Issuu

Luchtkwaliteit in Vlaanderen

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ jaarrapport 2013

DOCUMENTBESCHRIJVING Titel Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013 Samenstellers Afdeling Lucht, Milieu en Communicatie, VMM Dienst Lucht, Team Specifieke Studies Inhoud Dit rapport beschrijft de resultaten van de immissiemetingen van zwaveldioxide, stikstofoxides, fijn stof, zwarte koolstof, ozon, vluchtige organische stoffen, dioxines en PCB’s in de Antwerpse haven. De meetresultaten van deze polluenten worden getoetst aan de bestaande en toekomstige normen. Ook bespreekt het rapport de trend van de afgelopen jaren voor de gemeten polluenten en de uitstoot van een aantal polluenten. Wijze van refereren VMM (2014), Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013 Verantwoordelijke uitgever Michiel Van Peteghem, Afdelingshoofd Lucht, Milieu en Communicatie Vlaamse Milieumaatschappij Vragen in verband met dit rapport Vlaamse Milieumaatschappij A. Van de Maelestraat 96 9320 Erembodegem Tel: 053 72 62 10 Fax: 053 71 10 78 info@vmm.be Depotnummer D/2014/6871/074

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

Samenvatting In 2008 werd een overeenkomst gesloten tussen het bestuur van de Antwerpse haven, de gemeente Beveren en de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM). Deze overeenkomst houdt in dat de VMM jaarlijks een rapport ’Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven’ maakt, waarin alle gemeten polluenten in het Antwerpse havengebied worden besproken. Op basis van deze overeenkomst richtte de VMM in 2008 extra meetposten op in het Antwerpse havengebied met cofinanciering van het Gemeentelijk Havenbedrijf Antwerpen en de Gemeente Beveren. De VMM meet op verscheidene meetpunten 1 of meerdere polluenten met behulp van (semi)automatische toestellen. De automatische toestellen werken volledig autonoom, de semiautomatische toestellen bemonsteren luchtstalen die naar het labo gaan voor verdere analyse. Ook meet de VMM op 2 plaatsen in de haven de depositie van dioxines en dioxine-achtige PCB’s met behulp van depositiekruiken. Op de verschillende meetpunten in het havengebied worden 1 of meerdere van onderstaande componenten gemeten: • zwaveldioxide (SO 2 ); • stikstofoxides (NO, NO 2 , NO x ); • fijn stof (PM 10 en PM 2,5 ); • zwarte koolstof; • ozon (O 3 ); • vluchtige organische stoffen (BTEX en VOS); • dioxines; • dioxine-achtige polychloorbifenylen (PCB’s). Dit rapport beschrijft de meetresultaten van deze polluenten gemeten in 2013. De resultaten werden getoetst aan de bestaande en toekomstige Europese grens- en streefwaarden. We toetsen de meetresultaten ook aan de richtwaarden gedefinieerd door de Wereldgezondheidsorganisatie (WGO). Dit rapport bevat bovendien de evolutie van de meetwaarden. Per polluent werden de meetresultaten in het havengebied vergeleken met de gemiddelde concentratie van deze polluent gemeten in Vlaanderen. Dit gebeurt aan de hand van een virtueel gemiddelde: dit is het gemiddelde van alle metingen van deze polluent in een bepaald gebied gedurende een kalenderjaar. Per polluent werd er ook, met behulp van pollutierozen, gekeken naar de richting waaruit de vervuiling kwam ten opzichte van de verschillende meetstations. Indien de pollutierozen voor een bepaalde polluent vrij rond van vorm zijn, werden ook relatieve zero-pollutierozen opgemaakt, door van de pollutierozen de algemene achtergrondconcentraties af te trekken. Het rapport geeft ook een beschrijving van een aantal emissies uit het havengebied. Uit de metingen bleek dat de Europese normen voor SO 2 voor het vijfde jaar op rij ruim gerespecteerd bleven. De hoogste concentraties bevonden zich in het centrum van het havengebied, aan de raffinaderijen. De SO 2 -jaargemiddelden waren in 2013 nog maar één derde van de concentraties gemeten in 2007. In 2013 werd de WGO-dagrichtwaarde op 2 van de 10 meetstations gehaald. De gemeten NO 2 -concentraties bleven in 2013 op alle meetstations in de Antwerpse haven onder de Europese grenswaarden. Op twee meetstations werd de toekomstige jaargrenswaarde van 40 µg/m³ bereikt maar niet overschreden. Deze Europese grenswaarde is pas in 2015 van kracht omdat de Europese commissie de Vlaamse uitstelaanvraag hiervoor goedkeurde. Eén van deze meetstations ligt in de industriezone en is minder relevant in het kader van de blootstelling van de bevolking. Het meetstation aan de Luchtbal is echter gelegen aan de rand van enkele grote woonzones. Een verspreidingsmodel (VLOPS) schat in een groot deel van de woonkern van Merksem dezelfde of hogere concentraties in, in vergelijking met die gemeten aan de Luchtbal. Aan de nabijgelegen woonkernen van Ekeren, Brasschaat en Schoten kent het model lagere concentraties toe. Sinds 2005 vertonen de jaargemiddelde NO en NO 2 -concentraties een gestage dalende trend. In 2013 bleven de jaargemiddelde concentraties echter gelijk aan deze in 2012. De hogere percentielen kenden in 2013 voor beide polluenten een stijging ten opzichte van 2012, wat wijst op meer piekconcentraties in de omgevingslucht. De concentraties van NO 2 lagen in het Antwerpse havengebied zo’n 20% hoger dan het Vlaamse gemiddelde.

Samenvatting • 3

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

De jaargrenswaarde (40 µg/m³) voor PM 10 bleef de afgelopen jaren ruim gerespecteerd op alle meetstations in de haven. De daggrenswaarde betekent dat er op jaarbasis maximaal 35 dagen mogen zijn met PM 10 -waarden hoger dan 50 µg/m³. Dit aantal dagen schommelde de afgelopen jaren sterk. In 2010 werd de daggrenswaarde voor PM 10 voor het eerst gerespecteerd op alle meetstations in het havengebied. In 2011 waren alle meetstations, op één na, in overschrijding. Deze stijging is voor een groot deel het gevolg van sterk verhoogde stofconcentraties in het voorjaar van 2011, met continentale wind uit het noordoosten. In 2012 daalde het aantal dagen met PM 10 -concentraties hoger dan 50 µg/m³. Op één meetstation werd de grenswaarde niet gerespecteerd. Dit meetstation 42M802 aan de Luchtbal kende toen 41 dagen met hoge fijnstofwaarden. In 2013 namen de fijnstofconcentraties verder af. Op 42M802 zakte het aantal overschrijdingsdagen naar 30. De daggrenswaarde voor PM 10 bleef in 2013 gerespecteerd op alle meetstations in het havengebied. De WGO-richtwaarde van maximaal 3 dagen met een PM 10 -waarde hoger dan 50 µg/m³ op jaarbasis, ligt echter nog ver buiten bereik. De PM 10 -concentraties in de Antwerpse haven vertoonden een dalende trend in de periode 20032009. In 2011 stelden we opnieuw een stijging in de concentraties in het havengebied vast, voornamelijk veroorzaakt door sterk verhoogde stofconcentraties in het voorjaar van 2011 met continentale wind uit het noordoosten. Door deze stijging in 2011 lag het virtueel gemiddelde van de PM 10 -concentraties in de haven dat jaar hoger dan het Vlaams gemiddelde, dit in tegenstelling tot 2009 en 2010. In 2012 was er opnieuw een sterke daling van de PM 10 -concentraties, zowel in het havengebied als in Vlaanderen. Hoewel de daling sterker is in het havengebied dan in Vlaanderen, lag het gemiddelde in de haven van Antwerpen ook in 2012 nog hoger dan het Vlaams gemiddelde. In 2013 bleef het virtueel gemiddelde voor de haven van Antwerpen even hoog als in 2012. Het virtueel gemiddelde voor Vlaanderen steeg licht en was in 2013 even hoog als dit van de Antwerpse haven. Voor PM 2,5 bleef in 2013 op elk meetstation de streefwaarde – geldig sedert 2010 – en de grenswaarde – vanaf 2015 – van 25 µg/m³ gerespecteerd. De toekomstige indicatieve grenswaarde van 20 µg/m³, te behalen tegen 2020, werd op 2 meetstations overschreden namelijk aan de Liefkenshoektunnel in Kallo (40AL04) en aan het pomphuis in Verrebroek (40AL03). Het meetstation gelegen aan de Liefkenshoektunnel wordt sterk beïnvloed door verkeersemissies. Gezien zijn ligging in industriegebied is dit meetstation minder relevant voor de blootstelling van de bevolking. In het meetstation 40AL03 in Verrebroek werd een jaargemiddelde concentratie van 25 µg/m³ opgemeten, wat een evenaring is van de grenswaarde voor 2015. De WGO-richtwaarde werd niet gehaald. Voor zwarte koolstof was het virtueel gemiddelde in het Antwerpse havengebied in 2013 vergelijkbaar met het virtueel ‘industrieel gemiddelde’ in Vlaanderen. De hoogste concentraties werden vastgesteld op het meetstation Luchtbal (42M802). Dit is voor een groot deel een gevolg van het daar aanwezige verkeer. De meeste andere zero-pollutierozen wezen naar het centrum van het havengebied. De gemeten concentraties in het meetstation aan de Boudewijnsluis vertonen een dalende trend. 2013 was een gunstig jaar voor ozon. De resultaten voor het meetstation in Berendrecht (42R831) lagen in lijn met wat de VMM gemiddeld meet over Vlaanderen, of waren iets gunstiger. In 2013 was er één overschrijding van de informatiedrempel van ozon. De alarmdrempel bleef de afgelopen 7 jaar gerespecteerd. De EU-streefwaarde voor de bescherming van de volksgezondheid werd niet overschreden. Ook de EU-streefwaarde voor de bescherming van de vegetatie bleef ruimschoots gerespecteerd. De langetermijndoelstelling bereikten we voor Vlaanderen enkel in de ozongunstige jaren 2007, 2009, 2011 en 2012. De laatste 10 jaar bleef het ozon jaargemiddelde vrij stabiel. Wel waren er regelmatig verschillen in de hoge percentielen en maxima per jaar. Dit heeft te maken met de kwaliteit van de zomers. De Europese grenswaarde voor benzeen bleef ruim gerespecteerd. De gemeten BTEX-componenten zijn, in vergelijking met andere meetlocaties in Vlaanderen, niet verhoogd. Voor de BTEXcomponenten was er een dalende trend in de periode 2007-2010. In 2011 en 2012 stagneerden of stegen de concentraties opnieuw. 2013 werd gekenmerkt door een daling bij alle polluenten. De gemeten concentraties aan vluchtige organische stoffen (VOS) in Doel zijn voor de meeste componenten sterk vergelijkbaar met de concentraties gemeten in 2011 en 2012. Alle metingen bleven ruim onder de normen of richtwaarden.

4 • Samenvatting

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

De VMM gebruikt drempelwaarden om de dioxines en PCB’s in de omgevingslucht te beoordelen. Deze zijn niet opgenomen in de wetgeving maar laten toe te beslissen welke regio’s extra aandacht verdienen vanuit gezondheidskundig standpunt. Uit de dioxine- en PCB-depositieresultaten bleek dat op de meetpost in Stabroek in geen enkel van de maandstalen van 2013 de drempelwaarde voor de maandgemiddelde depositie overschreden werd. Het gemiddelde van de 4 maandstalen lag daar in 2013 ook lager dan de jaargemiddelde drempelwaarde. Deze toetsing is slechts indicatief, omdat de VMM niet jaarrond metingen uitvoerde. De trend van de dioxinedeposities op de meetpost in Stabroek toonde over de jaren heen sterke schommelingen. In de periode 1998-2005 zagen we een dalende trend. Deze werd onderbroken door 2 hoge waarden in 2006. Daarna zakten de dioxinewaarden opnieuw terug. In de tweede helft van 2012 mat de VMM opnieuw gedurende 2 maanden een dioxinedepositie die opvallend hoger was. Dit betekent dat er in de nabijheid nog steeds één of meerdere bronnen zijn die sporadisch aanleiding geven tot dioxine-emissies. In 2013 waren de waarden opnieuw lager. De meetwaarden voor de meetpost in Kallo toonden vooral een hoge PCBdepositie in de onmiddellijke nabijheid van een schrootbedrijf. Ook in de nabijheid van andere Vlaamse schrootbedrijven zijn de PCB-deposities hoog. Eerder onderzoek toonde aan dat de verontreiniging meestal beperkt blijft tot enkele honderden meters rond het schrootbedrijf. De impact voor de bevolking is dus het grootst als er een woonzone of agrarisch gebied aan een dergelijk bedrijf paalt. Dit is echter niet het geval in Kallo.

Samenvatting • 5

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

INHOUDSTAFEL Samenvatting ............................................................................................................ 3 1 Het meetnet ......................................................................................................... 9 2 Normen .............................................................................................................. 12 2.1 2.2 2.3 2.4 2.5 2.6 2.7

Zwaveldioxide – SO 2 ............................................................................................................. 12 Stikstofoxides – NO/NO 2 ....................................................................................................... 12 Fijn stof – PM 10 en PM 2,5 ....................................................................................................... 13 Zwarte koolstof ...................................................................................................................... 14 Ozon – O 3 .............................................................................................................................. 14 Vluchtige organische stoffen – BTEX .................................................................................... 14 Dioxines en PCB’s ................................................................................................................. 15

Meetresultaten .................................................................................................. 16 3.1 Zwaveldioxide – SO 2 ............................................................................................................. 16 3.1.1 Emissie van SO 2 ............................................................................................................... 16 3.1.2 Tijdsverloop van SO 2 -meetwaarden ................................................................................. 17 3.1.3 Toetsing van SO 2 -meetwaarden ....................................................................................... 19 3.1.4 Geografische spreiding van SO 2 -concentraties ................................................................ 20 3.1.4.1 Gemodelleerde SO 2 -concentraties ........................................................................... 20 3.1.4.2 Pollutierozen SO 2 ...................................................................................................... 22 3.2 Stikstofoxides – NO/NO 2 ....................................................................................................... 23 3.2.1 Emissie van NO x ............................................................................................................... 23 3.2.2 Tijdsverloop van NO x -meetwaarden ................................................................................. 23 3.2.3 Toetsing van de NO 2 -meetwaarden .................................................................................. 26 3.2.4 Geografische spreiding van NO 2- concentraties ................................................................ 26 3.2.4.1 Gemodelleerde NO 2 -concentratie ............................................................................. 26 3.2.4.2 Pollutierozen NO 2 ...................................................................................................... 29 3.3 Fijn stof – PM 10 en PM 2,5 ....................................................................................................... 31 3.3.1 PM 10 .................................................................................................................................. 31 3.3.1.1 Stofemissies .............................................................................................................. 31 3.3.1.2 Tijdsverloop en toetsing PM 10 -meetwaarden ............................................................ 32 3.3.1.3 Geografische spreiding van PM 10 -concentraties ....................................................... 37 3.3.2 PM 2,5 .................................................................................................................................. 41 3.3.2.1 Emissie van PM 2,5 ..................................................................................................... 41 3.3.2.2 Tijdsverloop en toetsing van de PM 2,5 -meetwaarden................................................ 41 3.3.2.3 Geografische spreiding van PM 2,5 -concentraties ...................................................... 43 3.4 Zwarte koolstof ...................................................................................................................... 45 3.4.1 Tijdverloop en toetsing van de zwartekoolstofmeetwaarden............................................. 45 3.4.2 Geografische spreiding van zwarte koolstof ...................................................................... 46 3.5 Ozon – O 3 .............................................................................................................................. 49 3.5.1 Emissies van ozonprecursoren ......................................................................................... 49 3.5.2 Tijdsverloop en toetsing van de ozonmeetwaarden .......................................................... 49 3.5.3 Geografische spreiding van ozon ...................................................................................... 51 3.6 Vluchtige organische stoffen – BTEX .................................................................................... 52 3.6.1 BTEX ................................................................................................................................. 53 3.6.1.1 Emissies van benzeen, tolueen en xyleen-isomeren ................................................ 53 3.6.1.2 Tijdsverloop en toetsing van de BTEX-meetwaarden ............................................... 53 3.6.1.3 Geografische spreiding van BTEX-componenten ..................................................... 54 3.6.2 Dagstalen vluchtige organische stoffen – VOS ................................................................. 56 3.6.2.1 Emissie van totaal NMVOS ....................................................................................... 56 3.6.2.2 Tijdsverloop van de dagstalen vluchtige organische stoffen ..................................... 56 3.7 Dioxines en PCB’s ................................................................................................................. 58

Besluit................................................................................................................ 60

