1

DUY

WO1

True

Niet aanwezig

120

maan

paalkuil

MN1

WO1

True

121

rond

paalkuil

WO2

True

122

vier

paalkuil

FM1

WO1

True

123

rond

paalkuil

FM1

WO1

True

124

rond

paalkuil

FM1

WO1

True

125

lin

standgreppel

FM1

WO1

True

pallissade

126

vier

greppel

FM1

WO2

True

127

ovaal

kuil

FM1

WO1

True

128

onr

kuil

FM1

WO2

True

129

onr

kuil

FM1

BEIU

WO2

True

recent

130

rond

paalkuil

FE1

WO2

True

131

ovaal

kuil

FM1

WO2

True

132

vier

paalkuil

FM1

WO2

True

recent

133

rond

paalkuil

FM1

WO2

True

134

rond

paalkuil

FM1

True

135

vier

paalkuil

MN1

True

recent

136

onr

kuil

FM2

True

137

onr

kuil

MN1

WO2

True

138

onr

kuil

MN1

WO2

True

139

onr

paalkuil

MN1

WO2

True

140

onr

kuil

FM1

WO2

True

141

rond

paalkuil

FM1

BEIY

WO1

True

142

vier

paalkuil

MN1

DUY

BEIU

True

143

onr

paalkuil

FM1

BEIU

True

144

onr

kuil

DUY

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 113 van 133

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

145

onr

kuil

FE1

WO1

True

146

ovaal

kuil

FM1

True

147

onr

paalkuil

True

148

rond

paalkuil

BEIY

True

149

vier

paalkuil

MN1

BEIU

WO1

True

recent

150

vier

paalkuil

WO1

False

151

rond

kuil

FE1

BEI

True

152

rond

paalkuil

FE1

BEI

False

spoor 152 was niet te vinden

153

onr

kuil

MN1

DUY

WO2

True

154

onr

kuil

MN1

DUY

WO2

True

155

ovaal

kuil

MN1

DUYZ

WO2

True

156

ovaal

kuil

MN1

WO2

True

157

onr

kuil

MN1

WO2

True

158

rond

kuil

MN1

DUY

WO2

True

159

rechth

kuil

FM1

WO2

True

160

onr

kuil

MN1

DUY

LUY

WO2

True

161

ovaal

kuil

MN1

DUY

WO2

True

162

onr

kuil

FM1

DUY

WO2

True

163

onr

kuil

MN1

DUY

LUY

WO2

True

164

rond

paalkuil

MN1

DUY

LUY

WO2

True

165

ovaal

kuil

MN1

DUY

LUY

WO2

True

166

onr

kuil

FM1

DUY

LUY

WO2

True

167

rond

paalkuil

LUY

WO2

True

168

ovaal

paalkuil

MN1

DUY

LUY

WO2

True

169

onr

kuil

MN1

LUY

WO2

True

170

rond

kuil

MN1

DUY

WO2

True

171

ovaal

paalkuil

MN1

WO2

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 114 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

