Issuu

Onderzoeksrapport Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Boutersem-Vertrijk (Vlaams-Brabant) Eindverslag van een toevalsvondst

Agentschap Onroerend Erfgoed

COLOFON TITEL Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Boutersem-Vertrijk (Vlaams-Brabant). Eindverslag van een toevalsvondst. REEKS Onderzoeksrapporten agentschap Onroerend Erfgoed nr.183 AUTEURS Geert Vynckier, Brigitte Cooremans, Koen De Groote, An Lentacker & Jordy Moies JAAR VAN UITGAVE 2021 Een uitgave van agentschap Onroerend Erfgoed Wetenschappelijke instelling van de Vlaamse Overheid, Beleidsdomein Omgeving Published by the Flanders Heritage Agency Scientific Institution of the Flemish Government, policy area Environment VERANTWOORDELIJKE UITGEVER Sonja Vanblaere OMSLAGILLUSTRATIE Kijk op de opgraving en de oude, aanwezige restanten van het kasteel van Kwabeek op 14/10/2016 Copyright Onroerend Erfgoed, foto: Kris Vandevorst agentschap Onroerend Erfgoed Havenlaan 88 bus 5 1000 Brussel T +32 2 553 16 50 info@onroerenderfgoed.be www.onroerenderfgoed.be Dit werk is beschikbaar onder de Modellicentie Gratis Hergebruik v1.0. This work is licensed under the Free Open Data Licence v.1.0. Dit werk is beschikbaar onder een Creative Commons Naamsvermelding 4.0 Internationaal-licentie. Bezoek http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/ om een kopie te zien van de licentie. This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License. To view a copy of this license, visit http://creativecommons.org/licenses/by/4.0/. ISSN 1371-4678 D/2021/3241/160 ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 2 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

//////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

RESTANTEN VAN HET OUDE KASTEEL VAN KWABEEK TE BOUTERSEM - VERTRIJK (VLAAMS-BRABANT) Eindverslag van een toevalsvondst. //////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////

GEERT VYNCKIER, BRIGITTE COOREMANS, KOEN DE GROOTE, AN LENTACKER & JORDY MOIES

INHOUD 1 2 3

INLEIDING .................................................................................................................... 6 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT ...................................................... 9 DE ONDERZOEKSOPDRACHT ..................................................................................... 10

3.1 3.2 3.3

ALGEMENE BEPALINGEN ....................................................................................................... 10 DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE ............................... 11 RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN .................................................................... 11

4 5 6

WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING ..................................................... 12 AANPAK VERDER ONDERZOEK, ONDERZOEKSVRAGEN EN POTENTIEEL VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK ............................................................................. 14 RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT .................................................... 15

6.1 6.2

LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT ............................................................. 15 HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE CONTEXT ..................................................................... 16

6.2.1 6.2.2

HISTORISCHE CONTEXT ............................................................................................................................... 16 ARCHEOLOGISCHE CONTEXT ......................................................................................................................... 21

BESCHRIJVING VAN DE SITE ...................................................................................... 22

7.1 7.2

BODEMKUNDIGE SITUATIE .................................................................................................... 22 STRATIGRAFIE ........................................................................................................................ 22

7.2.1 7.2.2 7.2.3

WESTPROFIELEN A EN C ............................................................................................................................. 22 OOSTPROFIELEN B EN D ............................................................................................................................. 24 DWARSPROFIEL E ...................................................................................................................................... 26

7.3

SPOREN EN STRUCTUREN ...................................................................................................... 27

7.3.1 7.3.2 7.3.3

RESTANTEN BEHORENDE TOT DE MUUR EN OPBOUW VAN HET KASTEEL................................................................. 28 DE RESTANTEN VAN EEN VERBOUWING VAN VOORGAANDE ................................................................................ 30 RESTANTEN VAN EEN IN BAKSTEEN OPGETROKKEN VERBOUWINGEN UIT DE 19DE EEUW ........................................... 32

7.4

DE VONDSTEN ....................................................................................................................... 34

7.4.1 7.4.2 7.4.3 7.4.4 7.4.5 7.4.6

METAAL .................................................................................................................................................. 34 AARDEWERK ............................................................................................................................................. 34 GLAS....................................................................................................................................................... 36 NATUURSTEEN .......................................................................................................................................... 36 BOTMATERIAAL ......................................................................................................................................... 37 MACROBOTANISCHE RESTEN ........................................................................................................................ 38

7.5

INTERPRETATIE EN SYNTHESE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE ............................................ 43

8 9 10 11 12

SAMENVATTING ........................................................................................................ 47 BEWARING EN DEPONERING VAN HET ARCHEOLOGISCH ENSEMBLE ...................... 48 PUBLIEKSWERKING ................................................................................................... 48 BIBLIOGRAFIE ............................................................................................................ 50 BIJLAGEN ................................................................................................................... 51

12.1 12.2 12.3 12.4 12.5

LIJST VAN PLANNEN EN KAARTEN ......................................................................................... 51 LIJST VAN TEKENINGEN ......................................................................................................... 51 LIJST VAN FOTO’S .................................................................................................................. 52 LIJST VAN SPOREN ................................................................................................................. 67 LIJST VAN VONDSTEN ............................................................................................................ 68

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 4 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

12.6 12.7

LIJST VAN STALEN .................................................................................................................. 71 CONSERVATIERAPPORT ......................................................................................................... 71

12.7.1 12.7.2 12.7.3

METALEN ................................................................................................................................................ 71 KERAMIEK ................................................................................................................................................ 72 BOTMATERIAAL......................................................................................................................................... 72

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 5 van 72

1 INLEIDING Op 06/10/2016 kwam bij het agentschap Onroerend Erfgoed een melding binnen van een toevalsvondst op het domein van het kasteel van Kwabeek, het huidige stadhuis van de gemeente Boutersem (fig. 1-2). Deze werd gemeld door de voormalige stadssecretaris Xavier Van Opdenbosch. Tijdens gronden infrastructuurwerken voor de herinrichting van de toegangsweg naar en het plein voor het kasteel trof men robuust muurwerk aan in bak- en Gobertangesteen (fig. 3-4). Bij de evaluatie van de toevalsvondst op het terrein op 10/10/2016 bleek al gauw dat het hier ging om restanten van een belangrijke historische site en de funderingen van voorlopers en verbouwingen van het huidige kasteel met zijn aansluitende slotgracht. Daarom werd besloten een opgraving te laten doorgaan van 12/10/2016 tot 14/10/2016. Dit eindverslag bevat de resultaten het onderzoek van de aanwezige sporen van het oude kasteel van Kwabeek die vooral uit muurrestanten bestonden. Aangezien het aantal archeologische aardewerk-, glas- en metaalvondsten, het aantal botfragmenten en het aantal genomen bodemmonsters voor macrobotanisch onderzoek beperkt waren, was een assessment niet relevant en worden alle vondsten in dit eindverslag behandeld. Het archeologisch ensemble gegenereerd door deze toevalsvondst wordt behandeld zoals de Code Goede Praktijk het voorschrijft en wordt gedeponeerd in het depot en het archief van het agentschap Onroerend Erfgoed. Het voorziene veldwerk werd volledig afgerond. De uitgewerkte resultaten van dit archeologisch onderzoek, de verdere verwerking van de onderzoeksgegevens en vondsten en de interpretatie van de site binnen de ruimere historische context vormen het onderwerp van dit eindverslag.

Figuur 1: Topografische kaart van het onderzochte gebied (© AGIV).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 6 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 2: Situering van het onderzochte gebied (paars) op het GRB (© AGIV).

Figuur 3: Luchtfoto tijdens de opgraving vanuit het noordoosten van het kasteel en de opgraving (© Gemeente Boutersem).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 7 van 72

Figuur 4: Luchtfoto tijdens de opgraving van het kasteel en de opgraving (© Gemeente Boutersem).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 8 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

2 ADMINISTRATIEVE GEGEVENS VAN HET PROJECT Toevalsvondst Vertrijk 2018 Neervelpssstraat: VE16NE Projectcode

2017B27

Naam en erkenningsnummer erkende archeoloog

Agentschap Onroerend Erfgoed (OE) OE/ERK/Archeoloog/2015/00001

Veldwerkleider

Geert Vynckier

Locatiegegevens van het onderzochte gebied Provincie Gemeente Deelgemeente Adres Toponiem Bounding box in Lambertcoördinaten (EPSG:31370) Kadastrale informatie Toevalsvondst

Vlaams-Brabant Boutersem Vertrijk Neervelpsestraat 11 Kasteel van Kwabeek X=182231.9706 Y=168790.8983 X=182258.5034 Y=168823.5510 Boutersem, Boutersem 2, Afdeling Vertrijk, Sectie A, Perceel 0314/00Y000 (partim)

Datum vondst Datum melding Dossiernummer

06/10/2016 06/10/2016 (ID 70) ID 76

Begin- en einddatum veldwerk

12/10/2016 tot 14/10/2016

Oppervlakte van het onderzoeksgebied

ca. 150 m²

Terreinwerk

Geert Vynckier Michel Mulleners Rudi Roosen Jos Wijnants

Opmetingen en aanmaak kaartmateriaal

Johan Van Laecke

Tekenwerk en plannen

Johan Van Laecke Geert Vynckier André Detloff Marc Van Meenen Sylvia Mazereel

Fotografie terrein en vondsten

Geert Vynckier & Kris Vandevorst (tenzij anders vermeld)

Rapportage

Geert Vynckier Brigitte Cooremans Koen De Groote An Lentacker Jordy Moies

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 9 van 72

3 DE ONDERZOEKSOPDRACHT 3.1 ALGEMENE BEPALINGEN Het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 vermeldt het volgende in verband met toevalsvondsten, onder Hoofdstuk 5. Archeologie – Onderafdeling 4. Toevalsvondsten:

Art. 5.1.4. Iedereen die, op een ander moment dan bij het uitvoeren van een archeologisch vooronderzoek, een archeologische opgraving of het gebruik van een metaaldetector, een roerend of onroerend goed vindt waarvan hij weet of redelijkerwijs moet vermoeden dat het archeologische erfgoedwaarde heeft, is verplicht daarvan binnen drie dagen aangifte te doen bij het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. In voorkomend geval brengt het agentschap de zakelijkrechthouder en de gebruiker van de betrokken percelen, als ze niet de vinder zijn, en de gemeenten waar de vondsten worden gedaan ervan op de hoogte dat er vondsten zijn gedaan die vermoedelijk archeologische erfgoedwaarde hebben en wat de rechtsgevolgen daarvan zijn. De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte: 1° de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren; 2° de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen; 3° de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap. De Vlaamse Regering kan de nadere regels daarvoor bepalen. Na het onderzoek, vermeld in het derde lid, 3°, kan het agentschap de termijn van tien dagen inkorten of verlengen. Het agentschap brengt de zakelijkrechthouder en de gebruiker daarvan per beveiligde zending op de hoogte. Na het verstrijken van de termijn zijn de zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder niet langer onderworpen aan het passiefbehoudsbeginsel voor archeologisch erfgoed voor wat betreft de gemelde vondst.

De Memorie van Toelichting van het Onroerenderfgoeddecreet vult aan:

Artikel 5.1.4. (…) De bij decreet opgelegde bewaarmogelijkheden blijven gedurende tien dagen van kracht. Gedurende deze periode beschikt de Vlaamse overheid over de nodige tijd om de noodzakelijke vaststellingen te doen of te laten doen op het terrein. De Vlaamse overheid werkt zoveel mogelijk samen met de betrokken onroerenderfgoedgemeente(n). Op basis van de terreinevaluatie kan de Vlaamse overheid de termijn van tien dagen verlengen of inkorten. Eventuele financiële tegemoetkomingen als gevolg van een termijnverlenging kunnen in uitvoeringsbesluiten worden behandeld (zoals bepaald in artikel 10.3.3). Omdat deze financiële tegemoetkomingen volledig voor rekening van de Vlaamse overheid zijn, is de Vlaamse administratie volledig voor het proces van toevalsvondsten bevoegd.

Het Onroerenderfgoedbesluit van de Vlaamse Regering van 16 mei 2014 betreffende de uitvoering van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 (gewijzigd bij besluit van de Vlaamse Regering van 4 december 2015) vervolledigt als volgt: Artikel 5.5.4. Met toepassing van artikel 5.1.4 van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 en in afwijking van artikel 5.5.1 tot en met artikel 5.5.3 van dit besluit geldt voor archeologische vooronderzoeken met ingreep in de bodem en archeologische opgravingen die volgen op een toevalsvondst en uitgevoerd worden door het agentschap, een onmiddellijke toelating.