Bijlage 1: Specificaties parameters ........................................................................ 2

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

FIGUREN Figuur 1: Ligging meetstations in de Antwerpse haven ........................................................................ 11 Figuur 2: Evolutie industriële uitstoot SO x in het Antwerpse havengebied (2000-2012) ...................... 16 Figuur 3: Evolutie uitstoot SO 2 door de scheepvaart in de Antwerpse haven (2000-2012) ................. 17 Figuur 4: SO 2 -jaargemiddelde haven van Antwerpen ten opzichte van Vlaanderen (1990-2013) ....... 18 Figuur 5: Evolutie SO 2 -jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied (2003-2013) .......................... 19 Figuur 6: Gemodelleerd SO 2 -jaargemiddelde in de Antwerpse agglomeratie in 2013 ......................... 21 Figuur 7: Pollutierozen gemiddelde SO 2 -concentraties in het Antwerpse havengebied in 2013.......... 22 Figuur 8: Evolutie industriële uitstoot NO x in het Antwerpse havengebied (2000-2012) ...................... 23 Figuur 9: Evolutie jaargemiddelde NO-concentraties in het Antwerpse havengebied en Vlaanderen (2001-2013) ........................................................................................................................................... 24 Figuur 10: Evolutie jaargemiddelde NO 2 -concentraties in het Antwerpse havengebied en Vlaanderen (2001-2013) ........................................................................................................................................... 24 Figuur 11: Evolutie NO-jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied (2001-2013) .......................... 25 Figuur 12: Evolutie NO 2 -jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied (2001-2013) ........................ 25 Figuur 13: Gemodelleerd NO 2 -jaargemiddelde in de Antwerpse agglomeratie in 2013 ....................... 28 Figuur 14: Evolutie NO 2 -jaargemiddelde in het meetstation Luchtbal (42M802) (2005-2013) ............. 29 Figuur 15: Pollutierozen gemiddelde NO 2 -concentraties in het Antwerpse havengebied in 2013 ....... 30 Figuur 16: Industriële emissies van stofprecursoren en primair PM 10 in het Antwerpse havengebied (2000-2012) ........................................................................................................................................... 32 Figuur 17: Industriële primaire stofemissies (TSP, PM 10 en PM 2,5 ) in het Antwerpse havengebied (2003-2012) ........................................................................................................................................... 32 Figuur 18: PM 10 -jaargemiddelde haven van Antwerpen ten opzichte van Vlaanderen (2003-2013) ... 33 Figuur 19: Evolutie PM 10 -meetresultaten in het Antwerpse havengebied (2004-2013)........................ 34 Figuur 20: Aantal dagen met PM 10 -concentratie > 50 µg/m³ voor de meetstations in het Antwerpse havengebied (2008-2013) ..................................................................................................................... 36 Figuur 21: kaart gemodelleerde PM 10 -concentratie in Antwerpen (2012) ............................................ 37 Figuur 22: Pollutierozen PM 10 -gemiddelde in het Antwerpse havengebied in 2013............................. 39 Figuur 23: Zero-pollutierozen voor PM 10 in het Antwerpse havengebied in 2013 ................................ 40 Figuur 24: Evolutie PM 2,5 -jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied (2008-2013) ...................... 42 Figuur 25: PM 2,5 -jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied in 2013 ............................................ 43 Figuur 26: Pollutierozen gemiddelde PM 2,5 -concentraties in het Antwerpse havengebied in 2013 ..... 44 Figuur 27: Evolutie jaargemiddelden zwarte koolstof in het Antwerpse havengebied (2008-2013) ..... 46 Figuur 28: Pollutierozen gemiddelde concentraties zwarte koolstof in het Antwerpse havengebied in 2013 ....................................................................................................................................................... 47 Figuur 29: Zero-pollutierozen voor zwarte koolstof in het Antwerpse havengebied in 2013................. 48 Figuur 30: Industriële emissies van ozonprecursoren in het Antwerpse havengebied (2000-2012) .... 49 Figuur 31: Evolutie O 3 -concentraties in het meetstation 42R831 (2003-2013) .................................... 50 Figuur 32: 90ste percentiel pollutieroos ozon voor Berendrecht (42R831) in 2013 .............................. 52 Figuur 33: Industriële emissies benzeen, tolueen en xyleen-isomeren in het Antwerpse havengebied (2000-2012) ........................................................................................................................................... 53 Figuur 34: Evolutie BTEX-concentraties in het Antwerpse havengebied (2007-2013) ......................... 54 Figuur 35: Pollutierozen gemiddelde BTEX-concentraties in meetstation Stabroek in 2013 ................ 55 Figuur 36: Evolutie totaal NMVOS emissies door individueel geregistreerde bedrijven (IMJV) in het Antwerpse havengebied (2000-2012) ................................................................................................... 56 Figuur 37: Trend dioxinedepositie op de meetpost 75R833 in Stabroek .............................................. 59 Figuur 38: Trend depositie dioxines en PCB126 op de meetpost 75BV04 in Kallo .............................. 59

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

TABELLEN Tabel 1: Coördinaten meetstations ....................................................................................................... 10 Tabel 2: Richt-, grens- en alarmdrempelwaarden voor SO 2 ................................................................. 12 Tabel 3: NO 2 -grens- en alarmdrempelwaarden .................................................................................... 12 Tabel 4: Richtwaarden voor NO 2 (WGO, 2005) .................................................................................... 13 Tabel 5: Kalibratiefactoren voor PM 10 en PM 2,5 .................................................................................... 13 Tabel 6: PM 10 - en PM 2,5 -grenswaarden ................................................................................................ 14 Tabel 7: PM 10 - en PM 2,5 - richtwaarden (WGO, 2005) .......................................................................... 14 Tabel 8: Langetermijndoelstellingen, streef- en drempelwaarden voor ozon ....................................... 14 Tabel 9: BTEX-grens- en richtwaarden ................................................................................................. 15 Tabel 10: Drempelwaarden voor de gemeten deposities van dioxines en dioxineachtige PCB’s ........ 15 Tabel 11: Belangrijkste statistische parameters voor SO 2 .................................................................... 19 Tabel 12: Overschrijdingen SO 2 -norm .................................................................................................. 20 Tabel 13: Statistische parameters van alle NO 2 -meetpunten in het Antwerpse havengebied in 2013 26 Tabel 14: Belangrijkste statistische parameters voor PM 10 .................................................................. 35 Tabel 15: Belangrijkste statistische parameters voor PM 2,5 .................................................................. 41 Tabel 16: Belangrijkste statistische parameters voor zwarte koolstof................................................... 45 Tabel 17: Belangrijkste statistische parameters voor ozon, meetstation Berendrecht (42R831) ......... 50 Tabel 18: Toetsing aan informatie- en alarmdrempel, streefwaarden en langetermijndoelstellingen ... 51 Tabel 19: Belangrijkste statistische parameters voor BTEX ................................................................. 53 Tabel 20: Jaargemiddelden voor VOS-dagstalen, 2010-2013 .............................................................. 57 Tabel 21: Toetsing van de dioxine- en PCB-deposities van 75R833 aan de drempelwaarden (pg TEQ/(m².dag))........................................................................................................................................ 58

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

1 Het meetnet In en rond het havengebied meet de VMM op verscheidene meetpunten één of meerdere polluenten met behulp van (semi)automatische toestellen. De automatische toestellen werken volledig autonoom, de semiautomatische toestellen nemen luchtstalen die naar het labo gaan voor verdere analyse. Op twee plaatsen in de haven meet de VMM de depositie van dioxines en PCB’s met behulp van depositiekruiken. Op de meetstations worden één of meerdere van onderstaande componenten gemeten: • zwaveldioxide (SO 2 ); • stikstofoxides (NO, NO 2 , NO x ); • fijn stof (PM 10 en PM 2,5 ); • zwarte koolstof; • ozon (O 3 ); • vluchtige organische stoffen (BTEX en VOS); • dioxines; • dioxineachtige polychloorbifenylen (PCB’s). Meer informatie over de gemeten parameters en gebruikte apparatuur staat op de website www.vmm.be. De specificaties over onder meer het meetprincipe en de meetonzekerheid zijn terug te vinden in Bijlage 1: Specificaties parameters. In onderstaande tabel zijn de meetstations opgenomen. De meetstations hebben een meetstationcode. Bij iedere code zijn het adres en de Lambertcoördinaten vermeld van het meetstation. De gemarkeerde meetstations (*) zijn de meetstations met relevantie naar de blootstelling van de bevolking toe, de andere zijn industriële brongerichte meetstations. De resultaten van deze industriële meetstations rapporteert de VMM niet aan Europa.

Het meetnet • 9

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

Tabel 1: Coördinaten meetstations Code Adres Station

40AB01

Boudewijnsluis, 2000 Antwerpen

147285

219010

40AB02*

Antwerpsebaan, 2040 Berendrecht

146730

225666

40AL01*

Scheldedijk, 2050 Antwerpen-Linkeroever

150865

214046

40AL02

Engelsesteenweg, Beveren

140657

221644

40AL03*

Pomphuis, Watermolendijkweg, Beveren

138326

216020

40AL04

Liefkenshoektunnel, Beveren

144735

220097

40AL05

Sluis van Kallo, Ketenislaan, Beveren

143727

217031

40R833*

PITO, Laageind, 2940 Stabroek

149200

224100

40SA04*

Abelenlaan, 2940 Hoevenen (Stabroek)

152449

222679

42M802*

Havannastraat, 2030 Antwerpen

153884

216790

42R815*

Laarstraat, 2070 Zwijndrecht

147489

211634

42R822

Polderdijkweg, 2030 Antwerpen

148082

217156

42R830*

Scheldemolenstraat, 9130 Beveren-Waas (Doel)

142601

223162

42R831*

Hoefbladstraat, 2040 Berendrecht

147976

226558

42R891

Scheurweg, 2030 Antwerpen

151159

216212

42R892*

Kallosluis, 9120 Kallo

143727

217020

42R893*

Ekerse Dijk, 2180 Ekeren

151181

219293

42R894

Muisbroeklaan, 2030 Antwerpen

148656

219293

42R897*

Scheldelaan, 2030 Antwerpen

148139

215578

47E804

Ketenislaan, 9120 Kallo

145685

219067

141709

217269

75BV04 Land Van Waaslaan – haven 1204, 9120 Kallo *: meer relevantie naar de bevolking toe

10 • Het meetnet

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

Figuur 1: Ligging meetstations in de Antwerpse haven

Het meetnet • 11

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

2 Normen De Europese Commissie definieerde streef- en grenswaarden en alarmdrempels voor diverse polluenten. Bij de definiëring van deze luchtkwaliteitsnormen werd er, naast de gezondheidseffecten, rekening gehouden met de technische haalbaarheid. Daarnaast werd een kosten-batenanalyse uitgevoerd om de economische consequenties van de opgelegde concentratieniveaus in te schatten. Deze normen zijn opgenomen in de wetgeving. De Wereldgezondheidsorganisatie (WGO) bepaalde bovendien richtwaarden voor verschillende polluenten. Deze richtwaarden zijn enkel gebaseerd op gezondheidsstudies en zijn op zich niet bindend. Ze vormen echter vaak, maar niet altijd, een basis voor de wetgeving. Er zijn geen Europese of internationale normen voor dioxine- en PCB-deposities. De VMM gebruikt drempelwaarden om te oordelen welke regio’s extra aandacht verdienen. De concentraties van de gemeten polluenten worden vergeleken met de grens-, richt- en/of drempelwaarden.

2.1 Zwaveldioxide – SO2 De Europese Richtlijn 2008/50/EG definieert grenswaarden en een alarmdrempel voor SO 2 . Deze grenswaarden en alarmdrempel zijn al in werking sinds 2005. Daarnaast heeft de WGO ook richtwaarden vastgelegd. Tabel 2 toont een overzicht van de richt-, grens- en alarmdrempelwaarden die van toepassing zijn voor SO 2 . Tabel 2: Richt-, grens- en alarmdrempelwaarden voor SO 2

DAG

350 µg/m³ max. 24 overschrijdingen per jaar 125 µg/m³ max. 3 overschrijdingen per jaar 500 µg/m³ gedurende 3 opeenvolgende uren 20 µg/m³

10 minuten

500 µg/m³

GRENSWAARDE

UUR

GRENSWAARDE

DAG

WGO

ALARMDREMPEL op basis van uren RICHTWAARDE

WGO

RICHTWAARDE

3 UUR

2.2 Stikstofoxides – NO/NO2 De Europese richtlijn 2008/50/EG legt grenswaarden en een alarmdrempel op voor NO 2 . De grenswaarden moeten vanaf 1 januari 2010 gerespecteerd worden. De alarmdrempel voor NO 2 geldt vanaf 19 juli 2001. Tabel 3 geeft een overzicht. Tabel 3: NO 2 -grens- en alarmdrempelwaarden EU-UURGRENSWAARDE EU-JAARGRENSWAARDE ALARMDREMPEL op basis van uren

200 µg/m³, max. 18 overschrijdingen per jaar 40 µg/m³ in Vlaanderen 60 µg/m³ in Antwerpse havengebied tot 2015 400 µg/m³ gedurende 3 opeenvolgende uren

De richtlijn 2008/50/EG bood de kans om voor NO 2 uitstel aan te vragen voor het behalen van de grenswaarden. Indien men uitstel verkreeg, moet men pas in 2015 voldoen aan de grenswaarden in plaats van reeds in 2010. Een voorwaarde om uitstel te krijgen is dat men aantoont dat via bijkomende maatregelen de grenswaarden tegen 2015 zullen worden gehaald. België heeft uitstel gevraagd voor het Brusselse gewest en de 2 Vlaamse zones – de zone Antwerpse haven en de zone Antwerpse agglomeratie – waar in 2010 overschrijdingen van de NO 2 -jaargrenswaarde waren. In het kader van 1 de uitstelaanvraag werd het luchtkwaliteitsplan dat de Vlaamse regering in maart 2012 goedkeurde, 1

www.lne.be/themas/luchtverontreiniging/beleid/beleid-in-belgie-en-vlaanderen

12 • Normen

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

overgemaakt aan de Europese Commissie. De Europese Commissie heeft in haar besluit van 6 juli 2012 uitstel verleend voor deze 2 Vlaamse zones, de zone Antwerpse haven en de zone Antwerpse agglomeratie. Dit goedgekeurd uitstel betekent dat voor deze zones gedurende de uitstelperiode de NO 2 -jaargrenswaarde gesommeerd met de maximale overschrijdingsmarge (50%) van toepassing is. Met andere woorden, tot 2015 moeten de verkregen jaargemiddelden van de meetstations in het Antwerpse havengebied getoetst worden aan een jaargrenswaarde van 60 µg/m³. Voor NO zijn er geen grenswaarden vastgelegd. De Europese regelgeving uit Tabel 3 is gebaseerd op de richtlijnen opgesteld door de WGO, zie Tabel 4. In tegenstelling tot de Europese regelgeving definieert de WGO geen alarmdrempel en laat ze geen enkele overschrijding van het uurgemiddelde van 200 μg/m³ toe. Tabel 4: Richtwaarden voor NO 2 (WGO, 2005) UURRICHTWAARDE

200 µg/m³

JAARRICHTWAARDE

40 µg/m³

2.3 Fijn stof – PM10 en PM2,5 Fijnstofmetingen gebeuren met automatische meettoestellen die continu de hoeveelheid fijn stof meten in de buitenlucht. Dit is nodig om de fijnstofconcentraties in ’real-time’ te kunnen opvolgen. De meettechnieken die deze automatische toestellen gebruiken, zijn echter niet gebaseerd op de Europese gravimetrische referentiemeetmethode. Dit is geen probleem indien equivalentie met de referentiemethode kan worden aangetoond. De Europese referentietechniek is een semiautomatische techniek waarbij een vooraf gewogen filter 24 uur bemonsterd wordt en daarna in het labo opnieuw wordt gewogen. De resultaten van de referentiemethode zijn, in tegenstelling tot die van de automatische meettoestellen, dus niet onmiddellijk en in real-time beschikbaar. Door de VMM worden regelmatig vergelijkende equivalentiemeetcampagnes georganiseerd. Hieruit blijkt dat de automatische meettechnieken equivalent zijn, mits het gebruik van een kalibratiefactor. Deze kalibratie is onder meer nodig om verlies door verdamping van vluchtig aerosol, dat ontstaat bij de opwarming van de inlaatbuis van de automatische monitoren, te compenseren. Zonder deze kalibratie wordt de hoeveelheid gemeten fijn stof met automatische meettoestellen meestal onderschat. Volgende kalibratiefactoren werden berekend, zie Tabel 5. Tabel 5: Kalibratiefactoren voor PM 10 en PM 2,5 Type monitor Nieuwe factoren Fractie

Vorige factoren

vanaf 01/01/2009

tot en met 31/12/2008

ESM

1,25

1,37

TEOM

Variabele factor per dag

1,47

TEOM-FDMS

1,00

ESM

1,27

1,46

TEOM-FDMS

1,00

PM 10

PM 2,5

Tabel 6 bevat de streef- en grenswaarden voor de polluent PM 10 en PM 2,5 .