172

rond

paalkuil

FM1

DUY

LUY

WO2

True

173

rond

paalkuil

LUY

WO3

True

174

vier

paalkuil

MN1

LUY

WO2

True

175

rond

kuil

MN1

LUY

WO3

True

176

rond

paalkuil

MN1

BEIU

WO2

True

177

ovaal

kuil

FM1

LUY

WO2

True

178

ovaal

paalkuil

MN1

WO2

True

179

onr

kuil

MN1

DUY

LUY

True

180

onr

kuil

FM1

DUY

LUY

WO2

True

181

onr

kuil

FM1

DUY

WO2

True

182

onr

paalkuil

FM1

WO2

True

183

rechth

paalkuil

FM1

WO2

True

184

vier

paalkuil

FM1

DUY

LUY

WO2

True

185

rond

paalkuil

FM1

DUY

LUY

WO2

True

186

onr

paalkuil

FM1

DUY

LUY

WO2

True

187

rond

paalkuil

MN2

BEIU

WO2

True

188

rond

paalkuil

FM1

BEIU

True

189

onr

kuil

FM1

BEIU

WO2

True

190

ovaal

paalkuil

FM1

BEIU

WO2

True

191

rechth

kuil

FM1

WO2

True

192

rond

paalkuil

MN1

BEIU

WO2

True

193

ovaal

paalkuil

FM1

BEIU

WO1

True

194

onr

kuil

BEIU

WO3

True

recent

195

rond

paalkuil

FM1

BEIU

WO2

True

196

rechth

paalkuil

MN1

DUY

WO1

True

197

vier

paalkuil

MN1

DUY

WO2

True

198

onr

kuil

FM1

BEIU

WO3

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 115 van 133

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

199

onr

kuil

FM1

WO2

True

200

NVT

kuil

NVT

False

zie foto en snede

201

onr

kuil

MN1

WO2

True

202

onr

kuil

FM1

WO2

False

203

onr

kuil

FM1

WO3

True

204

rond

paalkuil

MN1

WO2

True

205

onr

kuil

MN1

WO2

True

206

lin

weg

FE1

WO2

True

wegdek

207

onr

kuil

MN1

DUY

BEIY

WO2

True

208

lin

kuil

FM1

DUY

WO2

True

209

rond

paalkuil

LUY

WO2

True

210

rechth

kuil

FM2

DUY

WO2

True

211

onr

kuil

FM1

DUY

WO2

True

212

lin

kuil

FM1

DUY

BEIY

WO2

True

213

lin

kuil

FM1

BEIY

WO2

True

214

ovaal

kuil

FM1

DUY

WO2

True

215

lin

kuil

FM1

DUY

BEIY

True

216

onr

kuil

FM1

BEIY

WO2

True

217

rond

kuil

FM1

WO1

True

218

onr

kuil

MN2

WO2

True

219

onr

kuil

MN2

WO2

True

220

onr

paalkuil

MN2

BEIU

WO2

True

221

onr

kuil

FM1

BEIU

WO2

True

222

onr

kuil

MN1

DUY

WO2

True

223

onr

kuil

MN1

DUY

WO2

True

224

onr

kuil

FM1

DUY

BEIY

WO1

True

225

onr

kuil

FM1

WO1

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 116 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