Een toevalsvondst dient steeds op korte termijn behandeld te worden. Hierdoor beperkt de onderzoeksopdracht zich tot het evalueren van het bodemarchief en het ex situ bewaren van mogelijk archeologisch materiaal dat dreigt vernietigd te worden. Binnen de context van een toevalsvondst kan een voorafgaandelijk bureauonderzoek niet plaatsvinden. Dit bureauonderzoek dat de landschappelijke, bodemkundige, historische en archeologische voorkennis van de vindplaats verzamelt, is noodzakelijkerwijze na het terreinonderzoek gebeurd. De resultaten zijn in dit eindverslag opgenomen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 10 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

3.2 DE VRAAGSTELLING MET BETREKKING TOT DE ARCHEOLOGISCHE SITE Aangezien het hier een toevalsvondst betreft, was een voorafgaande vraagstelling niet aan de orde. Het doel van het onderzoek van een toevalsvondst beperkt zich tot inzicht verkrijgen in de aard van de aangetroffen archeologische sporen en vondsten, hun datering en indien van toepassing hun relatie en fasering, alsook het ex situ bewaren van de vondsten die dreigen vernietigd te worden. Voor het eindverslag is dit onderzoek uitgebreid. De resultaten van het archeologisch onderzoek zijn bestudeerd in het licht van de archeologische voorkennis van het gebied en de historische context om te komen tot een interpretatie van de site. Bij het archeologierapport werden alsnog enkele vragen vooropgesteld die in dit eindverslag zullen worden beantwoord in 7.5: • • • • • • • • •

Zijn er sporen aanwezig? Zijn de sporen natuurlijk of antropogeen? Hoe is de bewaringstoestand van de sporen? Behoren de sporen tot één of meerdere periodes? Zijn er restanten van vroegere bouwfasen van het kasteel aanwezig en zo ja kunnen deze gedateerd worden? Kan de ouderdom van de restanten van de oudere fasen van het kasteel op basis van archeologische vondsten bevestigd worden? Zijn er eventueel nog vroegere (onbekende) bouwfasen? Zeggen de culturele vondsten iets over de materiële cultuur van het site? Kunnen eventuele bot- en macrobotanische resten informatie geven over de eetcultuur binnen de oudere fasen van het kasteel en over het landschap/ de tuin rond het kasteel?

3.3 RANDVOORWAARDEN BIJ TOEVALSVONDSTEN De randvoorwaarden noodzakelijk voor het onderzoek van een toevalsvondst worden beschreven in artikel 5.1.4. van het Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013: ‘De zakelijkrechthouder, de gebruiker en de vinder moeten tot de tiende dag na de aangifte de archeologische artefacten en hun vindplaats in onveranderde toestand bewaren, de archeologische artefacten en hun context tegen beschadiging of vernieling beschermen, de archeologische artefacten en hun context toegankelijk maken voor onderzoek door het agentschap’. Deze toevalsvondst werd gemeld bij het agentschap Onroerend Erfgoed op 06/10/2016 en de verplichte termijn van in situ bewaring werd door de zakelijke rechthouder, de gemeente Boutersem, correct nageleefd. Op 10/10/2016 werd een eerste vaststelling op het terrein gedaan en de opgraving van het terrein is doorgegaan van 12/10/2016 tot 14/10/2016. Hiermee viel het volledige tereinonderzoek binnen de minimumtermijn voor het behoud van toevalsvondsten. Na deze datum was het veldwerk volledig afgerond en werd het terrein vrijgegeven zodat de nutsleidingswerken konden verder gezet worden.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 11 van 72

4 WERKWIJZE EN STRATEGIE VAN DE OPGRAVING De uitvoering van dit onderzoek - de registratie en opgraving van de gemelde toevalsvondst - vond plaats volgens de bepalingen van het Onroerenderfgoeddecreet (2013) zoals beschreven in de Code van Goede Praktijk voor de uitvoering van en rapportering over archeologisch vooronderzoek en archeologische opgravingen en het gebruik van metaaldetectoren (versie 4.0). Op het terrein kon tijdelijk beroep gedaan worden op een graafmachine met platte bak. Deze werd alleen op plaatsen ingezet waar het nodig was om de reeds gegraven werkput op te schonen en om eventuele te dicht bij de rand gelegen hopen grond te verwijderen. Dit in het kader van de veiligheid op het terrein. Delen van de werkput waren voor de opgraving al ondergelopen met grondwater zodat af en toe een dompelpomp moest worden ingezet. Er werd besloten geen uitbreiding van de werkput te voorzien omdat de aanpalende bodem niet bedreigd was of zou worden weggegraven en andere resten in situ konden bewaard worden. Het vlak werd aangelegd door de aannemer in functie van de aanleg van de sleuf voor nutsleidingen. Enkele uitgravingen onder toezicht van de archeoloog zorgden voor verschillende niveaus van het werkvlak in de werkput naargelang de diepte van de archeologische resten, de grondwaterstand en de veiligheid. De bodem van de aangelegde werkput is gesitueerd tussen de 62,73 en 63,76 m TAW. Alle aanwezige en zichtbare sporen werden manueel met een truweel opgeschoond, gefotografeerd en digitaal en gegeorefereerd opgemeten. Het inmeten gebeurde met een Robotic Total Station (RTS) en GPS-RTK toestel in Lambert 72. De hoogtes werden geregistreerd in TAW (Tweede Algemene Waterpassing), met minimum GPS nauwkeurigheid. De spoornummers zijn doorlopend genummerd. Op vijf strategische plaatsen en waar mogelijk werden de profielen over een afstand van 1 meter opgeschoond, gefotografeerd en ingetekend op 1/20. De werken werden uitgevoerd door een ploeg van het agentschap Onroerend Erfgoed onder leiding van Geert Vynckier (erkend archeoloog) en de technische medewerkers Michel Mulleners, Jurgen Staf en Jos Wijnants. Het digitale inmeten van de sporen en het fotograferen van de muurresten voor 3Dafbeeldingen gebeurde door landmeter-expert Johan Van Laecke. Het plan met de werkputomtrek op het kadasterplan werd op basis van zijn inmetingen gemaakt (fig. 5). Waar en hoeveel bodemmonsters moesten genomen worden werd overlegd met Anton Ervynck (erfgoedonderzoeker natuurwetenschappen). De vondsten werden onderzocht door collega Koen De Groote en Geert Vynckier. De bodemmonsters zijn onderzocht op eventuele macrobotanische resten door Brigitte Cooremans (erfgoedonderzoeker natuurwetenschappen). De weinige botresten werden onderzocht door An Lentacker (erfgoedonderzoeker natuurwetenschappen). Enkele overzichtsfoto’s (fig. 6-8) van de site werden genomen door fotograaf Kris Vandevorst, de overige door Geert Vynckier. De storthopen werden met een metaaldetector onderzocht. Slechts enkele vondsten konden uit enkele sporen gerecupereerd worden. Het merendeel van de vondsten werden als losse vondst geregistreerd, waaronder vooral metaalvondsten uit de storthopen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 12 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 5: Plan met de contouren van de onderzochte werkput: 1: wegen ; 2: huidige kasteel; 3: werkput ; 4: water. (© agentschap Onroerend Erfgoed: André Detloff).

Figuur 6: Overzichtsfoto van de werkput vanuit het noordoosten (© agentschap Onroerend Erfgoed, Kris Vandevorst).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 13 van 72

Figuur 7: Overzichtsfoto van de werkput vanuit het zuidwesten (© agentschap Onroerend Erfgoed, Kris Vandevorst).

Figuur 8: Overzichtsfoto van de werkput vanuit het zuiden (© agentschap Onroerend Erfgoed, Kris Vandevorst).

5 AANPAK VERDER ONDERZOEK, ONDERZOEKSVRAGEN EN POTENTIEEL VOOR WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK Gelet op het beperkte aantal sporen en vondsten wordt bij deze toevalsvondst een volledige verwerkingsstrategie gevolgd en wordt alles uitgewerkt. Alle gegevens zijn immers noodzakelijk om tot een zinvolle conclusie te kunnen komen van deze vindplaats. Aangezien de vondsten en sporen volledig worden uitgewerkt, is een assessment binnen deze context niet aan de orde en wordt in dit eindverslag geen assessment-rapport opgenomen. De studie beperkt zich tot case-gebonden onderzoeksvragen gesteld in 3.2 met betrekking tot de aard van de vindplaats, de datering, de relatie en de fasering van sporen en vondsten. Eigen aan het onderzoek van een beperkte toevalsvondst is dat de uitwerking ervan veel vertelt over de vindplaats maar weinig over de ruimere context.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 14 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

6 RELEVANTE VOORKENNIS EN RUIMERE CONTEXT 6.1 LANDSCHAPPELIJKE EN BODEMKUNDIGE CONTEXT Het onderzoeksgebied, op het domein van Kwabeek, is gelegen in Vertrijk, een deelgemeente van Boutersem. Boutersem ligt aan de zuidgrens van de provincie Vlaams-Brabant, tussen de gemeentes Tienen en Bierbeek. Meer precies ligt het onderzochte gebied net ten noordwesten van het kasteel van Kwabeek (fig. 2 en 5). Het kasteeldomein "Kwabeek" is centraal gelegen in de vallei van de Velpe waarlangs nog diverse kasteelparken aanwezig zijn (fig. 9). Ze vormen met weiden, hooilanden, vijvers, broekbossen en populieraanplantingen het typische beeld van deze valleigebieden. Het onderzoeksgebied is gelegen op de grens tussen het zandleem- en het leemgebied tussen Leuven en Tienen in het Demerbekken. Op de bodemkaart wordt het onderzoeksgebied aangeduid als sterk vergraven gronden (OT), maar in de vallei van de Velpe komen overwegend zeer natte tot natte zandleem-en leemgronden voor. Op de aanpalende hoogten van het Brabants plateau in het noordwesten bestaat de ondergrond uit zandleembodems (textuurklasse L); de hoogten ten zuidwesten van de Velpe vallei uit leembodems (textuurklasse A) (fig. 10). Deze aanpalende hoogten worden via talrijke beken en sloten ontwaterd. Water dat via de Velpevallei richting noordoosten loopt om de Demer te vervoegen tussen Halen en Diest. De hoogte van het maaiveld rond de werkput ligt op ca. 63,8 TAW. Het terrein ligt op het gewestplan in een parkgebied (fig. 11) en in een potentieel overstromingsgebied. Figuur 9: Digitaal terreinmodel van de onmiddellijke omgeving van het onderzoeksgebied (oranje cirkel) (DHMV II, © AGIV).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 15 van 72

Figuur 10: Situering van het onderzoeksgebied op de bodemkaart (oranje cirkel) (© AGIV).

Figuur 11: Situering van het onderzoeksgebied op het gewestplan (oranje cirkel) (© AGIV).

6.2 HISTORISCHE EN ARCHEOLOGISCHE CONTEXT 6.2.1 Historische context1 Het domein van Kwabeek was een leengoed van het hertogdom Brabant en kende door de eeuwen heen verschillende eigenaars (tabel 1). Op het einde van de 15de eeuw droeg het de naam "Ter Sluizen". Het behoorde in 1374 toe aan Jan van Montenaken. Deze werd achtereenvolgens opgevolgd door Filips van Tudekem (1380), Jan van Borchoven (1428), Bartholomeus Van Der Ee (1496), diens Tekst gebaseerd op: Geysens 1998, Deneef 2004, https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/41588, https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/1331 en http://www.boutersem.be/product/80/domein-van-kwabeek. 1

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 16 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

zoon Jan (1505), Jan van Houthem en ten slotte de familie Gasparini (van 1587 tot 1688). In 1688 werd de heerlijkheid, met kasteel, hoeve, watermolen en aanhorigheden gekocht door Jan Baptist Bosch. In het jaar 1695 werd het vererfd door Dominique de Kerpen en daarna in 1710 aangekocht door Joseph Goupy, die in 1731 veradeld werd. Rond 1750 liet deze verfraaiingswerken uitvoeren en een Franse parktuin aanleggen. In 1789 verliest het kasteel zijn "feodale attributen", namelijk zijn toren en zijn ophaalbrug. In 1794, tijdens de ‘Brabantse Revolutie’, werd het kasteel geplunderd door Franse soldaten. De familie Goupy was eerder al naar Wenen gevlucht en het kasteel zou onbewoond blijven tot Philippe de Wouters de Bouchout in 1813 zijn intrek nam. In de notariële akte stond vermeld: “Un grand enclos de terres, bois, prés, étangs, vergers et jardins, soit 21 hectares, avec un beau château nommé le château de Quabeck, avec la chapelle castrale et autres bâtiments, plus une belle et grande ferme bâtie en briques et couverte d’ardoises, consistant en maison, écuries, grange, lavoir, remise, fournil et autres bâtiments; et finalement une maison particulière avec écurie...” In 1856 erft zijn zoon A. de Wouters d'Oplinter het domein. In deze periode werden de grachten gedempt en het kasteel werd een landhuis. Graaf Robert de Liedekerke kocht het ganse domein in het jaar 1893, op zijn beurt liet hij talloze wijzigingen aanbrengen aan het gebouw dat een neo-renaissance uitzicht krijgt. Na zijn dood in 1903 werd de familieu Jacmart eigenaar, die het in 1922 weer verkocht aan Baron A. Ernst de Brunswyck. In 1923-1924 werden na verwoestingen tijdens de eerste wereldoorlog eens te meer verbouwingswerken uitgevoerd. Dit resulteerde in het huidig voorkomen van het kasteel. Tegen de achtergevel werd in dezelfde stijl als het hoofdgebouw een dienstvleugel aangebouwd en aan de zijde van de grote vijver werd een terras aangelegd. Het is onder deze vorm dat we het kasteel nu nog kennen, een mooi landhuis temidden van een groene oase. Het feit dat er steeds andere eigenaars waren heeft een rol gespeeld in de uitbouw van het park. In 1980 kocht het gemeentebestuur van Boutersem het park en het kasteel, dat als gemeentehuis werd ingericht. De bijgebouwen zijn verkocht aan privé-personen. Eigenaars van het kasteeldomein sinds de 14de eeuw Jan en Godfried van Montenaken Philips van Tukedem Jan van Borchoven Bartholomeus Van Der Ee Jan Van Der Ee Jan van Houthem Familie Gasparini Jan Baptist Bosch Dominique de Kerpen Familie Goupy Philippe de Wouters de Bouchout A. De Wouters d’Oplinter Graaf Robert de Liedekerke Familie Jacmart Baron A. Ernst de Brunswyck Gemeente Boutersem

1374 - 1380 1380-1428 1428 - 1496 1496 - 1505 1505 - ? ?-? 1587 - 1688 1688 - 1695 1695 - 1710 1710 - 1813 1813 - 1856 1856 - 1893 1893 - 1903 1903 - 1922 1922 – 1980 1980 - heden

Tabel 1: De opeenvolgende eigenaars van het kasteeldomein te Kwabeek.