Normen • 13

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

Tabel 6: PM 10 - en PM 2,5 -grenswaarden PM 10 : STREEF- EN GRENSWAARDE 50 µg/m³, max. 35 overschrijdingen per jaar 40 µg/m³

EU-DAGGRENSWAARDE EU-JAARGRENSWAARDE PM 2,5 : STREEF- EN GRENSWAARDE EU-STREEFWAARDE tegen 2010

25 µg/m³

EU-GRENSWAARDE tegen 2015

25 µg/m³

TOEKOMSTIGE INDICATIEVE EU-GRENSWAARDE tegen 2020

20 µg/m³

Tabel 7 toont de richtwaarden voor PM 10 en PM 2,5 bepaald door de WGO. Tabel 7: PM 10 - en PM 2,5 - richtwaarden (WGO, 2005) PM 10 -DAGRICHTWAARDE

50 μg/m³; maximum 3 overschrijdingen per jaar

PM 10 -JAARRICHTWAARDE

20 μg/m³

PM 2,5 -DAGRICHTWAARDE

25 µg/m³, maximum 3 overschrijdingen per jaar

PM 2,5 -JAARRICHTWAARDE

10 µg/m³

2.4 Zwarte koolstof Voor de zwartekoolstofmetingen bestaat er geen Vlaamse of Europese wetgeving. Ook de WGO heeft (nog) geen richtwaarden gepubliceerd voor zwarte koolstof.

2.5 Ozon – O3 Tabel 8 bevat een overzicht van de streef- en drempelwaarden die geldig zijn voor ozon. Tabel 8: Langetermijndoelstellingen, streef- en drempelwaarden voor ozon Uurgemiddelde: 180 µg/m³

INFORMATIEDREMPEL bevolking ALARMDREMPEL bevolking STREEFWAARDE voor de bescherming van de gezondheid van de mens LANGE TERMIJNDOELSTELLING voor de bescherming van de gezondheid van de mens

Uurgemiddelde: 240 µg/m³ Hoogste 8-uurgemiddelde van een dag: 120 µg/m³ mag gemiddeld over 3 jaar niet vaker dan 25 dagen per jaar overschreden worden Hoogste 8-uurgemiddelde van een dag gedurende een jaar: 120 µg/m³

RICHTLIJN STREEFWAARDE voor de bescherming van de vegetatie LANGE TERMIJNDOELSTELLING voor de bescherming van de vegetatie

AOT40: 18.000 (µg/m³).uren, gemiddeld over 5 jaar AOT40: 6.000 (µg/m³).uren

De aanbeveling van de WGO is strenger: 100 µg/m³ voor het hoogste 8-uurgemiddelde van een dag. Deze concentratie zou voldoende bescherming bieden voor de volksgezondheid, hoewel er ook nog 2 negatieve effecten kunnen voorkomen onder deze richtwaarde .

2.6 Vluchtige organische stoffen – BTEX Tabel 9 bevat een overzicht van de grens- en richtwaarden voor BTEX. 2

WHO Air Quality Guidelines for particulate matter, ozone, nitrogen dioxide and sulfur dioxide, Global update 2005, Summary of risk assessment, 2006

14 • Normen

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

Tabel 9: BTEX-grens- en richtwaarden Benzeen: GRENSWAARDE als 98ste percentiel in het beschouwde jaar op basis van dagwaarden (VLAREM II) Benzeen: GRENSWAARDE als jaargemiddelde in het beschouwde jaar (richtlijn 2008/50/EG) Tolueen: RICHTWAARDE op halfuurbasis (WGO) Tolueen: RICHTWAARDE als weekgemiddelde (WGO)

50 µg/m³ 5 µg/m³ 1.000 µg/m³ 260 µg/m³

2.7 Dioxines en PCB’s Er bestaan geen wettelijke normen voor de depositie van dioxines of PCB’s. Het Europees Wetenschappelijk Comité voor menselijke voeding heeft in 2001 een advies uitgebracht hoeveel dioxines en dioxineachtige PCB’s men wekelijks maximaal mag innemen. Dit bedraagt 14 pg TEQ/kg 3 lichaamsgewicht per week. De VMM heeft een studie laten uitvoeren om te berekenen welke jaargemiddelde depositie overeenstemt met dit EU-advies van 14 pg TEQ/(kg.week) en definieerde zo een drempelwaarde. Aangezien de hoge analyseprijs niet toelaat om jaarrond te meten, werd er ook een drempelwaarde berekend voor maandgemiddelde deposities. Occasioneel komen er hoge deposities voor die uitgemiddeld zouden worden als we maandelijks zouden meten. Daarom wordt de maandgemiddelde depositie getoetst aan een hogere drempelwaarde, zie Tabel 10. Deze drempelwaarden worden vanaf 2010 toegepast. In vergelijking met voorgaande jaren zijn er 2 wijzigingen: • de drempelwaarden gelden voor de som van de dioxines en dioxineachtige PCB’s; • de drempelwaarden gelden enkel in gebieden waar verhoogde deposities een impact op de gezondheid kunnen hebben, namelijk agrarische gebieden en woonzones. Tabel 10: Drempelwaarden voor de gemeten deposities van dioxines en dioxineachtige PCB’s Toelaatbare dosis Jaargemiddelde Maandgemiddelde gedefinieerd door Waar depositie depositie EU Agrarische gebieden en 14 pg TEQ/(kg.week) 8,2 pg TEQ/(m².dag) 21 pg TEQ/(m².dag) woonzones Vooral een chronische blootstelling aan dioxines en PCB’s is belangrijk. De drempelwaarden laten toe om de gemeten deposities te beoordelen en te beslissen welke regio’s extra aandacht verdienen. Het verdient aanbeveling te streven naar het respecteren van de drempelwaarden.

Cornelis et al. (2007). Voorstel voor milieukwaliteitsnormen voor depositie van dioxines en PCB’s, studie uitgevoerd door VITO in opdracht van de VMM

Normen • 15

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

3 Meetresultaten Hierna worden de meetwaarden, verzameld in 2013, vergeleken met de voorbije jaren en getoetst aan de huidige en toekomstige normen en aan de WGO-richtwaarden.

3.1 Zwaveldioxide – SO2 Antropogene emissies van SO 2 ontstaan voornamelijk door de verbranding van fossiele brandstoffen, zoals kolen en aardolie. Het overgrote deel van de SO 2 -emissie in Vlaanderen is afkomstig van de industrie, raffinaderijen en elektriciteitscentrales. Bij inademing is SO 2 irriterend. Hoge concentraties kunnen ademhalingsproblemen veroorzaken, vooral bij personen die lijden aan astma of chronische longziekten. 3.1.1 Emissie van SO2

40000

36000

32000

28000

24000

20000

16000

12000

8000

4000

0 2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

Som van SOx als SO2 (ton)

2007

2008

2009

2010

2011

SO2-jaargemiddelde (*)

Figuur 2: Evolutie industriële uitstoot SO x in het Antwerpse havengebied (2000-2012)

16 • Meetresultaten

2012

SO2-jaargemiddelde (µg/m³)

emissie SOx als SO2 in de Antwerpse haven (ton)

Figuur 2 en Figuur 3 tonen de uitstoot van de industrie en de scheepvaart in het Antwerpse havengebied. De cijfers zijn afkomstig uit de emissie-inventaris van de VMM. De industriële emissies worden verkregen uit de Integrale Milieujaarverslagen en de scheepvaartemissies uit modelberekeningen. Ze tonen aan dat de daling van de uitstoot door de industrie en de scheepvaart verantwoordelijk was voor de lagere immissieconcentraties. Tussen 2009 en 2010 daalde de industriële uitstoot met 11.000 ton en de SO 2 -uitstoot door de scheepvaart met 1.617 ton. Ook in 2012 zette deze dalende trend in de emissies zich voort. Voor de daling in de uitstoot van de scheepsvaart zijn een aantal maatregelen verantwoordelijk. Zo is er vanaf 01/07/2007 de invoering van de nieuwe zwavelnorm voor de scheepsbrandstoffen in de zwavelarme regio’s, de zogenaamde Sulphur Emission Control Areas, kortweg SECA’s. Deze nieuwe norm legt een zwavelnorm van 1,5% vanaf 01/07/2007, voorheen was dit gemiddelde 2,7%. In 2010 was er dan de verstrenging van de SECAnorm van 1,5 naar 1,0% zwavel en ook een verstrenging van de EU-norm voor aangemeerde schepen van 0,2 naar 0,1% zwavel. Een verdere daling van de scheepsvaartemissies kan een gevolg zijn van de verstrenging van de zwavelnorm, voor de brandstof gebruikt door zeeschepen, van 4,5 naar 3,5% vanaf 01/01/2012.

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

SO2-emissie (ton/jaar) door de scheepvaart in de haven van Antwerpen 5000

4500

4000 VehCa tanker

3500

SO2-emissie (ton/jaar)

sleep roro

3000

reefer passenger

2500

other tanker other general cargo

2000

gas tanker container

1500

bulk bagger

1000

500

0 2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Figuur 3: Evolutie uitstoot SO 2 door de scheepvaart in de Antwerpse haven (2000-2012) 3.1.2 Tijdsverloop van SO2-meetwaarden Een virtueel gemiddelde is het gemiddelde van alle metingen van deze polluent in een bepaald gebied gedurende een kalenderjaar. Figuur 4 toont het verloop van het SO 2 -jaargemiddelde in de virtuele stations ‘Antwerpse havengebied’ en ‘Vlaanderen’. Sinds 1993 was er een sterke daling in de SO 2 concentraties met een trendbreuk rond 1999 ten gevolge van technische redenen (vernieuwing datatransmissiesysteem). In de periode 2007-2010 was er opnieuw een sterk dalende trend in de concentraties. In 2011 stagneerden de SO 2 -concentraties, het jaargemiddelde was dan gelijk aan dat van 2010. Nadien is het verloop stagnerend tot licht dalend. Wanneer we de periode 1990-2013 bekijken merken we op dat de gemiddelde concentratie in het Antwerps havengebied eerst hoger ligt dan het gemiddelde voor alle Vlaamse meetstations, sinds 2010 zijn deze gemiddelden nagenoeg gelijk.

Meetresultaten • 17

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

Trend SO2-jaargemiddelde: haven van Antwerpen en Vlaanderen (virtueel meetstation) 40 35

SO2 (µg/m³)

30 25 20 15 10 5

haven Antwerpen

2013

2012

2011

2010

2009

2008

2007

2006

2005

2004

2003

2002

2001

2000

1999

1998

1997

1996

1995

1994

1993

1992

1991

1990

Vlaanderen

Figuur 4: SO 2 -jaargemiddelde haven van Antwerpen ten opzichte van Vlaanderen (1990-2013) Figuur 5 toont het verloop van enkele statistische parameters van de SO 2 -dagconcentraties in de haven over de laatste 10 jaar via een virtueel meetstation. Er was weinig tot geen variatie in het SO 2 jaargemiddelde tot en met 2006. In 2007-2008 daalden de concentraties aanzienlijk, zowel het jaargemiddelde als de percentielen. In 2010 stelden we opnieuw een tweede sterke daling vast in de gemeten SO 2 -concentraties in de haven. In 2011 bleef het jaargemiddelde ongewijzigd ten opzichte van 2010, maar is er wel een aanzienlijke daling in de hogere percentielen. Deze daling lijkt zich de laatste jaren te stabiliseren. In 2012 was er nog een lichte daling in het jaargemiddelde en het 90ste percentiel. In 2013 bleef het virtueel jaargemiddelde gelijk. De piekwaarden (P90 en P98) daalden licht. De gemeten SO 2 -concentraties zijn laag, het SO 2 -jaargemiddelde was in 2013 nog maar één derde van de concentraties gemeten in 2007.

18 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

SO2 in de haven van Antwerpen (virtueel meetstation) 40 35

SO2 (µgm³)

30 25 20

17 15

10 6

5 0 2003 (10)

2004 (10)

2005 (10)

2006 (10) P50

2007 (10) P90

2008 (10)

2009 (10)

P98

2010 (10)

2011 (10)

2012 (10)

2013 (10)

jaargemiddelde (*)

Figuur 5: Evolutie SO 2 -jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied (2003-2013) het aantal meetstations staat tussen haakjes. * in de grafiek wordt het jaargemiddelde niet enkel grafisch maar ook numeriek getoond.

3.1.3 Toetsing van SO2-meetwaarden Tabel 11 toont de belangrijkste statistische parameters, namelijk het jaargemiddelde, 50ste en 98ste percentiel en de maximum dagwaarde van zwaveldioxide per meetstation voor het jaar 2013. Tabel 11: Belangrijkste statistische parameters voor SO 2 DAGWAARDEN 2012 SO 2 (µg/m³) Meetstation Jaargem. P50 P98 Max. Jaargem. 42M802 (Luchtbal) 42R815 (Zwijndrecht) 42R822 (Polderdijkweg) 42R830 (Doel) 42R831 (Berendrecht) 42R891 (Scheurweg) 42R892 (Kallo) 42R893 (Ekeren) 42R894 (Muisbroeklaan) 42R897 (Scheldelaan) Virtueel gemiddelde

2013 P50

P98

Max.

Tabel 12 toont de meetstations die een SO 2 -norm overschreden in de jaren 2006 tot en met 2013.

Meetresultaten • 19

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

Tabel 12: Overschrijdingen SO 2 -norm Meetstation 2006 2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

Aantal overschrijdingen SO 2 -uurnorm (350 µg/m³), maximaal 24 overschrijdingen per jaar 42R822

42R830

42R831

42R892

42R897

Aantal overschrijdingen van de 125 µg/m³ dagnorm, maximaal 3 overschrijdingen per jaar 42R822 6 dagen 7 3 0 0 Overschrijding van de 500 µg/m³ alarmdrempel, 3 opeenvolgende uren 1 keer 3 opeen42R822 0 0 0 0 volgende uren 42R831 0 0 0 0 0 Overschrijding van de WGO-dagrichtwaarde van 20 µg/m³ 2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

2013

42M802

42R815

42R822

169

180

42R830

42R831

42R891

152

168

121

42R892

122

42R893

42R894

198

155

42R897

Overschrijdingen van de grenswaarden en richtwaarden worden in rood getoond.

Uit Tabel 12 blijkt dat de Europese normen voor SO 2 voor het 5de jaar op rij ruim gerespecteerd bleven, dit in tegenstelling tot de periode 2006-2008. De gemeten concentraties waren laag, het hoogste daggemiddelde in 2013 bedroeg 88 µg/m³. In 2013 werd er 2 keer een uurconcentratie hoger dan 350 µg/m³ gemeten. De WGO-dagrichtwaarde werd in 2013 op 2 meetstations gehaald. Dit is een hele verbetering ten opzichte van 2006 toen deze op alle meetstations veelvuldig werd overschreden. In het meetstation in de Muisbroeklaan (42R894) gebeurde dit in 2006 op meer dan de helft van de dagen. In 2013 werd de WGO-richtwaarde op dit meetstation nog op 25 dagen overschreden. Dit station is echter een industrieel gericht station, de impact op woongebieden is hierdoor beperkt. 3.1.4 Geografische spreiding van SO2-concentraties 3.1.4.1 Gemodelleerde SO2-concentraties Om de SO 2 -concentraties in de Antwerpse agglomeratie te kunnen inschatten werd met behulp van het VLOPS-model een kaart getekend van het SO 2 -jaargemiddelde in de Antwerpse agglomeratie, zie Figuur 6. Zoals verwacht schat het model dat de hoogste concentraties voorkomen in het centrum van het havengebied, aan de raffinaderijen. In de ruimere agglomeratie, waar ook bewoning is, schat het VLOPS-model de concentraties lager in.

20 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

Figuur 6: Gemodelleerd SO 2 -jaargemiddelde in de Antwerpse agglomeratie in 2013 de gemiddelde absolute onzekerheid van deze Vlops kaart bedraagt 1,36 µg/m³

Meetresultaten • 21

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ Jaarrapport 2013

3.1.4.2 Pollutierozen SO2 Een pollutieroos koppelt de luchtconcentraties van een bepaalde stof aan de dan heersende windrichting. Een pollutieroos is nuttig om de richting van de bron aan te duiden. Figuur 7 toont de pollutierozen van SO 2 met de gemiddelde halfuurconcentratie per windsector voor het jaar 2013 in het havengebied. De pollutierozen wijzen voornamelijk in de richting van de raffinaderijen gelegen in het centrum van het havengebied. Ook zien we een bron ten zuiden van het meetstation in Zwijndrecht (42R815). Deze SO 2 -emissies zijn afkomstig van het bedrijf Argex, een producent van kleikorrels, gelegen op de grens tussen Zwijndrecht en Kruibeke.

