Issuu

Resultaten van de dagvlindermeetnetten in Vlaanderen Periode 2016 - 2021 Toon Westra, Dirk Maes, Sam Van de Poel en Thierry Onkelinx

Auteurs: Toon Westra

, Dirk Maes

, Sam Van de Poel

, Thierry Onkelinx

Reviewers: Marc Pollet Het INBO is het onafhankelijk onderzoeksinstituut van de Vlaamse overheid dat via toegepast wetenschappelijk onderzoek, data‐ en kennisontsluiting het biodiversiteitsbeleid en ‐beheer onderbouwt en evalueert. Vestiging: INBO Brussel Herman Teirlinckgebouw, Havenlaan 88 bus 73, 1000 Brussel https://www.vlaanderen.be/inbo e‐mail: Toon.Westra@inbo.be Wijze van citeren: Westra, T., Maes, D., Van de Poel, S. en Onkelinx, T. (2022). Resultaten van de dagvlindermeetnetten in Vlaanderen. Periode 2016 ‐ 2021. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek 2022 (1). Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, Brussel. DOI: doi.org/10.21436/inbor.70771847 D/2022/3241/021 Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek 2022 (1) ISSN: 1782‐9054 Verantwoordelijke uitgever: Maurice Hoffmann Foto cover: Bruin dikkopje (Foto: Valérie Goethals)

Dit werk valt onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal‐licentie.

RESULTATEN VAN DE DAGVLINDERMEETNETTEN IN VLAANDEREN Periode 2016 ‐ 2021 Toon Westra, Dirk Maes, Sam Van de Poel, Thierry Onkelinx

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Dankwoord . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Samenvatting . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

English abstract . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Inleiding . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

2 2.1 2.1.1 2.1.2 2.1.3 2.2 2.3 2.4 2.5

Methodiek . . . . . . . . . . . . . . Ontwerp van de soortenmeetnetten . Selectie van de soorten . . . . . . . . Telmethode . . . . . . . . . . . . . . Selectie van de meetnetlocaties . . . Ingezamelde telgegevens . . . . . . . Dataontsluiting . . . . . . . . . . . . Analyse van de telgegevens . . . . . . Interpretatie van de analyseresultaten

. . . . . . . . .

8 8 8 9 9 10 11 11 12

3 3.1 3.1.1 3.2

Verkenning van de aantallen . . . . . . . . Aantallen voor de prioritaire soorten . . . . Totale en gemiddelde aantallen per bezoek Aantallen voor de secundaire soorten . . .

. . . .

14 14 14 15

4 4.1 4.2 4.3

Weersomstandigheden . . . . . . . . Temperatuur . . . . . . . . . . . . . Neerslag . . . . . . . . . . . . . . . . Standardized Precipitation Index (SPI)

. . . .

18 18 19 20

5 5.1 5.2 5.3

Overzicht van de resultaten . . . Verschillen tussen de jaren . . . Verschillen tussen de meetcycli . Trends . . . . . . . . . . . . . .

. . . .

22 22 23 23

6 6.1 6.1.1 6.1.2 6.1.3 6.1.4 6.2 6.2.1 6.2.2 6.2.3 6.2.4 6.2.5

Resultaten per meetnet . . . . . . . . . . . Aardbeivlinder (Pyrgus malvae) . . . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Argusvlinder (Lasiommata megera) . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . Vergelijking tussen de meetcycli . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . . . . . . . . . .

25 26 26 26 27 28 29 29 29 30 31 31

. . . .

. . . . . . . . .

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 1 van 68

6.3 6.3.1 6.3.2 6.3.3 6.3.4 6.4 6.4.1 6.4.2 6.4.3 6.4.4 6.5 6.5.1 6.5.2 6.5.3 6.5.4 6.6 6.6.1 6.6.2 6.6.3 6.6.4 6.7 6.7.1 6.7.2 6.7.3 6.7.4 6.7.5 6.8 6.8.1 6.8.2 6.8.3 6.8.4 6.9 6.9.1 6.9.2 6.9.3 6.9.4 6.10 6.10.1 6.10.2 6.10.3 6.10.4 6.11 6.11.1 6.11.2 6.11.3 6.11.4 6.12 6.12.1 6.12.2

Bruin dikkopje (Erynnis tages) . . . . . . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . . Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Bruine eikenpage (Satyrium ilicis) . . . . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . . Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Gentiaanblauwtje (Phengaris alcon) . . . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . . Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Grote weerschijnvlinder (Apatura iris) . . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . . Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Heivlinder (Hipparchia semele) . . . . . . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . . Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . . . Vergelijking tussen de meetcycli . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Klaverblauwtje (Cyaniris semiargus) . . . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . . Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Kommavlinder (Hesperia comma) . . . . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . . Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Oranje zandoogje (Pyronia tithonus) . . . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . . Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Veldparelmoervlinder (Melitaea cinxia) . . . . Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . . Vergelijking tussen de jaren . . . . . . . . . . Trend . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Moerasparelmoervlinder (Euphydryas aurinia) Meetnetkarakteristieken . . . . . . . . . . . . Aantal tellingen, tellers en getelde locaties . .

. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

32 32 32 33 34 35 35 35 36 37 38 38 38 39 40 42 42 42 43 44 45 45 45 46 47 47 48 48 48 49 50 51 51 51 51 52 54 54 54 55 56 57 57 57 58 59 60 60 60

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 2 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.12.3

Getelde aantallen in het meetnet Moerasparelmoervlinder . . . . . . . . . . . .

Referenties . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

A A.1 A.2 A.3

Beschrijving van de analyse . . . . . . . Selectie van gegevens voor de analyse . Model voor verschillen tussen de jaren Model voor jaarlijkse trend . . . . . . .

. . . .

64 64 64 65

Bijlage: Reproduceerbaarheid van de analyses . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Verkenning aantallen secundaire soorten . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

. . . .

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 3 van 68

Dankwoord We wensen in de eerste plaats alle vrijwilligers te bedanken voor de vele tellingen die ze hebben uitgevoerd voor de dagvlindermeetnetten. Wim Veraghtert willen we bedanken voor de coördinatie van het veldwerk. Frederic Piesschaert bedanken we voor de technische ondersteuning bij de invoer van de gegevens via meetnetten.be en de bevraging van de meetnetten‐databank. We bedanken ook de actieve leden en ex‐ leden van de stuurgroep van het project ‘Langetermijn monitoring van beleidsrelevante soorten via meet‐ netten in Vlaanderen’: Bernard Van Elegem, Véronique Verbist, Samuel De Rycke, Koen Van Keer, Hannes Ledegen, Wouter Vanreusel, Marc Herremans, Maurice Hoffmann en Marc Pollet. Valérie Goethals willen we bedanken omdat we mochten gebruik maken van haar foto’s in dit rapport. Ten slotte willen we Marc Pollet bedanken voor het kritisch nalezen van dit rapport.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 4 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Samenvatting Via de soortenmeetnetten (meetnetten.be) willen het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek (INBO) en het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) betrouwbare informatie verzamelen over prioritaire soorten in Vlaanderen. Deze meetnetten bestaan uit een aantal vastgelegde locaties die specifiek geselecteerd werden voor elke soort. Op deze plaatsen voeren vrijwilligers op een gestandaardiseerde manier tellingen uit onder coördinatie van Natuurpunt Studie. Van de 80 prioritaire soorten die gemonitord worden via de soortenmeetnetten zijn er 12 dagvlinders. De meeste van deze dagvlinders zijn geen Natura 2000‐soorten, maar we beschouwen ze wel als prioritair voor het Vlaamse natuurbeleid, vaak omdat ze in Vlaanderen en/of Europa op de Rode Lijst staan. Wanneer er van een soort minder dan 30 populaties voorkomen in Vlaanderen, nemen we alle populaties op in het meetnet (= integrale monitoring). Indien er meer dan 30 populaties zijn, selecteren we 30 populaties via een willekeurige steekproef. Dit rapport toont de eerste resultaten van de dagvlindermeetnetten voor de periode 2016 ‐ 2021. In die periode zien we: • een sterke afname van de Argusvlinder (Lasiommata megera), het Bruin dikkopje (Erynnis tages), de Grote weerschijnvlinder (Apatura iris), de Kommavlinder (Hesperia comma) en de Heivlinder (Hipparchia semele), • een afname van de Aardbeivlinder (Pyrgus malvae) en het Gentiaanblauwtje (Phengaris alcon), • een toename van het Oranje zandoogje (Pyronia tithonus), • een mogelijke toename van de Veldparelmoervlinder (Melitaea cinxia). Deze trends komen in grote lijnen overeen met de resultaten van de Nederlandse dagvlindermeetnetten. De belangrijkste oorzaken van de afname in aantallen zijn vermoedelijk de recente droge zomers en stik‐ stofdepositie. Voor de Bruine eikenpage (Satyrium ilicis), het Klaverblauwtje (Cyaniris semiargus) en de Moerasparel‐ moervlinder (Euphydryas aurinia) is de trend nog onzeker en zullen we over enkele jaren een betere in‐ schatting kunnen maken van de trend.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 5 van 68

English abstract The species monitoring programme meetnetten.be aims at collecting reliable information on priority species in Flanders. It consists of a series of monitoring schemes which were designed by the Research Institute for Nature and Forest (INBO). Species are counted by volunteers in a standardized way under the coordination of the NGO Natuurpunt. This report shows the first results of the butterfly monitoring schemes for the period 2016 ‐ 2021. In this period we see: • a strong decrease in abundance of the Wall brown (Lasiommata megera), the Dingy skipper (Erynnis tages), the Purple emperor (Apatura iris), the Silver‐spotted skipper (Hesperia comma), and the Grayling (Hipparchia semele), • a decrease in abundance of the Grizzled skipper (Pyrgus malvae) and the Alcon blue (Phengaris alcon), • an increase in abundance of the Gatekeeper (Pyronia tithonus), • a possible increase of the Glanville fritillary (Melitaea cinxia). For other priority butterfly species we are not able to detect a reliable trend yet. This is the case for following species: Ilex hairstreak (Satyrium ilicis), Mazarine blue (Cyaniris semiargus) and Marsh fritillary (Euphydryas aurinia).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 6 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

INLEIDING

Betrouwbare informatie over de toestand en trends van dier‐ en plantensoorten in Vlaanderen is van groot belang voor de onderbouwing van het Vlaamse soortenbeleid en voor de rapportage over de Natura 2000‐ soorten aan Europa (Adriaens et al., 2011). Daarom ging in 2016 het project ‘Langetermijn monitoring van beleidsrelevante soorten via meetnetten in Vlaanderen’ (of kortweg de ‘soortenmeetnetten’) van start voor de opvolging van 80 Vlaamse en Europees prioritaire soorten (Westra et al., 2019). Elk meetnet bestaat uit een aantal vooraf vastgelegde locaties, waar één soort of meerdere soorten via een gestandaardiseerd methode geteld worden (De Knijf et al., 2014). De soortenmeetnetten zijn een citizen science project, wat betekent dat vrijwilligers de tellingen uitvoeren. Natuurpunt Studie staat in voor de coördinatie en aansturing van de vrijwilligers en het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek (INBO) verwerkt de telgegevens. Het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) en het INBO staan samen in voor de financiering. Voor de planning van de tellingen en het invoeren van gegevens werd het webportaal meetnetten.be ontwikkeld. In dit rapport stellen we de eerste resultaten voor van de verschillende dagvlindermeetnetten (Maes et al., 2019a). We geven eerst wat achtergrond over het ontwerp van de soortenmeetnetten en de analyse van de telgegevens. Daarna doen we een verkenning van de aantallen en geven we een overzicht van de resultaten van de statistische analyses. Ten slotte bespreken we de resultaten voor elk meetnet (Aardbeivlinder, Argusvlinder, Bruin dikkopje, Bruine eikenpage, Gentiaanblauwtje, Grote weerschijnvlinder, Heivlinder, Klaverblauwtje, Kommavlinder, Moerasparelmoervlinder, Oranje zandoogje en Veldparelmoervlinder). Naast de soortspeciefieke dagvlindermeetnetten, bestaat er in Vlaanderen ook het meetnet Algemene Vlindermonitoring voor het opvolgen van algemenere dagvlindersoorten. Dit meetnet loopt al sinds 1991. Voor de resultaten van dit meetnet verwijzen we naar Maes et al. (2020). Dit rapport bevat enkele interactieve figuren die alleen kunnen bekeken worden op de website versie van dit rapport.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 7 van 68

METHODIEK

2.1

ONTWERP ... . . . . . . . . . ..VAN . . . ..DE . . .SOORTENMEETNETTEN . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

In een meetnet tellen vrijwilligers specifieke soorten op vastgelegde locaties via een gestandaardiseerde telmethode. Een dergelijke gestructureerde monitoring biedt de beste garantie op betrouwbare informatie over de toestand en trends van soorten op schaal Vlaanderen. Het ontwerp van de dagvlindermeetnetten wordt in detail beschreven in het monitoringsprotocol dagvlinders (Maes et al., 2019a). Dit is een tweede versie van het monitoringsprotocol waarin enkele aanpassingen zijn gebeurd ten opzichte van de eerste versie (Maes et al., 2015). Het monitoringsprotocol is gebaseerd op de blauwdruk voor soortenmonitoring (De Knijf et al., 2014). We vatten de belangrijkste onderdelen van de dagvlindermeetnetten nog eens kort samen.