De oudste, schematische afbeelding van het kasteel van Kwabeek dateert van 1654 en komt uit het archief van de abdij van Park te Heverlee. Deze toont een gesloten complex met een toren, maar bevat op de ringgracht na geen topografische informatie over de onmiddellijke omgeving (fig. 12). Het kasteel zoals we het vandaag in zijn huidige vorm kennen, zou oorspronkelijk stammen uit de eerste helft van de 18de eeuw en gebouwd zijn op de oude fundamenten. Dhr. Geysens vermeldt het jaar

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 17 van 72

1718 maar geeft hier in zijn publicatie geen verdere duiding bij2. Welke aanpassingen er in dat jaar zijn uitgevoerd, is niet helemaal duidelijk. Een schets uit 1709 , gebaseerd op een tekening uit de archieven van de familie de Wouters d’Oplinter, toont al een kasteel met één hoofdvleugel, geflankeerd door twee naar voor gerichte hoekrisalieten, een voorkoer omgeven door een muur en een toren met ophaalbrug in de noordelijke hoek (fig. 13 en 14)3. Figuur 12: Het kasteel van Kwabeek op een document uit het archief van abdij Park Heverlee uit 1654 (© archief abdij van Park Heverlee {Typographieboeck TB, F. 74}).

Figuur 13: Impressie van het kasteel in 1709. Tekening van het kasteel gebaseerd op de tekening (fig. 14) uit de archieven van de familie de Wouters d’Oplinter (foto verzameling E. Op de Beeck)4.

Figuur 14: Schets van de plattegrond van het kasteel in 17095.

Op de kaart van Villaret uit 1745-1748 is het kasteel duidelijk herkenbaar net als een plein/binnenplaats voor het kasteel afgesloten met een muur aan de noordwestelijke gracht (fig. 15). Aan de noordzijde van dit plein of voorhof duidt een uitstulping en een aangrenzende brug op een toegangsweg naar het kasteel. In 1750 werden verschillende opknappingswerken uitgevoerd en werd bijkomend een Franse Parktuin aangelegd. Op de kaart van Graaf de Ferraris (1771-1778) is naast de Franse parktuin, het kasteel eveneens duidelijk zichtbaar en kan men wederom een plein voor het Geysens 1998, 77. Geysens 1998, 78. 4 Geysens 1998, 78. 5 Geysens 1998, 78. 2 3

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 18 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

kasteel onderscheiden met een muur aan de noordwestelijke gracht en de toegangsbrug en poort (fig. 16). De aangrenzende tuin, op de twee vorige kaarten weergegeven, toont een voor de regio vrij complexe, geometrische aanleg, die lijkt op andere strak geometrische kasteelparken die eveneens in smalle en min of meer ingesneden rivier- of beekdalen gelegen zijn. De drie elementen waaromheen het domein zich ontwikkelde waren op dat moment nog aanwezig en zijn als dusdanig herkenbaar: een met water omgeven kasteelmotte, een neerhof en een watermolen. De hoofdas van het domein werd gevormd door de rechtgetrokken Velpe, waarvan de oevers met bomen waren beplant. Evenwijdig hieraan en op één lijn met de kasteelmotte lag een vijver, die door zijn langgerekte, rechthoekige vorm (240 bij 40 m) bijna het karakter had van een kanaal. Het primitief kadaster uit 1830-1834 toont het kasteel en de gracht na de veranderingen die Philippe de Wouters de Bouchout. Het kasteel behield zijn L-vormig plan, maar in 1815 werd de gracht gedempt ter hoogte van de vroegere ophaalbrug, waardoor deze geen gesloten kring meer vormde (fig. 17).

Figuur 15: Het kasteel(domein) van Kwabeek op de kaart van Villaret (© AGIV).

Figuur 16: Het kasteel(domein) van Kwabeek op de kaart van Graaf de Ferraris (© KBR).

Figuur 17: Het kasteel van Kwabeek op het Primitief Kadaster van Vertrijk (©NGI).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 19 van 72

In 1835, zichtbaar op de Atlas der Buurtwegen uit 1841 , werd de gracht verder gereduceerd tot nog slechts drie vijvers en een gedeelte werd omgevormd tot verbindingskanaal tussen de Velpe en de kanaalvijver (fig. 18). Dit stond allemaal in het teken van een doorgedreven ‘deformalisering’ van het domein. Het kasteel werd opnieuw uitgebouwd in 1864 en tussen 1872 en 1882 werd voor de derde keer een deel van de gracht gedempt, waardoor enkel nog de vijver overbleef, die nu nog ten noordoosten van het gebouw ligt. De noordwestelijke bijkomende vleugel uit die periode is zichtbaar op een tekening uit 1869 en een foto uit 1875 (fig. 19-20). Figuur 18: Het kasteel van Kwabeek in de Atlas der buurtwegen (© AGIV).

Figuur 19: Het kasteel van Kwabeek op een tekening uit 1869 (©Heemkundige kring Velpeleven).

Figuur 20: Het kasteel van Kwabeek op een foto 1875 (©Heemkundige kring Velpeleven).

Nadat het domein in handen kwam van Robert de Liedekerke in 1893, wilde ook hij zijn stempel drukken op het geheel. Hij liet het gebouw aanpassen om het geheel een neo-renaissance uitzicht te geven. De vooruitspringende linkervleugel werd afgebroken en vervangen door een hoekrisaliet, zoals aan de rechterkant, en in het midden van de voorgevel werd een derde risaliet toegevoegd, afgewerkt met een trapgevel die ingewerkt was in het hoge schilddak (fig. 21). Het gebouw had nu stillaan zijn finale vorm bereikt. Na zijn dood in 1903 werd de familieu Jacmart eigenaar, die het in 1922 weer verkocht aan Baron A. Ernst de Brunswyck.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 20 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 21: Het kasteel op een foto uit 1903 (©Heemkundige kring Velpeleven).

In 1923-1924 werden na verwoestingen tijdens de eerste wereldoorlog renovatiewerken uitgevoerd: Het middenrisaliet van de voorgevel van het kasteel kreeg een mansardedak; de trapgevel werd vervangen door een balkonvenster met een bekronend fronton en de deuromlijsting werd gemonumentaliseerd d.m.v. een fronton met wapenschild. De hoekrisalieten werden van balkondakvensters voorzien (fig. 22). Dit resulteerde in het huidige voorkomen van het kasteel. Tegen de achtergevel werd in dezelfde stijl als het hoofdgebouw een dienstvleugel aangebouwd en aan de zijde van de grote vijver werd een terras aangelegd. Het is onder deze vorm dat we het kasteel nu nog kennen, een mooi landhuis temidden van een groene oase. Het feit dat er steeds andere eigenaars waren heeft een rol gespeeld in de uitbouw van het park. Het gemeentebestuur van Boutersem kocht in 1980 het park en het kasteel, dat als gemeentehuis werd ingericht. De bijgebouwen op het domein zijn verkocht aan privé-personen. Figuur 22: Het kasteel op een foto uit 1928 (©Heemkundige kring Velpeleven).

6.2.2 Archeologische context Op het domein van Kwabeek werd tot voor de melding van deze toevalsvondst geen archeologisch onderzoek uitgevoerd. Het onderzoeksgebied ligt niet in de historische dorpskern van Vertrijk maar bevindt zich op het domein van het kasteel van Kwabeek, wat eveneens een potentieel archeologisch interessant gebied is. Sporen van de vroegere geometrische tuinaanleg en het patroon van het bos ten zuidwesten van het kasteel kunnen nog bewaard zijn zowel aan de oppervlakte als in de ondergrond. In de onmiddellijke omgeving, op de Galgenberg, ten noordwesten van het domein van Kwabeek, is er Romeins aardewerk, sporen van Romeinse begraving, enkele metaalvondsten en wat lithisch materiaal aangetroffen (CAI ID: 1391). Ten westen van het kasteeldomein werd bij de aanleg van de HST een steen- en pannenbakkerij van onbepaalde periode aangetroffen (CAI ID 2727). De oude dorpskern van Vertrijk ligt ten noordoosten van het domein. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 21 van 72

7 BESCHRIJVING VAN DE SITE Voor de aanvang van de graafwerken die de aanleiding waren voor de vondstmelding, was het onderzoeksgebied deels een grasveld en deels een oprijlaan bedekt met grind. Voor de aanleg van nutsleidingen en de herinrichting van het voorplein werd voor de ingang van het huidige stadhuis een sleuf uitgegraven. Hierbij kwamen enkele structuren aan het licht. De diepte van de aangelegde werkput varieert tussen de 62,73 en 63,76 TAW. De archeologische resten bevonden zich tussen de 20 en 70 cm onder het huidige loopvlak en werden in het verleden bedekt met opvullings-, ophogings- en puinlagen.

7.1 BODEMKUNDIGE SITUATIE Gezien de beperkte omvang van de toevalsvondst werden geen specifieke bodemkundige waarnemingen gedaan. Het maken van bodemkundige referentieprofielen om de globale bodemopbouw van het terrein te leren kennen was binnen de context van het terreinonderzoek niet van toepassing en kon door het opkomende grondwater niet bekeken worden.

7.2 STRATIGRAFIE Er werden vijf deelprofielen (fig. 29: A, B, C, D en E) van 1 m breedte op strategische plaatsen opgeschoond.

7.2.1 Westprofielen A en C De twee profielen aan de westzijde van de sleuf, A en C (fig. 23 en 24 A en C), vertonen bovenop een onderliggende donker groengrijze kleiige opvullingslaag (fig. 24, A5 en C5) – waarvan we vermoeden dat het hier gaat om een vulling van de gracht rond het kasteel- enkele opvullingslagen waarvan we de juiste datering niet konden achterhalen. Profiel A is bovenaan afgedekt met een puinlaag van ca. 15cm dik, bestaande uit kiezel en bruingeel zand, gecreëerd tijdens de graafwerken (fig. 24, A1). Hieronder bevindt zich een donkergrijze tot grijszwarte zandleemlaag, 10cm dik, met wat houtskoolen baksteenfragmenten en enkele keien (fig. 24, A2) dat de restant van een oud loopvlak kan zijn. De derde laag, 20cm dik, is geelgroen van kleur, bestaat eveneens uit zandleem en een bijmenging van houtskoolen witte mortelfragmenten, baksteengruis en -fragmenten (fig. 24, A3). Laag 4 (fig. 24, A4), de laag bovenop de onderliggende groengrijze kleiige opvullingslaag, is een dik bruin kleiïg pakket van ca. 45cm dik en bevat talrijke houtskoolen witte mortelfragmenten, baksteengruis en sporadisch wat leisteen. In profiel C is bovenaan een 30cm dikke bruine zandlemige bouwvoor zichtbaar waarin naast gele en witte mortelstippen wat baksteenfragmenten en houtskool zitten (fig. 24, C1). Er vlak onder zien we een geelbruine lemige tot zandlemige laag van 16 cm dikte met een zelfde bijvulling als voorgaande (fig. 24, C2). De volgende laag, tussen 30 en 40cm dik, is een geelbruine zandige leemlaag bevat talrijke roest vlekken en witte mortel- en baksteenfragmenten (fig. 24, C3). Op de onderliggende groengrijze kleiige opvullingslaag (fig. 24, C5) bevindt zich nog een gele roestbruine kleiïge laag van 18cm dikte met wat baksteenfragmenten en houtskoolstippen (fig. 24, C4).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 22 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 23: Foto van profiel C en A aan de westzijde van de werkput.(© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier)

Figuur 24: Profieltekening van profielen C en A aan de westzijde van de werkput (© agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 23 van 72

7.2.2 Oostprofielen B en D De profielen B en D aan de oostzijde (fig. 29, B en D, fig. 25 en 26) van de werkput vertonen een volkomen andere opbouw dan voorgaande twee. Ze liggen dan ook aan de binnenzijde van de omwallingsmuur onder het oude voorplein. De lagen van beide profielen liggen op een onderliggende bruingroen grijze kleiige lemige zandlaag met wat witte mortel- baksteen- en houtskoolfragmenten (fig. 26, B9 en D12). Beide profielen komen in opbouw in grote lijnen overeen maar verschillen toch. Bij beide profielen bevindt zich bovenaan een een dik pakket puin (fig. 26, B1 en D1) van mortel en bakstenen (20-30 cm). Deze interpreteren we als een laag die tijdens de recente grondwerken werd gevormd. Hieronder bevindt zich een zwartbruine houtskoolrijke laag (10 cm), vermoedelijk een oud loop niveau (fig. 26, B2 en D2). Er onder zit een puinlaag van witte mortel en bakstenen van 5-8 cm dik (fig.26, B3 en D3). Deze laag is waarschijnlijk de laag waarin het puin van verbouwingswerken terecht kwam. In profiel B zit hieronder plaatselijk een geelgroene zandlemige laag met een bijmenging van houtskool, witte mortel- en baksteenfragmenten (fig. 26, B4) gevolgd door een geelbruine lemige laag (ca. 10cm) (fig. 26, B5) en een licht geelbruine lemige laag (ca. 10 cm) beiden met enkel witte mortelfragmenten en baksteengruis (fig. 26, B6). Als laatste bevinden er zich nog twee lagen bovenop de onderliggende bruingroen grijze kleiige lemige zandlaag. Bovenaan een dik puinpakket (40-50cm) van dikke en talrijk witte mortel- en baksteenfragmenten (fig. 26, B7) die duidelijk een restant zijn van de afbraak van delen van oudere fasen van het kasteel en onderaan (fig. 26, B8) een ca. 10 cm dikke grijsbruine zandlemige laag met weinig bijmenging. Profiel D is iets complexer. Onder de bovenste dunne puinlaag zit achtereenvolgens een dun bruin zandlemig laagje (4cm) (fig. 26, D4), een donkergroene zandlemige laag met enkele witte mortelstippen (10-12cm) (fig. 26, D5) en een fijn groen lemig laagje (4cm) (fig. 26, D6). Voorafgaande lagen dekken een dikke puinlaag af (fig. 26, D7) die dezelfde is als in het B-profiel laag 7 maar hier de restant van een bakstenen muur S31 overdekt (fig. 26, D10). Ten noorden van deze funderingsresten ligt deze puinlaag op een onderliggende groengrijze kleiige lemige zandlaag (fig. 26, D8). Ten zuiden ervan bevinden zich nog drie bijkomende lagen op de groengrijze kleiige laag. Bovenaan een donkergrijze kleiig laagje (2-4cm) met houtskoolfragmenten (fig. 26, D8), een grijsbruin kleiig leem pakket (20-25 cm) met enkele witte mortelstippen (fig. 26, D9) en een fijn laagje (2-4cm) met meerdere leisteen fragmenten (fig. 26, D10).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 24 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 25: Foto van profiel B en D aan de oostzijde van de werkput (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