Figuur 7: Pollutierozen gemiddelde SO 2 -concentraties in het Antwerpse havengebied in 2013

22 â€˘ Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

3.2 Stikstofoxides – NO/NO2 Vooral verbrandingsprocessen geven aanleiding tot de uitstoot van stikstofoxides. De belangrijkste bron van NO x in Vlaanderen is het wegverkeer. De gassen NO en NO 2 zetten zich in de lucht gemakkelijk om: NO oxideert onder invloed van het zonlicht naar NO 2 . Nadelige effecten bij de mens, van vooral NO 2 , treden op bij kortstondige blootstelling aan hoge concentraties en bij chronische blootstelling aan lage concentraties. 3.2.1 Emissie van NOx 50

20000

15000

10000

5000

cocnentratie van NO2 in de Antwerpse haven (µg/m³)

emissie Nox als NO2 in de Antwerpse haven (ton )

25000

0 2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

emissies NOx als NO2 in de Antwerpse haven (ton)

2008

2009

2010

2011

2012

NO2-concentratie

Figuur 8: Evolutie industriële uitstoot NO x in het Antwerpse havengebied (2000-2012) In Figuur 8 zien we dat de uitstoot van NO x in het Antwerpse havengebied tussen 2001 en 2009 daalde met bijna 7.000 ton. Sinds 2009 is er geen noemenswaardige daling meer aanwezig. De trend in de emissies werd niet helemaal gevolgd in de gemeten concentraties. Hier spelen mogelijk andere bronnen zoals bijvoorbeeld transport ook een rol in. De gegevens over de uitstoot van NO x werden verzameld in de Emissie-inventaris Lucht op basis van door de bedrijven gerapporteerde emissies in het Integraal Milieujaarverslag. 3.2.2 Tijdsverloop van NOx-meetwaarden In meerdere meetstations in het Antwerpse havengebied wordt NO, NO 2 en NO x gemeten. Halverwege 2012 werden in het meetstation Stabroek (40R833) NO x -metingen gestart. In 2013 werden metingen opgestart in het meetstation Antwerpen Linkeroever (40AL01) en Hoevenen (40SA04). De metingen in Hoevenen bevatten nog onvoldoende gegevens om mee te nemen in de volgende figuren en tabellen.

Meetresultaten • 23

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

Trend NO-jaargemiddelde: haven van Antwerpen en Vlaanderen (virtueel meetstation) 35 30

NO (µg/m³)

25 20 15 10 5 0 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 haven Antwerpen

Vlaanderen

Figuur 9: Evolutie jaargemiddelde NO-concentraties in het Antwerpse havengebied en Vlaanderen (2001-2013)

Trend NO2-jaargemiddelde: haven van Antwerpen en Vlaanderen (virtueel meetstation) 45

NO2 (µg/m³)

20 2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 haven Antwerpen

Vlaanderen

Figuur 10: Evolutie jaargemiddelde NO 2 -concentraties in het Antwerpse havengebied en Vlaanderen (2001-2013)

24 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

Figuur 9 en Figuur 10 tonen het verloop van de NO- en NO 2 -concentraties in de virtuele meetstations ‘Vlaanderen’ en ‘Antwerps havengebied’ over een periode van dertien jaar. In de periode 2001-2009 was er een dalende trend in het Antwerpse havengebied en in Vlaanderen voor zowel de NO- als de NO 2 -concentraties. In de periode 2010 tot 2013 werd voor beide gebieden een zeer lichte daling vastgesteld. In 2012 en 2013 maten we dezelfde concentraties. De concentraties van NO 2 lagen in het Antwerpse havengebied zo’n 20% hoger dan het Vlaams gemiddelde. NO in de haven van Antwerpen (virtueel meetstation) 200

NO (µg/m³)

160 120 80 30

0 2001 (7)

2002 (7)

2003 (7)

2004 (7)

2005 (9)

P50

2006 (10)

2007 (10)

P90

2008 (10)

2009 (10)

2010 (11)

2011 (11)

2012 (12)

2013 (12)

2012 (12)

2013 (13)

P98

jaargemiddelde (*)

Figuur 11: Evolutie NO-jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied (2001-2013) het aantal meetstations staat tussen haakjes. * in de grafiek wordt het jaargemiddelde niet enkel grafisch maar ook numeriek getoond.

NO2 in de haven van Antwerpen (virtueel meetstation) 100

NO2 (µg/m³)

40 42

2009 (10)

2010 (11)

2011 (11)

0 2001 (7)

2002 (7)

2003 (7)

2004 (7)

2005 (9)

2006 (10)

2007 (10)

2008 (10)

P50

P90

jaargemiddelde (*)

P98

grenswaarde 2011-2014

WGO-richtwaarde/ grenswaarde 2015

Figuur 12: Evolutie NO 2 -jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied (2001-2013) het aantal meetstations staat tussen haakjes. * in de grafiek wordt het jaargemiddelde niet enkel grafisch maar ook numeriek getoond.

Figuur 11 en Figuur 12 tonen het verloop van enkele statistische parameters – jaargemiddelde, P50, P90 en P98 – van de NO- en NO 2 -concentraties in het virtuele meetstation ‘Antwerpse haven’ in de periode 2001-2013. Beide figuren tonen een dalende trend. In 2013 stagneerde de dalende trend, de jaargemiddelden zijn gelijk aan deze in 2012. De hogere percentielen kenden in 2013 echter voor

Meetresultaten • 25

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

beide polluenten een stijging tegenover 2012, wat wijst op meer piekconcentraties in de omgevingslucht. 3.2.3 Toetsing van de NO2-meetwaarden Tabel 13 bevat – per meetstation voor het 2013 – de belangrijkste statistische parameters voor NO 2 , namelijk jaargemiddelde, 50ste en 98ste percentiel en maximale uurwaarde. Tabel 13: Statistische parameters van alle NO 2 -meetpunten in het Antwerpse havengebied in 2013 Meetstation Jaargemiddelde P50 P98 Max. 4

40R833 (Stabroek)

118

40*

37*

97*

175*

42R815 (Zwijndrecht)

166

42R822 (Polderdijkweg)

192

42R830 (Doel)

135

42R831 (Berendrecht)

128

42R891 (Antwerpen)

196

42R892 (Kallo)

132

42R893 (Ekeren)

137

42R894 (Antwerpen)

203

42R897 (Antwerpen)

127

47E804 (Kallo) (66%)

32*

29*

82*

129*

40AL01 (Linkeroever) (48%)

27*

24*

72*

169*

122

42M802 (Luchtbal) (86%)

Virtueel gemiddelde

* voor de NO/NO 2 -metingen op de meetstations 42M802, 47E804 en 40AL01 beschikt de VMM slechts over respectievelijk 86%, 66% en 48 % van de data. Berekening op basis van uurwaarden.

In 2013 bleef de uurgrenswaarde – maximum 18 uurgemiddelden > 200 µg/m³ – op alle meetstations gerespecteerd. Ook de jaargrenswaarde van 60 µg/m³, geldig voor de periode 2011-2014, werd op geen enkel meetstation overschreden. De toekomstige grenswaarde van 40 µg/m³ – geldig vanaf 2015 – werd op 2 meetstations bereikt, maar niet overschreden. In het meetstation Muisbroeklaan (42R894), bereikte het jaargemiddelde de toekomstige jaargrenswaarde voor NO 2 . Hier werd in 2013 ook 1 maal een uurwaarde van meer dan 200 µg/m³ genoteerd. Dit station is gelegen in de industriezone. De rechtstreekse impact van de verhoogde NO 2 concentraties op nabijgelegen woonzones was dus wellicht gering. Ook in het meetstation 42M802 (Luchtbal) bereikte het jaargemiddelde in 2013 de toekomstige jaargrenswaarde. Het meetstation Luchtbal is gelegen aan de rand van enkele grote woonzones en is dus zeker relevant voor de blootstelling naar de bevolking toe. Het is bijgevolg belangrijk om na te gaan in welke mate de gemeten NO 2 -concentraties op dit meetstation ook voorkwamen in de verschillende nabijgelegen woonzones. De opstart van NO 2 -metingen in Hoevenen eind december 2013 kan hierin gekaderd worden. 3.2.4 Geografische spreiding van NO2-concentraties 3.2.4.1 Gemodelleerde NO2-concentratie Om de concentraties voor NO 2 in en rond het havengebied beter te kunnen inschatten is er via modellering met het RIO+IFDM model, een kaart gemaakt die de spreiding van de NO 2 -concentraties in de Antwerpse agglomeratie inschat (zie Figuur 13). Het model RIO+IFDM past in een eerste fase het RIO-model toe dat de meetwaarden van NO 2 in combinatie met informatie over landgebruik en Belgische emissietotalen interpoleert tot achtergrondkaarten. In een tweede fase gebeurde er een 4

Voorheen 42R833

26 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

doorrekening met het IFDM-model voor de emissies van de lijnbronnen van de sector wegverkeer en voor de emissies van de gekende puntbronnen van de sectoren industrie en energie. Tenslotte was er een correctie voor dubbeltelling. Het mathematisch model raamt dat in een groot gedeelte van de woonkern van Merksem dezelfde of hogere concentraties aanwezig zijn dan deze gemeten in het meetstation Luchtbal (42M802). Aan de nabijgelegen woonkernen van Ekeren, Brasschaat en Schoten kent het model lagere concentraties toe. Verder toont de RIO-IFDM-kaart ons dat de bijdrage van het verkeer door het nabijgelegen klaverblad en de ring rond Antwerpen in het meetstation Luchtbal (42M802) relevant is. Anderzijds stellen we vast dat de bijdrage vanuit het havengebied ook aanzienlijk is. Zoals we zien op basis van meetwaarden in het meetstation in de Scheurweg in Antwerpen (42R891). Dit station ligt zo’n 2.500 meter in west-zuidwestelijke richting ten opzichte van het meetstation Luchtbal. In de (industriële) omgeving van het meetstation Scheurweg is bijna al het verkeer gerelateerd aan havenactiviteiten en is er geen doorgaand verkeer zoals in de omgeving van het meetstation Luchtbal. Toch meten we daar het vrij hoge jaargemiddelde van 37 µg/m³ in 2013.

Meetresultaten • 27

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

Figuur 13: Gemodelleerd NO 2 -jaargemiddelde in de Antwerpse agglomeratie in 2013 De absolute onzekerheid op de RIO-kaart varieert van 5,4 tot 6,9 µg/m³.

28 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

NO2 in Luchtbal (meetstation 42M802) 120

NO2 (µg/m³)

100 80 60

40 20 0 51% 2005

2006

2007 P50

2008

2009 P90

2010 P98

2011

82%

86%

2012

2013

Jaargem.

Figuur 14: Evolutie NO 2 -jaargemiddelde in het meetstation Luchtbal (42M802) (2005-2013) * in de grafiek wordt het jaargemiddelde niet enkel grafisch maar ook numeriek getoond. In 2006 waren slechts 51 % van de data beschikbaar; in 2012 82% en in 2013 86%.

Figuur 14 toont de evolutie van de meetresultaten voor NO 2 in het meetstation Luchtbal (42M802) sinds de start van de metingen. Over de hele meetperiode is er een licht dalende trend aanwezig. In 2012 daalde het jaargemiddelde voor het tweede jaar op rij sinds de start van de metingen. Deze daling zette zich opnieuw door in 2013. De daling in 2012 in het meetstation Luchtbal (42M802) was het gevolg van een daling in de hogere percentielen, in het 50ste percentiel was geen daling aanwezig. In 2013 was zowel een daling in de hogere percentielen als in het 50ste percentiel merkbaar. Voor het eerst sinds de start van de metingen werd de toekomstige Europese jaargrenswaarde gehaald. 3.2.4.2 Pollutierozen NO2 Figuur 15 toont de pollutierozen van de halfuurgemiddelden voor NO 2 voor 2013. De pollutierozen wijzen voornamelijk in de richting van de belangrijkste NO x -bronnen en verkeersknooppunten in het havengebied en in de richting van de Antwerpse ring met de belangrijkste autosnelwegen.

Meetresultaten • 29

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ Jaarrapport 2013

Figuur 15: Pollutierozen gemiddelde NO 2 -concentraties in het Antwerpse havengebied in 2013

30 â€˘ Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

3.3 Fijn stof – PM10 en PM2,5 Zwevend stof is een mengsel van vloeibare of vaste deeltjes met uiteenlopende samenstellingen en afmetingen. Zowel de natuur als menselijke activiteiten kunnen een bron zijn van deze deeltjes. Vaak worden de stofdeeltjes ingedeeld volgens de grootte (aerodynamische diameter). Bij korte episodes van luchtverontreiniging worden gezondheidsproblemen zoals luchtweginfecties en astma ernstiger. Bij chronische blootstelling is er kans op een lager geboortegewicht, een vermindering van de longfunctie, toename van chronische luchtwegaandoeningen en een verminderde levensverwachting. In dit hoofdstuk worden de fracties PM 10 en PM 2,5 besproken. 3.3.1 PM10 De VMM mat PM 10 in meerdere meetstations in en rond de Antwerpse haven. Het meetnet onderging in 2012 een aantal wijzigingen. De PM 10 - en PM 2,5 -metingen in het meetstation in het PITO te Laageind, Stabroek (40R833) werden halverwege het jaar stopgezet. In het nieuwe meetstation in Hoevenen (40SA04) werden PM 10 - en PM 2,5 -metingen gestart in juni 2012. In 2013 waren er geen verdere wijzigingen van het meetprogramma. 3.3.1.1 Stofemissies Figuur 16 en Figuur 17 tonen de industriële emissies van stofprecursoren en primaire stofemissies in de Antwerpse haven. De Emissie-inventaris Lucht verzamelt deze gegevens op basis van de door bedrijven gerapporteerde emissies in het Integraal Milieujaarverslag en eigen berekeningen (voornamelijk voor PM 10 en PM 2.5 ). Figuur 16 toont de emissies van de stofprecursoren NO x , SO x en NH 3 volgens hun aerosolvormend potentieel. Stofprecursoren vormen na uitstoot via scheikundige reacties nieuwe stofdeeltjes. Niet elke precursor draagt evenveel bij tot de stofvorming. Via factoren wordt het aerosolvormend potentieel voor PM 10 bepaald van de precursoren NO x , SO x en NH 3 . NO x bleek de laatste 3 jaar de voornaamste aerosolvormende emissie te zijn in de Antwerpse haven. SO x kent in deze periode een veel lager aandeel. De precursor NH 3 wordt in Vlaanderen typisch door de landbouw uitgestoten. In het havengebied zijn er ook enkele relevante industriële bronnen van NH 3 aanwezig. Figuur 17 toont de rechtstreeks uitgestoten stofemissies van totaal stof (total suspended particles of TSP), PM 10 en PM 2.5 . De rechtstreeks uitgestoten of primaire PM 10 -emissies kenden een sterke daling die grotendeels in 3 periodes ingedeeld kan worden. Als eerste de periode 2003-2004, waar de uitstoot van PM 10 schommelde rond de 1.700 ton. De periode 2005-2007 waar de uitstoot van PM 10 schommelde rond de 1.000 ton en een derde periode vanaf 2008 waarbij de PM 10 -emissies schommelden rond de 500 ton. In 2012 lijkt een verdere daling ingezet ten opzichte van 2011.