2.1.1

Selectie van de soorten

Voor twee groepen van soorten streven we naar een monitoring op basis van meetnetten: Europees prio‐ ritaire soorten en Vlaams prioritaire soorten (Westra et al., 2014). • De Europees prioritaire soorten (EPS) zijn de zogenaamde Natura 2000 ‐ soorten die op Bijlage II en/of Bijlage IV van de Europese Habitatrichtlijn (HRL) staan. • De Vlaams prioritaire soorten (VPS) staan niet op een bijlage van de HRL (het zijn dus geen Natura 2000 ‐ soorten), maar ze worden wel als prioritair beschouwd voor het Vlaamse natuurbeleid, vaak omwille van het feit dat ze in Vlaanderen en/of Europa op de Rode Lijst staan. In Tabel 2.1 tonen we de geselecteerde dagvlindersoorten, de beleidsrelevantie van de soorten en het jaar waarin het meetnet voor die soort van start ging. Tabel 2.1: Overzicht van de dagvlinders waarvoor een meetnet bestaat met onderscheid tussen Europees prioritaire (EPS) en Vlaams prioritaire soorten (VPS), en met het jaar waarin de monitoring werd opgestart Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Beleidsrelevantie

Start meetnet

Aardbeivlinder Argusvlinder Bruin dikkopje Bruine eikenpage Gentiaanblauwtje

Pyrgus malvae Lasiommata megera Erynnis tages Satyrium ilicis Phengaris alcon

VPS VPS VPS VPS VPS

2017 2016 2017 2018 2016

Grote weerschijnvlinder Heivlinder Klaverblauwtje Kommavlinder Moerasparelmoervlinder

Apatura iris Hipparchia semele Cyaniris semiargus Hesperia comma Euphydryas aurinia

VPS VPS VPS VPS EPS

2018 2016 2017 2016 2020

Oranje zandoogje Veldparelmoervlinder

Pyronia tithonus Melitaea cinxia

VPS VPS

2017 2016

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 8 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

2.1.2

Telmethode

De dagvlinders worden geteld op basis van één van de drie volgende veldprotocollen: • Transecttelling imago’s. Hierbij worden imago’s (adulten) van dagvlinders op een vaste route (van bij voorkeur 1000 meter) geteld die binnen de denkbeeldige kooi van maximaal 2,5 m links en rechts en maximaal 5 m voor de teller vliegen. De route wordt opgedeeld in secties van 50 meter die aan een constant tempo gewandeld worden. De tellers noteren de aantallen per sectie. • Gebiedstelling imago’s. Binnen een vooraf afgebakend telgebied worden de vlinders geteld gedu‐ rende een vastgelegde tijd van bv. 1 uur. Ook hier wordt een vast transect gevolgd, maar er hoeft geen rekening gehouden te worden met de denkbeeldige kooi en er kan meer tijd gespendeerd worden in de buurt van interessante plekjes. • Eitelling. Deze methode gebruiken we voor het Gentiaanblauwtje. De tellers tellen alle eitjes op Klokjesgentianen binnen een proefvlak van 100 m². Een overzicht van de gebruikte veldprotocollen vind je in Tabel 2.2. Voor elke soort vermelden we de telperiode(s) waarin de tellingen gebeuren en het aantal bezoeken per telperiode. Afhankelijk van de weersomstandigheden, kan de telperiode vervroegd of verlaat worden in een bepaald jaar. Bij Argusvlin‐ der, Bruin dikkopje en Klaverblauwtje komen er verschillende generaties voor binnen een jaar. Voor deze soorten zijn er daarom twee telperiodes, één voor elke generatie. Bruine eikenpage werd in eerste instantie opgevolgd via eitellingen, maar dit bleek moeilijk haalbaar door de lage detectiekans van de eitjes. Daarom schakelden we in 2018 over naar gebiedstellingen van imago’s. Tabel 2.2: Overzicht van de karakteristieken van de dagvlindermeetnetten: veldprotocol, telperiode, aantal bezoeken

2.1.3

Meetnet

Veldprotocol

Telperiode 1

Aardbeivlinder Argusvlinder Bruin dikkopje Bruine eikenpage Gentiaanblauwtje

Transecttelling Transecttelling Transecttelling Gebiedstelling Eitelling

01/05 ‐ 31/05 01/05 ‐ 31/05 01/05 ‐ 31/05 15/06 ‐ 15/07 01/08 ‐ 15/09

Grote weerschijnvlinder Heivlinder Klaverblauwtje Kommavlinder Moerasparelmoervlinder

Gebiedstelling Transecttelling Transecttelling Transecttelling Transecttelling

15/06 ‐ 25/07 20/07 ‐ 31/08 01/05 ‐ 31/05 01/08 ‐ 31/08 01/05 ‐ 31/05

Oranje zandoogje Veldparelmoervlinder

Transecttelling Transecttelling

10/07 ‐ 15/08 01/05 ‐ 31/05

Telperiode 2

20/07 ‐ 20/08 20/07 ‐ 20/08

10/07 ‐ 10/08

Aantal bezoeken per telperiode 3 3 3 3 1 3 3 3 3 3 3 3

Selectie van de meetnetlocaties

Wanneer er van een bepaalde soort minder dan 30 populaties voorkomen in Vlaanderen, worden alle po‐ pulaties opgenomen in het meetnet. We spreken dan van een integrale monitoring. Wanneer er meer dan 30 populaties zijn, is het niet meer haalbaar om alle populaties te tellen. We selecteren dan 30 populaties via een willekeurige steekproef. Tabel 2.3 toont voor elk meetnet het aantal meetnetlocaties/populaties en of de soort integraal dan wel via een steekproef wordt geteld. De tabel geeft ook de duur van de meetcyclus weer. Dit is de periode waarin alle meetnetlocaties geteld worden. Een meetcyclus van drie jaar betekent dus dat elke meetnetlocatie om de drie jaar geteld wordt. Voor de soorten met een integrale selectie worden alle meetnetlocaties jaarlijks geteld.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 9 van 68

We moeten er uiteraard ook mee rekening houden dat het aantal populaties verandert in de tijd. Bij de integrale monitoring voegen we nieuwe locaties met populaties toe aan het meetnet, zolang de grens van 30 locaties niet wordt overschreden. In het geval van een steekproef, zullen we een nieuwe steekproef trekken wanneer de verspreiding van de populaties sterk wijzigt. Daarbij gebruiken we een methode die garandeert dat een zo groot mogelijk aandeel van de oorspronkelijk geselecteerde locaties behouden blijft. Een voorbeeld van een zeer dynamische soort is de Grote weerschijnvlinder. Door de recente toename in verspreiding van de Grote weerschijnvlinder, is ook het aantal populaties in 2021 toegenomen van 10 naar 41. Voorlopig hebben we echter nog geen steekproef getrokken voor dit meetnet. We wachten nog even af of deze populaties stand houden. Tabel 2.3: Overzicht van de karakteristieken van de dagvlindermeetnetten: selectie van locaties, aantal locaties en duur van de meetcyclus

2.2

Meetnet

Selectie

Aantal meetnetlocaties

Duur meetcyclus (jaar)

Aardbeivlinder Argusvlinder Bruin dikkopje Bruine eikenpage Gentiaanblauwtje

Integraal Steekproef Integraal Integraal Integraal

4 30 4 13 16

1 3 1 1 1

Grote weerschijnvlinder Heivlinder Klaverblauwtje Kommavlinder Moerasparelmoervlinder

Integraal Steekproef Integraal Integraal Integraal

41 30 7 11 1

1 3 1 1 1

Oranje zandoogje Veldparelmoervlinder

Steekproef Integraal

30 11

3 1

INGEZAMELDE TELGEGEVENS ... . . . . . . . . . . . . . . .. ...............

Tellers voeren de telgegevens in via het web portaal meetnetten.be of via de mobiele meetnetten‐app. Sinds de start van de meetnetten in 2016 tot en met 2021 hebben 142 tellers 1957 dagvlindertellingen op 174 meetnetlocaties ingevoerd. In Figuur 2.1 zien we de trend van de tellingen in de tijd voor alle dagvlindermeetnetten samen. Het aantal getelde locaties nam sterk toe in de periode 2016 tot 2018, wat te verklaren is doordat er jaarlijks een aantal nieuwe meetnetten werden opgestart. De daling van het aantal tellingen in 2021 is waarschijnlijk te wijten aan de slechte weersomstandigheden waardoor er minder geschikte telmomenten waren.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 10 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

400

300

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers

200

aantal tellingen aantal tellocaties

100

0 2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 2.1: Monitoringinspanning voor alle dagvlindermeetnetten samen

2.3

DATAONTSLUITING ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

De databank die onderdeel uitmaakt van meetnetten.be is enkel toegankelijk binnen het INBO. Op regelma‐ tige basis maakt het INBO datasets publiek toegankelijk via GBIF (Global Biodiversity Information Facility). Omdat het meestal om kwetsbare soorten gaat, passen we op de datasets een vervaging toe van 1, 5 of 10 km toe afhankelijk van de soort. Deze vervaging komt overeen met de vervagingsregels die toegepast worden op waarnemingen.be. De publiek ontsloten datasets bevatten dus niet de exacte tellocaties. Voor de dagvlindermeetnetten gaat het om volgende datasets: • Gebiedstelling van imago’s (Piesschaert et al., 2021a); • Transecttelling van imago’s (Piesschaert et al., 2021b); • Eitelling Gentiaanblauwtje (Piesschaert et al., 2021c). Deze datasets worden op regelmatige basis (normaal gezien elk jaar) geupdate.

2.4

ANALYSE VAN DE. ..TELGEGEVENS ... . . . . . . . ... . . . .. ...............

Op basis van de getelde aantallen maken we een schatting van de trend per soort op schaal Vlaanderen en bepalen we het betrouwbaarheidsinterval van deze schatting. Met trend bedoelen we de procentuele verandering in aantallen van een soort over de periode waarvoor we telgegevens hebben. Gezien de dagvlindermeetnetten nog niet zo lang lopen, zit er nog heel wat onzekerheid op de trends. Toch kunnen we al sterke veranderingen oppikken of kunnen we al een indicatie krijgen in welke richting de aantallen veranderen in de tijd. Naast trends willen we ook inzicht krijgen hoe de aantallen verschillen van jaar tot jaar. Op basis hiervan kunnen we dus slechte of goede jaren identificeren ten opzichte van een referentiejaar (hiervoor kiezen we meestal het eerste jaar in het meetnet).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 11 van 68

Voor de analyse maken we gebruik van zogenaamde generalized linear mixed models (GLMM). Voor een bespreking van de technische achtergrond van deze modellen verwijzen we naar Bijlage A. In Bijlage B geven we informatie over de reproduceerbaarheid van de analyses.