Figuur 26: Profieltekening van profielen B en D aan de oostzijde van de werkput (© agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 25 van 72

7.2.3 Dwarsprofiel E Slechts op één plaats was het mogelijk om een dwarsprofiel, lopende van het noordoosten naar het zuidwesten te bekijken (fig. 29, E, fig. 27 en fig. 28). Onder één rij bakstenen, die deel uitmaken van een bakstenen vloertje (S32) bevindt zich een dikke (30cm) puinlaag van witgele mortel- en baksteenbrokstukken (fig. 28, E2). Eronder tekent zich een zwarte houtskoolrijke laag af (ca. 10cm) (fig. 28, E3) die een zandig bruingrijs leempakket (30-35cm) met houtskoolstippen en baksteen-en witte mortelfragmenten afdekt (fig. 28, E4). Onderaan zien we nog net de aanzet van de onderliggende grijsgroene kleiige laag (fig. 28, E6) die plaatselijk bovenaan een laagje leisteenfragmenten vertoont (fig. 28, E5). Figuur 27: Foto van profiel E (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

Figuur 28: Profieltekening van profiel E (© agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 26 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

7.3 SPOREN EN STRUCTUREN

Figuur 29: Algemeen sporenplan. 1: verstoord; 2: baksteen; 3: Gobertangesteen; 4: ingetekende profielen (A-E) (© agentschap Onroerend Erfgoed: Marc Van Meenen, André Detloff, Sylvia Mazereel).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 27 van 72

In totaal werden er 35 sporen/structuren opgetekend en beschreven (fig. 29). In het noordelijk deel van de sleuf zorgde een aanzienlijke verstoring, te wijten aan vroegere waterleidings- en gaswerken, voor de vernieling van oudere restanten. Een groot deel van de overgebleven sporen zijn muur(funderings)resten. Naargelang hun opbouw, gebruikt materiaal en fasering kunnen we deze indelen in drie groepen: in de eerste plaats zijn er de resten behorende tot de muur en opbouw van het kasteel langs de gracht, ten tweede de restanten van een verbouwing hiervan aan de binnenzijde van de muur en ten derde restanten van latere in baksteen opgetrokken verbouwingen uit de 19de eeuw nadat de gracht gedempt was.

7.3.1 Restanten behorende tot de muur en opbouw van het kasteel De vroegste muurfragmenten (S19, S20, S21, S24, S25, S26, S27, S28, S30) zijn alle opgebouwd met een parament van gekapte blokken in Gobertangesteen6 op een fundering van ruwe stenen in Gobertangesteen (fig. 30 tot 32). De gebruikte stenen verschillen van formaat (ca. 20x20x10 tot 50x30x12 cm) maar hebben per horizontale rij wel dezelfde dikte (tussen 10 en 12 cm). Aan de zogenaamde zichtbare zijde aan de gracht zijn op al deze stenen duidelijke bewerkingssporen te zien. De totale lengte van de kasteelmuur kon niet exact achterhaald worden omdat de noordoostelijke hoek door recente verstoringen vernield werd maar deze moet ongeveer 29 meter geweest zijn. De dikte van de muren bedroeg 130 cm. De kern van deze muren werd opgebouwd met niet in vorm bekapte Gobertangesteen en gemetseld met een grijsgele kalkmortel. Figuur 30: De muur in Gobertangesteen in het noordoosten van de werkput met sporen S19, S20 en S21 vanuit het zuiden (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

Met dank aan R. Dreesen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 28 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 31: De muur in Gobertange steen langs de gedempte gracht in midden van de werkput met sporen S26 en S34 op de voorgrond vanuit het noorden (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

Figuur 32: De hoek van de muur in Gobertange steen langs de gedempte gracht in het zuidwesten van de werkput met sporen S26 en S34 op de voorgrond vanuit het zuidwesten (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

Spoor S28 is het enigste funderingsmuurtje dat haaks op de grote muur staat (fig. 33). We konden nog net vaststellen dat het op de onderliggende iets bredere fundering was aangelegd. Spoor S30 bestond uit een platte steen met aan de langs zijden een kleine opstaande rand (fig. 34). Deze steen lijkt in de oudste fundering te zijn ingewerkt en interpreteren we als een afvoer van overtollig water richting oude gracht. Figuur 33: Het dwarsmuurtje in Gobertangesteen langs de gedempte gracht spoor S28 vanuit het zuidoosten (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 29 van 72

Figuur 34: De afvoer in Gobertangesteen langs de gedempte gracht spoor S30 vanuit het zuidwesten (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

7.3.2 De restanten van een verbouwing van voorgaande De bakstenen restanten van een verbouwing van de muur in Gobertangesteen zijn alleen waar te nemen aan de binnenzijde van de muur. Vermoedelijk werd eerst een rij Gobertangesteen afgebroken, zodat men op de fundering van de muur een nieuwe muur in baksteen (24x12x6cm) kon metselen in geelgroene kalkmortel. De stukken muur in baksteen zijn beperkt tot het midden- en zuidwestelijk deel van de Gobertange funderingsmuur, S29 en S33 (fig. 35). Of dit verder liep richting noordoosten kon door de recente verstoring aldaar niet achterhaald worden. In het zuidwesten werd een dwarsmuurtje, spoor S31, opgetrokken tegen de baksteenverbouwing (fig. 36). Er werd eveneens een vloertje, spoor S32, in dezelfde soort baksteen aangetroffen (fig. 37).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 30 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 35: Aan de binnenkant van de muur Gobertangesteen is een tweede muurtje opgetrokken in baksteen (S29 en S33) (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

Figuur 36: Dwars muurtje in baksteen (S31) en dwarsmuurtje in Gobertangesteen (S28) (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 31 van 72

Figuur 37: vloertje in baksteen (S32) (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

7.3.3 Restanten van een in baksteen opgetrokken verbouwingen uit de 19de eeuw De sporen in baksteen (23x11x5cm) in het noorden van de werkput zijn de restanten van het bijplaatsen van een nieuwe vleugel en bijgebouwtjes aan de noordzijde van het kasteel zoals zichtbaar op afbeeldingen uit de tweede helft van de 19de eeuw (fig. 19, 20 en 42). Sporen S1, S2, S3, S4, S5 en S6 behoren hiertoe (fig. 38). Sporen S13, S14 en S15 zijn opvullings- en nivelleringslagen (fig. 39). Zij zorgden voor een goede ondergrond om waarschijnlijk een vloer op te leggen. S16 en S17 zijn twee paalkuilen aangelegd in S13 (fig. 40 en 41). De betekenis hiervan ontgaat ons maar zij kunnen gediend hebben ter ondersteuning van een vloer. Er werd afgesproken de restanten van de muren eventueel te behouden zodat ze konden worden ingewerkt in het nieuw aan te leggen voorplein voor het kasteel naargelang het opgestelde beheersplan7 voor het site het toeliet. Figuur 38: Muurtjes in baksteen van 19deeeuwse uitbouw (S1 - 6) (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

https://plannen.onroerenderfgoed.be/plannen/42.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 32 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 39: opvullingslaag binnen de 19deeeuwse uitbouw (S13) (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

Figuur 40: Doorsnede spoor S16 (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

Figuur 41: Doorsnede spoor S17 (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 33 van 72

Figuur 42: Een detail van een tekening uit 1869 toont een apsis en een bijbouw voor de linkervleugel van het kasteel (© Heemkundige kring Velpeleven).

7.4 DE VONDSTEN Tijdens het onderzoek van deze toevalsvondst werden 56 archeologische vondsten als losse vondst ingezameld, afkomstig van de storthopen, waaronder 24 scherven aardewerk, 26 voorwerpen in ijzer 6 in lood en 1 bouwfragment in blauwe hardsteen of petit granite. In het vlak en in de bestudeerde coupes werden 67 vondsten gerecupereerd: 13 glasscherven, 15 aardewerk fragmenten, 2 dakpanfragmenten, 1 tegel, 1 volledige baksteen, 23 baksteenfragmenten, 4 botfragmenten, 1 fragment in pijpaarde en 3 ijzeren nagelfragmenten. Verder werden er nog 4 bouwfragmenten in Gobertangesteen ingezameld. Een eerste studie van het aangetroffen aardewerk dateert het ensemble tussen de late middeleeuwen en de nieuwste tijd. Omwille van het lage aantal vondsten die werden aangetroffen werd er geen assessment voorzien en zal er direct worden overgegaan naar een studie van het archeologisch materiaal. In totaal werden er 10 bodemmonsters van 10 liter uit één laag S34 en 9 uit de ingetekende profielen genomen.

7.4.1 Metaal De metalen voorwerpen zijn vooral vervaardigd uit ijzer. Van de 26 die als losse vondst werden ingezameld zijn er 22 spijkers en 4 fragmenten waarvan de vorm niet bepaald kon worden. Slechts 6 ondetermineerbare, vormloze fragmenten waren in lood. In profiel E werden onder laag 3 nagelfragmenten aangetroffen.

7.4.2 Aardewerk8 In totaal werden er 24 aardewerkfragmenten als losse vondst ingezameld en 15 in ofwel een spoor (S34 en S35) of in een profiel (B en E). Er zal slechts, wegens het kleine aantal, een bondig overzicht gegeven worden van de aardewerksoorten en vormen. In totaal werden er 12 scherven rood aardewerk met loodglazuur aangetroffen. Twee ervan werden als losse vondst opgeraapt. Eén ervan betreft de rand van een teil te dateren tussen 1400 en 1600 (fig. 8

Determinatie door Koen de Groote.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 34 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

43, 1). Uit spoor S34 kwam een rand van een kom tevoorschijn die te dateren is tussen 1700 en 1900 (fig. 43, 3). In spoor S35 werd 1 wandscherf aangetroffen. In profiel B kwam uit laag 8, 1 wandscherf in rood aardewerk tevoorschijn. In profiel E zaten zes scherven rood aardewerk alle in laag drie waarvan 1 fragment van een teil te dateren is tussen 1400 en 1600 (fig. 43, 9). Slechts twee aangetroffen scherven zijn in witbakkend aardewerk waarvan een fragment van een kom uit spoor S34 loodglazuur vertoont en een fragment van de grape uit laag 3 gedateerd tussen 1400 en 1600 extern paars ijzerhoudend glazuur en intern geel loodglazuur heeft (fig. 43, 7). De derde aardewerkgroep die werd aangetroffen is steengoed. In totaal gaat het om 24 scherven. Het betreft 17 scherven van een mineraalwater- of jeneverfles die als losse vondst werd geregistreerd en een wand- en bodemfragment van een mineraalwaterkruik uit spoor S35 die te dateren is tussen 1700 en 1900 (fig. 43, 8). 1 scherf Westerwald uit spoor S34 is te dateren tussen 1600 en 1800. Een rand van een kruik/kan uit laag 3 van profiel E heeft als productieplaats Raeren en is te dateren tussen 15751650. Als laatste is er nog een scherf Langerwehe van een kan of kruik te vermelden die als losse vondst werd ingezameld. Als losse vondsten werd 1 scherf van een bord in majolica met een kobalt dambord versiering opgeraapt die te dateren is tussen 1550 en 1625 (fig. 43, 2) en één wandscherf faience . Bij het aardewerk vermelden we nog 23 fragmenten van een baksteen uit profiel E, laag 4 en een volledige uit profiel C, laag 4, een volledige vloertegel te dateren tussen 1600-1900 uit S34 en twee fragmenten van platte dakpannen met een nokje te dateren tussen 1175 en 1500 uit S35. Tenslotte is er één pijpekopje in witte pijpaarde gevonden in profiel E, laag 3. Het aangetroffen aardewerk is beperkt en komt vooral uit ophogings-, opvullings of puinlagen en kunnen we slechts globaal dateren tussen de late middeleeuwen en de nieuwste tijd.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 35 van 72

Figuur 43: Enkele vondsten ceramiek en glas (© agentschap Onroerend Erfgoed: André Detloff).