Meetresultaten • 31

20000

2000

18000

1800

16000

1600

14000

1400

12000

1200

10000

1000

8000

800

6000

600

4000

400

2000

200

primair PM10-emissies in de Antwerpse haven (ton)

emissies van stofprecursoren in de Antwerpse haven (aeosol vormend potentieel/jaar)

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

0 2000

2001

2002

2003 NOx

2004 2005 2006 NH3 SOx

2007 2008 2009 2010 primair PM10* (rechter-as)

2011

2012

* enkel procesemissies en aangeleverde verbrandingsemissies

Figuur 16: Industriële emissies van stofprecursoren en primair PM 10 in het Antwerpse havengebied (2000-2012)

4500

4000

3500

3000

2500

2000

1500

1000

500

fijnstof jaargemiddelde (µg/m³)

pirmaire stofemissies Antwerpse haven (ton)

Aerosolvormend potentieel bepaald volgens methode De Leeuw et al. (2002)

0 2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

emissie stof (totaal)

emissie PM10

jaargemiddelde PM10-concentratie

jaargemiddelde PM2,5-concentratie

2010

2011

2012

emissie PM2,5

Figuur 17: Industriële primaire stofemissies (TSP, PM 10 en PM 2,5 ) in het Antwerpse havengebied (2003-2012) 3.3.1.2 Tijdsverloop en toetsing PM10-meetwaarden Figuur 18 toont het verloop van de PM 10 -concentraties in de virtuele stations ‘Antwerpse havengebied’ en ‘Vlaanderen’ over een periode van de laatste 10 jaar. De grafiek geeft een dalende trend weer in de periode 2003-2009. In 2011 stelden we opnieuw een stijging in de concentraties in het havengebied vast voornamelijk veroorzaakt door sterk verhoogde stofconcentraties met continentale wind in het voorjaar van 2011. Door deze stijging in 2011 lag het virtueel gemiddelde van de PM 10 concentraties in de haven dat jaar hoger dan het Vlaams gemiddelde, dit in tegenstelling tot 2009 en 2010. In 2012 was er opnieuw een sterke daling van de PM 10 -concentraties, zowel in het havengebied als in Vlaanderen. Hoewel de daling sterker was in het havengebied dan in Vlaanderen, lag het

32 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

gemiddelde in de haven van Antwerpen ook in 2012 hoger dan het Vlaams gemiddelde. In 2013 bleef het virtueel gemiddelde voor de haven van Antwerpen even hoog als in 2012. Het virtueel gemiddelde voor Vlaanderen steeg licht en was in 2013 even hoog als dit in de Antwerpse haven.

Trend PM10-jaargemiddelde: haven van Antwerpen en Vlaanderen (virtueel meetstation) 45

PM10 (µg/m³)

20 2003

2004

2005

2006

2007

2008

haven Antwerpen

2009

2010

2011

2012

2013

Vlaanderen

Figuur 18: PM 10 -jaargemiddelde haven van Antwerpen ten opzichte van Vlaanderen (2003-2013) Figuur 19 toont voor het virtueel meetstation de PM 10 -concentraties voor de meetperiode 2004-2013. Opnieuw zien we dat in deze periode de concentraties globaal een dalende trend vertonen. In 2011 vertoonden de concentraties naast een lichte stijging in het virtueel jaargemiddelde een opvallende stijging in de hogere percentielen. Zowel het 90ste percentiel als het 98ste percentiel waren in 2011 hoger dan deze in de periode 2008-2010. Deze stijging was deels het gevolg van sterk verhoogde stofconcentraties in het voorjaar van 2011. De lente – maart tot mei – van 2011 was zeer warm en droog, zodat de stofverontreiniging niet uit de lucht ‘uitgewassen’ werd. Tijdens deze periode was er ook veel continentale wind uit het noordoosten. In 2011 werden er 3 nieuwe PM 10 -meetstations (Berendrecht-Hoefbladstraat 42R831, Doel 40AL02 en Kallo-sluis 40AL05) opgenomen in de berekening van het virtueel gemiddelde in de haven. Deze toevoeging gaf geen extra daling of stijging van het globaal virtueel gemiddelde van het havengebied. Het virtueel jaargemiddelde van 2013 bleef met een gemiddelde van 27 µg/m³ gelijk aan dit van 2012. De hoogste percentielen (P98) kenden wel een uitgesproken daling ten opzichte van 2012 en zakten onder de concentraties gemeten in 2010. Dit wijst er op dat er in 2013 minder piekconcentraties aanwezig waren.

Meetresultaten • 33

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

100 grenswaarde vanaf 2005 WGO-richtwaarde

PM10-jaargemiddelde (µg/m³)

40 27

0 2004 (4) 2005 (5) 2006 (5) 2007 (5) 2008 (5) 2009 (5) 2010 (6) 2011 (9) 2012 (10) 2013 (9) P50

P90

P98

grenswaarde

jaargemiddelde

WGO-richtwaarde

Figuur 19: Evolutie PM 10 -meetresultaten in het Antwerpse havengebied (2004-2013) * in de grafiek wordt het jaargemiddelde niet enkel grafisch maar ook numeriek getoond.

Tabel 14 toont een overzicht van het rekenkundig gemiddelde, het 50ste en het 90ste percentiel en het maximum van de uurwaarden voor PM 10 . We stellen vast dat de jaargrenswaarde (40 µg/m³) de afgelopen jaren op alle meetstations in de haven ruim gerespecteerd bleef. De WGO-richtwaarde van 20 µg/m³ werd echter nergens gehaald.

34 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

Tabel 14: Belangrijkste statistische parameters voor PM 10 UURWAARDEN 2011 2012 2013 PM 10 (µg/m³) Meetstation Jaargem. P50 P90 P98 Jaargem. P50 P90 P98 Jaargem. P50 P90 40AB01 29 24 53 78 27 22 48 75 27 24 48 (Boudewijnsluis) 40AB02 29 24 54 81 26 21 47 73 26 23 45 (Berendrecht) 40AL01 26 21 49 78 24 19 45 74 25 21 45 (Linkeroever) 40AL02 (Doel) 31 25 57 82 25 21 48 74 26 22 47 40AL05 (Sluis 34 28 62 88 29 24 54 82 28 25 50 Kallo) 40R833 3 3 3 3 32 26 59 92 34 28 63 95 x x x (Stabroek) 40SA04 4 4 4 4 x x x x 18 15 33 53 26 23 45 (Hoevenen) 42M802 34 29 60 84 32 28 56 84 28 24 52 (Luchtbal) 42R815 1 1 1 33 26 68 102 28 24 54 89 29 24 56 (Zwijndrecht) 42R831 2 2 2 2 24 20 44 66 25 21 46 70 25 22 45 (Berendrecht) Virtueel 31 26 56 80 27 22 48 73 27 23 46 gemiddelde

P98 75 71 72 73 76 x 70 78 1

66 70

op 42R815 beschikken we slechts over 89% van de data voor 2013 op 42R831 beschikken we slechts over 54% van de data voor 2011 (start meting einde mei 2011) 3 op 40R833 beschikken we slechts over 44% van de data voor 2012 (stop meting in juni 2012) 4 op 40SA04 beschikken we slechts over 54% van de data voor 2012 (start metingen in juni 2012) 2

De lokale activiteiten van de nabijgelegen tuinbouwschool hebben de gemeten concentraties in het meetstation in Stabroek in het verleden sterk beïnvloed. In samenspraak met het gemeentelijk havenbedrijf en de gemeente Beveren besliste de VMM om de meettoestellen voor fijn stof (PM 10 en PM 2,5 ) te verplaatsen. Vanaf juni 2012 stonden deze toestellen op een nieuwe locatie aan de Abelenlaan in Hoevenen (40SA04). Voor dit meetstation was 2013 het eerste jaar met voldoende data.

Meetresultaten • 35

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

aantal dagen PM10 > 50 µg/m³

grenswaarde vanaf 2005

30 25

28 25

24 18

0 40AB01 40AB02 40AL01 40R833 42M802 42R815 40AL02 2008

2009

2010

2011

2012

2013

40AL05 42R831 40SA04 WGO-richtwaarde

Figuur 20: Aantal dagen met PM 10 -concentratie > 50 µg/m³ voor de meetstations in het Antwerpse havengebied (2008-2013) De EU-grenswaarde voor PM 10 houdt in dat er jaarlijks maximaal 35 dagen mogen zijn met PM 10 concentraties hoger dan 50 µg/m³. Figuur 20 toont dat het aantal dagen sterk varieert van jaar tot jaar. In 2010 werd de daggrenswaarde voor PM 10 voor het eerst gerespecteerd op alle meetstations in de haven sinds de start van de metingen. In 2011 waren alle meetstations in overschrijding, met uitzondering van het meetstation op Antwerpen-Linkeroever (40AL01). Zoals hierboven reeds vermeld, was deze stijging voor een groot deel het gevolg van sterk verhoogde stofconcentraties in het voorjaar van 2011 met continentale wind uit het noordoosten. In 2012 waren er minder dagen met hoge fijnstofconcentraties. Die daling werd ook in 2013 voortgezet. Ook in het meetstation Luchtbal (42M802), waar in 2012 nog 41 dagen met te hoge PM 10 -concentratie waren, zakte dit aantal tot 30. De daggrenswaarde voor PM 10 bleef in 2013 dus opnieuw gerespecteerd op alle meetstations in het havengebied. De WGO-richtwaarde met maximaal 3 dagen met een concentraties hoger dan 50 µg/m³ ligt echter nog ver buiten bereik.

36 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ jaarrapport 2013

3.3.1.3 Geografische spreiding van PM10-concentraties

Figuur 21: kaart gemodelleerde PM 10 -concentratie in Antwerpen (2012)

Meetresultaten â€˘ 37

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

In het kader van de Studie ‘Actualisering en verfijning luchtkwaliteitskaarten Stad Antwerpen werd door de VITO in opdracht van de stad Antwerpen in samenwerking met de VMM, een gedetailleerde kaart opgemaakt van de PM 10 -concentratie in Antwerpen, zie Figuur 21. De gegevens op deze kaart zijn gebaseerd op de RIO-IFDM modellering met bijkomende aanpassing van street canyons door het OSPM-Model. Deze modellering rekende gemodelleerde verkeersemissies en gekende puntbronnen door. Op de kaart zien we in het Antwerpse haven gebied een hogere concentratie dan in de binnenstad. De invloed van de grote invalswegen is eveneens duidelijk zichtbaar. Een pollutieroos koppelt de luchtconcentraties van een bepaalde stof aan de dan heersende windrichting. Een pollutieroos is nuttig om de richting van de bron aan te duiden. Figuur 22 toont de pollutierozen voor PM 10 in het havengebied. De meeste rozen zijn vrij rond van vorm waardoor het moeilijk is om lokale invloeden op te merken. Daarom werden er nieuwe pollutierozen gemaakt, zogenaamde zero-pollutierozen, waarbij steeds de laagste meting, de achtergrond, werd verwijderd. Per windsector (elke 10°) worden de metingen van de pollutierozen naast elkaar gelegd en de laagste concentratie wordt telkenmale afgetrokken van alle andere concentraties uit die sector. Op deze manier wordt de aanvoer van de achtergrondpollutie eruit gefilterd en komen de lokale bronnen beter naar voren. Figuur 23 toont de zero-pollutierozen voor de PM 10 -meetstations in het Antwerpse havengebied. Voor meetstation Luchtbal (42M802) komt de invloed van de nabijgelegen kade voor bulkgoederen in westzuidwestelijke sector sterk naar voor. Ook de invloed van de nabijgelegen autostrade in zuidoostelijke sector is zichtbaar. Voor het meetstation Boudewijnsluis (40AB01) komen enkele bronnen naar voor, de voornaamste in noordoostelijke en zuidoostelijke sector. Het meetstation Kallo (40AL05), dat in het havengebied na Luchtbal (42M802) en Zwijndrecht (42R815), de meeste dagen met hoge fijnstofconcentraties had in 2013, wordt beïnvloed door verschillende lokale bronnen in de noordwestelijke, noordoostelijke en oostelijke sector. Na analyse van de meetwaarden blijkt de bron in de noordwestelijke sector een discontinue bron te zijn, die aanleiding geeft tot kortstondige piekconcentraties van hoofdzakelijk mineraal stof. De bron van dit mineraal stof is waarschijnlijk een nabijgelegen loskade voor onder andere grind en kiezel, gelegen op 600 meter van het meetstation in westnoordwestelijke richting.

Vranckx & Lefebvre, november 2013

38 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ jaarrapport 2013

Figuur 22: Pollutierozen PM 10 -gemiddelde in het Antwerpse havengebied in 2013

Meetresultaten â€˘ 39

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ Jaarrapport 2013

Figuur 23: Zero-pollutierozen voor PM 10 in het Antwerpse havengebied in 2013

40 â€˘ Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

3.3.2 PM2,5 3.3.2.1 Emissie van PM2,5 Figuur 17 geeft de primaire industriële emissies van PM 2,5 in de Antwerpse haven aan. Net zoals bij de rechtstreekse uitstoot van het PM 10 -stof was er voor de uitstoot van het PM 2,5 -stof een algemeen dalende trend zichtbaar in de periode 2000-2012. Bij die dalende trend waren 3 periodes te onderscheiden, namelijk de periode 2000-2004, waar de uitstoot schommelde rond de 1.000 ton per jaar. De periode 2005-2007 waar de uitstoot schommelde rond de 600 ton per jaar, en een 3de periode vanaf 2008 waarbij de PM 2,5 -emissies schommelden rond de 200 ton per jaar. De uitstoot in 2012 bleef stabiel ten opzichte van 2011. 3.3.2.2 Tijdsverloop en toetsing van de PM2,5-meetwaarden Tabel 15 toont een overzicht van het rekenkundig gemiddelde, het 50ste en het 98ste percentiel en het maximum van de uurwaarden – uitgedrukt in µg/m³ – voor PM 2,5 . Alle meettoestellen waren operationeel vanaf 01/07/2008, uitgezonderd het toestel in het meetstation Stabroek (42R833) dat werd opgestart in oktober 2008. In overleg met het Gemeentelijk Havenbedrijf en de gemeente Beveren en mede op vraag van het Departement LNE werd beslist om vanaf 2011 op 2 van de 4 meetstations PM 10 te meten in plaats van PM 2,5 . Het gaat om de meetstations Doel (40AL02) en Kallo-sluis (40AL05). In 2012 werd de PM 2,5 -meting in meetstation Stabroek (40R833) stopgezet. Dit meetstation werd verplaatst naar Hoevenen (40SA04). Tabel 15: Belangrijkste statistische parameters voor PM 2,5 UURWAARDEN PM 2,5 2012 (µg/m³) Meetstation Jaargem. P50 P98 3 40AL03 (Watermolendijkweg, 18 14 59 Beveren) 40AL04 (Liefkenshoektunnel, 22 17 67 Antwerpen) 1 40R833 23 19 71 (Laageind, Stabroek) 2 40SA04 12 9 41 (Abelenlaan, Hoevenen) Virtueel gemiddelde

2013 Max. jaargem

P50

P98

Max.

112

122

117

149

112

170

104

109

op 40R833 beschikken we slechts over 28% van de data voor 2012 (stop meting juni 2012). op 40SA04 beschikken we slechts over 48% van de data voor 2012 (start meting juni 2012). 3 op 40AL03 beschikken we slechts over 42 % van de data voor 2013. 2

Meetresultaten • 41

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

PM2,5-jaargemiddelden 30

grenswaarde 2015 PM2,5 (µg/m³)

25 21 18

20 15 10 5 0 40AL03 2008 2011 grenswaarde 2015

40AL04

40SA04

2009 2012 WGO-richtwaarde

40R833* 2010 2013

Figuur 24: Evolutie PM 2,5 -jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied (2008-2013) cijfers op basis van dagwaarden * PM2,5-metingen gestopt in 2012 op 40R833

Figuur 24 toont dat op geen enkel meetstation het jaargemiddelde boven de streefwaarde – te behalen tegen 2010 – en grenswaarde – te behalen tegen 2015 – van 25 µg/m³ kwam. De toekomstige indicatieve grenswaarde van 20 µg/m³, te behalen tegen 2020, werd op 2 meetstations overschreden namelijk aan de Liefkenshoektunnel in Kallo (40AL04) en aan het pomphuis in Verrebroek (40AL03). In het meetstation Verrebroek (40AL03) werd een jaargemiddelde van 25 µg/m³ opgemeten, wat een evenaring is van de grenswaarde voor 2015. Voor dit meetstation waren echter slechts 42 % van de gegevens beschikbaar, het gemiddelde is dus niet representatief voor het ganse jaar en daarom worden ze niet getoond in de grafiek. De beschikbare meetgegevens werden voornamelijk in de winter verzameld, waarbij typisch hogere concentraties worden gemeten dan in de zomer. Het meetstation in Kallo (40AL04), waar in 2013 een jaargemiddelde van 21 µg/m³ werd opgemeten staat op één van de tunnelmonden van de Liefkenshoektunnel en wordt dus sterk beïnvloed door het verkeer. Gezien zijn ligging in industriegebied is dit meetstation minder relevant naar de bevolking toe en wordt het niet naar Europa toe gerapporteerd. De WGO-richtwaarde van 10 µg/m³ werd op geen enkel meetstation gehaald.