226

rond

kuil

WO2

True

recent

227

onr

kuil

MN1

BEIU

WO1

True

228

onr

kuil

FM1

BEIY

WO2

True

229

onr

kuil

FM1

BEIY

WO3

True

230

lin

greppel

FM1

DUY

BEI

WO3

True

231

onr

kuil

FM1

DUY

BEI

WO2

True

232

onr

kuil

FM1

DUY

BEI

WO2

False

ingevallen na regen

233

onr

kuil

FM1

DUY

BEI

WO1

True

234

rond

paalkuil

FM1

BEI

WO3

True

235

ovaal

kuil

FM1

BEI

WO1

True

236

lin

kuil

FM1

BEIY

WO2

True

237

lin

kuil

FM1

BEIY

False

niet gevonden

238

ovaal

kuil

WO2

False

recent

239

rond

paalkuil

FE9

DUY

WO2

True

240

onr

kuil

FM1

DUY

LUY

WO2

True

241

onr

kuil

FM1

DUY

WO1

True

242

onr

oven/haard

WO2

True

243

ovaal

kuil

FM1

DUY

BEI

True

244

vier

paalkuil

FM1

LUY

True

245

onr

kuil

FM1

LUY

WO2

True

246

onr

kuil

FM1

WO1

True

247

ovaal

kuil

FM1

LUY

BEI

True

248

rond

paalkuil

FM1

DUY

BEI

WO2

True

249

lin

greppel

FM1

LUY

BEI

WO2

True

250

lin

greppel

FM1

LUY

BEI

WO2

True

251

rond

kuil

FM1

LUY

BEI

WO1

True

252

rond

kuil

MN1

DUY

LUY

WO1

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 117 van 133

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

253

rond

kuil

FM1

DUY

LUY

WO2

True

254

ovaal

kuil

FM1

BEIY

True

255

onr

kuil

FM1

DUY

LUY

WO2

True

256

ovaal

kuil

FM1

DUY

LUY

WO1

True

257

rond

paalkuil

FM1

LUY

BEI

True

258

rond

kuil

FM1

DUY

LUY

True

259

onr

kuil

FM1

DUY

LUY

WO1

True

260

ovaal

kuil

FM1

LUY

WO2

True

261

ovaal

kuil

FM1

LUY

WO2

True

262

rechth

kuil

FM1

LUY

True

263

onr

kuil

FM1

LUY

True

264

ovaal

paalkuil

FM1

BEI

True

265

lin

kuil

FM1

LUY

BEI

WO2

True

266

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

267

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

268

rond

kuil

FM1

BEI

True

269

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

270

rond

paalkuil

FM1

BEI

WO2

True

271

rond

paalkuil

FM1

BEI

False

272

lin

greppel

FE1

BEI

WO2

True

273

lin

greppel

MN1

True

274

ovaal

paalkuil

False

275

ovaal

paalkuil

False

276

rond

paalkuil

MN1

BEI

True

277

lin

greppel

FM1

BEIY

WO2

True

278

rond

paalkuil

True

279

rond

paalkuil

MN1

BEI

BEIY

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 118 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

280

ovaal

kuil

BEI

BEIY

True

281

rond

paalkuil

True

282

rond

paalkuil

True

283

rond

paalkuil

True

284

ovaal

kuil

FM1

True

285

ovaal

kuil

True

286

rond

kuil

WO1

True

287

rond

paalkuil

True

288

rond

paalkuil

FM1

True

natuurlijk spoor

289

rond

paalkuil

False

290

onr

kuil

FM2

True

291

onr

kuil

FM1

True

292

rond

paalkuil

MN1

True

293

rond

paalkuil

MN1

True

294

ovaal

kuil

BEI

True

295

ovaal

kuil

MN1

True

296

ovaal

kuil

MN1

DUY

LUY

True

297

rond

paalkuil

MN1

True

298

rond

paalkuil

WO1

True

299

ovaal

kuil

True

300

ovaal

kuil

FE1

True

301

ovaal

kuil

MN1

BEI

True

302

ovaal

kuil

FM1

BEIY

True

303

rond

paalkuil

FM1

WO1

True

304

ovaal

kuil

MN1

True

305

ovaal

kuil

MN1

True

306

rond

kuil

MN1

BEI

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 119 van 133

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

307

ovaal

kuil

FE1

WO1

True

308

rond

paalkuil

True

309

ovaal

kuil

MN1

LUY

True

310

ovaal

kuil

FM1

True

311

rond

paalkuil

FM1

LUY

DUY

True

312

rond

paalkuil

FM1

LUY

DUY

False

313

ovaal

kuil

FM1

LUY

DUY

True

314

ovaal

paalkuil

FM1

LUY

True

315

ovaal

paalkuil

FM1

LUY

True

316

ovaal

paalkuil

FM1

BEI

True

317

rond

paalkuil

FM1

BEI

WO2

True

318

ovaal

paalkuil

FM1

LUY

True

319

ovaal

paalkuil

FM1

BEI

True

mogelijk 2 sporen

320

rond

paalkuil

FM1

DUY

True

321

ovaal

kuil

FM2

BEIY

WO1

True

322

rond

paalkuil

FM1

BEIY

WO1

False

323

rond

kuil

FM1

DUY

BEI

PR1

True

324

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

325

rond

paalkuil

FM1

BEI

PR1

True

326

ovaal

paalkuil

FM1

BEI

True

327

rond

paalkuil

FM1

DUY

True

328

ovaal

kuil

FM2

DUY

BEI

PR1

True

329

ovaal

paalkuil

FM1

True

330

ovaal

kuil

FM1

LUY

PR1

True

331

lin

kuil

FM2

BEI

True

332

rond

paalkuil

FM1

PR1

True

333

vier

paalkuil

FM1

BEI

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 120 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