7.4.3 Glas9 Al de aangetroffen scherven van flessen, 13 in totaal, waren in groen glas en werden allen gevonden in spoor S34. Twee randfragmenten (fig. 43, 4 en 6) zijn te dateren tussen 1700 en 1900. Een derde rand behoorde tot een geblazen fles (fig. 43, 5) en is te dateren tussen 1700 en 1800.

7.4.4 Natuursteen10 In totaal werden er vijf natuurstenen blokken bijgehouden. De eerste, een losse vondst, uit blauwe hardsteen (petit granite) en onvolledig, vertoont parallelle strepen van bewerking op een uitsparing aan beide zijden. Dit behoorde waarschijnlijk tot een omlijsting van een deur of raam van het afgebroken deel van het kasteel (fig. 44). De vier andere stenen zijn allen uit Gobertangesteen vervaardigd en werden gerecupereerd uit de omwallingsmuur (S26). Twee ervan zijn vormeloos en behoorden tot de kern van de muur. De twee andere zijn gekapte paramentstenen. De eerste (30x20x10cm) is driehoekig en vertoonde nog sporen van witroze kalkmortel op de vlakke zijde (fig. 45). De tweede (35x18x12cm) is 9

Determinatie door Koen de Groote. Determinatie door Roland Dreesen.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 36 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

rechthoekig, vertoonde witte kalkmortel op de niet gekapte zijden en bewerkingssporen op de vlakke zijde. (fig. 46).

Figuur 44: Het bouwfragment in petit granite (© agentschap Onroerend Erfgoed: Lode Goukens).

Figuur 45: De driehoekige paramentsteen (© agentschap Onroerend Erfgoed: Lode Goukens).

Figuur 46: De rechthoekige paramentsteen (© agentschap Onroerend Erfgoed: Lode Goukens).

7.4.5 Botmateriaal11 Het botmateriaal bleef beperkt tot vier stukken: een rib van een middelgroot zoogdier uit het profiel C, laag 3, een niet te determineren fragment uit profiel D laag 8 en een ribfragment van een middelgroot zoogdier samen met een niet te determineren fragment uit profiel E laag 4.

Determinatie door An Lentacker.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 37 van 72

7.4.6 Macrobotanische resten Enkele grondstalen zijn gecontroleerd op de aanwezigheid van zaden en vruchten. Het gaat over 10 monsters. 1 uit spoor S34 en 9 uit verschillende lagen uit de nader bekeken profielen. Slechts 3 monsters, met name één uit spoor S34 en twee uit profiel A bevatten redelijk tot veel botanische macroresten. Deze waren meestal onverkoold en de bewaring ervan is matig. De overige monsters bevatten weinig tot zeer weinig botanische resten (tabel 2). Bij de mogelijke gebruiksplanten leveren de verkoolde resten van granen bewijs dat gerst (Hordeum vulgare) in het bijzonder en granen (Cerealia) in het algemeen gebruikt werden. Van fruit en noten zijn voornamelijk onverkoolde resten gevonden. Het gaat dan zowel om soorten die mogelijk tot de natuurlijke oeverbegroeiing van de verdwenen gracht behoorden zoals vlier (Sambucus sp.) en braam (Rubus fruticosus), als om soorten die in tuinen en boomgaarden kunnen zijn gekweekt en waarschijnlijk als afval in de onderzochte sporen terecht zijn gekomen. Tot deze laatste groep kunnen aardbeien (Fragaria vesca), kersen (Prunus avium) en pruimen (Prunus sp.) worden gerekend. In het monster uit de laag (spoor 34) werden opmerkelijk veel zaden van postelein (Portulaca oleracea) gevonden. Postelein was in de middeleeuwen een gegeerde groente12. De blaadjes kunnen worden gekookt en zoals spinazie worden gegeten. Men kan er zelfs soep van maken en rauw eten zoals een salade. Nog steeds wordt deze plant in meerdere (bijvoorbeeld in Nederland) of in mindere mate (in België en Duitsland13) op deze manier gebruikt. Biet (Beta vulgaris) is van nature een zoutminnende plant die alleen in brak milieu in schorren, duinen en langs stranden voorkomt. Omdat dergelijke milieus niet voorkomen in de omgeving van de vindplaats zullen de zaden waarschijnlijk afkomstig zijn van gekweekte planten. Er bestonden nog geen variëteiten met verdikte wortels zoals we die nu kennen14.

Figuur 47: Fragment van een zaad van doornappel (Datura stramonium).

Figuur 48: Doornappel (Datura stramonium): plant.

Opvallend, zeldzaam en vermeldenswaard is de vondst van enkele fragmenten van zaden van de doornappel (Datura stramonium, fig. 47 en 48). Doornappel zou afkomstig zijn van Noord-Amerika en Mexico. In 1577 zou hij ingevoerd zijn in Spanje waarna men begon hem te kweken in botanische tuinen, ook in onze streken. Van daaruit zou hij dan verwilderd zijn. De idee dat hij afkomstig zou zijn uit Zuidwest-Azië berust op een verwarring met Datura metel15. In zijn "Cruydt-Boeck" klasseert

Baudet 1904. Körber-Grohne 1987, 296. 14 Körber-Grohne 1987. 15 Weeda e.a. 1988. 12 13

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 38 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Dodoens16 deze plant onder de "Indiaensche boomen". Hij groeit nu op mesthopen, vuilnisbelten, in tuinen en op andere ruderale plaatsen17. Alle delen van de plant zijn uitermate giftig. In Zuid-Europa zou hij dan ook van de 15de tot 18de eeuw verantwoordelijk geweest zijn voor het vroegtijdige levenseinde van diverse personen. Er worden ook hallucinerende en seksueel stimulerende eigenschappen aan toegeschreven18. Of de doornappel als onkruid voorkwam in de tuinen van het kasteel, of voor zijn geneeskrachtige, kalmerende eigenschappen werd gekweekt, kan uiteraard niet afgeleid worden van de aanwezigheid van enkele zaadfragmenten. Eerder werden in Vlaanderen resten van doornappel aangetroffen in een beerput van de priorij in Ename19, en in Nederland o.a. in Dommelen20. Hennep (Cannabis sativa) wordt in de meeste oude kruidenboeken genoemd vanwege de medicinale eigenschappen. Hoewel het tegenwoordig vooral wordt geassocieerd met druggebruik, is de kans dat het daarvoor werd gebruikt zeer klein. In ons gematigd klimaat wordt de scheikundige stof verantwoordelijk voor de “geestverruimende” werking immers slechts in kleine hoeveelheden aangemaakt. Hennep werd voornamelijk verbouwd voor vezels en olie. De olie werd in allerhande spijzen verwerkt. De vezels werden gebruikt voor het vervaardigen van touw, zakken, zeildoek en kleren. De meerderheid van de zaden is afkomstig van onkruiden. De meeste soorten vinden een plaats in door mens en dier beïnvloede plaatsen: akkers, (moes)tuinen, tredplanten en ruderalen. Melganzenvoet (Chenopodium album), tuinbingelkruid (Mercurialis annua), tuinwolfsmelk (Euphorbia peplus), gewone duivenkervel (Fumaria officinalis), guichelheil (Anagallis arvensis), beklierde duizendknoop (Polygonum lapathifolium), korrelganzenvoet (Chenopodium polyspermum), zwarte nachtschade (Solanum nigrum), vogelmuur (Stellaria media) en kleine brandnetel (Urtica urens) zijn voorbeelden van onkruiden die bij voorkeur op zeer stikstofrijke plaatsen groeien en vaak in verband worden gebracht met de vroegere aanwezigheid van tuinen die intensief bewerkt en goed bemest werden. Een strikt onderscheid maken tussen onkruiden van (graan)akkers en onkruiden van tuinen is echter onmogelijk.

Dodoens 1644. Heukels & Van Ooststroom 1977; De Langhe e.a. 1988. 18 De Cleene 1983. 19 Cooremans e. a. 1993 20 Pals 1988. 16 17

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 39 van 72

Spoornummer Aard spoor

laag

profiel

Inventarisnummer

Densiteit (zw/w/r/v/zv)

Diversiteit (zw/w/r/v/zv)

Bewaring (ov/c/min)

Conditie (s/m/g)

Intrusief ?

gerst

Cerealia fr.

granen

Fragaria vesca (ov)

aardbei

Prunus avium(ov)

zoete kers

Prunus sp. fr.

pruimen

Rubus fruticosus (ov)

braam

Rubus idaeus (ov)

framboos

Sambucus ebulus (ov)

kruidvlier

Sambucus nigra (ov)

vlier

Beta vulgaris (ov)

biet

Cannabis sativa (ov)

hennep

Datura stramonium (ov)

doornappel

Portulaca oleracea (ov)

postelein

Aethyusa cynapium (ov)

hondspeterselie

Alisma sp. (ov)

waterweegbree

Anagallis arvensis (ov)

guichelheil

Anthemis cotula (ov)

stinkende kamille

Atriplex sp. (ov)

melde

Mogelijke gebruiksplanten Hordeum vulgare

Wilde planten

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 40 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Capsella bursa-pastoris (ov)

herderstasje

Carex hirta/riparia (ov)

ruige zegge of oeverzegge

Chaenorhinum minus (ov)

kleine leeuwerik

Chenopodium album (ov)

melganzenvoet

Chenopodium ficifolium (ov)

stippelganzenvoet

Chenopodium glaucum/rubrum (ov)

zeegroene of rpde ganzenvoet

Chenopodium polyspermum (ov)

korrelganzenvoet

Chenopodium cf. murale

waarschijnlijk muurganzenvoet

Euphorbia helioscopa (ov)

kroontjeskruid

Euphorbia peplus (ov)

tuinwolfsmelk

Fallopia convolvulus (ov)

zwaluwtong

Fumaria officinalis (ov)

gewone duivenkervel

Lamium purpureum (ov)

paarse dovenetel

Lapsana communis (ov)

akkerkool

Lycopus europaeus (ov)

wolfspoot

Mercurialis annua (ov)

tuinbingelkruid

Myosotis sp. (ov)

vergeet-mij-nietjes

Origanum vulgare (ov)

wilde marjolein

Oxalis corniculata (ov)

gehoornde klaverzuring

Poaceae (ov)

grassenfamilie

Polygonum aviculare (ov)

varkensgras

Polygonum lapathifolium (ov)

beklierde duizendknooop

Ranunculus arvensis (ov)

akkerboterbloem

Ranunculus repens type (ov)

kruipende boterbloem

Ranunculus sardous (ov)

behaarde boterbloem

Rumex sp. (ov)

zuring

Senecio sp. (ov)

kruiskruid

Solanum nigrum (ov)

zwarte nachtschade

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 41 van 72

Sonchus arvensis/oleraceus (ov)

akker- of gewone melkdistel

Sonchus asper (ov)

gekroesde melkdistel

Sparganium sp. Vrucht (ov)

egeslskop

Stellaria alsine (ov)

moerasmuur

Stellaria media (ov)

vogelmuur

Thlaspi arvensis (ov)

witte krodde

Trifolium repens type (ov)

witte klaver

Trifolium sp.

klaver

Trifolium sp. (ov)

Urtica dioica (ov)

grote brandnetel

Urtica urens (ov)

kleine brandnetel

Valerianella dentata (ov)

getande veldsla

Vicia hirsuta/tetrasperma

vierzadige of ringelwikke

Vicia sp.

wikke

Viola sp. (ov)

viooltje

knoppen (ov)

insecteneieren

Chenopodium album (ov)

Sambucus fr. sp. (ov)

takjes/worteltjes (ov)

Overig

Intrusief ?

Tabel 2: Zaden en vruchten aangetroffen in de verschillende onderzochte lagen van de gracht. De resten zijn onverkoold tenzij anders vermeld (c=verkoold). (fr.=fragment, lb.=lemma basis, zw=zeer weinig, w=weinig, v=veel, s=slecht, m=matig, g=goed)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 42 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Grote brandnetel (Urtica dioica), stinkende kamille (Anthemis cotula), stippelganzenvoet (Chenopodium ficifolium) en akkerkool (Lapsana communis) zijn voorbeelden van soorten met een voorkeur voor ruderale, door mens en dier verstoorde en door organisch materiaal aangerijkte plaatsen, zoals afval-, mest- en puinhopen. Grote brandnetel is gekend voor zijn voorkomen op afvalen puinhopen maar kan ook in verwilderde tuinen massaal tevoorschijn komen. Het zijn allemaal soorten met een voorkeur voor voedselrijke plaatsen en komen ook vaak voor aan de randen van en op braakliggende akkers. Herderstasje (Capsella bursa-pastoris) en varkensgras (Polygonum aviculare) zijn tredbestendige planten die veel op en langs wegen en paden voorkomen. Van graslandplanten en soorten van de oeverbegroeiing van de gracht zijn eerder weinig resten gevonden. Kruipende boterbloem (Ranunculus repens) en klaversoorten (Trifolium sp.) komen veel voor in gras- en weilanden. Soorten van meer vochtige standplaatsen zoals behaarde boterbloem (Ranunculus sardous), en verschillende zeggesoorten (Carex sp.) groeien op periodiek droogvallende plassen in graslanden maar ook langs slootkanten en greppels. Deze kunnen tot de vegetatie van de oevers van de gracht gerekend worden. Waterweegbree (Alsima sp.) is een waterplant die mogelijk in de gracht zelf groeide. Samengevat, er zijn voornamelijk onverkoolde plantaardige resten gevonden. Zij zijn afkomstig van zowel gebruiksplanten, voornamelijk van fruit en noten, maar vooral van wilde planten waar soorten geassocieerd met de vroegere aanwezigheid van tuinen de bovenhand hebben. Opvallend is de aanwezigheid van resten van doornappel, een soort die in archeologische context slechts zelden wordt gevonden. Ook het grote aantal zaden van postelein in de laag, toegeschreven aan vulling van de gracht is bijzonder. Alles samen doet het gevonden soortenspectrum vermoeden dat er zich (moes)tuinen in de nabijheid van de gracht moeten bevonden hebben.