2.5

INTERPRETATIE DE. . ANALYSERESULTATEN ... . . . . . . . . . . . . . . ..VAN . . . . .. . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Bij elke schatting van een verschil of trend hoort ook een betrouwbaarheidsinterval dat de onzekerheid op de schatting weergeeft. Klassiek onderscheiden we op basis van het betrouwbaarheidsinterval: • een significante toename: de ondergrens van het betrouwbaarheidsinterval is groter dan 0; • een significante afname: de bovengrens van het betrouwbaarheidsinterval is kleiner dan 0; • geen significant(e) trend of verschil: het betrouwbaarheidsinterval omvat 0 (de trend kan dus zowel positief als negatief zijn). Bovenstaande indeling is echter weinig informatief. Daarom stellen we een classificatiesysteem voor waar‐ bij het betrouwbaarheidsinterval wordt vergeleken met een referentiewaarde, een onderste drempel‐ waarde en een bovenste drempelwaarde. Als referentiewaarde kiezen we 0 (= geen verandering). Voor de onderste drempelwaarde kiezen we een waarde die we als een sterke afname beschouwen: ‐25 %. Op basis van de bovenste drempelwaarde onderscheiden we een sterke toename. Hiervoor kiezen de waarde +33 %, wat overeenkomt met eenzelfde relatief effect dan een afname van ‐25 % (75/100 ≈ 100/133). Dit classificatiesysteem resulteert in 10 klassen (Figuur 2.2). In Tabel 2.4 geven we de codes en de beschrijving die bij de verschillende klassen horen.

sterke toename

toename

matige toename

stabiel

matige afname

afname

sterke afname

-?+

mogelijke toename

mogelijke afname

onduidelijk ondergrens

referentie

bovengrens

effect Figuur 2.2: Classificatie van trends of verschillen

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 12 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Tabel 2.4: Classificatie van trends of verschillen Code

Klasse

Beschrijving

++ +

sterke toename toename

+∼ ∼

matige toename stabiel

−∼

matige afname

Significante positieve trend/verandering, significant hoger dan bovenste drempelwaarde Significante positieve trend/verandering, maar geen significant verschil met bovenste drempelwaarde Significante positieve trend/verandering, significant lager dan bovenste drempelwaarde Geen significante trend/verandering, significant hoger dan onderste drempelwaarde en lager dan bovenste drempelwaarde Significante negatieve trend/verandering, significant hoger dan onderste drempelwaarde

− −− ?+ ?− ?

afname sterke afname mogelijke toename mogelijke afname onbekend

Significante negatieve trend/verandering, maar geen significant verschil met onderste drempelwaarde Significante negatieve trend/verandering, significant hoger dan onderste drempelwaarde Geen significante trend/verandering, significant hoger dan onderste drempelwaarde Geen significante trend/verandering, significant lager dan bovenste drempelwaarde Geen significante trend/verandering, geen significant verschil met bovenste en onderste drempelwaarde

Een van de voordelen van dit systeem is het onderscheid tussen ‘stabiel’ en ‘onbekend’ wanneer er geen significante trend is. In het eerste geval weten we met zekerheid dat er geen sterke toename of afname is. In het tweede geval is de onzekerheid dermate groot dat we geen enkele conclusie kunnen trekken op basis van de data. Ook de klassen ‘mogelijke toename’ en ‘mogelijke afname’ geven een meerwaarde. Zeker omdat we voor de soortenmeetnetten nog maar enkele jaren aan het meten zijn waardoor de onzekerheid op de schat‐ tingen vrij groot kan zijn. Via deze bijkomende klassen verkrijgen we al een indicatie van de trendrichting ook al kunnen we nog geen significante trend detecteren.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 13 van 68

VERKENNING VAN DE AANTALLEN

In dit onderdeel geven we een overzicht van de aantallen waargenomen tijdens de tellingen.

3.1

AANTALLEN PRIORITAIRE SOORTEN ... . . . . . . . . . . ..VOOR . . . . . . .DE . .. .. . . . . . . . . . . . . . .. .........

3.1.1

Totale en gemiddelde aantallen per bezoek

Tabel 3.1 toont per soort en per jaar: • het totaal aantal getelde individuen voor de transecttellingen en gebiedstellingen en het totaal aantal getelde eitjes voor Gentiaanblauwtje; • het gemiddeld aantal getelde individuen/eitjes per bezoek; • het aantal meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen; • de proportie van de bezochte meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen. Tabel 3.1: Overzicht getelde aantallen voor de prioritaire soorten (Totaal = totaal aantal getelde individuen/eitjes, Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen/eitjes per bezoek, Locaties = aantal meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen, Proportie = proportie van de bezochte meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen) Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Jaar

Totaal

Gemiddeld

Locaties

Proportie (%)

Aardbeivlinder

Pyrgus malvae

2017 2018 2019 2020 2021

196 402 126 222 205

10.3 17.5 6.3 8.5 7.9

4 4 4 4 4

100.0 100.0 100.0 100.0 100.0

Argusvlinder

Lasiommata megera

2016 2017 2018 2019 2020 2021

199 199 79 108 105 13

1.9 2.5 1.5 1.3 1.2 0.3

15 11 6 10 9 3

88.2 78.6 60.0 71.4 60.0 37.5

Bruin dikkopje

Erynnis tages

2017 2018 2019 2020 2021

140 179 87 51 44

6.4 7.2 4.8 2.1 2.2

4 4 3 4 4

100.0 100.0 75.0 100.0 100.0

Bruine eikenpage

Satyrium ilicis

2018 2019 2020 2021

189 52 61 99

5.9 1.4 1.5 3.1

8 9 8 8

80.0 69.2 61.5 66.7

Gentiaanblauwtje (eitjes)

Phengaris alcon

2016 2017 2018 2019 2020 2021

3182 1761 1095 1528 1942 998

198.9 110.1 64.4 89.9 121.4 62.4

14 15 13 10 14 10

100.0 93.8 76.5 62.5 87.5 62.5

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 14 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Tabel 3.1: Overzicht getelde aantallen voor de prioritaire soorten (Totaal = totaal aantal getelde individuen/eitjes, Gemiddeld = gemiddeld aantal getelde individuen/eitjes per bezoek, Locaties = aantal meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen, Proportie = proportie van de bezochte meetnetlocaties waar de soort werd waargenomen) (vervolg)

3.2

Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Jaar

Totaal

Gemiddeld

Locaties

Proportie (%)

Grote weerschijnvlinder

Apatura iris

2018 2019 2020 2021

50 8 4 9

2.3 0.3 0.1 0.2

5 4 3 3

71.4 40.0 30.0 21.4

Heivlinder

Hipparchia semele

2016 2017 2018 2019 2020 2021

1004 170 195 166 247 159

14.3 7.4 5.6 4.3 6.9 4.3

22 6 10 12 9 9

100.0 75.0 83.3 100.0 75.0 69.2

Klaverblauwtje

Cyaniris semiargus

2017 2018 2019 2020 2021

24 3 0 8 132

4.0 0.4 0.0 1.3 5.3

1 1 0 1 4

100.0 100.0 0.0 100.0 100.0

Kommavlinder

Hesperia comma

2016 2017 2018 2019 2020 2021

173 149 73 5 13 40

5.4 5.5 2.4 0.2 0.4 1.4

8 8 7 2 3 3

72.7 80.0 70.0 20.0 27.3 30.0

Moerasparelmoervlinder

Euphydryas aurinia

2020 2021

500 227

55.6 32.4

1 1

100.0 100.0

Oranje zandoogje

Pyronia tithonus

2017 2018 2019 2020 2021

1031 322 674 961 467

21.9 10.7 21.7 22.9 14.6

16 11 10 15 11

88.9 100.0 90.9 100.0 100.0

Veldparelmoervlinder

Melitaea cinxia

2016 2017 2018 2019 2020 2021

527 262 711 1390 1581 772

17.0 8.2 19.8 34.8 49.4 24.9

9 8 10 10 10 9

100.0 80.0 90.9 90.9 100.0 90.0

AANTALLEN SECUNDAIRE ... . . . . . . . . . . ..VOOR . . . . . . .DE . .. .. . . . . . . . . . . . . . ..SOORTEN ..........

Elk dagvlindermeetnet is specifiek ontworpen voor één bepaalde prioritaire soort. Naast de prioritaire soort is het ook mogelijk om andere dagvlinders te noteren die tijdens de telling worden waargenomen. We noemen deze de secundaire soorten. Deze gegevens kunnen zeker een meerwaarde zijn, maar we moeten wel voorzichtig zijn bij het interpreteren of analyseren ervan. Zowel de tellocaties als de telperiode zijn immers specifiek gekozen voor de prioritaire soorten. Dat maakt dat de aantallen voor de secundaire soorten niet altijd representatief zijn voor een uitspraak op schaal Vlaanderen. Voor de trends over de periode 1991 ‐ 2019 van de algemenere dagvlinders in Vlaanderen verwijzen naar het rapport over de algemene dagvlindermonitoring (Maes et al., 2020).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 15 van 68

In Tabel 3.2 geven we het totaal aantal getelde individuen van de secundaire soorten voor alle soortspe‐ cifieke dagvlindermeetnetten samen. In totaal werden er 53 soorten waargenomen. De soorten worden gerangschikt volgens getelde aantallen van hoog naar laag. De tabel bevat ook prioritaire soorten, maar dit zijn dan de aantallen die geteld werden in locaties van andere meetnetten (Bv. Oranje zandoogje be‐ schouwen we als secundaire soort in het meetnet Argusvlinder). In Bijlage C geven we een overzicht van de gemiddelde getelde aantallen per jaar voor de algemenere secundaire soorten. Tabel 3.2: Totaal aantal getelde overige soorten voor alle dagvlindermeetnetten samen Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Totaal

Bruin zandoogje Hooibeestje Icarusblauwtje Klein koolwitje Oranje zandoogje

Maniola jurtina Coenonympha pamphilus Polyommatus icarus Pieris rapae Pyronia tithonus

6079 5600 3649 3305 3298

Boomblauwtje Atalanta Bruin blauwtje Citroenvlinder Kleine vuurvlinder

Celastrina argiolus Vanessa atalanta Aricia agestis Gonepteryx rhamni Lycaena phlaeas

1536 1287 1280 894 879

Distelvlinder Klein geaderd witje Groot dikkopje Dagpauwoog Bont zandoogje

Vanessa cardui Pieris napi Ochlodes sylvanus Aglais io Pararge aegeria

838 838 788 717 703

Groot koolwitje Zwartsprietdikkopje Gehakkelde aurelia Witje spec. Landkaartje

Pieris brassicae Thymelicus lineola Polygonia c‐album Pieris spec. Araschnia levana

684 585 371 309 305

Kleine parelmoervlinder Dwergblauwtje Koevinkje Heivlinder Koninginnenpage

Issoria lathonia Cupido minimus Aphantopus hyperantus Hipparchia semele Papilio machaon

304 279 270 204 193

Bruin dikkopje Boswitje Eikenpage Oranje luzernevlinder Klaverblauwtje

Erynnis tages Leptidea sinapis Favonius quercus Colias croceus Cyaniris semiargus

153 136 134 110 59

Keizersmantel Kleine vos Veldparelmoervlinder Heideblauwtje Oranjetipje

Argynnis paphia Aglais urticae Melitaea cinxia Plebejus argus Anthocharis cardamines

54 52 49 47 45

Kleine ijsvogelvlinder Kaasjeskruiddikkopje Bont dikkopje Argusvlinder Geelsprietdikkopje

Limenitis camilla Carcharodus alceae Carterocephalus palaemon Lasiommata megera Thymelicus sylvestris

42 35 25 14 8

Staartblauwtje Groentje Braamparelmoervlinder Kleine weerschijnvlinder Gentiaanblauwtje

Cupido argiades Callophrys rubi Brenthis daphne Apatura ilia Phengaris alcon

5 4 3 3 2

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 16 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Tabel 3.2: Totaal aantal getelde overige soorten voor alle dagvlindermeetnetten samen (vervolg) Nederlandse naam

Wetenschappelijke naam

Totaal

Kommavlinder Scheefbloemwitje Gele luzernevlinder Grote vos Grote weerschijnvlinder

Hesperia comma Pieris mannii Colias hyale Nymphalis polychloros Apatura iris

2 2 1 1 1

Iepenpage

Satyrium w‐album

De rangschikking van het aantal getelde secundaire soorten is zeer vergelijkbaar met die op de algemene vlinderroutes in Nederland (van Swaay et al., 2022).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 17 van 68

WEERSOMSTANDIGHEDEN

Weersomstandigheden hebben een groot effect op de jaarlijkse schommelingen in aantallen van dagvlin‐ ders. Daarom geven we in dit hoofdstuk een beknopt overzicht van de gemiddelde maandelijkse tempe‐ ratuur, neerslag en droogte in de periode 2016 ‐ 2021. Deze gegevens kunnen helpen bij de interpretatie van de analyseresultaten. Het is echter niet de bedoeling om in dit rapport de effecten van weersomstan‐ digheden op de schommelingen in dagvlinderaantallen te modelleren. We maken gebruik van de gegevens van de meetstations van Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) die te raadplegen zijn via de website www.waterinfo.be. De gegevens werden ingelezen via het R‐packagde wateRinfo (Van Hoey, 2022).