334

ovaal

paalkuil

FM1

DUY

True

335

ovaal

paalkuil

FM1

DUY

True

336

rond

kuil

FM1

DUY

True

337

lin

greppel

FM1

BEIU

True

338

ovaal

kuil

FM1

BEI

True

339

lin

greppel

FM1

BEI

True

eventueel recent

340

rond

paalkuil

FM1

True

341

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

342

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

343

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

344

onr

kuil

FM1

LUY

True

345

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

346

vier

paalkuil

FE1

True

347

vier

paalkuil

FE1

False

spoornummer niet gevonden

348

vier

paalkuil

FE1

False

spoornummer niet gevonden

349

vier

paalkuil

FE1

False

spoornumer niet gevonden

350

rond

paalkuil

FE1

BEI

True

351

vier

paalkuil

FM1

BEIU

True

352

ovaal

kuil

FE1

BEI

True

353

lin

greppel

FE1

PR2

True

354

rond

paalkuil

FE1

DUY

True

355

onr

paalkuil

FM1

WO2

True

356

rond

paalkuil

FM1

BEIY

True

357

rond

paalkuil

FM1

BEIU

True

358

ovaal

kuil

MN1

BEIU

True

359

rond

paalkuil

FE1

PR1

True

360

vier

paalkuil

FM1

LUY

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 121 van 133

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

361

rond

paalkuil

FE1

True

362

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

363

onr

kuil

MN1

True

364

onr

kuil

FM1

True

365

onr

paalkuil

FM1

DUY

True

366

rond

paalkuil

FE1

DUY

WO1

True

367

rond

paalkuil

FE1

DUY

True

368

ovaal

paalkuil

DUY

True

369

rond

paalkuil

LEU

True

370

onr

kuil

FM1

DUY

WO1

True

371

onr

kuil

DUY

WO1

True

372

ovaal

kuil

MN1

WO1

True

373

onr

kuil

MN1

True

374

rond

kuil

MN1

True

375

vier

paalkuil

FM1

DUY

True

376

onr

kuil

MN1

DUY

UYU

WO1

True

377

ovaal

paalkuil

True

378

rechth

paalkuil

DUY

True

379

ovaal

paalkuil

FE1

True

380

lin

greppel

True

381

lin

greppel

FE1

True

382

ovaal

kuil

FM1

True

383

rechth

kuil

True

384

onr

kuil

FE2

DUY

True

385

lin

greppel

True

386

lin

DEPR

FM1

DUU

True

387

lin

weg

NVT

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 122 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