7.5 INTERPRETATIE EN SYNTHESE VAN DE ARCHEOLOGISCHE SITE Al de aangetroffen sporen behoren tot het kasteel van Kwabeek en de latere verbouwingen die gebeurden. De muurfunderingen, soms verschillend qua opbouw en samenstelling behoren tot verschillende fasen waarvan de oudste terug gaat tot het einde van de 17de of het begin van de 18de eeuw zoals op een schets uit 1709 zichtbaar is (fig. 14). Oudere sporen werden tijdens het onderzoek niet aangetroffen. Op de kaarten van Villaret en Ferraris is eenzelfde vormgeving van het kasteel zichtbaar net als de gracht rond het kasteel. Zowel de westelijke omwallingsmuur als de korte funderingen van de noordelijke en zuidelijke aanzetten die in een hoek van 90° richting huidig kasteel lopen zijn opgebouwd met Gobertangesteen. Ook kunnen we enkele sporen (S20, S21, S24 en S25) interpreteren als de restanten van een aangrenzende brug die toegang gaf tot het kasteel, zwaar verstoord door recentere uitgravingen. De omheiningsmuur werd later aan de binnenzijde plaatselijk verbouwd of aangepast met bakstenen (S29) – de reden hiervoor is niet duidelijk - en in de zuidwestelijke hoek werd een dwarsmuurtje (S31) en een vloertje aangelegd (S32). Een juiste datering van deze verbouwing is niet te achterhalen maar moet wel gebeurd zijn voor 1815. Op dat ogenblik was de gracht gedeeltelijk gedempt ter hoogte van de vroegere brug en vormde geen gesloten kring meer. Op het primitief kadaster van Vertrijk uit 1830-1834 (fig. 17) is duidelijk de L-vorm te herkennen van de verbouwingen door Philippe de Wouters de Bouchout. In die periode werd eveneens de omwallingsmuur in Gobertangesteen opgegeven en is er geen sprake meer van een ommuurd voorplein. Vanaf 1864 werd het kasteel opnieuw verbouwd en kwam er een noordwestelijke vleugel bij. Er werd tevens een uitspringende gedeelte (S6) en aangrenzend gebouw (S1, S2, S3 en S5) richting noordoosten in baksteen bijgebouwd. Nadat het gebouw in handen kwam van Robert de Liedekerke in 1893 werd deze vleugel afgebroken en werd het kasteel wederom verbouwd. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 43 van 72

Daar het hier gaat om een toevalsvondst, beperkt in oppervlakte en die op korte tijd moest worden afgewerkt en we op sommige plaatsen te maken hadden met wateroverlas, konden slechts op een paar plaatsen profielen bekeken worden. Al de lagen die we vaststelden hadden te maken met opvulling, ophoging en afbraak en gaven weinig bijkomende informatie in verband met de fasering en de datering van de aangetroffen sporen. Ook de beperkte ingezamelde vondsten gaven ons geen verdere indicatie en kunnen we grosso modo dateren tussen de late middeleeuwen en de nieuwste tijd. Toch konden we met de beperkte informatie drie bouwfasen op het terrein vaststellen. Samen met de historische gegevens leverde het volgende resultaat op (fig. 49). Een eerste fase die herkend werd (fig. 49,1) – van oudere fasen van het kasteel werd niets aangetroffen ook al zou het domein teruggaan tot de 14de eeuw- zien we op een schets uit 1706 en later op de kaarten van Villaret en Ferraris. Het betreft de funderingen in Gobertangesteen die we aantroffen van de westelijke omwallingsmuur en de in een rechte hoek aansluitende aanzetten van de noordelijke en zuidelijke muur die duidelijk in de richting lopen van de muren van het huidige kasteel (fig. 50). Ook de funderingen van de bijhorende toegangsbrug behoren tot deze fase. Een tweede fase bestaat hoofdzakelijk uit verbouwingen en toevoegingen in baksteen van en aan voorgaande muren en een vloertje in de zuidwestelijke hoek (fig. 49,2). Deze verbouwing is te dateren voor 1815. Op dat ogenblik werd de gracht grotendeels gedempt en werd het kasteel herbouwd. Het kreeg het een L-vormig grondplan. Deze verbouwing en het opgeven van de omheiningsmuur in Gobertangesteen is duidelijk op te merken op het primitief kadaster. Later in 1864 werd het kasteel opnieuw verbouwd en werd er een noordwestelijke vleugel en uitspringend gedeelte in baksteen toegevoegd (fig. 49,3). Deze toevoegingen werden op het einde van de 19de eeuw (1893) terug afgebroken en na nog enkele verbouwingen kreeg het kasteel zijn huidige uitzicht.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 44 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 49: Fasering van de aangetroffen muurresten. 1: funderingen in Gobertangesteen 18de eeuw. 2: verbouwingen in baksteen van voor 1815. 3: aanbouw na 1864 (© agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 45 van 72

Figuur 50: Fasering van de aangetroffen muurresten geprojecteerd op de huidige toestand op het terrein met het plattegrond van het huidige kasteel. 1: funderingen in Gobertangesteen;. 2: verbouwingen in baksteen van voor 1815. 3: aanbouw na 1864. 4: huidige kasteel. 5: huidige vijver. 6: paden voor de heraanleg. 7: vermoedelijk verbinding tussen westelijke omwallingsmuur en het kasteel (© agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel).

Op de vooraf gestelde onderzoeksvragen in 3.2 kunnen we volgende antwoorden formuleren rekening houdend met het feit dat dit om een toevalsvondst gaat met de nodige beperkingen. Zijn er sporen aanwezig en zijn de sporen natuurlijk of antropogeen? Alle sporen die werden aangetroffen zijn van antropogene oorsprong. Hoe is de bewaringstoestand van de sporen? De bewaringstoestand van de aanwezige sporen waren, gezien de omstandigheden uitstekend. De aanwezige funderingsresten werden mits de nodige bescherming deels heropgebouwd om ze zichtbaar te maken in de nieuwe aanleg van het plein voor het kasteel/stadhuis. Behoren de sporen tot één of meerdere periodes? De aanwezige muurresten konden toegeschreven worden aan drie fasen van de bouwgeschiedenis van het kasteel cf.7.5 Zijn er restanten van vroegere bouwfasen van het kasteel aanwezig en zo ja kunnen deze gedateerd worden? Er zijn vroegere bouwfasen van het huidige kasteel aanwezig in de ondergrond en deze konden gedateerd worden. Kan de ouderdom van de restanten van de oudere fasen van het kasteel op basis van archeologische vondsten bevestigd worden? De ouderdom van de restanten van muurfunderingen konden aan de hand van de opbouw, het gebruikte materiaal en het historisch onderzoek gedateerd worden. ///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 46 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

De oudste fase bestond uit een muurfundering van de omwallingsmuur in Gobertangesteen en dateert uit het begin van 18de eeuw. Een tweede bouwfase (verbouwing in baksteen) is te dateren voor 1815. Toen werden er aan vorige muren verbouwingen in baksteen uitgevoerd en werd een bakstenen vloertje aangelegd. Een derde archeologisch herkenbare bouwfase na het opgeven van de omheiningsmuur en het dempen van de gracht bestond uit een nieuwe aanbouw in baksteen aan het toenmalige kasteel in noordoostelijke richting. Deze is te dateren na 1864. Zijn er eventueel nog vroegere (onbekende) bouwfasen? Sporen van het kasteel van voor de 18de eeuw werden niet aangetroffen. De sleuf was dan ook beperkt tot de westelijke zij van het plein voor het kasteel/stadhuis. Zeggen de culturele vondsten iets over de materiële cultuur van het site? Hiervoor werden er te weinig vondsten ingezameld. Kunnen eventuele bot- en macrobotanische resten informatie geven over de eetcultuur binnen de oudere fasen van het kasteel en over het landschap/ de tuin rond het kasteel? De botresten waren te gering in aantal om meer informatie te geven over comsumptiepatronen. Het onderzoek van de macrobotanische resten leverde vooral onverkoolde plantaardige resten op. Zowel gebruiksplanten (fruit en noten) maar vooral wilde planten geassocieerd met tuinen werden aangetroffen. Opvallend is de aanwezigheid van resten van doornappel die in archeologische context zelden worden aangetroffen. Ook het grote aantal zaden van postelein uit een laag, die waarschijnlijk te maken heeft met de opvulling van de gracht, is bijzonder.

8 SAMENVATTING Tijdens dit beperkte onderzoek kon op basis van de aangetroffen muurrestanten toch een drietal fasen van het kasteel archeologisch worden vastgesteld van de periode tussen het begin van de 18de en de tweede helft van de 19de eeuw (cf. 7.5) Het kasteel kende ook oudere bouwfasen aangezien het reeds vermeld wordt in de 14de eeuw. Hiervan kon echter niets worden opgegraven. Van de talrijke latere verbouwingsfasen kon slechts één verbouwing duidelijk herkend worden, namelijk deze van na 1864. De andere talrijke verbouwingen kunnen eventueel wel sporen hebben nagelaten in het voorplein van het huidige kasteel. De onderzochte profielen leverden geen bijkomende informatie op in het kader van de datering en evolutie van het kasteel terrein. De weinige vondsten dateren alle globaal tussen de late middeleeuwen en de nieuwste tijd en leverden geen verdere informatie op. Het oudst aangetroffen materiaal betreft 1 scherf majolica met een kobalt dambord versiering daterend uit 1550 en 1625. Het ingezamelde dierlijk bot was te beperkt om hier verdere uitspraken over te doen. Het onderzoek van de macrobotanische resten leverde vooral onverkoolde plantaardige resten op. Zowel gebruiksplanten (fruit en noten) maar vooral wilde planten geassocieerd met tuinen werden aangetroffen. Opvallend is de aanwezigheid van resten van doornappel die in archeologische context zelden wordt aangetroffen. Ook het grote aantal zaden van postelein uit een laag, die waarschijnlijk te maken heeft met de opvulling van de gracht, is bijzonder. Ook al gaat het hier om een beperkte ingreep in de bodem naar aanleiding van een toevalsvondst toch blijft het site een uitzonderlijk voorbeeld van de evolutie van een kasteel dat belangrijk was voor de directe omgeving en regio.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 47 van 72

9 BEWARING EN DEPONERING VAN HET ARCHEOLOGISCH ENSEMBLE Zoals decretaal bepaald, moet de zakelijkrechthouder beslissen waar het archeologische ensemble uiteindelijk bewaard zal worden en het hierbij als een geheel bewaren, het in goede staat behouden en beschikbaar houden voor wetenschappelijk onderzoek (Onroerenderfgoeddecreet van 12 juli 2013 – Art. 5.2.1). De zakelijkrechthouder die het beheer van een archeologisch ensemble toevertrouwt aan een erkend onroerenderfgoeddepot voldoet aan deze verplichtingen. Voorlopig worden het opgravingsarchief en de vondsten bewaard in het archief en het depot van het agentschap Onroerend Erfgoed. Later zal contact worden opgenomen met de zakelijkrechthouder om te vragen of men dit overdraagt aan het depot van het agentschap of aan een ander erkend depot.

10 PUBLIEKSWERKING Na het onderzoek werd door de gemeente besloten om de plannen van de geplande herinrichting van het plein voor het stadhuis aan te passen en rekening te houden met de aangetroffen resten. Deze werden met worteldoek afgedekt en de sleuf werd terug opgevuld zodat de archeologische resten in situ konden bewaard blijven. De muur in Gobertangesteen die vroeger grensde aan de omgrachting en naar alle waarschijnlijkheid in een rechte hoek aansloot bij de muren van het oude kasteel werd deels heropgebouwd met nieuw materiaal dat zichtbaar blijft aan de noordwestelijke zijde (fig. 51 en 52). Ook in de betegeling van het nieuwe plein werd het verloop van de oude muur aangeduid. Zo kreeg men terug een idee van de omvang van het oude binnenplein (fig. 53). Figuur 51: Zicht op het nieuwe plein voor het stadhuis vanuit het noordwesten.(© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 48 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

Figuur 52: Zicht op de nieuwe heropgebouwde muren bovenop de archeologische resten. (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier)

Figuur 53: Zicht op het nieuwe plein met in de bodem de aanduiding van de oude muren. (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier)

Ook de bakstenen uitbreiding en aanbouw van het kasteel uit de 19de eeuw werd in noordelijk richting deels heropgebouwd met baksteen. Op 10 september 2017 werd het geheel plechtig geopend in het bijzijn van enkele notabelen van de gemeente en enkele leden van de plaatselijke Heemkundige kring Velpewezen vzw (fig. 54). Figuur 54: Plechtige opening van het nieuwe plein. (© agentschap Onroerend Erfgoed: Geert Vynckier)

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 49 van 72

11 BIBLIOGRAFIE BAUDET F. 1904: De maaltijd en de keuken in de middeleeuwen. Doctoraatsthesis. Leiden. COOREMANS B., ERVYNCK A. & VAN NEER W. 1993: De voedselvoorziening in de Sint-Salvatorsabdij te Ename (stad Oudenaarde, prov. Oost-Vlaanderen) 2. De afvalput van de priorij (17de eeuw). Archeologie in Vlaanderen III, 419-442. DE CLEENE M. & LEJEUNE M.C. 2000: Compendium van rituele planten in Europa. Stichting Mens en Cultuur, Gent.