4.1

TEMPERATUUR ... . . . . . . . . . . . . . .

Voor temperatuur maken we gebruik van de maandelijkse gemiddelde temperatuur van 8 meetstations (Figuur 4.1). Op basis hiervan maken we voor elke maand een inschatting in hoeverre de temperatuur afwijkt t.o.v. het gemiddelde in de periode 2016 ‐ 2021. Dit kan via volgende stappen: • bereken het gemiddelde per maand en per jaar van de maandelijks gemiddelde temperatuur over alle stations (waarde 1), • bereken het gemiddelde per maand van de maandelijks gemiddelde temperatuur over alle stations en over alle jaren in de periode 2016 ‐ 2021 (waarde 2), • bereken het verschil tussen waarde 1 en waarde 2.

51.4°N

51.2°N

51.0°N

50.8°N

2.5°E

3.0°E

3.5°E

4.0°E

4.5°E

5.0°E

5.5°E

6.0°E

Figuur 4.1: VMM meetstations waar o.a. temperatuur gemeten wordt Het resultaat hiervan vind je in Figuur 4.2. 2017 en 2020 blijken de warmste jaren te zijn, terwijl 2016 en 2021 relatief koudere jaren zijn. 2018 wordt gekenmerkt door koude temperaturen in januari en februari, maar relatief warme temperaturen in maart, april en juni.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 18 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Verschil in temperatuur (°C) t.o.v. gemiddelde 2016 - 2021

2016

2017

2018

2 0 -2 -4 jan

apr

jul

okt

jan jan

apr

jul

2019

okt

jan jan

apr

2020

jul

okt

jan

2021

2 0 -2 -4 jan

apr

jul

okt

jan jan

apr

jul

okt

jan jan

apr

jul

okt

Maand Temperatuur

Kouder dan gemiddeld

Warmer dan gemiddeld

Figuur 4.2: Verschil in temperatuur t.o.v. de gemiddelde temperatuur over de periode 2016 ‐ 2021 op basis van de gemiddelde maandelijkse temperatuur van de VMM‐meetstations

4.2

NEERSLAG ... . . . . . . . . .

Voor neerslag maken we gebruik van de maandelijkse totale neerslag van 53 meetstations (Figuur 4.1). Op basis hiervan maken we voor elke maand een inschatting in hoeverre de totale neerslag afwijkt t.o.v. het gemiddelde in de periode 2016 ‐ 2021. Dit doen we op dezelfde manier als voor temperatuur.

51.4°N

51.2°N

51.0°N

50.8°N

2.5°E

3.0°E

3.5°E

4.0°E

4.5°E

5.0°E

5.5°E

6.0°E

Figuur 4.3: VMM meetstations waar o.a. neerslag gemeten wordt Het resultaat hiervan vind je in Figuur 4.4. Periodes met relatief veel neerslag zijn de eerste helft van 2016, de tweede helft van 2017 en de zomer van 2021. In 2018 viel er het minste regen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 19 van 68

Verschil in neerslag (mm) t.o.v. gemiddelde 2016 - 2021

2016

2017

2018

60 30 0 -30 -60 jan

apr

jul

okt

jan jan

apr

2019

jul

okt

jan jan

apr

jul

2020

okt

jan

2021

60 30 0 -30 -60 jan

apr

jul

okt

jan jan

apr

jul

okt

jan jan

apr

jul

okt

Maand Neerslag

Droger dan gemiddeld

Natter dan gemiddeld

Figuur 4.4: Verschil in neerslag t.o.v. de gemiddelde neerslag over de periode 2016 ‐ 2021 op basis van de totale maandelijkse neerslag opgemeten in de VMM‐meetstations

4.3

STANDARDIZED PRECIPITATION ... . . . . . . . . . . . . . . . .. . . . . . . . . . . . . . . . . INDEX .. . . . . . ..(SPI) ....

De VMM stelt ook de Standardized Precipitation Index (SPI) ter beschikking. De SPI‐3 indicator geeft weer hoe droog of hoe nat de voorbije 3 maanden (SPI‐3) waren ten opzichte van dezelfde periode van het jaar in de voorbije 30 jaar te Ukkel. De SPI‐3 is gebaseerd op de gegevens van de neerslagstations van de VMM. Vanaf een waarde lager dan ‐2 spreken we van ‘extreem droog’ en bij een waarde hoger dan 2 van ‘extreem nat.’

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 20 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

In Figuur 4.5 tonen we de gemiddelde SPI‐3 waarden per maand over alle meetstations. We zien extreme droogte in de maand juni van 2017, in de maand juli en augustus van 2018 en in de maand juni van 2020. Opvallend is ook de lange periode van droogte tussen september 2016 en augustus 2017 en tussen juli 2018 en januari 2019. Nattere periodes zien we in de eerste helft van 2016 en in de zomer van 2021. 2016

2017

2018

2 1 0 -1 -2 -3

SPI-3

jan

apr

jul

okt

jan jan

apr

2019

jul

okt

jan jan

apr

2020

jul

okt

jan

okt

jan

2021

2 1 0 -1 -2 -3 jan

apr

jul

okt

jan jan

apr

jul

okt

jan jan

apr

jul

Maand SPI-3

Droger dan gemiddeld

Natter dan gemiddeld

Figuur 4.5: De Standardized Precipitation Index met een accumilatieperiode van 3 maand (SPI‐3) voor de periode 2016‐ 2021

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 21 van 68

OVERZICHT VAN DE RESULTATEN

In dit onderdeel geven we een overzicht van de resultaten van de analyses voor Aardbeivlinder, Argus‐ vlinder, Bruin dikkopje, Bruine eikenpage, Gentiaanblauwtje, Grote weerschijnvlinder, Heivlinder, Klaver‐ blauwtje, Kommavlinder, Oranje zandoogje en Veldparelmoervlinder. Het meetnet Moerasparelmoervlin‐ der ging pas in 2020 van start waardoor het nog te vroeg is voor een analyse uit te voeren.

5.1

VERSCHILLEN ... . . . . . . . . . . . . .TUSSEN . .. . . . . . . ..DE . . .JAREN .. . . . . .

Tabel 5.1 geeft de verschillen in aantallen t.o.v. het referentiejaar. Als referentiejaar kiezen we hier het jaar waarin het meetnet van start ging. We geven de verschillen weer aan de hand van de classificatie zoals besproken in paragraaf 2.5, waarbij we ‐25 % als ondergrens en +33 % als bovengrens nemen. Tabel 5.1: Verschil in aantallen t.o.v. referentiejaar (++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend) Verschil t.o.v. referentiejaar Nederlandse naam

Referentiejaar

Aardbeivlinder Argusvlinder Bruin dikkopje Bruine eikenpage Gentiaanblauwtje

2017 2016 2017 2018 2016

Grote weerschijnvlinder Heivlinder Klaverblauwtje Kommavlinder Oranje zandoogje

2018 2016 2017 2016 2017

Veldparelmoervlinder

2016

2017

2018

2019

2020

2021

?−

?+ ?− ?−

?−

?− − ?− − ?−

?− −− −− − ?−

?− −− −− ? ?−

−−

−− −− −− ?−

−− −− −− −− ?+

−− −− −− −− +

−− −− −− −− ?+

?−

Een andere manier om de jaarlijkse verschillen voor te stellen is door steeds de verschillen tussen twee opeenvolgende jaren te bepalen zoals in 5.2. Op die manier krijgen we bijkomende informatie over hoe de aantallen variëren over de jaren. Voor Kommavlinder zien we bijvoorbeeld een sterke afname in aantallen voor de jaren 2018 tot 2021 in vergelijking met het referentiejaar 2016. Maar als we de opeenvolgende jaren vergelijken zien we in 2021 een toename in aantallen in vergelijking met 2020.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 22 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Tabel 5.2: Verschil in aantallen voor opeenvolgende jaren Nederlandse naam

2016 ‐ 2017

2017 ‐ 2018

2018 ‐ 2019

2019 ‐ 2020

2020 ‐ 2021

Gentiaanblauwtje Aardbeivlinder Argusvlinder Bruin dikkopje Bruine eikenpage

?−

?− ?+ ?− ?−

?− − ?− ?− −

?− ?− − − ?

?− ?− ?− ? +

− −− −− ?−

−− ?− ? −− +

− ?+ ?+ ? ?+

?+ ? ? + ?−

?−

Grote weerschijnvlinder Heivlinder Klaverblauwtje Kommavlinder Oranje zandoogje Veldparelmoervlinder

5.2

?−

−− ?

?−

VERSCHILLEN ... . . . . . . . . . . . . .TUSSEN . .. . . . . . . ..DE . . .MEETCYCLI .. . . . . . . . . . .

Bij soorten die geteld worden met een meetcyclus van drie jaar, zullen de verschillen tussen de jaren voor een deel afhankelijk zijn van welke locaties er elk jaar geteld worden. Daarom is het ook nuttig om periodes van drie jaar (die overeenkomen met een meetcyclus) met elkaar te vergelijken. Voor Heivlinder en Argusvlinder werden er al twee meetcycli afgerond (2016 ‐ 2018 en 2019 ‐ 2021) en kunnen we dus deze beide periodes vergelijken (Tabel 5.3). Voor beide soorten zien we een sterke afname in de periode 2019 ‐ 2021 t.o.v. de periode 2016 ‐ 2018. Het meetnet Oranje zandoogje ging in 2017 van start, waardoor de tweede cyclus afloopt in 2022 en we pas dan beide meetcycli kunnen vergelijken. Tabel 5.3: Verschil in aantallen t.o.v. referentie meetcyclus (++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend) Verschil t.o.v. referentie meetcyclus Nederlandse naam Argusvlinder Heivlinder

5.3

Referentie meetcyclus

2019 ‐ 2021

2016 ‐ 2018 2016 ‐ 2018

−− −−

TRENDS ... . . . . . .