42 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

3.3.2.3 Geografische spreiding van PM2,5-concentraties

Figuur 25: PM 2,5 -jaargemiddelde in het Antwerpse havengebied in 2013 de absolute onzekerheid op deze kaart varieert van 2,2 tot 3,4 µg/m³

Figuur 25 toont de gemodelleerde verspreiding voor PM 2,5 in het havengebied. De modellering is gebaseerd op het landgebruik (Corine dataset) en op satellietgegevens over de optische densiteit van het aerosol (aerosol optical depth, afgekort AOD). De resolutie van de kaart is 4x4 km. De gemodelleerde waarden komen vrij goed overeen met de gemeten jaargemiddelden op de 3 meetstations voor PM 2,5 in het havengebied. Figuur 26 toont de pollutierozen van de PM 2,5 -metingen voor de 2 meetstations Watermolendijkweg (40AL03) en Liefkenshoektunnel (40AL04). Naast een verhoging in de zuidoostelijke sector door de aanvoer van achtergrondpollutie, vertonen de rozen ook een verhoging in noordoostelijke tot oostelijke sector. De verhoogde concentraties uit zuidoostelijke sector zijn voornamelijk te wijten aan stabiele meteo-omstandigheden tijdens de zomerperiode bij deze windrichting. De verhoogde temperaturen met relatief weinig wind zorgen immers voor de verhoogde aanvoer van verontreinigde lucht.

Meetresultaten • 43

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ Jaarrapport 2013

Figuur 26: Pollutierozen gemiddelde PM 2,5 -concentraties in het Antwerpse havengebied in 2013

44 â€˘ Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

3.4 Zwarte koolstof Zwarte koolstof is een onderdeel van fijn stof en wordt gevormd bij onvolledige verbranding van fossiele brandstoffen, biomassa en biobrandstof. Zwarte koolstof is een maat voor de roetconcentratie in de omgevingslucht. Het verkeer heeft een groot aandeel in de totale uitstoot van zwarte koolstof. Maar ook houtverbranding is een typische bron voor zwarte koolstof. 3.4.1 Tijdverloop en toetsing van de zwartekoolstofmeetwaarden Tabel 16 toont voor zwarte koolstof een overzicht van het rekenkundig gemiddelde, het 50ste en het 98ste percentiel en het maximum van de dagwaarden, uitgedrukt in µg/m³. De metingen van zwarte koolstof op meetstation Boudewijnsluis (40AB01) werden eind januari 2007 opgestart, op meetstation Zwijndrecht (42R815 ) in mei 2009. In 2010 kwamen er 3 extra toestellen bij, namelijk op de locaties Luchtbal (42M802) in maart, Linkeroever (40AL01) in april en Stabroek (42R833) in juni. Tabel 16: Belangrijkste statistische parameters voor zwarte koolstof DAGWAARDEN zwarte koolstof (µg/m³) 2012 Meetstation 40AB01 (Boudewijnsluis, Antwerpen) 40AL01 (Linkeroever, Antwerpen) 40R833 (Laageind, Stabroek) 40SA04 (Abelenlaan, Hoevenen) 42M802 (Luchtbal, Antwerpen) 42R815 (Zwijndrecht) Virtueel gemiddelde 1 2

JaarP50 P98 gem.

2013

Max.

Jaargem

P50

P98 Max.

1,7

1,4 5,0

6,6

1,7

1,4

4,9 10,1

1,4

1,2 4,1

6,1

1,5

1,2

4,3

7,7

1,4 5,3

7,0

1,2 3,9

5,4

1,4

1,1

5,3

8,2

2,2

1,8 6,1

8,7

2,1

1,7

6,7 10,1

1,9

1,5 5,4

8,3

1,7

1,4

6,1

9,5

1,8

1,4 5,1

7,3

1,7

1,4

5,1

9,0

1,7 1,5

In 2012 beschikken wij op meetstation 40R833 over 44% data (stop meting juni 2012). In 2012 beschikken wij op meetstation 40SA04 over 52% data (start meting juni 2012).

Tabel 16 toont dat het virtueel gemiddelde in 2013 voor zwarte koolstof in het Antwerpse havengebied 1,7 µg/m³ bedroeg. Het hoogste jaargemiddelde maten we in het meetstation aan de Luchtbal en bedroeg 2,1 µg/m³, het laagste gemiddelde werd gemeten in het meetstation in Hoevenen (40SA04) en bedroeg 1,4 µg/m³. Ter vergelijking, in Vlaanderen kent het virtueel meetstation ‘verkeer’ het hoogste gemiddelde met 2,8 µg/m³ in 2013 en het virtueel meetstation ‘landelijk’ kent het laagste gemiddelde met 1,1 µg/m³. Het gemiddelde voor het virtueel meetstation ‘industrieel’ bedroeg in 2013 1,8 µg/m³. In onderstaande Figuur 27 zien we de evolutie van de zwartekoolstofconcentraties sinds de start van de metingen. De jaargemiddelden van 2012 waren allemaal lager dan deze van 2011, wat te verwachten was gezien de uitzonderlijke smogepisode in het voorjaar van 2011. In 2013 bleek enkel op Linkeroever (40AL01) de gemeten concentratie licht te stijgen. De andere meetstations kenden een verdere daling. Bekijken we de metingen van de afgelopen 5 jaar van het meetstation Boudewijnsluis (40AB01) gelegen in het centrum van het havengebied, dan stellen we hier een dalende trend vast van 2,2 µg/m³ in 2008 naar 1,7 µg/m³ in 2013.

Meetresultaten • 45

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

zwarte koolstof in de haven van Antwerpen

jaargemiddelde zwarte koolstof (µg/m³)

2,5 2,1 2 1,7

1,7 1,5

1,4

1,5

0,5

0 40AB01

40AL01 2008

40R833* 2009

2010

40SA04* 2011

2012

42M802

42R815

2013

Figuur 27: Evolutie jaargemiddelden zwarte koolstof in het Antwerpse havengebied (2008-2013) Op basis van dagwaarden; in 2012 waren er 47% van de gegevens beschikbaar op 40R833 en 52% op 40SA04

3.4.2 Geografische spreiding van zwarte koolstof Een pollutieroos koppelt de luchtconcentraties van een bepaalde stof aan de dan heersende windrichting. De pollutierozen van zwarte koolstof in Figuur 28 tonen de hoogste aanduidingen in de sectoren rond het zuidoosten. Hier zijn de verhoogde concentraties voornamelijk te wijten aan het feit dat er tijdens de zomerperiode bij deze windrichting regelmatig stabiele meteo-omstandigheden, verhoogde temperaturen en relatief weinig wind voorkomen, die zorgen voor de verhoogde aanvoer van verontreinigde lucht. Gezien de pollutierozen in Figuur 28 voor de 4 meetstations overheerst werden door aanvoer van achtergrondpollutie uit de zuidoostelijke sector, is het moeilijk om lokale invloeden op te merken. Daarom werden er nieuwe pollutierozen gemaakt, zogenaamde zero-pollutierozen, waarbij steeds de laagste meting, de achtergrond, werd verwijderd. Per windsector – elke 10° – worden de 5 metingen van de 5 pollutierozen naast elkaar gelegd en de laagste concentratie wordt telkens afgetrokken van alle andere concentraties uit die sector. Op deze manier wordt de aanvoer van de achtergrondpollutie eruit gefilterd en komen de lokale bronnen beter naar voren. Figuur 29 toont de zero-pollutierozen van zwarte koolstof op de kaart van het havengebied. Het meetstation in Zwijndrecht werd sterk beïnvloed door de aanvoer van zwarte koolstof vanuit de oostelijke tot oostzuidoostelijke sector, afkomstig van het verkeer op het klaverblad voor de Kennedytunnel en de tunnelmond op Linkeroever. Door zijn ligging langs de Schelde en in een omgeving met weinig bewoning werd het meetstation Linkeroever (40AL01) minder beïnvloed door het verkeer en de havenactiviteiten. De zero-pollutieroos van Linkeroever (40AL01) is dan ook klein. De 2 meetstations Boudewijnsluis (40AB01) en Luchtbal (42M802) vertoonden een invloed vanuit het centrum van het havengebied. In het meetstation aan de Boudewijnsluis is ook de invloed van het scheepsverkeer in beperkte mate zichtbaar. Op Luchtbal (42M802) komt ook de invloed van het verkeer in oost tot zuidelijke sector duidelijk naar voor. Het meetstation in Hoevenen lijkt weinig te worden beïnvloed door de havenactiviteiten. Wel moeten we rekening houden met de metingen die pas vanaf de tweede jaarhelft van 2013 zijn opgestart.

46 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ jaarrapport 2013

Figuur 28: Pollutierozen gemiddelde concentraties zwarte koolstof in het Antwerpse havengebied in 2013

Meetresultaten â€˘ 47

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ Jaarrapport 2013

Figuur 29: Zero-pollutierozen voor zwarte koolstof in het Antwerpse havengebied in 2013

48 â€˘ Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

3.5 Ozon – O3 Ozon (O 3 ) is geen rechtstreeks uitgestoten polluent, maar ontstaat door fotochemische reacties in de atmosfeer op warme dagen op basis van de precursoren NO x en vluchtige organische stoffen (VOS) en onder invloed van zonlicht. Voor de bronnen van ozon verwijzen we dan ook naar de bronnen van NO x en VOS. Het is wel zo dat er geen lineair verband bestaat tussen de ozonvorming en de hoeveelheid van deze precursoren in de buitenlucht. Ozon heeft een sterk oxiderend vermogen waardoor een aantal gezondheidseffecten veroorzaakt worden zoals een (tijdelijke) longfunctievermindering. Verhoogde ozonconcentraties veroorzaken ook schade aan gewassen en verwering van materialen.

50000

45000

40000

35000

30000

25000

20000

15000

10000

5000

O3-jaargemiddelde (µg/m³)

emissies ozonprecursoren, Antwperse Haven (TOFP)

3.5.1 Emissies van ozonprecursoren

0 2000

2001

2002 CO

2003

2004

NOx als NO2

2005

2006

2007

totaal NMVOS

2008

2009

2010

2011

2012

O3-jaargemiddelde

Figuur 30: Industriële emissies van ozonprecursoren in het Antwerpse havengebied (2000-2012) ozonvormend potentieel in TOFP bepaald volgens methode De Leeuw et al (2002), het betreft hier enkel aangeleverde IMJV gegevens, de gerapporteerde CH 4 -emissies is verwaarloosbaar en niet aangeduid op de figuur.

Ozon is een secundaire polluent en wordt niet rechtstreeks uitgestoten. Ozon ontstaat na chemische reacties tussen verschillende voorloperstoffen die wel rechtstreeks uitgestoten werden. Niet elke voorloperstof of precursor draagt evenveel bij aan de ozonvorming. Om een beeld te krijgen van de uitstoot die leidt tot ozon, wordt de uitstoot uitgedrukt in ozonvormend potentieel (TOFP). Figuur 30 toont de industriële emissies van ozonprecursoren in de Antwerpse haven tussen 2000 en 2012. De industriële uitstoot wordt verzameld door de Emissie-inventaris Lucht op basis van door de bedrijven gerapporteerde emissies in het Integraal Milieujaarverslag. In de periode 2000-2012 toont Figuur 30 een halvering van de uitstoot van ozonvormend potentieel. Deze daling deed zich vooral voor in de periode 2004-2009. Vanaf 2009 dalen de emissies nog, maar minder snel. 3.5.2 Tijdsverloop en toetsing van de ozonmeetwaarden Figuur 31 vertoont een quasi constant verloop van het jaargemiddelde met een uitschieter in het ongunstige ozonjaar 2006. De evolutie van het jaargemiddelde over de laatste 10 jaar was gelijklopend met de trend van het jaargemiddelde in heel Vlaanderen. Het ozon jaargemiddelde in het meetstation 42R831 (Berendrecht) ligt wel 5 à 10 µg/m³ lager dan gemiddeld over Vlaanderen. Dit betekent dat in het meetstation in Berendrecht de impact van het industrieel en stedelijk niveau merkbaar is. Door de hogere uitstoot van NO in een verkeersrijke, industriële of stedelijke omgeving, wordt er immers meer ozon afgebroken via een snelle reactie (titratie). Uitgestoten NO 2 leeft langer en

Meetresultaten • 49

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

wordt verder getransporteerd alvorens het ozon vormt. Dat is de reden waarom de ozonconcentraties in steden en industriegebieden over het algemeen lager liggen dan op het platteland.

O3 in de haven van Antwerpen (meetstation 42R831) 180 160 140

O3 (µg/m³)

120 100 80 60 34

20 0 2003

2004

2006

2005

P50

2007

2008

P90

2009

P98

2010

2011

2012

2013

jaargemiddelde

Figuur 31: Evolutie O 3 -concentraties in het meetstation 42R831 (2003-2013) * in de grafiek wordt het jaargemiddelde niet enkel grafisch maar ook numeriek getoond. § In 2006 waren er te weinig data volgens de EU-normen om een goed jaargemiddelde te berekenen.

Voor wat betreft de hoge percentielen en maxima is er wel enige variatie te zien in de meetresultaten per jaar. Dit heeft te maken met de kwaliteit van de zomers. Tijdens warme en zonnige zomers, zoals in 2003 en 2006, zijn de maxima en hogere percentielen hoger dan tijdens gemiddelde zomers. Tabel 17 vat de belangrijkste statistische parameters voor ozon in de periode 2003-2013 samen. Tabel 17: Belangrijkste statistische parameters voor ozon, meetstation Berendrecht (42R831) UURWAARDEN O 3 µg/m³

2003

2004 2005 2006 2007 2008 2009

2010 2011 2012

2013

Jaargemiddelde

P50

P90

P98

125

112

108

100

107

101

100

112

103

Max

224

188

256

154 223

162

153

168

198

193

197

181

In Tabel 18 toetsen we de ozonconcentraties gemeten op meetstation Berendrecht (42R831) aan de informatie- en alarmdrempel, de streefwaarden en langetermijndoelstellingen voor de bescherming van de menselijke gezondheid en de vegetatie.

50 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

Tabel 18: Toetsing aan informatie- en alarmdrempel, streefwaarden en langetermijndoelstellingen Meetstation 2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 EU-streefwaarde ter bescherming van de volksgezondheid: 120 µg/m³ als hoogste 8-uurgemiddelde per dag (max. 25 dagen gemiddeld over 3 jaar vanaf 2010); Langetermijndoelstelling: 120 µg/m³ als hoogste 8-uurgemiddelde (in dagen) 8 28 10 2 9 5 7 8 7 42R831 EU-streefwaarde ter bescherming van de vegetatie: AOT40 (= gesommeerd overschot boven 80 µg/m³ van de uren tussen 8u en 20u MET gedurende het groeiseizoen (mei, juni, juli)) van 18.000 (µg/m³).uren, gemiddeld over 5 jaar. Langetermijndoelstelling: 6.000 (µg/m³).uren per jaar. 42R831 9.523 25.656 5.097 9.080 5.242 8.034 5.535 5.742 7.047 Informatiedrempel van 180 µg/m³ als uurgemiddelde 42R831

Alarmdrempel van 240 µg/m³ als uurgemiddelde gedurende 3 opeenvolgende uren 42R831

De waarden die cursief gedrukt staan in de tabel zijn waarden die strikt genomen niet geldig berekend kunnen worden, omdat ze niet voldoen aan de validiteitsvoorwaarden die de Europese Richtlijn 2008/50/EG oplegt. Volgens deze criteria zijn er te weinig data beschikbaar in de zomerperiode, waardoor de berekening van de overschrijdingsindicatoren mogelijk een onderschatting kan geven van de werkelijkheid.

Wanneer we de meetresultaten van de afgelopen 9 jaar aan de Europese normen toetsen kunnen we het volgende besluiten: • De EU-streefwaarde voor de bescherming van de volksgezondheid, namelijk het 3jaargemiddelde aantal dagen waarop het hoogste 8-uurgemiddelde 120 µg/m³ overschrijdt, mag niet groter zijn dan 25 dagen, werd niet overschreden. Alleen in 2006 werd op meer dan 25 dagen meer dan 120 µg/m³ (hoogste 8-uursgemiddelde van een dag) gemeten. De langetermijndoelstelling, namelijk geen enkele overschrijding meer van 120 µg/m³ als hoogste 8-uurgemiddelde van een dag, werd niet gehaald. •

In 2013 was er 1 overschrijding van de informatiedrempel van 180 µg/m³, in het ozonrijke jaar 2006 waren dat er 47. De alarmdrempel van 240 µg/m³ bleef de afgelopen 8 jaar gerespecteerd.

•

De EU-streefwaarde voor de bescherming van de vegetatie van 18.000 (µg/m³).uren, gemiddeld over 5 jaar, bleef ruimschoots gerespecteerd. Enkel in 2006 kwam de AOT40 boven deze norm uit. De langetermijndoelstelling van 6.000 µg/m³ bereikten we in ozongunstige jaren zoals 2007, 2009, 2011 en 2012. In 2013 werd deze langetermijndoelstelling opnieuw overschreden.