388

rond

paalkuil

FE9

True

389

rond

paalkuil

FE1

True

390

onr

paalkuil

FE1

True

391

rond

paalkuil

FE1

True

392

rond

paalkuil

FE1

False

Nummer niet gevonden

393

lin

greppel

FM1

True

394

rond

kuil

True

395

lin

kuil

True

396

onr

kuil

FE1

True

397

onr

greppel

FM1

BEI

True

398

onr

paalkuil

FM1

BEI

True

399

rond

paalkuil

LUI

False

400

vier

paalkuil

False

401

vier

paalkuil

False

nummer niet gevonden

402

vier

paalkuil

False

nummer niet gevonden

403

vier

paalkuil

False

nummer nietgevonden

404

vier

paalkuil

False

nummer niet gevonden

405

rond

kuil

MN1

True

406

ovaal

kuil

BEI

True

407

ovaal

kuil

MN1

False

408

ovaal

kuil

MN1

True

409

onr

kuil

MN1

True

410

onr

kuil

FE1

False

411

onr

kuil

MN1

True

412

onr

kuil

MN1

True

413

ovaal

kuil

MN1

LUY

True

414

ovaal

kuil

MN1

LUY

True

Numer nog in te vullen

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 123 van 133

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

415

vier

paalkuil

FM1

WO1

True

416

vier

paalkuil

FM1

PR1

True

417

rond

paalkuil

FM1

BEI

WO1

True

418

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

419

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

420

onr

oven/haard

FM1

PR1

True

421

ovaal

paalkuil

FM1

BEI

True

422

ovaal

paalkuil

FM1

BEI

True

423

ovaal

paalkuil

BEI

PR1

True

424

ovaal

paalkuil

True

425

vier

paalkuil

True

426

vier

paalkuil

FM1

True

427

vier

paalkuil

FE1

DUY

True

428

lin

kuil

FM1

DUY

LUY

True

429

onr

kuil

FM1

DUY

True

430

vier

paalkuil

FM1

DUY

True

431

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

432

rechth

paalkuil

FM1

DUY

BEI

True

433

rond

paalkuil

FM1

DUY

True

434

rond

paalkuil

FM1

False

435

vier

paalkuil

True

436

rond

paalkuil

MN1

BEI

True

437

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

438

rond

paalkuil

FM1

BEI

True

439

onr

paalkuil

MN1

BEI

True

440

rond

paalkuil

MN1

BEI

True

441

rond

paalkuil

MN1

BEI

True

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 124 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

spoor

put

vlak

vorm

intralg

testuur

fenmn

kleur

gevlekt

lpr

bioturb

hlm

puin

opmerking

442

rond

paalkuil

NVT

True

443

rond

paalkuil

MN1

NVT

True

444

rond

paalkuil

FM1

BEI

False

445

onr

paalkuil

False

446

vier

paalkuil

MN1

True

447

vier

paalkuil

MN1

True

448

rond

paalkuil

MN1

True

449

paalkuil

True

450

rond

paalkuil

MN1

True

451

rond

paalkuil

MN1

True

452

lin

kuil

MN1

WO1

True

453

rechth

kuil

FM1

WO1

True

454

onr

kuil

FM1

True

455

onr

kuil

FM1

False

456

onr

kuil

DUY

WO1

True

457

ovaal

kuil

MN1

WO1

True

458

ovaal

kuil

MN1

DUY

True

459

rond

paalkuil

BEI

True

460

lin

kuil

BEI

WO1

True

461

rond

kuil

FM1

BEI

True

462

rond

paalkuil

463

rond

paalkuil

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 125 van 133

11.4 LIJST VAN VONDSTEN WP

Vlak

Vondst

Materiaal

Soort

Periode

Verbrand door gebruik/secundair

handeling

metaal?

X-ray

koperlegering

metaal?

conservatie

metaal?

conservatie

koperlegering

metaal?

X-ray

metaal?

X-ray

metaal?

X-ray

metaal?

X-ray

metaal?

steen

maalsteen

Romeins

wassen

tefriet

maalsteen

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

middeleeuws

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

glas

Romeins

wassen

been

Romeins

wassen

fibula

Romeins

conservatie

conservatie X-ray

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 126 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

162

koperlegering

153

munt

Romeins

conservatie

aardewerk

Romeins

wassen

metaal?