In Tabel 5.4 geven we een overzicht van de gemiddelde jaarlijkse trend en de totale trend over de meetnet‐ periode. We duiden ook aan of de trend al dan niet lineair is. Een lineaire trend betekent dat de jaarlijkse daling of stijging relatief constant is. Bij een niet‐lineaire trend fluctueren de aantallen sterk van jaar tot jaar, maar hebben we gemiddeld gezien over de hele tijdsperiode wel een stijging of een daling. De gemiddelde jaarlijkse trend wordt ook visueel voorgesteld in Figuur 5.1. De x‐as van deze figuur heeft een logaritmische schaal. Een halvering (‐50 %) is immers een even sterk effect als een verdubbeling (+100 %). Opnieuw maken we gebruik van de classificatie zoals besproken in paragraaf 2.5 met ‐25 % als ondergrens en +33 % als bovengrens voor de totale trend over de meetperiode. Voor een periode van zes jaar (2016 ‐ 2021) komt de ondergrens overeen met een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐5,6 % en de bovengrens met een gemiddelde jaarlijkse trend van +5,9 %.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 23 van 68

Tabel 5.4: Jaarlijkse wijziging en wijziging over de looptijd (++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend) Nederlandse naam

Periode

Klasse

Interpretatie

Jaarlijkse wijziging

Wijziging over de looptijd

Aardbeivlinder Argusvlinder Bruin dikkopje Bruine eikenpage Gentiaanblauwtje

2017 ‐ 2021 2016 ‐ 2021 2017 ‐ 2021 2018 ‐ 2021 2016 ‐ 2021

− −− −− ? −

Niet lineair Quasi lineair Niet lineair Niet lineair Quasi lineair

‐14% (‐24%; ‐4%) ‐21% (‐27%; ‐15%) ‐28% (‐36%; ‐19%) +2% (‐17%; +24%) ‐17% (‐28%; ‐5%)

‐45% (‐67%; ‐15%) ‐69% (‐79%; ‐55%) ‐72% (‐83%; ‐57%) +11% (‐43%; +91%) ‐58% (‐80%; ‐24%)

Grote weerschijnvlinder Heivlinder Klaverblauwtje Kommavlinder Oranje zandoogje

2018 ‐ 2021 2016 ‐ 2021 2017 ‐ 2021 2016 ‐ 2021 2017 ‐ 2021

−− −− −− −− +

Niet lineair Niet lineair Niet lineair Niet lineair Niet lineair

‐53% (‐65%; ‐41%) ‐24% (‐30%; ‐18%) ‐40% (‐54%; ‐24%) ‐41% (‐50%; ‐32%) +15% (+6%; +24%)

‐89% (‐96%; ‐79%) ‐74% (‐83%; ‐64%) ‐85% (‐96%; ‐66%) ‐93% (‐97%; ‐86%) +77% (+28%; +138%)

Veldparelmoervlinder

2016 ‐ 2021

Niet lineair

+9% (‐4%; +24%)

+65% (‐20%; +190%)

Oranje zandoogje

Veldparelmoervlinder

Bruine eikenpage

Aardbeivlinder

Soort

Gentiaanblauwtje

Argusvlinder

Heivlinder

Bruin dikkopje

Klaverblauwtje

Kommavlinder

Grote weerschijnvlinder -75 %

-50 %

-25 %

33 %

100 %

Gemiddelde jaarlijkse trend (%) Figuur 5.1: Gemiddelde jaarlijkse trend met 90 % betrouwbaarheidsinterval (++ = sterke toename; + = toename; + ∼ = matige toename; ∼ = stabiel; − ∼ = matige afname; − = afname; −− = sterke afname; ?+ = mogelijke toename; ?− = mogelijke afname; ? = onbekend). De stippellijnen tonen de referentiewaarde (0 %), de ondergrens (‐6.7 %) en de bovengrens (+7.4 %) waarop de classificatie gebaseerd is.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 24 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

RESULTATEN PER MEETNET

In dit onderdeel van het rapport geven we een overzicht van de resultaten per meetnet. Voor elk meetnet tonen we: • • • • •

de karakteristieken van het meetnet; de jaarlijkse monitoringsinspanning (het aantal tellers, het aantal tellocaties en het aantal tellingen); de jaarlijkse verschillen in aantallen met t.o.v. het referentiejaar (eerste jaar van het meetnet); de verschillen tussen opeenvolgende jaren; de gemiddelde jaarlijkse trend.

We vergelijken de trends ook met de resultaten van de Nederlandse vlindermeetnetten (van Swaay et al., 2022) en bespreken kort mogelijke oorzaken van de trends. Voor een verklaring van de symbolen en referentielijnen in de figuren verwijzen we naar paragraaf 2.5.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 25 van 68

6.1

AARDBEIVLINDER ... . . . . . . . . . . . . . . . . . .(PYRGUS . . . . . . . . . . .MALVAE) ..........

Figuur 6.1: Aardbeivlinder (Foto: Valérie Goethals)

6.1.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.1: Karakteristieken van het meetnet Aardbeivlinder Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Aantal bezoeken per telperiode Selectie Aantal meetnetlocaties

Transecttelling 01/05 ‐ 31/05 3 Integraal 4

Duur meetcyclus (jaar)

6.1.2

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.2 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Aardbeivlinder. De vier meetnetlocaties werden elk jaar voldoende geteld.

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers aantal tellingen 10

aantal tellocaties

0 2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.2: Monitoringsinspanning voor het meetnet Aardbeivlinder

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 26 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.1.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 6.3 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar (eerste jaar van het meetnet). We zien in 2018 een mogelijke toename in aantallen t.o.v. het referentiejaar 2017, maar van 2019 tot 2021 zien we steeds een mogelijke afname t.o.v. 2017. In Figuur 6.4 tonen we de verschillen tussen opeenvolgende jaren en daar zien we dat de sterkste daling gebeurde tussen 2018 en 2019, waarna de aantallen relatief constant bleven. Aardbeivlinder

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2017 33 %

?+ 0%

R ?-

-25 %

2020

2021

-50 % 2017

2018

2019

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.3: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar (weergegeven in de figuur met R) met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Aardbeivlinder. Aardbeivlinder

33 %

?+ 0%

2019 - 2020

2020 - 2021

-25 %

-50 % 2017 - 2018

2018 - 2019

Periode Figuur 6.4: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Aardbeivlinder.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 27 van 68

6.1.4

Trend

Over de periode 2017 ‐ 2021 vertoont de Aardbeivlinder een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐14 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐24 % en ‐4 %. We kunnen dus spreken van een afname (−) van de Aardbeivlinder in deze periode. Ook in Nederland neemt de Aardbeivlinder vooral de laatste drie jaren af op de algemene vlinderroutes (van Swaay et al., 2022).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 28 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.2

ARGUSVLINDER ... . . . . . . . . . . . . . . . .(LASIOMMATA . . . . . . . . . . . . . . . . .MEGERA) ...........

Figuur 6.5: Argusvlinder (Foto: Valérie Goethals)

6.2.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.2: Karakteristieken van het meetnet Argusvlinder Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Telperiode 2 Aantal bezoeken per telperiode Selectie

Transecttelling 01/05 ‐ 31/05 20/07 ‐ 20/08 3 Steekproef

Aantal meetnetlocaties Duur meetcyclus (jaar)

6.2.2

30 3

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.6 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Argusvlinder. Het is opvallend dat in het laatste jaar van de driejarige meetcyclus (2019 en 2021) er minder tellingen worden uitgevoerd. Het zijn dan vaak de minder ‘interessante’ locaties die overblijven om geteld te worden. 100

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers

aantal tellingen aantal tellocaties

0 2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.6: Monitoringsinspanning voor het meetnet Argusvlinder ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 29 van 68

6.2.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 6.7 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar (eerste jaar van het meetnet). In Figuur 6.8 tonen we de verschillen tussen opeenvolgende jaren. Argusvlinder

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2016 33 % 0%

??-

-25 %

-50 %

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.7: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Argusvlinder.

Argusvlinder 33 %

-25 %

??-

-50 % 2016 - 2017 2017 - 2018 2018 - 2019 2019 - 2020 2020 - 2021

Periode Figuur 6.8: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Argusvlinder.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 30 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.2.4

Vergelijking tussen de meetcycli

Bij Argusvlinder werken we met een meetcyclus van drie jaar, waardoor elke locatie in principe om de drie jaar geteld wordt. Elk jaar binnen een meetcyclus wordt er dus een andere set locaties geteld en dat zal de jaarlijkse verschillen voor een deel bepalen. Daarom tonen we in Figuur 6.9 ook de verschillen tussen de meetcyclus 2016 ‐ 2018 en 2019 ‐ 2020. Daarbij vergelijken we dus de aantallen voor eenzelfde set aan locaties. We zien bij benadering een halvering in aantallen in de periode 2019 ‐ 2021 t.o.v. de periode 2016 ‐ 2018.

Vreschil t.o.v. referentie meetcyclus

Argusvlinder Referentie meetcyclus = 2016 - 2018 33 %

-25 %

-50 %

2016 - 2018

2019 - 2021

Meetcyclus Figuur 6.9: Verschillen in aantallen per meetcyclus t.o.v. referentie meetcyclus met het 90% betrouwbaar‐ heidsinterval voor de Argusvlinder.

6.2.5

Trend

Over de periode 2016 ‐ 2021 vertoont de Argusvlinder een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐21 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐27 % en ‐15 %. We kunnen dus spreken van een sterke afname (−−) van de Argusvlinder in deze periode. Ook in Nederland blijft de Argusvlinder sterk achteruitgaan (van Swaay et al., 2022). Vermoedelijke oorzaken zijn de recente droge zomers en stikstofdepositie (Klop et al., 2015), maar ook het regionaal opwarmen van het klimaat kan een rol spelen (Van Dyck et al., 2015).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 31 van 68

6.3

BRUIN ... . . . . .DIKKOPJE . . . . . . . . . . . .(ERYNNIS . . . . . . . . . . .TAGES) ........

Figuur 6.10: Bruin dikkopje (foto: Valérie Goethals)

6.3.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.3: Karakteristieken van het meetnet Bruin dikkopje Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Telperiode 2 Aantal bezoeken per telperiode Selectie

Transecttelling 01/05 ‐ 31/05 20/07 ‐ 20/08 3 Integraal

Aantal meetnetlocaties Duur meetcyclus (jaar)

6.3.2

4 1

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.11 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Bruin dikkopje. De vier meetnetlocaties werden elk jaar voldoende geteld. 25 20

Aantal

monitoringsinspanning 15

aantal tellers aantal tellingen

aantal tellocaties

5 0 2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.11: Monitoringsinspanning voor het meetnet Bruin dikkopje

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 32 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.3.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 6.12 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar (eerste jaar van het meetnet). In Figuur 6.13 tonen we de verschillen tussen opeenvolgende jaren. In 2018 en 2019 blijven de aantallen nog relatief stabiel t.o.v. de referentieperiode 2017, maar in 2020 en 2021 zijn de aantallen duidelijk een stuk lager en waarschijnlijk meer dan gehalveerd t.o.v. het referentiejaar. De sterkste daling vond plaats tussen 2019 en 2020. Bruin dikkopje

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2017 33 % 0%

-25 %

-50 %

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.12: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Bruin dikkopje.

Bruin dikkopje 33 %

??-

-25 %

-50 %

2017 - 2018

2018 - 2019

2019 - 2020

2020 - 2021

Periode Figuur 6.13: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Bruin dikkopje.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 33 van 68

6.3.4

Trend

Over de periode 2017 ‐ 2021 vertoont het Bruin dikkopje een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐28 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐36 % en ‐19 %. We kunnen dus spreken van een sterke afname (−−) van de Bruin dikkopje in deze periode. In Nederland kende het Bruin dikkopje een piekjaar in 2018, maar nadien nemen ook daar de aantallen sterk af (van Swaay et al., 2022).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 34 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.4

BRUINE ... . . . . . . .EIKENPAGE . . . . . . . . . . . . .(SATYRIUM . . . . . . . . . . . . . .ILICIS) ......

Figuur 6.14: Bruine eikenpage (foto: Valérie Goethals)

6.4.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.4: Karakteristieken van het meetnet Bruine eikenpage Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Aantal bezoeken per telperiode Selectie Aantal meetnetlocaties

Gebiedstelling 15/06 ‐ 15/07 3 Integraal 13

Duur meetcyclus (jaar)

6.4.2

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.15 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Bruine eikenpage. De monitoringinspanning wordt goed volgehouden doorheen de jaren. Er is wel een lichte achteruitgang van het aantal tellingen in 2021, wat mogelijks te verklaren is door de minder geschikte weersomstandigheden als gevolg van de natte zomer in 2021.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 35 van 68

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers

aantal tellingen aantal tellocaties

0 2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.15: Monitoringsinspanning voor het meetnet Bruine eikenpage

6.4.3

Vergelijking tussen de jaren

In 2019 en 2020 is er een afname in aantallen t.o.v. het referentiejaar 2018, maar in 2021 lijken de aantallen weer op het niveau van 2018 te zijn gekomen (Figuur 6.16). In 2021 zien we dan ook een duidelijke toename in aantallen t.o.v. het jaar voordien (Figuur 6.17). Bruine eikenpage

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2018 100 % 33 % 0%

? R

-25 %

-50 %

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.16: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Bruine eikenpage.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 36 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Bruine eikenpage

+ 100 % 33 % 0%

-25 % -50 %

2018 - 2019

2019 - 2020

2020 - 2021

Periode Figuur 6.17: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Bruine eikenpage.