De resultaten voor het meetstation in Berendrecht (42R831) lagen in dezelfde lijn of zijn iets gunstiger met wat de VMM gemiddeld mat over Vlaanderen. 2013 was een gunstig jaar voor ozon. 3.5.3 Geografische spreiding van ozon Bij pollutierozen worden de gemeten concentraties getoond volgens de op dat moment heersende windrichting. Figuur 32 toont de pollutieroos van ozon. De hoogste ozonconcentraties zijn er wanneer de wind uit de noordwestelijke of de noordoostelijke sector komt. Bij windrichtingen uit de westelijke sectoren wordt ozon van over de Atlantische Oceaan naar Europa getransporteerd. Deze ‘ozonachtergrond’ is hoog in vergelijking met het bij ons ‘zelf geproduceerde’ ozon (behalve op warme zonnige dagen). Wanneer de wind uit meer landelijke sectoren waait (NO tot ZW), zijn de gemiddelde ozonconcentraties lager omdat er meer ozon wordt afgebroken door NO afkomstig van verkeer en industriële activiteiten. NO breekt immers ozon af waarbij het geoxideerd wordt tot NO 2 . Omdat O 3 als secundaire polluent gevormd wordt en deze reactie niet onmiddellijk doorgaat zijn bronnen voor ozon (bronnen van VOS) in de onmiddellijke omgeving moeilijk aan te duiden.

Meetresultaten • 51

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

Figuur 32: 90ste percentiel pollutieroos ozon voor Berendrecht (42R831) in 2013

3.6 Vluchtige organische stoffen – BTEX Vluchtige organische stoffen (VOS) vormen een grote groep stoffen die als gassen of dampen in de omgevingslucht voorkomen. Ze behoren tot bepaalde klassen naargelang ze enkel de elementen koolstof en waterstof bevatten of ook heteroatomen zoals zuurstof, stikstof, zwavel, etc. De eerste groep zijn de (on)verzadigde en aromatische koolwaterstoffen die de hoofdfractie zijn van de VOS in de omgevingslucht. Ze zijn vooral afkomstig van het verkeer, de energieproductie en de verwarming en in mindere mate van de chemische productieprocessen en verdamping. De tweede groep omvat de gechloreerde (on)verzadigde, aromatische organische stoffen die vooral afkomstig zijn van chemische processen en het huishoudelijk gebruik. Vooral het verkeer en de huisverwarming zijn de oorzaak van de algemene verspreiding van deze stoffen in de omgevingslucht. De nadelige invloed van VOS voor de gezondheid is onder meer de kankerverwekkende eigenschap van sommige stoffen zoals benzeen en vinylchloride.

52 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

3.6.1 BTEX 3.6.1.1 Emissies van benzeen, tolueen en xyleen-isomeren

emissies BTEX, Antwerpse haven (ton)

600

500

400

300

200

100

0 2000

2001

2002

2003

2004

2005

benzeen

2006

2007

tolueen

2008

2009

2010

2011

2012

xyleen-isomeren

Figuur 33: Industriële emissies benzeen, tolueen en xyleen-isomeren in het Antwerpse havengebied (2000-2012) De industriële emissies worden samengesteld door de Emissie-inventaris Lucht op basis van door de bedrijven gerapporteerde emissies in het Integraal Milieujaarverslag. De emissies van de xyleenisomeren kenden sinds 2000 een stelselmatige daling (Figuur 33). De emissie in 2012 daalde met 95 % ten opzichte van de emissie in 2000. Deze daling lijkt te stabiliseren in 2012. Het verloop van de emissie van tolueen kent een grilliger verloop. Hierbij was er geen structurele daling zichtbaar. De emissie van benzeen kende, na een hoge waarde in 2004, eerder een vlak verloop. 3.6.1.2 Tijdsverloop en toetsing van de BTEX-meetwaarden Tabel 19 toont het overzicht van het rekenkundig gemiddelde, het 50ste en het 98ste percentiel en het maximum van de BTEX-metingen op meetstation in Stabroek (40R833) in 2011, 2012 en 2013. Tabel 19: Belangrijkste statistische parameters voor BTEX UURWAARDEN 2011 2012 BTEX (µg/m³) Polluent Jaargem. P50 P98 Max. Jaargem. P50 P98 Max.

2013 Jaargem. P50 P98 Max

Benzeen

0,7 0,4

1,0

0,9 0,6 3,6 72,2

Tolueen

1,6

1,7

1,4 0,9 5,8 52,1

Ethylbenzeen

0,4 0,3

0,3 0,3 1,2 17,0

m+p-Xyleen

0,9 0,6

1,0

0,7 0,5 2,7 32,5

o-Xyleen

0,5 0,4

0,2 0,2 1,0

9,7

De gemeten BTEX-componenten zijn, in vergelijking met andere meetlocaties in Vlaanderen, niet verhoogd. Uit Tabel 19 blijkt dat voor benzeen zowel de jaargemiddelde grenswaarde van 5 µg/m³ als de Vlaamse grenswaarde voor het 98ste percentiel van 50 µg/m³ ruim gerespecteerd bleef met een respectievelijke waarde van 0,9 µg/m³ als jaargemiddelde en een 98ste percentiel van 3,6 µg/m³. Ook de meetresultaten voor tolueen lagen ver onder de WGO-richtwaarden.

Meetresultaten • 53

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

BTEX in Stabroek (meetstation 40R833) 3,0

2,5

BTEX (µg/m³)

2,0

1,5

1,0

0,5

0,0 benzeen

tolueen 2007

2008

ethylbenzeen 2009

2010

2011

o-xyleen 2012

m+p-xyleen

2013

Figuur 34: Evolutie BTEX-concentraties in het Antwerpse havengebied (2007-2013) Figuur 34 toont de evolutie in de gemeten BTEX-componenten gedurende de laatste 7 jaar. De eerste 4 jaar was er vooral een dalende trend, in 2011 en 2012 stagneerden of stegen de concentraties opnieuw. 2013 werd gekenmerkt door een daling bij alle polluenten. 3.6.1.3 Geografische spreiding van BTEX-componenten Bij pollutierozen worden de gemeten concentraties getoond volgens de op dat moment heersende windrichting. Potentiële vervuilende bronnen kunnen op die manier geïdentificeerd worden. Figuur 35 toont de pollutierozen van de verschillende BTEX-componenten in het meetstation in Stabroek (40R833). Ze wijzen hoofdzakelijk in zuidzuidwestelijke richting, de richting van de petroleumraffinaderijen. Er was ook een bron aanwezig in zuid-zuidoostelijke richting

54 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ jaarrapport 2013

Figuur 35: Pollutierozen gemiddelde BTEX-concentraties in meetstation Stabroek in 2013

Meetresultaten â€˘ 55

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

3.6.2 Dagstalen vluchtige organische stoffen – VOS 3.6.2.1 Emissie van totaal NMVOS

totaal NMVOS in de Antwerpse haven (ton)

25000

20000

15000

10000

5000

0 2000

2001

2002

2003

2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Figuur 36: Evolutie totaal NMVOS emissies door individueel geregistreerde bedrijven (IMJV) in het Antwerpse havengebied (2000-2012) Figuur 36 geeft de industriële emissies van totaal NMVOS weer in de Antwerpse haven voor de periode 2000-2012. De niet-methaan vluchtige organische stoffen (NMVOS) omvatten alle organische stoffen van menselijke oorsprong, met uitzondering van methaan, die in staat zijn om fotochemische oxidanten te produceren door reactie met stikstofoxides onder invloed van zonlicht. De totale NMVOS geeft de som van alle stoffen weer, maar geeft geen informatie over de individuele componenten. De Emissie-inventaris Lucht verzamelt deze cijfers op basis van door de bedrijven gerapporteerde emissies in het Integraal Milieujaarverslag Er was een gestage daling te merken in de beschouwde periode waarbij de emissies meer dan halveerden. Deze daling zette zich ook in de meest recente jaren nog door. 3.6.2.2 Tijdsverloop van de dagstalen vluchtige organische stoffen Tabel 20 toont de jaargemiddelden voor alle componenten, gemeten op dagbasis 1 maal om de 4 dagen, op de meetposten in Doel (42R830) en in Stabroek (40R833) voor 2010 tot 2012. In 2012 werd om budgettaire redenen beslist om de VOS-metingen in Stabroek stop te zetten. In 2013 waren er enkel meetwaarden in Doel. Ook in Vlaanderen werd het aantal VOS-meetstations sterk gereduceerd om budgettaire redenen. In 2013 waren er in Vlaanderen nog 3 meetposten die dagstalen van VOS bemonsterden, namelijk in Doel (R830); Zelzate (R750) en Tessenderlo (TS12). Deze meetposten liggen alle 3 in een industriële omgeving. De concentraties in Doel werden vooral beïnvloed door de industrie bij respectievelijk zuid- tot oostenwind en zuidwest- tot noordwestenwind. In vergelijking met de concentraties op de andere meetposten in Vlaanderen valt op dat in de periode 2000-2011: • de jaargemiddelden van de aromaten in Doel gelijkaardig zijn aan deze in de andere Vlaamse meetstations; •

voor een aantal alifaten (verzadigde koolwaterstoffen) en vertakte alifaten (bijvoorbeeld pentaan, hexaan, isopentaan, 2-methylpentaan, cyclohexaan en methylcyclohexaan) de concentraties duidelijk hoger liggen voor Doel dan het Vlaams gemiddelde;

56 • Meetresultaten

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013 •

er nog 2 componenten zijn die verhoogd zijn ten opzichte van de andere meetstations, namelijk hexeen en chloorbenzeen;

•

er voor de gechloreerde koolwaterstoffen en de onverzadigde koolwaterstoffen geen verschil merkbaar is met de andere meetstations in Vlaanderen.

Voor de meeste componenten zijn de gemeten concentraties in Doel (42R830) sterk vergelijkbaar met deze gemeten de afgelopen jaren. Alle metingen bleven ruim onder de normen of richtwaarden. Tabel 20: Jaargemiddelden voor VOS-dagstalen, 2010-2013 2010 2011 DAGWAARDEN VOS 42R830 40R833 42R830 40R833 (µg/m³) Doel Stabroek Doel Stabroek benzeen 1,0 1,0 1,2 0,9 tolueen 1,6 1,8 1,6 1,9 ethylbenzeen 0,3 0,4 0,4 0,4 m+p-xyleen 0,9 1,2 0,9 1,0 styreen 0,1 0,2 0,2 0,2 o-xyleen 0,3 0,4 0,3 0,4 n.propylbenzeen dl dl 0,2 0,1 m-ethyltolueen 0,2 0,2 0,2 0,3 p-ethyltolueen dl 0,1 0,2 0,2 o-ethyltolueen 0,1 0,1 0,2 0,2 1,3,5-trimethylbenzeen 0,1 0,1 0,1 0,1 1,2,4-trimethylbenzeen 0,3 0,4 0,3 0,4 1,2,3-trimethylbenzeen dl 0,1 0,1 0,1 n.butaan 0,3 0,3 0,4 0,3 n.pentaan 1,6 0,9 1,6 1,1 n.hexaan 1,0 0,8 1,1 0,7 n.heptaan 0,4 0,3 0,4 0,3 n.octaan 0,4 0,3 0,4 0,3 n.nonaan 0,4 0,2 0,1 0,2 n.decaan 0,3 0,3 0,3 0,3 isobutaan 0,6 0,2 n.g. 0,3 isopentaan 1,0 0,8 1,0 0,7 2,3-dimethylbutaan 0,2 0,1 0,3 0,2 2-methylpentaan 0,8 0,7 1,0 0,7 3-methylpentaan 0,5 0,4 0,6 0,4 isooctaan 0,2 0,3 0,2 0,3 2-methylhexaan 0,3 0,3 0,4 0,3 3-methylhexaan 0,3 0,2 0,3 0,2 2-methylheptaan 0,2 0,1 0,2 0,1 3-methylheptaan 0,2 0,2 0,2 0,2 methylcyclopentaan 0,4 0,3 0,3 0,3 cyclohexaan 0,5 0,4 0,5 0,4 methylcyclohexaan 0,3 0,3 0,4 0,3 1-buteen + 1,3-butadieen 0,3 0,3 0,5 0,4 trans-2-buteen dl dl dl dl cis-2-buteen dl dl dl dl isopreen dl dl 0,1 0,1 1-penteen 0,1 0,2 0,2 0,2 2-penteen dl dl 0,1 dl 1-hexeen 0,4 0,4 0,4 0,3 alfa-pineen 0,5 1,2 0,5 1,0 vinylchloride n.g. n.g. n.g. n.g. 1,2-dichloorethaan 0,2 0,2 0,3 0,3 1,1,1-trichloorethaan 0,1 0,1 0,2 0,2 tetrachloorethyleen 0,2 0,3 0,2 0,2 chloorbenzeen 0,3 0,2 0,4 0,6

2012 42R830 Doel 1,0 1,2 0,4 0,8 0,2 0,4 0,2 0,3 0,2 0,2 0,2 0,4 0,2 0,3 1,3 0,9 0,4 0,3 0,1 0,4 n.g. 0,7 0,2 0,7 0,5 0,3 0,3 0,3 0,2 0,2 0,3 0,4 0,3 0,6 0,1 dl 0,1 0,2 0,1 0,3 0,3 n.g. 0,3 0,3 0,4 0,4

2013 42R830 Doel 1,0 1,3 0,3 0,8 0,2 0,3 dl 0,1 dl 0,1 dl 0,3 dl 0,3 1,1 0,9 0,4 0,3 0,2 0,3 n.g. 0,7 0,1 0,7 0,4 0,2 0,3 0,2 0,1 0,2 0,3 0,4 0,3 0,4 dl dl dl 0,1 dl 0,4 dl n.g. 0,2 0,1 0,1 0,3

Meetresultaten • 57

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

3.7 Dioxines en PCB’s Dioxines en polychloorbifenylen (PCB’s) zijn stoffen die nauwelijks afbreken. Bronnen stoten deze stoffen uit in de lucht waarna ze binden op stofdeeltjes. Dit stof valt op zijn beurt neer op gewassen die als voeding dienen voor mens en dier. Vervolgens binden de dioxines en PCB’s zich op dierlijke lichaamsvetten waarna de mens deze, na consumptie van dierlijke producten zoals vlees, vis en zuivelproducten, opneemt. Net omdat de mens dioxines en PCB’s opneemt via voeding, is het belangrijk dat er geen dioxines en PCB’s in agrarische gebieden en woonzones voorkomen. De VMM meet de dioxines en PCB’s in neervallend stof, ook depositie genoemd. Zo bepaalt ze in welke mate dioxines en PCB’s uit de lucht kunnen neerslaan en er een potentieel risico is tot opname via de voedselketen. De resultaten zeggen iets over de kwaliteit van de omgevingslucht. Eén staal kan dioxines en PCB’s van verschillende bronnen bevatten. De analyse gebeurt isomeer specifiek voor alle 17 dioxines en de 12 toxische PCB-verbindingen, met behulp van een gaschromatograaf gekoppeld aan een hoge resolutie massaspectrometer (GCHRMS). De depositieresultaten zijn uitgedrukt in picogram toxische equivalenten per vierkante meter per dag (pg TEQ/(m².dag)). Er bestaan geen wettelijke normen voor de depositie van dioxines of PCB’s. Europa adviseert wel een bovengrens voor de opname van dioxines en PCB’s door de mens. Op basis hiervan werd via een wetenschappelijke studie een jaargemiddelde drempelwaarde voor de depositie van dioxines en PCB’s berekend. Enkel de resultaten van de meetposten in een woon- of agrarisch gebied worden getoetst aan deze drempelwaarden. Aangezien de mens dioxines en PCB’s opneemt via de voeding, toetst de VMM de deposities gemeten in industriegebieden niet aan de drempelwaarden. Deze drempelwaarden hebben geen wettelijk karakter, het laat de VMM echter toe om de gemeten deposities te beoordelen en te beslissen welke regio’s extra aandacht verdienen. In het Antwerps havengebied heeft de VMM twee meetposten. In 2013 nam de VMM er telkens 4 maandstalen, verspreid over het jaar: • 75R833 in Stabroek. Deze meetpost ligt in agrarisch gebied. Deze resultaten toetsen we aan de drempelwaarden; • 75BV04 in Kallo. Deze meetpost ligt in industriegebied. Deze resultaten toetsen we niet aan de drempelwaarden. De toetsing aan de drempelwaarden houdt in dat we de depositie van dioxines tellen bij deze van PCB’s. De maandgemiddelde drempelwaarde bedraagt 21 pg TEQ/(m².dag), de jaargemiddelde drempelwaarde bedraagt 8,2 pg TEQ/(m².dag). Uit Tabel 21 volgt dat in geen enkel maandstaal de drempelwaarde voor maandgemiddelde depositie overschreden werd op de meetpost in Stabroek. Voor 2013 bedroeg het gemiddelde van de 4 maandstalen 5,0 pg TEQ/(m².dag), wat lager is dan de jaargemiddelde drempelwaarde. Deze toetsing is slechts indicatief, omdat de VMM slechts gedurende 4 maanden metingen uitvoerde. Tabel 21: Toetsing van de dioxine- en PCB-deposities van 75R833 aan de drempelwaarden (pg TEQ/(m².dag)) 02-03/13 05-07/13 08-09/13 11-12/13 Jaargemiddelde Meetpost Gemeente 75R833 Stabroek 5,1 6,0 5,4 3,3 5,0 Figuur 37 toont de trend van de dioxinedeposities over de jaren heen op de meetpost in Stabroek. Hieruit volgt dat de dioxinedepositie sterk fluctueert. In de periode 1998-2005 zien we een dalende trend. Deze werd onderbroken door 2 hoge waarden in 2006. Daarna zakten de dioxinewaarden opnieuw terug. In de tweede helft van 2012 mat de VMM opnieuw gedurende 2 maanden een dioxinedepositie die opvallend hoger was. Dit betekent dat er in de nabijheid nog steeds een of meerdere bronnen waren die sporadisch aanleiding gaven tot dioxine-emissies. In 2013 waren de waarden opnieuw lager.