Romeins

conservatie

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

157

aardewerk

Romeins

wassen

140

aardewerk

Romeins

wassen

145

aardewerk

Romeins

wassen

155

aardewerk

Romeins

wassen

175

aardewerk

Romeins

wassen

205

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

Romeins

wassen

aardewerk, ijzer aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

203

aardewerk

Romeins

wassen

216

aardewerk

Romeins

wassen

216

aardewerk

Romeins

wassen

218

aardewerk

Romeins

wassen

218

aardewerk

Romeins

wassen

218

aardewerk

Romeins

wassen

206

aardewerk

Romeins

wassen

206

Romeins

wassen

206

aardewerk, ijzer aardewerk

Romeins

wassen

227

aardewerk

Romeins

wassen

228

aardewerk

Romeins

wassen

229

aardewerk

Romeins

wassen

236

aardewerk

Romeins

wassen

236

dakpan

Romeins

wassen

236

aardewerk

Romeins

wassen

230

aardewerk

Romeins

wassen

230

dakpan

Romeins

wassen

235

aardewerk

Romeins

wassen

232

aardewerk

Romeins

wassen

231

aardewerk

Romeins

wassen

230

aardewerk

Romeins

wassen

230

aardewerk

Romeins

wassen

206

aardewerk

Romeins

wassen

dakpan

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 127 van 133

125

aardewerk

Romeins

wassen

128

aardewerk

Romeins

wassen

137

aardewerk

Romeins

wassen

127

aardewerk

Romeins

wassen

112

aardewerk

Romeins

wassen

114

aardewerk

Romeins

wassen

103

aardewerk

Romeins

wassen

200

aardewerk

Romeins

wassen

108

aardewerk

Romeins

wassen

107

aardewerk

Romeins

wassen

107

ijzer

Romeins

conservatie

107

aardewerk

Romeins

wassen

107

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

aardewerk

Romeins

wassen

118

aardewerk

Romeins

wassen

100

aardewerk

Romeins

wassen

101

aardewerk

Romeins

wassen

107

102

koperlegering

Romeins

conservatie

107

103

aardewerk

Romeins

wassen

108

104

aardewerk

Romeins

wassen

105

aardewerk

Romeins

wassen

198

106

koperlegering

fibula

Romeins

conservatie

229

107

koperlegering

fibula

Romeins

conservatie

108

aardewerk

Romeins

wassen

109

aardewerk

Romeins

wassen

107

110

aardewerk

Romeins

wassen

103

111

aardewerk

Romeins

wassen

107

112

aardewerk

Romeins

wassen

113

aardewerk

Romeins

wassen

107

114

aardewerk

Romeins

wassen

239

115

aardewerk

Romeins

wassen

116

aardewerk

Romeins

wassen

117

aardewerk

Romeins

wassen

130

118

aardewerk

Romeins

wassen

107-6

119

aardewerk

Romeins

wassen

107

119

dakpan

Romeins

wassen

170

120

aardewerk

Romeins

wassen

156

121

zilver?

Romeins

conservatie

5 of 6

munt

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 128 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

122

metaal?

222

123

220

detectie

Romeins

conservatie

aardewerk

Romeins

wassen

124

aardewerk

Romeins

wassen

223

125

aardewerk

Romeins

wassen

227

126

aardewerk

Romeins

wassen

228

127

aardewerk

Romeins

wassen

226

128

aardewerk

Romeins

wassen

229

129

aardewerk

boven

Romeins

wassen

242

130

aardewerk

boven oventje

Romeins

wassen

230

131

aardewerk

Romeins

wassen

146

132

koperlegering

Romeins

conservatie

228

133

aardewerk

Romeins

wassen

234

134

aardewerk

Romeins

wassen

135

aardewerk

Romeins

wassen

219

136

aardewerk

Romeins

wassen

219

137

aardewerk

Romeins

wassen

219

137

dakpan

Romeins

wassen

219

138

ijzer

Romeins

conservatie

188

139

ijzer

Romeins

conservatie

140

aardewerk

Romeins

wassen

170

141

aardewerk

Romeins

wassen

107

142

aardewerk

Romeins

wassen

107

142

aardewerk

Romeins

wassen

78-7

144

aardewerk

Romeins

wassen

78-7

145

metaal

Romeins

conservatie

166

146

aardewerk

Romeins

wassen

163

147

aardewerk

Romeins

wassen

155

148

aardewerk

Romeins

wassen

181

149

aardewerk

Romeins

wassen

245

149

aardewerk

Romeins

wassen

181

150

aardewerk

Romeins

wassen

183

151

aardewerk

Romeins

wassen

205

152

aardewerk

Romeins

wassen

169

153

aardewerk

Romeins

wassen

162

154

aardewerk

Romeins

wassen

162

155

metaal

Romeins

conservatie

78-6

156

aardewerk

Romeins

wassen

78-6

157

aardewerk

Romeins

wassen

181-1

160

aardewerk

Romeins

wassen

163

koperlegering

Romeins

conservatie

144

165

aardewerk

Romeins

wassen

181-2

166

glas

Romeins

wassen

boven

afval bronsgieter?