DE LANGHE J.E., DELVOSALLE L., DUVIGNEAUD J. & VANDEN BERGHEN C. 1988: Flora van België, het Groothertogdom Luxemburg, Noord-Frankrijk en de aangrenzende gebieden (Pteridofyten en Spermatofyten), Uitgave van het Patrimonium van de Nationale Plantentuin van België, Meise. DENEEF R. 2004: Historische tuinen en parken van Vlaanderen. Inventaris Vlaams-Brabant. Bierbeek, Boutersem, Glabbeek en Oud-Heverlee, M&L Cahier, 9, 127-135. DODOENS R. 1644: Cruydtboeck, Antwerpen. GEYSENS R. 1998: Het Domein van Kwabeek : kasteel en park,Boutersem, v.z.w. Velpeleven. HEUKELS H. & VAN OOSTSTROOM S.J. 1977: Flora van Nederland, Groningen. KÖRBER-GROHNE U. 1987: Nutzpflanzen in Deutschland. Kulturgeschichte und Biologie, Stuttgart. PALS J.P 1988: Akkerbouw in het middeleeuwse Dommelen. Phyto-archeologische studies. Academisch Proefschrift, Amsterdam. WEEDA E.J., WESTRA R., WESTRA C. & WESTRA T. 1988: Nederlandse oecologische flora. Wilde planten en hun relaties 3.

URL AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2020: Kasteeldomein van Kwabeek [online] https://id.erfgoed.net/erfgoedobjecten/41588 (Geraadpleegd op 25 november 2020). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2017: Kasteel van Kwabeek: domein, Inventaris Onroerend Erfgoed [online] https://id.erfgoed.net/aanduidingsobjecten/1331 (geraadpleegd op 25 november 2020). AGENTSCHAP ONROEREND ERFGOED 2020: Kasteeldomein van Kwabeek [online] https://plannen.onroerenderfgoed.be/plannen/42 (Geraadpleegd op 29 maart 2021). GEMEENTE BOUTERSEM 2017: Domein van Kwabeek [online] http://www.boutersem.be/product/80/domein-van-kwabeek (geraadpleegd op 25 november 2020).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 50 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

12 BIJLAGEN 12.1 LIJST VAN PLANNEN EN KAARTEN Plan

Beschrijving

Topografische kaart van het onderzochte gebied (© AGIV). .

Situering van het onderzochte gebied (paars) op het GRB (© AGIV)..

Plan met de contouren van de onderzochte werkput: 1: wegen ; 2: huidige kasteel; 3: werkput ; 4: water (© agentschap Onrorend Erfgoed: André Detloff).

Digitaal terreinmodel van de onmiddellijke omgeving van het onderzoeksgebied (oranje cirkel) (DHMV II, © AGIV).

Situering van het onderzoeksgebied op de bodemkaart (oranje cirkel) (© AGIV).

Digitaal hoogtemodel met aanduiding van het onderzoeksterrein (oranje cirkel) (© AGIV).

Situering van het onderzoeksgebied op het gewestplan (oranje cirkel) (© AGIV).

Het kasteel(domein) van Kwabeek op de kaart van Villaret (© AGIV).

Het kasteel(domein) van Kwabeek op de kaart van Graaf de Ferraris (© KBR).

Het kasteel van Kwabeek op het Primitief Kadaster van Vertrijk (©NGI).

Het kasteel van Kwabeek in de Atlas der buurtwegen (© AGIV).

12.2 LIJST VAN TEKENINGEN Tekening

1 2

Beschrijving

Profieltekening van profielen C en A aan de westzijde van de werkput (© agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel). Profieltekening van profielen B en D aan de oostzijde van de werkput (© agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel).

Profieltekening van profiel E (© agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel).

Algemeen sporenplan. 1: verstoord; 2: baksteen; 3: Gobertangesteen; 4: ingetekende profielen (A-E) (© agentschap Onroerend Erfgoed: Marc Van Meenen, André Detloff, Sylvia Mazereel).

Enkele vondsten ceramiek en glas (© agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel).

Fasering van de aangetroffen muurresten. 1: funderingen in Gobertangesteen 18de eeuw. 2: verbouwingen in baksteen van voor 1815. 3: aanbouw na 1864. Fasering van de aangetroffen muurresten geprojecteerd op de huidige toestand op het terrein met het plattegrond van het huidige kasteel. 1: funderingen in Gobertangesteen;. 2: verbouwingen in baksteen van voor 1815. 3: aanbouw na 1864. 4: huidige kasteel. 5: huidige vijver. 6: paden voor de heraanleg. 7: vermoedelijk verbinding tussen westelijke omwallingsmuur en het kasteel ( © agentschap Onroerend Erfgoed: Sylvia Mazereel).

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 51 van 72

Nr.

Werkput

Vlak

12.3 LIJST VAN FOTO’S

overzichtsfoto

2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

/ / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / / /

37 38 39 40 41 42 43 44 45

1 1 1 1 1 1 1 1 1

/ / / / / / / / S1, S2 en S3

overzichtsfoto overzichtsfoto overzichtsfoto overzichtsfoto overzichtsfoto overzichtsfoto overzichtsfoto overzichtsfoto overzichtsfoto overzichtsfoto overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto overzichtsfoto Overzichtsfoto vanuit het noordoosten Overzichtsfoto vanuit het noordwesten Overzichtsfoto vanuit het noordoosten Overzichtsfoto vanuit het noordoosten Overzichtsfoto vanuit het noordoosten Overzichtsfoto vanuit het zuidwesten overzichtsfoto overzichtsfoto Detailfoto Detailfoto Detailfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto Overzichtsfoto vanuit het noordoosten

Spoor-nummer

Type

Omschrijving/datum Zicht op de achterzijde van het kasteel 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Toestand op het terrein 10/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 12/10/2016 Opschonen van de werkput 13/10/2016 Opschonen van de werkput 13/10/2016 Opschonen van de werkput 13/10/2016 Opschonen van de werkput 13/10/2016 Zicht op de werkput en het kasteel op 13/10/2016 Zicht op de werkput en het kasteel op 13/10/2016 Zicht op de werkput en het kasteel op 13/10/2016 Zicht op de werkput op 13/10/2016 Zicht op de werkput en het kasteel op 13/10/2016 Zicht op de werkput en het kasteel op 13/10/2016 Toestand op het terrein op 06/10/2016 Toestand op het terrein op 06/10/2016 Intekenen van de profielen 13/10/2016 Intekenen van de profielen 13/10/2016 Intekenen van de profielen 13/10/2016 Fotograferen van de sporen 13/10/2016 Fotograferen van de sporen 13/10/2016 Fotograferen van de sporen 13/10/2016 12/10/2016

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 52 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

S1, S2 en S3

S1 en S2

S1 tot S5, S9 en S12

S1 tot S21

S1 tot S5, S9 en S12

S6 tot S21

S6, S13 tot S17

S6 tot S21

S6, S7, S11 en S13 tot S20

S6 tot S21

S4, S5 en S12

S6 tot S21

S19 en S21

S18 tot S21

Overzichtsfoto vanuit het noordoosten Overzichtsfoto vanuit het noordoosten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Overzichtsfoto vanuit het noord Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Close up vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het zuidwesten Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Overzichtsfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Close up vanuit het noordwesten Close up vanuit het noordwesten

12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 53 van 72

S6, S14 en S15

S13, S16 en S17

S6 en S19

S19 en S21

S6 tot S21

S19 tot S21

S6 en S19

89 90 91 92 93 94

1 1 1 1 1 1

S6 en S19 S19 en S21 S19 tot S21 S1 tot S12 en S18 tot S21 S18 en S19 S6 en sporen in de buurt

S6 en sporen in de buurt

97 98

1 1

S2 tot S5, S9 en S12 S6 en S19

S6 en S19

100

S6 en S19

101

S6 en S19

102

S19

103

S19 tot S25

104 105

1 1

S19 tot S25 S19 tot S25

106 107

1 1

S19 tot S25 S22 tot S25

108

S22 tot S25

109

S22 tot S25

110

S22 tot S25

111

S22 tot S25

Profiel vanuit het zuidoosten Profiel vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het noorden Close up vanuit het noordwesten Close up vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het noordwesten Overzichtsfoto vanuit het zuidoosten Overzichtsfoto vanuit het zuidoosten Overzichtsfoto vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuidoosten Close up vanuit het oosten Close up vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Close up vanuit het oosten Overzichtsfoto vanuit het zuidoosten Overzichtsfoto vanuit het zuidoosten Overzichtsfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het zuiden Detailfoto vanuit het noorden Detailfoto vanuit het noorden Detailfoto vanuit het noorden Detailfoto vanuit het noorden Close up vanuit het noordwesten Detailfoto vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuiden Detailfoto vanuit het zuidoosten Close up vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen

12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 Werkzaamheden in de sleuf 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 54 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

112

S22 tot S25

113

S6 en S22 tot S25

114 115 116

1 1 1

S19 S6, S19en S22 tot S25 /

117

118 119 120 121 122 123 124 125 126 127 128 129 130 131

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

S19, S24 en S25 S19, S24 en S25 S19, S24 en S25 S19, S24 en S25 Profiel C Profiel A Profiel B Profiel D Profiel D Hoek tussen S27 en S31 Hoek tussen S27 en S31 Profiel E S26 S26

132

S26

133

S26

134

S26

135

S26

136

S26

137

S26

138

S26

139

S26

140

S26

141

S26, S28 en S31

142

S26

143

S26 en S31

144

S26 en S31

145

S26, S31 en S32

146

S26, S31 en S32

147

S26 en S32

148

S26 en S32

149

S26 en S32

Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Close up vanuit het westen Detailfoto vanuit het zuiden Overzichtsfoto vanuit het noordoosten Overzichtsfoto vanuit het noordoosten Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het zuiden Detailfoto vanuit het zuiden Vanuit het oosten Vanuit het oosten Vanuit het westen Vanuit het westen Vanuit het westen Vanuit het noordoosten Vanuit het noordoosten Vanuit het noorden Overzicht vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Overzicht vanuit het noorden Overzicht vanuit het noorden Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Overzicht vanuit het noorden Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen Detailfoto vanuit het westen

12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 Werkzaamheden in de sleuf 12/10/2016 Werkzaamheden in de sleuf 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 12/10/2016 13/10/2016 13/10/2016 13/10/2016 13/10/2016 13/10/2016 13/10/2016 13/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 55 van 72

150 151 152 153 154

1 1 1 1 1

S26, S32 en S33 S26 en S32 S26, S32 en S33 S26, S32 en S33 S26, S32 en S33

155 156 157

1 1 1

S26, S32 en S33 S26, S32 en S33 S26

158 159 160 161 162 163 164 165 166 167 168

1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1

S26, S32 en S33 S26, S32 en S33 S26, S32 en S33 S26, S32 en S33 S26, S32 en S33 S32 S27, S26 en S32 S27, S26, S31 en S32 S27, S26 en S31 S27 S26, S27, S28 en S31

169

S26, S27, S28 en S31

170

S26, S27, S28 en S31

171

S26, S27, S28 en S31

172 173

1 1

S27 tot S29 S27 tot S29

174

S26, S27, S28, S29 en S31

175

S26, S27, S28 en S29

176

S26, S27, S28 en S29

177

S26, S27, S28 en S29

178

S26, S27, S28, S29 en S30

179

180

S26 en andere bijkomende sporen S26, S27, S28, S29 en S30

181 182 183 184 185 186 187 188

1 1 1 1 1 1 1 1

189 190 191 192 193 194

1 1 1 1 1 1

S27 S27, S29 en S30 S26, S27, S29 en S30 S26, S27, S29 en S30 S26, S27, S29 en S30 S26, S27, S29 en S30 S26, S27, S29 en S30 S26 en andere bijkomende sporen S30 S26, S27, S29 en S30 S26, S27, S29 en S30 S26, S27 en S29 S19 en S26 S26 en andere bijkomende sporen

Overzicht vanuit het zuiden Detailfoto vanuit het zuiden Overzicht vanuit het zuiden Overzicht vanuit het zuiden Overzicht vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuiden Detailfoto vanuit het zuiden Detailfoto van de zuidelijke hoek Overzicht vanuit het zuiden Overzicht vanuit het zuiden Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Close up vanuit het oosten Detailfoto vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuidoosten Close up vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het noorden Detailfoto vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuidoosten Close up vanuit het zuidoosten Detailfoto vanuit het zuidoosten Overzichtsfoto vanuit het noorden Detailfoto vanuit het noorden Close up vanuit het oosten Close up vanuit het zuiden Detailfoto vanuit het zuiden Detailfoto vanuit het oosten Detailfoto vanuit het oosten Close up vanuit het oosten Close up vanuit het oosten Overzichtsfoto vanuit het noorden Detailfoto vanuit het zuiden Close up vanuit het oosten Close up vanuit het oosten Close up vanuit het oosten Close up vanuit het oosten Overzichtsfoto vanuit het noorden

14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 56 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

195

196

197

198

S19 en S26 en andere bijkomende sporen S19 en S26 en andere bijkomende sporen S19 en S26 en andere bijkomende sporen S26

199

S26

201

S26

202

S26

203 204

1 1

Zuidwestelijke hoek S26 S26, S32 en S33

205

S28

206

S27

207

S27

208

S26 en S33

209

S32

210 211 212

1 1 /

213

S17 S16 Opening van het nieuwe stadhuisplein Opening van het nieuwe stadhuisplein