6.4.4

Trend

Over de periode 2018 ‐ 2021 vertoont de Bruine eikenpage een gemiddelde jaarlijkse trend van 2 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐17 % en 24 %. De trend is dus onbekend (?). In tegenstelling met Nederland was 2021 een goed jaar voor de Bruine eikenpage in Vlaanderen (van Swaay et al., 2022). Een reden voor dit verschil tussen beide regio’s is niet onmiddellijk aan te geven.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 37 van 68

6.5

GENTIAANBLAUWTJE ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (PHENGARIS . . . . . . . . . . . . . . .ALCON) .........

Figuur 6.18: Gentiaanblauwtje (foto: Dirk Maes)

6.5.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.5: Karakteristieken van het meetnet Gentiaanblauwtje Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Aantal bezoeken per telperiode Selectie Aantal meetnetlocaties

Eitelling 01/08 ‐ 15/09 1 Integraal 16

Duur meetcyclus (jaar)

6.5.2

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.19 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Gentiaanblauwtje. De monitoringinspanning wordt goed volgehouden doorheen de jaren. Het totaal aantal tellers neem in 2021 wel af t.o.v. 2020.

Aantal

monitoringsinspanning 10

aantal tellers aantal tellingen aantal tellocaties

0 2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.19: Monitoringsinspanning voor het meetnet Gentiaanblauwtje

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 38 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.5.3

Vergelijking tussen de jaren

De aantallen lijken geleidelijk te dalen t.o.v. 2016 (Figuur 6.20), maar de onzekerheid op de schattingen is vrij groot. In Figuur 6.21 zien we elk jaar een mogelijke afname in aantallen t.o.v. het jaar voordien. Gentiaanblauwtje

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2016 33 % 0%

-25 %

2018

2019

2020

2021

-50 %

2016

2017

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.20: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Gentiaanblauwtje.

Gentiaanblauwtje 33 %

??-

-25 %

2016 - 2017 2017 - 2018 2018 - 2019 2019 - 2020 2020 - 2021

Periode Figuur 6.21: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Gentiaanblauwtje. In Figuur 6.22 en Figuur 6.23 houden we ook rekening met het aantal Klokjesgentianen die aanwezig zijn binnen elke getelde plot. De figuren toont de jaarlijkse verschillen in aantallen per plant. We zien dat in 2020 en 2021 er een mogelijke toename was in het aantal eitjes per plant t.o.v. het jaar voordien (Figuur ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 39 van 68

6.23).Het totaal aantal eitjes neemt in 2020 en 2021 vermoedelijk wel af (6.22). Dit betekent dat er dus ook minder Klokjesgentianen waren in 2020 en 2021 t.o.v. de jaren voordien. Gentiaanblauwtje

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2016 33 % 0%

? ?-

-25 %

?-50 %

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.22: Jaarlijkse verschillen in aantallen per plant t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheids‐ interval voor Gentiaanblauwtje.

Gentiaanblauwtje 100 %

33 %

?+ 0%

? ?-

-25 %

-50 % 2017 - 2017 2018 - 2018 2019 - 2019 2020 - 2020 2021 - 2021

Periode Figuur 6.23: Verschillen in aantallen per plant tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheids‐ interval voor de Gentiaanblauwtje.

6.5.4

Trend

Over de periode 2016 ‐ 2021 vertoont het Gentiaanblauwtje een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐17 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐28 % en ‐5 %. We kunnen dus spreken van een afname (−) van de Gentiaanblauwtje in deze periode. ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 40 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Ook in Nederland neemt Gentiaanblauwtje al jaren lang af en verdwijnen er ongeveer twee populaties per jaar (van Swaay et al., 2022). De lange droogteperiode in de zomers van 2019 en 2020 zijn hier vermoedelijk de oorzaak van. Dit zorgt er ook voor dat het aantal Klokjesgentianen afneemt. Wanneer we rekening houden met de aanwezige Klokjesgentianen binnen de getelde plots, dan bekomen we een gemiddelde jaarlijkse trend in aantal eitjes per plant van ‐10 % met een 90% betrouwbaarheidsin‐ terval tussen ‐22 % en 3 %. We kunnen dus spreken van een mogelijke afname (?−) van het aantal eitjes per plant in deze periode.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 41 van 68

6.6

GROTE ... . . . . . .WEERSCHIJNVLINDER . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(APATURA . . . . . . . . . . . . IRIS) .....

Figuur 6.24: Grote weerschijnvlinder (foto: Valérie Goethals)

6.6.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.6: Karakteristieken van het meetnet Grote weerschijnvlinder Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Aantal bezoeken per telperiode Selectie Aantal meetnetlocaties

Gebiedstelling 15/06 ‐ 25/07 3 Integraal 41

Duur meetcyclus (jaar)

6.6.2

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.25 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Grote weerschijnvlinder. In het laatste jaar neemt het aantal tellingen toe omdat er en groot aantal nieuwe locaties werd toegevoegd aan het meetnet. 40

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers

aantal tellingen aantal tellocaties

0 2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.25: Monitoringsinspanning voor het meetnet Grote weerschijnvlinder

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 42 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.6.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 6.26 toont een sterke afname in aantallen voor 2019, 2020 en 2021 in vergelijking met het referen‐ tiejaar 2018. In Figuur 6.27 zien we vooral in 2019 een sterke daling in aantallen, maar ook een mogelijke toename in 2021 t.o.v. het jaar voordien. Grote weerschijnvlinder

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2018 33 % 0%

-25 % -50 %

---

2018

2019

2020

2021

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.26: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Grote weerschijnvlinder.

Grote weerschijnvlinder

100 %

33 % 0% -25 %

-50 %

2018 - 2019

2019 - 2020

2020 - 2021

Periode Figuur 6.27: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Grote weerschijnvlinder.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 43 van 68

6.6.4

Trend

Over de periode 2018 ‐ 2021 vertoont de Grote weerschijnvlinder een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐53 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐65 % en ‐41 %. We kunnen dus spreken van een sterke afname (−−) van de Grote weerschijnvlinder in deze periode. Na een eerdere sterke uitbreiding van de Grote weerschijnvlinder in Vlaanderen (Maes et al., 2021) waarbij heel wat bosgebieden snel gekoloniseerd werden door de soort, lijkt er terug een afname ingezet te zijn. De droogte van de zomers 2019 en 2020 zouden daar voor iets tussen kunnen zitten, aangezien de Grote weerschijnvlinder gebonden is aan redelijk vochtige bossen.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 44 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.7

HEIVLINDER ... . . . . . . . . . . . .(HIPPARCHIA . . . . . . . . . . . . . . .SEMELE) ..........

Figuur 6.28: Heivlinder (foto: Dirk Maes)

6.7.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.7: Karakteristieken van het meetnet Heivlinder Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Aantal bezoeken per telperiode Selectie Aantal meetnetlocaties

Transecttelling 20/07 ‐ 31/08 3 Steekproef 30

Duur meetcyclus (jaar)

6.7.2

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.29 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Heivlinder. In de eerste driejarige meetcyclus (2016 ‐ 2018) werden er vooral in het eerste jaar heel veel tellingen uitgevoerd. In de tweede meetcyclus zijn de tellingen beter verdeeld over de jaren. De impact hiervan op de geschatte trend lijkt ons eerder beperkt.

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers

aantal tellingen aantal tellocaties

0 2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.29: Monitoringsinspanning voor het meetnet Heivlinder

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 45 van 68

6.7.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 6.30 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar (eerste jaar van het meetnet). In Figuur 6.31 tonen we de verschillen tussen opeenvolgende jaren. Heivlinder

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2016 33 % 0%

-25 %

-50 %

2016

2017

2020

2021

2018

2019

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.30: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Heivlinder. Heivlinder

33 %

?+ 0%

-25 %

-50 %

2016 - 2017 2017 - 2018 2018 - 2019 2019 - 2020 2020 - 2021

Periode Figuur 6.31: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Heivlinder.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 46 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.7.4

Vergelijking tussen de meetcycli

Net als bij Argusvlinder, heeft het meetnet Heivlinder een meetcyclus van drie jaar. Daarom tonen we in Figuur 6.32 de verschillen tussen de meetcyclus 2016 ‐ 2018 en 2019 ‐ 2020. Daarbij vergelijken we dus de aantallen voor eenzelfde set aan locaties. In de periode 2019 ‐ 2021 zien we een sterke afname in aantallen van meer dan 50% t.o.v. de periode 2016 ‐ 2018.

Vreschil t.o.v. referentie meetcyclus

Heivlinder Referentie meetcyclus = 2016 - 2018 33 % 0%

-25 %

-50 %

2016 - 2018

2019 - 2021

Meetcyclus Figuur 6.32: Verschillen in aantallen per meetcyclus t.o.v. referentie meetcyclus met het 90% betrouwbaar‐ heidsinterval voor de Heivlinder.

6.7.5

Trend

Over de periode 2016 ‐ 2021 vertoont de Heivlinder een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐24 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐30 % en ‐18 %. We kunnen dus spreken van een sterke afname (−−) van de Heivlinder in deze periode. De Heivlinder neemt ook in Nederland sterk of op de monitoringroutes (van Swaay et al., 2022). Ondanks het feit dat het een soort is van droge heide of kustduinen, lijkt de soort niet goed bestand tegen extreme droogte zoals in de zomers van 2019 en 2020. Hierdoor verdorren veel waardplanten en sterven er veel rupsen. Er moet echter een kanttekening gemaakt worden bij de getelde aantallen op de monitoringroutes. Bij extreme temperaturen zoeken Heivlinders bosranden of grotere alleenstaande bomen op om af te koelen (De Ro et al., 2022). Hierdoor worden ze dus gemist op de vlinderroutes die op de open heide‐ of duinstukken liggen waar de soort bij “normaal” weer meestal vertoeven. Dit zou geleid kunnen hebben tot een vertekend beeld in de trend van de Heivlinder. Om deze vertekening te vermijden in de toekomst is het veldprotocol aangepast zodanig dat op extreem warme dagen er geen tellingen mogen uitgevoerd worden.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 47 van 68

6.8

KLAVERBLAUWTJE ... . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(CYANIRIS . . . . . . . . . . . .SEMIARGUS) ..............

Figuur 6.33: Klaverblauwtje (foto: Valérie Goethals)

6.8.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.8: Karakteristieken van het meetnet Klaverblauwtje Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Telperiode 2 Aantal bezoeken per telperiode Selectie

Transecttelling 01/05 ‐ 31/05 10/07 ‐ 10/08 3 Integraal

Aantal meetnetlocaties Duur meetcyclus (jaar)

6.8.2

7 1

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.34 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Klaverblauwtje. Tot en met 2020 bestond het meetnet slechts uit één locatie. In 2021 werd het meetnet uitgebreid tot 7 locaties wat de toename in het aantal tellingen verklaart.

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers aantal tellingen

aantal tellocaties

0 2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.34: Monitoringsinspanning voor het meetnet Klaverblauwtje

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 48 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.8.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 6.35 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar (eerste jaar van het meetnet). In Figuur 6.36 tonen we de verschillen tussen opeenvolgende jaren. We zien dat er 2018 een sterke afname in aantallen plaatsvond, waarna de aantallen min of meer stabiel bleven. Klaverblauwtje

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2017 33 % 0% -25 %

-50 %

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.35: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Klaverblauwtje.

Klaverblauwtje

100 % 33 % 0% -25 %

-50 %

2017 - 2018

2018 - 2019

2019 - 2020

2020 - 2021

Periode Figuur 6.36: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Klaverblauwtje.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 49 van 68

6.8.4

Trend

Over de periode 2017 ‐ 2021 vertoont het Klaverblauwtje een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐40 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐54 % en ‐24 %. We kunnen dus spreken van een sterke afname (−−) van de Klaverblauwtje in deze periode. In tegenstelling tot Vlaanderen, neemt het Klaverblauwtje op de Nederlandse vlinderroutes sterk toe de laatste jaren (van Swaay et al., 2022). De reden voor dit verschil tussen Vlaanderen en Nederland is niet duidelijk. We moeten hier de kanttekening maken dat dit meetnet tot en met 2020 volledig gebaseerd was op slechts één locatie. Hierdoor kunnen resultaten al snel beïnvloed worden door erg lokale omstandigheden zoals een bepaald begrazingsregime. In deze periode is het Klaverblauwtje ook gaan uitbreiden waardoor er sinds 2021 zeven locaties opgenomen zijn in het meetnet. In de toekomst zal dit een robuuster resultaat opleveren wat betreft de toestand van de soort op Vlaamse schaal.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 50 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.9

KOMMAVLINDER ... . . . . . . . . . . . . . . . . . (HESPERIA . . . . . . . . . . . . .COMMA) ..........