58 • Meetresultaten

2006

2005

2004

2002

2003

2001

1999

1998

2000

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

2008

2007

2009

2011

2010

2012

2013

Dioxinedepositie (pg TEQ/(m².dag))

Figuur 37: Trend dioxinedepositie op de meetpost 75R833 in Stabroek De meetpost in Kallo (75BV04) is geplaatst om de impact van een schrootverwerkend metaalbedrijf op de omgevingslucht te meten. In Figuur 38 tonen we de evolutie van de depositie van dioxines en PCB126. We tonen hier de depositie van de meest toxische PCB-verbinding, PCB126, omdat de VMM deze verbinding al het langst meet. Deze figuur toont dat de PCB-depositie hoog is op de meetpost die in de onmiddellijke nabijheid van het bedrijf staat. Ook in de nabijheid van andere Vlaamse schrootbedrijven zijn de PCB-deposities hoog. De dioxinedepositie is veel lager dan de PCB-depositie. Toch is ze hoger dan in een achtergrondgebied. Eerder onderzoek toonde aan dat de verontreiniging meestal beperkt bleef tot enkele honderden meters rond het bedrijf. De impact is dus het grootst als er een woonzone of agrarisch gebied paalt aan het schrootbedrijf. Dit is echter niet het geval in Kallo.

200

Depositie dioxines en PCB126 (pg TEQ/(m².dag))

dioxines PCB126 150

100

11-12/13

08-09/13

05-07/13

02-03/13

08/12

10-11/12

04-05/12

01-02/12

10-11/11

07-08/11

01-02/11

04-05/11

10-11/10

07-08/10

04-05/10

01-02/10

10-11/09

06-07/09

04-05/09

01-02/09

11-12/08

07-08/08

04-05/08

10-11/07

05-06/07

11-12/06

0 5-06/06

10-11/05

04-05/05

11-12/04

Figuur 38: Trend depositie dioxines en PCB126 op de meetpost 75BV04 in Kallo

Meetresultaten • 59

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

4 Besluit SO 2 Na de sterke daling in de afgelopen jaren van de SO 2 -concentraties bleef het virtueel jaargemiddelde in 2013 gelijk met dat van 2012. De piekwaarden (percentielen P90 en P98) daalden licht in 2013. Alle normen voor SO 2 bleven voor het 5de jaar op rij ruim gerespecteerd. De WGO-dagrichtwaarde werd in 2013 op 2 van de 10 meetstations gehaald NO 2 In de periode 2001-2009 was er een dalende trend in het Antwerpse havengebied en in Vlaanderen voor zowel de NO- als de NO 2 -concentraties. In de periode 2010 tot 2013 werd voor beide gebieden een zeer lichte daling vastgesteld. In 2012 en 2013 maten we in beide gebieden dezelfde concentraties. De concentraties van NO 2 liggen in het Antwerpse havengebied zo’n 20% hoger dan het Vlaams gemiddelde. Op alle meetstations in het havengebied bleven de normen voor NO 2 gerespecteerd. De toekomstige jaargrenswaarde van 40 µg/m³, van kracht vanaf 2015, werd wel op 2 meetstations bereikt maar niet overschreden. Eén van deze meetstations ligt in de industriezone en is minder relevant in het kader van de blootstelling van de bevolking. Het meetstation aan de Luchtbal is echter gelegen aan de rand van enkele grote woonzones. Een verspreidingsmodel (VLOPS) raamde dat in een groot gedeelte van de woonkern van Merksem dezelfde of hogere concentraties aanwezig waren in vergelijking met deze gemeten aan de Luchtbal. Aan de nabijgelegen woonkernen van Ekeren, Brasschaat en Schoten kende het model lagere concentraties toe. Fijn stof De concentraties aan PM 10 vertoonden de laatste jaren een licht dalende trend. In 2013 was deze daling niet meer aanwezig, het virtueel PM 10 -jaargemiddelde van 2013 is identiek aan dat van 2012. De hoogste percentielen (P98) kenden wel een uitgesproken daling tegenover 2012 en zakten onder de concentraties gemeten in 2010. De jaargrenswaarde (40 µg/m³) voor PM 10 bleef de afgelopen jaren op alle meetstations in de haven ruim gerespecteerd. De WGO-richtwaarde van 20 µg/m³ werd op geen enkel meetstation gehaald. Het aantal overschrijdingen van de daggrenswaarde schommelde sterk de afgelopen jaren. In 2013 werd de scherpe daling van het aantal dagen met te hoge PM 10 -concentraties van 2012 voortgezet. Ook in het meetstation 42M802 (Luchtbal), waar er vorig jaar nog een overschrijding was van de grenswaarde, zakte het aantal dagen met te hoge PM 10- concentratie en werd de grenswaarde gehaald. De WGO-richtwaarde met maximaal 3 overschrijdingen lag echter nog ver buiten bereik. Voor PM 2,5 bleven de Europese streef- en grenswaarden gerespecteerd. Enkel de toekomstige indicatieve grenswaarde van 20 µg/m³, te behalen tegen 2020, werd nog op 2 meetstations overschreden. De WGO-richtwaarde van 10 µg/m³ werd niet gehaald. Zwarte koolstof Voor zwarte koolstof lag het virtueel gemiddelde in het Antwerpse havengebied in 2013 tussen het virtueel gemiddelde ‘industrie’ en het virtueel gemiddelde voor ‘verkeer’ in Vlaanderen. De meeste zero-pollutierozen, gemaakt door van de pollutierozen de algemene achtergrondconcentraties af te trekken, wijzen naar het centrum van het havengebied. De gemeten concentraties in het meetstation aan de Boudewijnsluis vertonen een dalende trend. Ozon De evolutie van de jaargemiddelden voor ozon over de laatste 10 jaar vertoont weinig variatie, wel zijn er regelmatig verschillen in de percentielen per jaar. De resultaten voor het meetstation in Berendrecht lagen in lijn met wat de VMM gemiddeld meet over Vlaanderen, of waren iets gunstiger. 2013 was een gunstig jaar voor ozon. Vluchtige organische stoffen De Europese grenswaarde voor benzeen werd ruim gerespecteerd. De gemeten BTEX-componenten waren, in vergelijking met andere meetlocaties in Vlaanderen, niet verhoogd. De BTEX-componenten daalden tussen 2007-2010. In 2011 en 2012 stagneerden of stegen de concentraties van de verschillende BTEX-componenten. In 2013 zette de daling zich verder voor alle componenten.

60 • Besluit

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

De gemeten concentraties aan vluchtige organische stoffen in Doel waren in 2013 voor de meeste componenten sterk vergelijkbaar met de concentraties gemeten in 2011 en 2012. Alle metingen bleven ruim onder de normen of richtwaarden. Dioxines en PCB’s De VMM gebruikt drempelwaarden om de dioxines en PCB’s in de omgevingslucht te beoordelen. Deze zijn niet opgenomen in de wetgeving maar laten toe te beslissen welke regio’s extra aandacht verdienen vanuit gezondheidskundig standpunt. Uit de dioxine- en PCB-resultaten bleek dat in geen enkel maandstaal op de meetpost in Stabroek de drempelwaarde voor maandgemiddelde depositie overschreden werd. Het gemiddelde van de 4 maandstalen lag ook lager dan de jaargemiddelde drempelwaarde. Deze toetsing is slechts indicatief, omdat de VMM niet jaarrond metingen uitvoerde. De trend van de dioxinedeposities op de meetpost in Stabroek toont over de jaren heen sterke schommelingen. In de tweede helft van 2012 mat de VMM opnieuw gedurende 2 maanden een dioxinedepositie die opvallend hoger was. Dit betekent dat er in de nabijheid nog steeds een of meerdere bronnen zijn die sporadisch aanleiding geven tot dioxine-emissies. In 2013 waren de waarden opnieuw lager. De meetwaarden voor de meetpost in Kallo toonden vooral een hoge PCBdepositie in de onmiddellijke nabijheid van een schrootbedrijf. Ook in de nabijheid van andere Vlaamse schrootbedrijven waren de PCB-deposities hoog. Eerder onderzoek toonde aan dat de verontreiniging meestal beperkt bleef tot enkele honderden meters rond het schrootverwerkend bedrijf. De impact voor de bevolking is dus het grootst als er een woonzone of agrarisch gebied paalt aan een dergelijk bedrijf. Dit is echter niet het geval in Kallo.

Besluit • 61

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven â€“ jaarrapport 2013

BIJLAGEN

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

Bijlage 1: Specificaties parameters

nee nee nvt

14% bij daggemiddelde van 50 µg/m³

Guide to demonstration of equivalence of ambient air monitoring methods (jan 2010)

ja1

nee nee nvt

16% bij daggemiddelde van 50 µg/m³

Guide to demonstration of equivalence of ambient air monitoring methods (jan 2010)

ja1

nee nee nvt

ja1

nee nee nvt

ja1

TEOM

oscillerende microbalans

TEOM-FDMS

oscillerende microbalans met correctie voor afdamping

20% bij daggemiddelde van 30 µg/m³

Guide to demonstration of equivalence of ambient air monitoring methods (jan 2010)

EN14212

15% bij uurgemiddelde van 350 µg/m³; 15% bij daggemiddelde van 125 µg/m³

volgens EN14212

PM 2,5

81104 µg/m³

TEOM-FDMS

oscillerende microbalans met correctie voor afdamping

SO 2

42401 µg/m³

TS 43i

UV-fluorescentie

42601 µg/m³

TS 42i

chemiluminescentie

EN14211

NO 2

42602 µg/m³

TS 42i

chemiluminescentie

EN14211

15% bij uurgemiddelde van 200 µg/m³; 15% bij jaargemiddelde van 40 µg/m³

volgens EN14211

ja1

44201 µg/m³

API 400E

UV-fotometrie

EN14625

15% bij uurgemiddelde van 240 µg/m³; 15% bij 8-uurgemiddelde van 120 µg/m³

volgens EN14625

ja1

16111 µg/m³

MAAP 5012

multihoek-absorptiefotometrie

2 • Bijlage 1: Specificaties parameters

type approval

ja1

uitbesteding

16% bij daggemiddelde van 50 µg/m³

Guide to demonstration of equivalence of ambient air monitoring methods (jan 2010)

onder-aanneming

volgens norm

meetprincipe analyse

toesteltype

eenheid

81102 µg/m³

beta-absorptie

onder accreditatie

PM 10

81102 µg/m³

ESM FH 62 I-R

bepaling meetonzekerheid

PM 10

81102 µg/m³

meet-onzekerheid

PM 10

SAROADcode

parameter

Automatische meetnetten

nee

nee nee

nee

nee nee

nee nee nee nvt

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

benzeen

45201 µg/m³ Synspec GC955 + 3A airmotec 1000

GC-PID + GC-FID

nee nee nee nvt

tolueen

45202 µg/m³ Synspec GC955 + 3A airmotec 1000

GC-PID + GC-FID

nee nee nee nvt

ethylbenzeen 45203 µg/m³ Synspec GC955 + 3A airmotec 1000

GC-PID + GC-FID

nee nee nee nvt

m+p-xyleen

45109 µg/m³ Synspec GC955 + 3A airmotec 1000

GC-PID + GC-FID

nee nee nee nvt

o-xyleen

45204 µg/m³ Synspec GC955 + 3A airmotec 1000

GC-PID + GC-FID

nee nee nee nvt

: BELAC 456-TEST - VMM Dienst Lucht

Bijlage 1: Specificaties parameters • 3

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

HRGC/MS

EPA 1613

24%

ja2

nee

37%

ja2

nee

bepaling meetonzekerheid

uitbesteding

Bergerhoff kruik

onderaanneming

16954 pg TEQ/(m².dag)

onder accreditatie

Coplanaire PCB's

meetonzekerheid

HRGC/MS

volgens norm

meetprincipe analyse

Bergerhoff kruik

eenheid

16930 pg TEQ/(m².dag)

SAROADcode

Dioxines

parameter

toesteltype bemonstering

Semiautomatische meetnetten

benzeen

45201

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

25%

spike recovery

ja3

nee

tolueen

45202

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

40%

spike recovery

ja3

nee

ethylbenzeen

45203

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

11%

spike recovery

ja3

nee

m+p-xyleen

45109

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

10%

spike recovery

ja3

nee

styreen

45220

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

28%

spike recovery

ja3

nee

o-xyleen

45204

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

16%

spike recovery

ja3

nee

n-propylbenzeen

45209

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

18%

spike recovery

ja3

nee

m-ethyltolueen

45212

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

38%

spike recovery

ja3

nee

4 • Bijlage 1: Specificaties parameters

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

p-ethyltolueen

45213

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

o-ethyltolueen

45211

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

1,3,5-trimethylbenzeen

45207

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

22%

spike recovery

ja3

nee

1,2,4-trimethylbenzeen

45208

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

22%

spike recovery

ja3

nee

1,2,3-trimethylbenzeen

45225

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

60%

spike recovery

ja3

nee

n-butaan

43212

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

n-pentaan

43220

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

31%

spike recovery

ja3

nee

n-hexaan

43231

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

27%

spike recovery

ja3

nee

n-heptaan

43232

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

20%

spike recovery

ja3

nee

n-octaan

43233

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

17%

spike recovery

ja3

nee

n-nonaan

43235

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

11%

spike recovery

ja3

nee

n-decaan

43238

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

13%

spike recovery

ja3

nee

isobutaan

43214

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

isopentaan

43221

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

28%

spike recovery

ja3

nee

Bijlage 1: Specificaties parameters • 5

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – Jaarrapport 2013

2,3-dimethylbutaan

43284

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

20%

spike recovery

ja3

nee

2-methylpentaan

43285

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

24%

spike recovery

ja3

nee

3-methylpentaan

43230

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

17%

spike recovery

ja3

nee

isooctaan

43250

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

28%

spike recovery

ja3

nee

2-methylhexaan

43263

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

19%

spike recovery

ja3

nee

3-methylhexaan

43249

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

20%

spike recovery

ja3

nee

2-methylheptaan

43960

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

19%

spike recovery

ja3

nee

3-methylheptaan

43253

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

14%

spike recovery

ja3

nee

methylcyclopentaan

43262

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

21%

spike recovery

ja3

nee

cyclohexaan

43248

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

22%

spike recovery

ja3

nee

methylcyclohexaan

43261

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

22%

spike recovery

ja3

nee

1-buteen+1,3-butadieen 43280

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

trans-2-buteen

43216

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

cis-2-buteen

43217

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

6 • Bijlage 1: Specificaties parameters

Luchtkwaliteit in de Antwerpse haven – jaarrapport 2013

2 3

isopreen

43243

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

1-penteen

43224

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

28%

spike recovery

ja3

nee

2-penteen

43226

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

36%

spike recovery

ja3

nee

1-hexeen

43245

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

26%

spike recovery

ja3

nee

alpha-pineen

43256

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

vinylchloride

43860

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

50%

spike recovery

ja3

nee

1,2-dichloorethaan

43815

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

25%

spike recovery

ja3

nee

1,1,1-trichloorethaan

43814

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

24%

spike recovery

ja3

nee

tetrachloorethyleen

43898

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

18%

spike recovery

ja3

nee

chloorbenzeen

45801

µg/m3

actieve/passieve sampler met Carbotrap 300

EN 14662-1

14%

spike recovery

ja3

nee

: BELAC 005-TEST - SGS Belgium NV : BELAC 163-TEST - VMM labo Gent

Bijlage 1: Specificaties parameters • 7