214

Opening van het nieuwe stadhuisplein

215

Opening van het nieuwe stadhuisplein

Vanuit het zuiden

14/10/2016

Vanuit het zuiden

14/10/2016

Vanuit het zuiden

14/10/2016

Close up vanuit het noordwesten Close up vanuit het noordwesten Close up vanuit het noordwesten Close up vanuit het noordwesten Close up vanuit het zuiden Overzicht vanuit het noordoosten Close up vanuit het noorden Close up vanuit het noorden Close up vanuit het noorden Close up vanuit het noordoosten Close up vanuit het zuidoosten doorsnede doorsnede Overzicht

14/10/2016

Overzicht met de deels heropgebouwde muren gevonden tijdens de opgraving Overzicht met de aangeduide muren gevonden tijdens de opgraving Het aanwezige gezelschap

10/09/2017

14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 14/10/2016 10/09/2017

10/09/2017

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 57 van 72

33 34

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 58 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

46 45

48 47

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 59 van 72

71 70

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 60 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

100

101

102

103

104

105

106

107

108

109

110

111

112

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 61 van 72

113

114

115 116

117

118

119

120

122

123

124

126

127

121

125

128

129

130

131

132

133

134

135

136

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 62 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

137

138

139

140

141

142

143

144

145

146

147

148

149

150

151 152

153

154

157

155

156

159

160

158

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 63 van 72

161

162

163

164

165

166

167

168

169

170

171

172

175

176

179

180

173 174

177

181

178

182

184 183

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 64 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

185

186

187 188

189

190

191

192

194

195

196

197

198

199

200

201

202

203

193

204

205

206

207

208

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 65 van 72

209

210

211

213

214

215

212

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 66 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

12.4 LIJST VAN SPOREN Spoornummer 1

muur

muurfundering

2 3

muur muur

muurfundering muurfundering

4 5 6

tegel muurtjes muur

deksteen gootje muurfundering

muur

muurfundering

8 9 10 11 12 13 14 15 16

opvullingslaag opvullingslaag opvullingslaag opvullingslaag opvullingslaag niveleringslaag opvullingslaag opvullingslaag paalkuil

18 19

laag laag laag laag laag laag laag laag vierkant kuiltje vierkant kuiltje muur? muur

muur

muurfundering

muur

muurfundering

22 23 24

muur? laag muur

restant fundering? opvullingslaag muurfundering

25 26

muur muur

muurfundering Muur(fundering)

27 28

muur muur

muurfundering muurfundering

muur

verbouwing

30 31

steen muur

gekapt afvoergootje muurfundering

vloer

bakstenen vloertje

muur

verbouwing

34 35

laag laag

opvullingslaag opvullingslaag

type

interpretatie

paalkuil restant fundering? muurfundering

Beschrijving bakstenen (23x11x5cm) muur; 2 rijen kops een rij strek; gele zandige kalkmortel bakstenen (23x11x5cm) muur; 2 rijen kops; gele zandige kalkmortel bakstenen (23x11x5cm) muur; afwisselend 2 bakstenen kops en 2 strek; gele zandige kalkmortel natuurstenen tegel op bakstenen constructie twee bakstenen (23x11x5cm) parallel geplaatst; gele zandige kalkmortel bakstenen (23x11x5cm) muur, uitsprong met 4 hoeken, bredere uitspringende fundering, muur zelf 2 kops geplaatste bakstenen gemetseld met gele zandige kalkmortel bredere uitspringende fundering van S6, bakstenen gemetseld met gele zandige kalkmortel donker grijsgroene kleiige zandleemlaag donker grijsgroene kleiige zandleemlaag donker grijsgroene kleiige zandleemlaag donker groengele kleiige zandleemlaag bruingrijze zandleemlaag; baksteen- en mortelfragmenten gele zandige tot zandlemige laag bruingrijze zandlemige laag; baksteen- en mortelfragmenten grijsgroene kleiige zandleemlaag; baksteen- en mortelfragmenten bruine zandige opvulling; komvormige doorsnede bruine gevlekte zandige opvulling; komvormige doorsnede; witte mortelstippen; komvormige doorsnede opgebouwd met ongekapte Gobertange steen paramentsteen buitenzijde( NW); opvulling en binnenzijde onbewerkte stenen en gemetseld met witte kalkmortel opgebouwd met ongekapte Gobertange steen; gemetseld met witte kalkmortel opgebouwd met ongekapte Gobertange steen; gemetseld met witte kalkmortel ligt in verlengde van S20 opgebouwd met gekapte en ongekapte Gobertange steen grijsbruine zandige leem; witte mortelfragmenten T-vormige fundering; buitenzijde gekapte binnenzijde ongekapte Gobertange steen; gemetseld met witte kalkmortel fundering van S24 paramentsteen in Gobertange steen aan buitenzijde( NW); opvulling en binnenzijde onbewerkte stenen en gemetseld met witte kalkmortel; maakt in hetzuidwesten een rechte hoek en loopt verder in zuidoostelijke richting bredere fundering S26 smallere muurfundering haaks op S26; ongekapte Gobertange steen; gemetseld met witte kalkmortel verbouwing van S26 met baksteen (24x12x6cm) aan de zuidoostzijde van de muur; afwisselend bakstenenrij kops -strek; gemetseld met een gele kalkrijke mortel ingemetseld in fundering S27van muur S26 bakstenen (24x12x6cm) muurfundering, gemetseld met een witgele kalkrijke mortel, kops en strek geplaatste bakstenen; zit tegen S29 twee rijen bakstenen (24x12x6cm) buitenzijde opgevuld met halve en volledige bakstenen verbouwing van S26 met baksteen (24x12x6cm) gemetseld met een witgele kalkrijke mortel donker grijsgroene kleiige zandleemlaag donker grijsbruin groene kleiige zandleemlaag

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 67 van 72

0 0 0

AW AW AW

rood faience majolica

1 1 1 1 1

0 0 0 0 0

Fe Fe Fe Fe Pb

muurbeslag beslag ? spijkers

1 1

0 0

2 3 3 3 3

1 1 1 1 1

profiel 1 1 1 1

B 34 34 34 34

loodglazuur antwerpen?

kobalt dambord

1300

1500

teil

1400 1700 1550

1600 1900 1625

bord

1 1 1 1

22 amorfe ondetermineerbare stukjes

1 1

fles tegel kom

1600 1600 1600 1700

1800 1900 1900 1900

1 1 1 1 1

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 68 van 72

Opmerkingen

1 1 1 22 6

Fe steen Petit granite; blauwe hardsteen AW rood AW steengoed westerwald zoutglazuur Gl groen AW vloertegel AW rood loodglazuur

MAI

1 1 1

kan/kruik

1 16

1 1 1

langerwehe zoutglazuur/ ijzerengobe

1600 1700

steengoed

1400 1400

kan/kruik vergiet mineraalwaterfles/ jeneverfles

Datum eind

Datum begin

loodglazuur loodglazuur

Type

rood rood steengoed

Vorm

AW AW AW

versiering

0 0 0

techniek

1 1 1

Baksel

laagnr

1 1 1

Soort

materiaal

inv.nr

spoornr.

12.5 LIJST VAN VONDSTEN

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

bewerkte steen met parallelle strepen en een plaatselijke verdieping

3 4 5 5 5 6

1 1 1 1 1 1

1 profiel 1 1 1 1

34 E 34 34 34 35

Gl AW Gl Gl AW AW

groen rood groen groen witbakkend dakpan

dakpan

6 7

1 1

35 35

AW AW

rood steengoed

steen Gobertange

12 13 17 18 18 18 18

1 1 1 1 1 1 1

fles

1750

1900

fles fles kom

1700 1700

1800 1900

2 1 1

platte pan met nokje

1175

1500

platte pan met nokje

1175

1500

1700

1900

1 4

geblazen

steen Gobertange

roze en witte mortel met baksteengruis op de zijden, driehoekig steen van de kern

steen Gobertange

steen van de kern

steen Gobertange

rechthoekig een vlakke zijde, witte platgestreken mortel, bewerkingssporen op de vlakke zijde

profiel profiel profiel profiel profiel profiel profiel

C C D E E E E

bot AW bot AW AW AW AW

rib baksteen rib rood rood rood wit

loodglazuur

1 mineraalwaterkruik

1 1 1

maasland maasland

loodglazuur loodglazuur

teil

loodglazuur/ ijzerhoudend

grape

1400

1600

1 3 1

1400

1600

extern paars ijzerhoudend glazuur en intern geel loodglazuur

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 69 van 72

profiel

steengoed

18 18 19 19 19 19 19

1 1 1 1 1 1 1

profiel profiel profiel profiel profiel profiel profiel

E E E E E E E

AW Fe AW Fe Fe bot bot

pijp nagel baksteen nagel ? rib rib

raeren

zoutglazuur

kobalt/ relief

kan/kruik pijpekop

1575

1650

1 1 3

1 23 1 1 1 1

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 70 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021

12.6 LIJST VAN STALEN Inventarisnummer 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19

Spoor/ Profiel 34 C C C A A B D E E

Laagnummer / 2 3 4 4 5 8 8 3 4

12.7 CONSERVATIERAPPORT21 Bij dit kleine archeologisch onderzoek werden weinig vondsten aangetroffen. Het ging voornamelijk om aardewerk-, dakpanfragmenten, natuursteen en in mindere mate metaal en dierlijk bot. De vondsten dienen, na eventueel actieve en/of stabiliserende conservatiebehandeling, bewaard te worden per materiaalcategorie en in de ideale bewaaromstandigheden. Voor alle objecten (voor en na eventuele conservatiebehandeling) is het belangrijk dat ze in een stabiele omgeving bewaard worden, dit wil zeggen met minimale schommelingen in luchtvochtigheid en temperatuur. Schommelingen kunnen immers degradatie initiëren. Het zorgt voor interne spanningen en kan leiden tot barsten, breuken, afbrokkelen van materiaal of tot corrosie bij metalen. Te hoge temperaturen kunnen niet alleen schadelijk zijn voor het archeologisch materiaal, maar ook voor sommige conservatieproducten. De verpakking is ook zeer belangrijk voor de bewaring van een artefact. Een aangepaste verpakking zorgt er immers voor dat de artefacten beschermt worden tegen schade van omgevingsfactoren. Verder zorgt het er voor dat de artefacten voldoende ondersteuning krijgen en geïmmobiliseerd zitten om schade bij transport en hanteren te vermijden.

12.7.1 Metalen Archeologisch metaal is vooral gevoelig voor temperatuur, relatieve luchtvochtigheid (RV) en luchtverontreiniging. Idealiter worden koperlegeringen, zilver en loodlegeringen bewaard in een ruimte met een relatieve luchtvochtigheid van maximum 30% en een temperatuur van 16-18°C. Voor archeologisch ijzer wordt een maximale RV van 15% aangeraden. Het belangrijkste is dat deze waarden zo constant mogelijk gehouden worden. Wanneer de vochtigheid te hoog wordt of de omgevingsfactoren gaan schommelen, is het mogelijk dat het voorwerp actief gaat corroderen. Daarom worden de artefacten verpakt in een luchtdichte container met silicagel. Silicagel is een droogmiddel met grote vochtopname. Hierdoor wordt de relatieve luchtvochtigheid onder 15% gehouden en blijft ze constant. De artefacten zelf zullen in doorprikte minigripzakjes gestoken worden met PE-folie ter bescherming. De meer fragiele objecten zullen in een plexi-doosje worden verpakt met ondersteuning uit PE-schuim en -folie. De zakjes en doosjes worden dan in de luchtdichte container met silicagel bewaard. Op regelmatige basis wordt er nagekeken of de silicagel nog niet verzadigd is en indien nodig wordt hij vervangen.

Door Leentje Linders.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// 2021

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

pagina 71 van 72

12.7.2 Keramiek Archeologisch keramiek is vooral gevoelig voor schommelingen in temperatuur en RV. Idealiter wordt het bewaard in een ruimte met een RV tussen 45-55% en een temperatuur van 18-20°C. Het belangrijkste is dat deze waarden zo constant mogelijk gehouden worden. Schommelingen kunnen zorgen dat keramiek gaat barsten of een eventuele glazuurlaag gaat afbrokkelen. Afhankelijk van de baktemperatuur en de soort keramiek is een voorwerp meer of minder gevoelig aan schommelingen (laag gebakken keramiek is bijvoorbeeld gevoeliger aan schommelingen en dus ook fragieler). Ook de mogelijke aanwezigheid van zouten, die tijdens de begraving gemigreerd zijn uit de bodem in de poreuze keramiek of degradatielagen, maken een object meer gevoelig aan schommelingen of een te hoge/lage vochtigheid. De scherven worden bewaard in doorprikte zakjes. De fragielere scherven kunnen beschermd worden door PE-folie in de zakjes. De keramieken vondsten zullen in kartonnen dozen verpakt worden. Om de vondsten te immobiliseren en ervoor te zorgen dat alles op zijn plaats blijft, wordt er in de doos een onderverdeling gemaakt met tussenschotten. Indien nodig (bij verlijmde vondsten bijvoorbeeld) wordt er ondersteuning voorzien met zuilen uit bubbelplastiek of zakjes gevuld met polyestervezel.

12.7.3 Botmateriaal Botmateriaal hoort bewaard te worden in een stabiele omgeving met een vochtigheidsgraad tussen 50 tot 55% (met minimale fluctuatie). De maximale schommeling bedraagt 3% per etmaal, zeker voor ivoor. De temperatuur dient constant gehouden te worden van 18 tot 22°C. Voor (UV-)licht geldt een maximumwaarde van max. 200 lux.

///////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////////// pagina 72 van 72

Restanten van het oude kasteel van Kwabeek te Vertrijk

2021