Figuur 6.37: Kommavlinder (foto: Dirk Maes)

6.9.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.9: Karakteristieken van het meetnet Kommavlinder Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Aantal bezoeken per telperiode Selectie Aantal meetnetlocaties

Transecttelling 01/08 ‐ 31/08 3 Integraal 11

Duur meetcyclus (jaar)

6.9.2

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.38 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Kommavlinder. De monitoringinspanning wordt goed volgehouden doorheen de jaren. 40

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers

aantal tellingen aantal tellocaties

0 2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.38: Monitoringsinspanning voor het meetnet Kommavlinder

6.9.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 6.39 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar (eerste jaar van het meetnet). In Figuur 6.40 tonen we de verschillen tussen opeenvolgende jaren. Vanaf 2018 zijn de aantallen meer dan gehalveerd ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 51 van 68

t.o.v. het referentiejaar 2016. Vooral in 2018 en 2019 vond er een sterke afname plaats, maar in 2021 zien we een toename t.o.v. het jaar voordien. De aantallen in 2021 blijven echter nog ver onder het niveau van 2016. Kommavlinder

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2016 33 % 0% -25 %

-50 %

-80 %

---

2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.39: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Kommavlinder. Kommavlinder

100 % 33 % 0% -25 %

? ?

-50 %

2016 - 2017 2017 - 2018 2018 - 2019 2019 - 2020 2020 - 2021

Periode Figuur 6.40: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Kommavlinder.

6.9.4

Trend

Over de periode 2016 ‐ 2021 vertoont de Kommavlinder een gemiddelde jaarlijkse trend van ‐41 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐50 % en ‐32 %. We kunnen dus spreken van een sterke afname (−−) ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 52 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

van de Kommavlinder in deze periode. Kommavlinder neemt ook in Nederland sterk aof op de monitoring‐ routes (van Swaay et al., 2022). Ondanks het feit dat het een soort is van droge heide, kan de soort niet goed tegen extreme droogte zoals in de zomers van 2019 en 2020. Hierdoor verdorren veel waardplanten en sterven de rupsen. De reden voor de lichte toename in 2021 is onduidelijk.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 53 van 68

6.10

.ORANJE . .. . . . . . . ZANDOOGJE . . . . . . . . . . . . . . . (PYRONIA . . . . . . . . . . . . TITHONUS) .............

Figuur 6.41: Oranje zandoogje (foto: Valérie Goethals)

6.10.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.10: Karakteristieken van het meetnet Oranje zandoogje Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Aantal bezoeken per telperiode Selectie Aantal meetnetlocaties

Transecttelling 10/07 ‐ 15/08 3 Steekproef 30

Duur meetcyclus (jaar)

6.10.2

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.42 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Oranje zandoogje. Het aantal tellingen ligt relatief hoger in het eerste jaar van de driejarige meet‐ cyclus (2017 en 2020) t.o.v. de andere jaren. Het effect hiervan op de geschatte trend lijkt ons echter relatief beperkt.

Aantal

40 monitoringsinspanning

aantal tellers aantal tellingen

aantal tellocaties 10 0 2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.42: Monitoringsinspanning voor het meetnet Oranje zandoogje

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 54 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.10.3

Vergelijking tussen de jaren

Figuur 6.43 toont de jaarlijkse verschillen t.o.v. referentiejaar (eerste jaar van het meetnet). In Figuur 6.44 tonen we de verschillen tussen opeenvolgende jaren. Oranje zandoogje

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2017 100 %

+ 33 %

?+ R

-25 % 2017

2018

2019

2020

2021

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.43: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Oranje zandoogje.

Oranje zandoogje 100 %

33 %

?+ 0%

-25 % 2017 - 2018

2018 - 2019

2019 - 2020

2020 - 2021

Periode Figuur 6.44: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Oranje zandoogje.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 55 van 68

6.10.4

Trend

Over de periode 2017 ‐ 2021 vertoont het Oranje zandoogje een gemiddelde jaarlijkse trend van 15 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen 6 % en 24 %. We kunnen dus spreken van een toename (+) van de Oranje zandoogje in deze periode. Ook in Nederland nemen de aantallen van het Oranje zandoogje de laatste jaren toe (van Swaay et al., 2022). In Oost‐Europa echter belandt het Oranje zandoogje steeds vaker op regionale Rode Lijsten en in sommige landen is de soort recent zelfs uitgestorven (Maes et al., 2019b). Vlaanderen (en Nederland) dragen daarom een grote verantwoordelijkheid voor deze voorlopig nog zeer talrijke en algemene soort. Dit is ook de reden waarom deze soort een Vlaams prioritaire soort (VPS) is en dus is opgenomen in de meetnetten.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 56 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.11

.VELDPARELMOERVLINDER . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . (MELITAEA . . . . . . . . . . . . . .CINXIA) ........

Figuur 6.45: Veldparelmoervlinder (foto: Dirk Maes)

6.11.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.11: Karakteristieken van het meetnet Veldparelmoervlinder Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Aantal bezoeken per telperiode Selectie Aantal meetnetlocaties

Transecttelling 01/05 ‐ 31/05 3 Integraal 11

Duur meetcyclus (jaar)

6.11.2

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.46 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Veldparelmoervlinder. 40

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers

aantal tellingen aantal tellocaties

0 2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar Figuur 6.46: Monitoringsinspanning voor het meetnet Veldparelmoervlinder

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 57 van 68

6.11.3

Vergelijking tussen de jaren

De aantallen van Veldparelmoervlinder lijken relatief stabiel te zijn sinds 2016, al is er redelijk wat onze‐ kerheid (brede betrouwbaarheidsintervallen) op de schattingen van de jaarlijkse verschillen in Figuur 6.47 en Figuur 6.48. Veldparelmoervlinder

Vreschil t.o.v. referentiejaar

Referentiejaar = 2016 100 %

33 %

?+ 0%

R ?-

-25 %

-50 % 2016

2017

2018

2019

2020

2021

Jaar

Vreschil tussen opeenvolgende jaren

Figuur 6.47: Jaarlijkse verschillen in aantallen t.o.v. referentiejaar met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Veldparelmoervlinder.

Veldparelmoervlinder 100 %

33 %

?+ ?

-25 %

-50 % 2016 - 2017 2017 - 2018 2018 - 2019 2019 - 2020 2020 - 2021

Periode Figuur 6.48: Verschillen in aantallen tussen opeenvolgende jaren met het 90% betrouwbaarheidsinterval voor de Veldparelmoervlinder.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 58 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.11.4

Trend

Over de periode 2016 ‐ 2021 vertoont de Veldparelmoervlinder een gemiddelde jaarlijkse trend van 9 % met een 90% betrouwbaarheidsinterval tussen ‐4 % en 24 %. We kunnen dus spreken van een mogelijke toename (?+) van de Veldparelmoervlinder in deze periode. Ook in Nederland neemt de Veldparelmoervlinder de laatste jaren toe (van Swaay et al., 2022). De soort breidt zijn verspreiding ook nog steeds verder uit, vooral in het noorden van de Kempen (Maes et al., 2021).

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 59 van 68

6.12

.MOERASPARELMOERVLINDER . .. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .(EUPHYDRYAS . . . . . . . . . . . . . . . . AURINIA) ...........

6.12.1

Meetnetkarakteristieken Tabel 6.12: Karakteristieken van het meetnet Moerasparelmoervlinder Meetnetkarakteristieken Veldprotocol Telperiode 1 Aantal bezoeken per telperiode Selectie Aantal meetnetlocaties

Transecttelling 01/05 ‐ 31/05 3 Integraal 1

Duur meetcyclus (jaar)

6.12.2

Aantal tellingen, tellers en getelde locaties

Figuur 6.49 toont het aantal tellers, het aantal tellingen en het aantal getelde meetnetlocaties voor het meetnet Moerasparelmoervlinder.

7.5

Aantal

monitoringsinspanning aantal tellers

5.0

aantal tellingen aantal tellocaties

2.5

0.0 2020

2021

Jaar Figuur 6.49: Monitoringsinspanning voor het meetnet Moerasparelmoervlinder

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 60 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

6.12.3

Getelde aantallen in het meetnet Moerasparelmoervlinder

Gemiddeld aantal per bezoek

Het meetnet Moerasparelmoervlinder bestaat maar uit één locatie en loopt nog maar twee jaar. Hierdoor zijn er nog onvoldoende gegevens om een trend te schatten. We geven wel in Figuur 6.50 het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek voor 2020 en 2021. De gemiddelde aantallen lagen iets lager in 2021.

40 Soort Moerasparelmoervlinder 20

0 2020

2021

Jaar Figuur 6.50: Gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek voor Moerasparelmoervlinder

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 61 van 68

Referenties Adriaens D., Westra T., Onkelinx T., Louette G., Bauwens D., Waterinckx M. & Quataert P. (2011). Monito‐ ring Natura 2000‐soorten Fase I: Prioritering van de informatiebehoefte. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. INBO.R.2011.27. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek (INBO), België. De Knijf G., Westra T., Onkelinx T., Quataert P. & Pollet M. (2014). Monitoring Natura 2000‐soorten en ove‐ rige soorten prioritair voor het Vlaams beleid. Blauwdrukken soortenmonitoring in Vlaanderen. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 2319355. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, België. De Ro A., Vanden Broeck A., Verschaeve L., Jacobs I., T’Jollyn F., Van Dyck H. & Maes D. (2022). Genetische diversiteit en populatiestructuur van de heivlinder in vlaanderen: Richtlijnen voor translocaties, genetische monitoring en een duurzaam soortbehoud. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 4. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, België. https://doi.org/10.21436/inbor.71086387. Klop E., Omon B. & WallisDeVries M.F. (2015). Impact of nitrogen deposition on larval habitats: The case of the Wall Brown butterfly Lasiommata megera. Journal of Insect Conservation 19 (2): 393–402. https: //doi.org/10.1007/s10841‐014‐9748‐z. Maes D., De Bruyn L., De Knijf G., Onkelinx T., Piesschaert F., Pollet M., Truyens P., Van Calster H., Westra T. & Quataert P. (2015). Monitoringsprotocol dagvlinders. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 7827697. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, België. Maes D., Herremans M., Vantieghem P., Veraghtert W., Jacobs I., Fajgenblat M. & Van Dyck H. (2021). IUCN Rode Lijst van de dagvlinders in Vlaanderen: 2021. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 10. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, België. https://doi.org/10.21436/inbor. 34052968. Maes D., Ledegen H., Van de Poel S. & Westra T. (2019a). Monitoringsprotocol Dagvlinders: Versie 2.0. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 56. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek (INBO), België. Maes D., Piesschaert F., T’Jollyn F. & Van Dyck H. (2020). Dagvlindermonitoring in vlaanderen: 1991‐2019. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 25. Instituut voor Natuur‐ en Bosonder‐ zoek, België. https://doi.org/10.21436/inbor.18344476. Maes D., Verovnik R., Wiemers M., Brosens D., Beshkov S., Bonelli S., Buszko J., Cantú‐Salazar L., Cassar L.‐F., Collins S., Dincă V., Djuric M., Dušej G., Elven H., Franeta F., Garcia‐Pereira P., Geryak Y., Goffart P., Gór Á., Hiermann U., Höttinger H., Huemer P., Jakšić P., John E., Kalivoda H., Kati V., Kirkland P., Komac B., Kőrösi Á., Kulak A., Kuussaari M., L’Hoste L., Lelo S., Mestdagh X., Micevski N., Mihoci I., Mihut S., Monasterio‐León Y., Morgun D.V., Munguira M.L., Murray T., Nielsen P.S., Ólafsson E., Õunap E., Pamperis L.N., Pavlíčko A., Pettersson L.B., Popov S., Popović M., Pöyry J., Prentice M., Reyserhove L., Ryrholm N., Šašić M., Savenkov N., Settele J., Sielezniew M., Sinev S., Stefanescu C., Švitra G., Tammaru T., Tiitsaar A., Tzirkalli E., Tzortzakaki O., Swaay C.A.M. van, Viborg A.L., Wynhoff I., Zografou K. & Warren M.S. (2019b). Integrating national Red Lists for prioritising conservation actions for European butterflies. Journal of Insect Conservation 23 (2): 301–330. https://doi.org/10.1007/s10841‐019‐00127‐z. Piesschaert F., Maes D., Brosens D., Westra T., Desmet P., Ledegen H., Veraghtert W., Poel S.V. de & Pol‐ let M. (2021b). Meetnetten.be ‐ Transects for butterflies in Flanders, Belgium. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek. https://doi.org/10.15468/KFHVY4.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 62 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