dakpan

munt

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 129 van 133

181-2

167

aardewerk

Romeins

wassen

181-2

168

aardewerk

Romeins

wassen

386

184

aardewerk

Romeins

wassen

169

192

aardewerk

Romeins

wassen

169

193

glas

Romeins

wassen

169

194

ijzer

Romeins

conservatie

182

195

aardewerk

Romeins

wassen

182

196

ijzer

Romeins

conservatie

202

197

aardewerk

Romeins

wassen

151

199

aardewerk

Romeins

wassen

200

aardewerk

Romeins

wassen

145

201

aardewerk

Romeins

wassen

145

202

aardewerk

Romeins

wassen

245

204

glas

Romeins

wassen

245

205

been

Romeins

wassen

244

206

aardewerk

Romeins

wassen

249

207

aardewerk

Romeins

wassen

392

208

aardewerk

Romeins

wassen

146

209

aardewerk

Romeins

wassen

146

210

aardewerk

Romeins

wassen

146

211

metaal

Romeins

conservatie

145

212

aardewerk

Romeins

wassen

272

213

ijzer

Romeins

conservatie

272

214

aardewerk

Romeins

wassen

283

215

aardewerk

Romeins

wassen

284

216

aardewerk

Romeins

wassen

295/296

217

aardewerk

Romeins

wassen

218

ijzer

Romeins

conservatie

242

221

aardewerk

Romeins

wassen

241

222

aardewerk

Romeins

wassen

250

224

aardewerk

Romeins

wassen

392

225

aardewerk

Romeins

wassen

392

226

ijzer

Romeins

conservatie

392 L

227

aardewerk

Romeins

wassen

143

228

ijzer

Romeins

conservatie

272

229

koperlegering

Romeins

conservatie

272

230

aardewerk

Romeins

wassen

300

231

aardewerk

Romeins

wassen

301

232

aardewerk

Romeins

wassen

153

233

aardewerk

Romeins

wassen

154

234

aardewerk

Romeins

wassen

138

235

aardewerk

Romeins

wassen

154

236

aardewerk

Romeins

wassen

nagels

verbrand been

armband

dakpan

armband

dakpan

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 130 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