Piesschaert F., Maes D., Brosens D., Westra T., Desmet P., Ledegen H., Veraghtert W., Poel S.V. de & Pollet M. (2021c). Meetnetten.be ‐ Egg counts for butterflies in Flanders, Belgium. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek. https://doi.org/10.15468/HSFQ2U. Piesschaert F., Maes D., Brosens D., Westra T., Desmet P., Ledegen H., Veraghtert W., Poel S.V. de & Pollet M. (2021a). Meetnetten.be ‐ Site counts for butterflies in Flanders, Belgium. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek. https://doi.org/10.15468/HVGKH4. R Core Team (2022). R: A language and environment for statistical computing. R Foundation for Statistical Computing, Vienna, Austria. https://www.R‐project.org/. van Swaay C.A.M., Bos‐Groenendijk G.I., Van Grunsven R., Van Deijk J.R., Stip A., De Vries H.H., Kok J.M., Huskens K., Veling K., Van ’t Bosch J. & Poot M.J.M. (2022). Vlinders, libellen en hommels geteld. Jaarverslag 2021. No. VS2022.003. De Vlinderstichting, Wageningen. Van Dyck H., Bonte D., Puls R., Gotthard K. & Maes D. (2015). The lost generation hypothesis: Could climate change drive ectotherms into a developmental trap? Oikos 124 (1): 54–61. https://doi.org/10.1111/oik. 02066. Van Hoey S. (2022). wateRinfo: Download time series data from Waterinfo.be. Westra T., De Knijf G. & Pollet M. (2014). Inleiding tot de blauwdrukken. In: De Knijf G., Westra T., Onkelinx T., Quataert P. & Pollet M. (eds.). Monitoring Natura 2000‐soorten en overige soorten prioritair voor het Vlaams beleid, Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 2319355. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, België, p. 10–24. Westra T., Piesschaert F., Onkelinx T. & Ledegen H. (2019). Voortgangsrapport soortenmeetnetten: Stand van zaken na drie jaar monitoring. Rapporten van het Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, No. 57. Instituut voor Natuur‐ en Bosonderzoek, België. https://doi.org/10.21436/inbor.17506104.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 63 van 68

BESCHRIJVING VAN DE ANALYSE

A.1

SELECTIE VAN ... . . . . . . . ... . . . .GEGEVENS .. . . . . . . . . . . .VOOR .. . . . . . DE .. . ..ANALYSE .........

De gegevens die we gebruiken voor de analyse moeten aan volgende voorwaarden voldoen: • de gegevens zijn afkomstig van meetnetten die al minstens drie jaar lopen (dit is enkel voor het meetnet Moerasparelmoervlinder nog niet het geval); • de gegevens zijn afkomstig van tellocaties waar de doelsoort van het meetnet al minstens tijdens één bezoek werd waargenomen (locaties met enkel nulwaarnemingen zijn niet relevant voor het bepalen van trends of verschillen tussen de jaren); • de gegevens werden ingezameld volgens het veldwerkprotocol.

A.2

MODEL JAREN ... . . . . . . .VOOR .. . . . . ..VERSCHILLEN . . . . . . . . . . . . . . ..TUSSEN . . . . . . . . .DE .. . .. ......

Via een statistisch model analyseren we de getelde aantallen als functie van het jaar en het dagnummer. Op die manier krijgen we een schatting per jaar en houden we ook rekening met het seizoenseffect op de getelde aantallen. We voegen ook een locatie‐effect toe aan het model onder de vorm van een random intercept. Hiermee geven we aan dat tellingen op eenzelfde locatie gecorreleerd zijn. Bij de transecttellingen sommeren we de aantallen over alle getelde secties. In de analyse houden we er ook rekening mee dat de transecten niet allemaal dezelfde lengte hebben. Dit doen we door de transect‐ lengte (in meter) gedeeld door 100 als offset toe te voegen aan het model. Hierdoor worden de resultaten uitgedrukt als (verschil in) aantallen per 100 meter transectlengte. Op basis van dit model maken we een schatting van de jaarlijkse index. Dit is het procentueel verschil in aantallen (per 100 meter transectlengte) tussen een bepaald jaar en een referentiejaar. We maken gebruik van een generalised linear mixed model (GLMM), waarbij we aannemen dat het getelde aantal Cldj op locatie l, dag d en jaar j een negatief binomiale distributie volgt met gemiddelde µldj en overdispersie parameter k. Cldj ∼ N B(µldj , k)

E[Cldj ] = µldj var(Cldj ) = µldj +

µ2ldj k

We maken gebruik van onderstaande link functie.

log(µldj ) = ηldj De lineaire predictor log(µldj ) hangt af van volgende termen: • bl : een random intercept voor locatie l. Het volgt een normale distributie met gemiddelde 0 en variantie σl2 . ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 64 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

• bd het effect van jaar d. Dit effect modelleert een tweede orde random walk. Het tweede orde verschil ∆2 bd = bd − 2bd−1 + bd−2 volgt een normale verdeling met gemiddelde 0 en variantie σd2 . • bj het effect van jaar j. Dit effect modelleert een eerste orde random walk. Het verschil tussen twee opeenvolgende jaren ∆bj = bj − bj−1 volgt een normale verdeling met gemiddelde 0 en variantie σj2 .

ηldj = β0 + bl + bd + bj

bl ∼ N (0, σl2 ) ∆2 bd ∼ N (0, σd2 ) ∆bj ∼ N (0, σj2 )

A.3

MODEL ... . . . . . . .VOOR .. . . . . ..JAARLIJKSE . . . . . . . . . . . . TREND .. . . . . . .

Om de lineaire trend te schatten gebruiken we jaar als continue variabele J. Verder is het model identiek aan het eerder beschreven model voor verschillen tussen de jaren. Dit model gebruiken we voor volgende schattingen: • gemiddelde jaarlijkse lineaire trend in aantallen (per 100 meter transectlengte), m.a.w. de percen‐ tage vooruitgang of achteruitgang per jaar; • totale trend in aantallen (per 100 meter transectlengte) over de volledige periode, m.a.w. de per‐ centage vooruitgang of achteruitgang over de hele periode. We krijgen dus:

ηldj = β0 + β1 J + bl + bd waarbij eβ1 de relatieve trend weergeeft.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 65 van 68

BIJLAGE: REPRODUCEERBAARHEID VAN DE ANALYSES

De analyses werden uitgevoerd via de programmeertaal R (R Core Team, 2022). De R‐scripts staan onder versiebeheer via volgende GitHub repository: inbo/soortenmeetnetten‐analysis en zijn publiek toeganke‐ lijk. Meer specifiek gebeuren de analyses voor de dagvlindermeetnetten via de scripts in de folder inbo/soortenmeetnetten‐ analysis/analysis_vlinders/src. De ruwe data die we gebruiken voor de analyse zijn niet publiek beschikbaar omdat het om gevoelige data gaat. De ruwe data zijn wel beschikbaar via deze Google Drive folder, die enkel toegankelijk is op verzoek.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 66 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847

www.vlaanderen.be/inbo

VERKENNING AANTALLEN SECUNDAIRE SOORTEN

Voor de secundaire soorten berekenen we het gemiddeld aantal getelde exemplaren per bezoek per jaar over alle meetnetten met transecttellingen. Let wel, zowel de meetnetlocaties als de telperiodes werden geselecteerd in functie van de primaire soorten. De tellingen zijn daarom niet volledig representatief om op schaal Vlaanderen een uitspraak te doen over de secundaire soorten, waardoor de resultaten mogelijks vertekend zijn. De nodige voorzichtigheid is dus geboden bij de interpretatie van de resultaten. Bij de secundaire soorten is het belangrijk om nulwaarnemingen (een soort werd niet waargenomen) in rekening te brengen. In tegenstelling tot de primaire soorten, voeren de tellers nulwaarnemingen van secundaire soorten meestal niet in in meetnetten.be. Wel kunnen tellers aangeven of bij een bezoek al dan niet alle waargenomen secundaire soorten werden ingevoerd. Wanneer de teller aangeeft dat alle soorten werden geteld, kunnen we er dus vanuit gaan dat de soorten die niet werden genoteerd ook niet werden waargenomen (nulwaarnemingen). Om een overmaat aan nulwaarnemingen te vermijden, houden we ook rekening met de vliegperiode per soort. Dit doen we door enkel nulwaarnemingen te weerhouden voor bezoeken die zich binnen de vliegperiode van de soort bevinden. Als ruwe proxy voor de vliegperiode nemen we per soort de vroegste datum en laatste datum waarop de soort werd waargenomen. We doen dit enkel voor de soorten die relatief vaak gezien werden (totaal aantal getelde individuen groter dan 50). Figuur C.1 toont de gemiddelde getelde aantallen per jaar en de totale aantallen over alle jaren.

////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// www.vlaanderen.be/inbo

doi.org/10.21436/inbor.70771847

Pagina 67 van 68

Bont zandoogje (tot = 552)

1.2

0.6

0.9

0.4

0.6

0.2

0.3 Bruin blauwtje (tot = 1266)

Bruin zandoogje (tot = 4059)

3.0 2.5 2.0 1.5 1.0 Citroenvlinder (tot = 637)

Dagpauwoog (tot = 557)

Distelvlinder (tot = 751)

1.2 1.0 0.8 0.6 Gehakkelde aurelia (tot = 112)

0.4 0.3 0.2 0.1

1.0 0.8 0.6 0.4 0.2 Groot koolwitje (tot = 512)

0.6 0.5 0.4 0.3 0.2 0.1 Hooibeestje (tot = 5435)

9 8 7 6 5

0.9 0.7 0.5 0.3 Klein geaderd witje (tot = 665)

Icarusblauwtje (tot = 3633)

8 6 4 2 Klein koolwitje (tot = 2937)

Kleine parelmoervlinder (tot = 253)

6 5 4 3 2

1.1 0.9 0.7

Groot dikkopje (tot = 103)

Kleine vos (tot = 51)

0.75 0.50 0.25 Kleine vuurvlinder (tot = 745)

1.25 1.00 0.75 0.50

0.20 0.15 0.10 0.05

0.4 0.3 0.2 0.1 Oranje luzernevlinder (tot = 110)

Witje spec. (tot = 198)

0.25

0.0

0.0 Zwartsprietdikkopje (tot = 582)

2.5

2021

0.2 2020

0.50

0.3

2019

0.4

2018

0.75

0.6

2017

0.6

2016

0.9

2016

Landkaartje (tot = 229)

Koninginnenpage (tot = 187)

2021

Dwergblauwtje (tot = 279)

4 3 2 1 0

2020

1.2 1.0 0.8 0.6

2019

0.4 0.3 0.2 0.1 0.0

7.0 6.5 6.0 5.5 5.0 4.5

2018

Boswitje (tot = 136)

Gemiddeld aantal per bezoek

Boomblauwtje (tot = 255)

2017

Atalanta (tot = 1046)

2.5 2.0 1.5 1.0 0.5

2.0 1.5

2021

2020

2019

2018

2017

2016

1.0

Jaar Figuur C.1: Gemiddeld aantal getelde individuen per bezoek en per jaar voor de verschillende secundaire soorten in de meetnetten met transecttellingen ////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// Pagina 68 van 68

doi.org/10.21436/inbor.70771847