172

237

aardewerk

Romeins

wassen

154

238

glas

Romeins

wassen

154

239

ijzer

Romeins

conservatie

181

241

been

Romeins

wassen

272

242

ijzer

Romeins

conservatie

246

243

aardewerk

Romeins

wassen

245

244

ijzer

Romeins

conservatie

395

246

brons

Romeins

conservatie

156

247

aardewerk

Romeins

wassen

156

248

been

Romeins

wassen

156

249

glas

Romeins

wassen

328

250

aardewerk

Romeins

wassen

328

251

metaal

Romeins

conservatie

158

252

aardewerk

Romeins

wassen

339

253

koperlegering

munt

Romeins

conservatie

336

254

steen

maalsteen

Romeins

wassen

336

255

ijzer

Romeins

conservatie

336

256

aardewerk

Romeins

wassen

336

257

aardewerk

Romeins

wassen

403

258

aardewerk

Romeins

wassen

404

259

aardewerk

Romeins

wassen

365

260

aardewerk

Romeins

wassen

339

261

aardewerk

Romeins

wassen

344

262

aardewerk

Romeins

wassen

353

263

aardewerk

Romeins

wassen

380

264

aardewerk

Romeins

wassen

384

265

aardewerk

Romeins

wassen

382

266

aardewerk

Romeins

wassen

381

267

aardewerk

Romeins

wassen

275

268

aardewerk

Romeins

wassen

107

269

aardewerk

Romeins

wassen

156

270

aardewerk

Romeins

wassen

420

271

aardewerk

Romeins

wassen

206

272

been

Romeins

wassen

208

273

aardewerk

Romeins

wassen

207

274

aardewerk

Romeins

wassen

394

275

aardewerk

Romeins

wassen

398

276

aardewerk

Romeins

wassen

398

277

steen

Romeins

wassen

278

aardewerk

Romeins

wassen

126

279

aardewerk

Romeins

wassen

126

280

been

Romeins

wassen

verbrand been

maalsteen

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 131 van 133

413

281

aardewerk

Romeins

wassen

396

282

ijzer/brons

Romeins

conservatie

242

283

aardewerk

Romeins

wassen

242

284

been

Romeins

wassen

387

285

brons

Romeins

conservatie

387

286

ijzer/brons

Romeins

conservatie

396

287

lood

Romeins

conservatie

396

288

lood

Romeins

conservatie

242

289

aardewerk

Romeins

wassen

242

290

ijzer

Romeins

conservatie

218

292

aardewerk

Romeins

wassen

218

293

ijzer

Romeins

conservatie

218

294

ijzer

Romeins

conservatie

218

295

glas

Romeins

wassen

218

296

been

Romeins

wassen

218

297

ijzer

Romeins

conservatie

206

298

been

Romeins

wassen

244

299

glas

Romeins

wassen

206

300

aardewerk

Romeins

wassen

206

301

ijzer

Romeins

conservatie

206

302

organisch

Romeins

wassen

408, links

304

aardewerk

Romeins

wassen

305

aardewerk

Romeins

wassen

408, rechts 406

306

aardewerk

Romeins

wassen

405

307

aardewerk

Romeins

wassen

218

308

ijzer

Romeins

conservatie

309

aardewerk

Romeins

wassen

242

310

aardewerk

Romeins

wassen

242

311

aardewerk

Romeins

wassen

455

313

aardewerk

Romeins

wassen

454

314

aardewerk

Romeins

wassen

445

315

aardewerk

Romeins

wassen

458

316

aardewerk

Romeins

wassen

448

317

aardewerk

Romeins

wassen

318

aardewerk

Romeins

wassen

453

319

aardewerk

Romeins

wassen

451

320

aardewerk

Romeins

wassen

416

321

aardewerk

Romeins

wassen

428

322

aardewerk

Romeins

wassen

428

323

ijzer

Romeins

conservatie

428

324

glas

Romeins

wassen

428

325

been

Romeins

wassen

206

326

ijzer

Romeins

conservatie

hazelnoot

ijzerslak

dakpan

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 132 van 133

Elewijt, Kastanjedreef 2018

2022

206

327

been

Romeins

wassen

206

328

organisch

schelp

Romeins

wassen

206

329

koperlegering

Romeins

conservatie

206

330

koperlegering

Romeins

conservatie

458

331

ijzer

Romeins

conservatie

206

332

koperlegering

munt

Romeins

conservatie

458

333

koperlegering

munt

Romeins

conservatie

395

334

aardewerk

Romeins

wassen

1,2,3

ovenlaag

335

metaal

Romeins

conservatie

387

336

metaal

Romeins

conservatie

395

337

aardewerk

Romeins

wassen

395

338

metaal

Romeins

conservatie

395

339

aardewerk

Romeins

wassen

325

340

metaal

Romeins

conservatie

387

341

aardewerk

Romeins

wassen

387

342

been

Romeins

wassen

387

343

metaal

Romeins

conservatie

464

344

aardewerk

Romeins

wassen

464

345

ijzer

Romeins

conservatie

388

346

koperlegering

Romeins

conservatie

466

347

aardewerk

Romeins

wassen

465

348

aardewerk

Romeins

wassen

465

348

aardewerk

Romeins

wassen

465

349

been

Romeins

wassen

206

350

metaal

Romeins

conservatie

386

351

aardewerk

Romeins

wassen

waterput

353

Romeins

conservatie

206

399

ijzeren voorwerp aardewerk

Romeins

wassen

ijzer

fibula

ijzer

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2022

Elewijt, Kastanjedreef 2018

pagina 133 van 133